Abdulaziz Toshpolatov

BIRINCHI MUHABBATIM

2020-05-23T05:35:58.117Z

Karimberdi To‘ramurod. Birinchi muhabbatim (hikoya)

Afg‘on urushi qatnashchilariga bag‘ishlayman

Urgutga hofiz kelarmish.

Muhammadning badanida chumolilar yurib o‘tdi. «Mish–mishdir? Katta–katta shaharlar turib, hatto Samarqand qolib, bizning Urgutda hofiz kontsert berarmidi? Ha, mish–mishdir? Odamlaram qiziq–da. «Bolasi yo‘q emish», deyishardi, o‘g‘illari, qizlari bor ekan. «Makkada onasi o‘libdi», deyishdi, to‘qsonga boribdi, soppa–sog‘ ekan. Hofizning o‘zini ham necha bor o‘ldi deb, qamaldi deb gap tarqatishdi, bari yolg‘on chiqdi.

Yo‘q. Urgutga kelmaydi. Bari mish–mish».

Ertalab turib Urgutga jo‘nadi.

«Yo, qudratingdan! Rost ekan! Nahotki?! Nahotki, hofizning o‘zini ko‘rsam? O‘z og‘zidan qo‘shiqlarini eshitsam? Balki o‘ng kelib qolsa qo‘llarini siqib ko‘risharman ham?!»

Ikkita chipta oldi.

«Xotindiyam opkelaman. Bir ko‘rib qo‘ysin artisti erkagini».

Xotini rosa sannadi.

«Ikkita biletti puliga bir qop un beraymish. Tavba. Bu hali bilmaydi–da bir qop unni puliga kimni ko‘rishini».

Yonboshlab olib choy ho‘plar ekan hofizni qanday tanigani kinoday yodiga keldi.

***

O‘shandayam shom tushayotgan edi. Lekin tasavvurida botayotgan quyosh ham qonli, osmon ham, tevarak atrof ham qip–qizil qonga bo‘yalgan edi. Uning o‘zi ham qonga belangan, chap oyog‘ining tizzasidan pastda yarim qarichcha suyak osilib qolgan, undan shovullab qon oqardi. O‘zini goh bilib, goh bilmayotgan Muhammad mashinasi minadan portlab, yigirma metrcha nariga uchib ketganini, dushmanlar chapdagi butazor ichidan o‘q yog‘dirganlarini, hamrohlari BTRga chopib o‘tishganini, kimdir «Muhammad qoldi, uni olish kerak», deganda leytenantning ruschalab so‘kingani va «Uni deb hammamiz qirilib ketamiz, ketdik» deganini, BTR uzoqlab ketganini zo‘rg‘a esladi. Ko‘ylagini yirtib yarador oyog‘ini tizzasining yuqorisidan siqib bog‘ladi–yu, yana hushini yo‘qotdi.

Hushiga kelganda tun cho‘kkan, atrof sokin, osmonda yulduzlar paydo bo‘la boshlagan edi. Qaerdandir qo‘shiq eshitilardi. «Birinchi muhabbatim».

Hofiz avj pardalarda nola qilardi:

Yo‘lin yo‘qotsa odam muhabbatga suyangay,
Chorasiz qotsa odam muhabbatga suyangay,
Fussaga botsa odam muhabbatga suyangay,
Men kimga suyangayman, birinchi muhabbatim,
Faqat eslab yig‘layman, birinchi muhabbatim.

«Farruxlarning uyidan kelayotgan bo‘lsa kerak. Dadasi Hofizni yaxshi ko‘radi. Doim baland qilib qo‘yib qo‘yadi magnitofonlarini».

Muhammad Farruxlarning uyidan minglab chaqirim olisda ekanini bilmay, begona yurt, begona yerlarda ekanini anglamay, qo‘shiq eshitilayotgan tomonga qarab tinmay sudralaverdi. Qo‘shiqqa yetish esa qiyin edi. Mashaqqat edi.

Nido bergil, qaydasan, sharpangga quloq tutdim,
Sirli tushlar ko‘ribman , bor dunyoni unutdim.

Sudrala–sudrala qo‘shiqqa yetganda uni tinglab o‘tirganlar «Farruxjon» deb chaqirib, hushidan ketgan Muhammadni ko‘rib shoshib qolishdi. Nuqul «Sho‘raviy, sho‘raviy», deb chug‘urlashardi. Muhamamad hushiga kelganda uni o‘ttiz–qirqqa yaqin bolalaru qariyalar, yuzini berkitgan ayollar tomosha qilishardi.

Bu afg‘onlarning o‘zbeklar yashaydigan Sarbozor degan qishlog‘i, hovli esa qishloq oqsoqoli Abdulrauf ismli oltmishga borgan bir kishining hovlisi edi.

Saharga yaqin Muhammadni ko‘rgani uch kishi keldi. Muhammad ularni kiyimlaridanoq darrov kimligini bildi. Otishmalarda ko‘p ko‘rgan ularni.

«Dushmanlar».

Ularning kattasi bo‘lsa kerak, salla o‘ragan sersoqol kishi qolganlari bilan anchagina munozara qilgach, Muhammadni yana bir bor boshdan oyoq kuzatib chiqdi va dedi:

— Majruh budaast. Ki mebardorad?

— Darkor nest. Daf shavad, — ijirg‘andi yoshrog‘i.

Kattasi o‘girilib, qirq yoshlardagi sherigining qulog‘iga nimadir dedi–yu, chiqib keta boshladi. Bunisi yuziga fotiha tortdi va belidagi qo‘sh tig‘li pichog‘ini sug‘urib, Muhammadning tepasiga keldi.

«Qo‘yday so‘yilib ketar ekanman–da. Ey, Xudo, o‘zing saqla».

Muhammad dir–dir titray boshladi:

— Lo iloha illolloh!

— Tu az kujo, ey sho‘raviy? — so‘radi jallod.

— Az Samarqand.

— Nomat chist?

— Muhammad.

Uning ismini eshitgan, darvozaga yaqinlashib qolgan dushmanlarning kattasi «Biist!» deb baqirdi. Jallodning qo‘li havoda to‘xtadi. Katta sheriklariga nimalardir dedi. Muhammadning boshiga kelib, uning ismini qo‘shib baland–baland gapirdi–yu, oqsoqolni chaqirib, unga topshiriqlar berdi va hammalari chiqib ketishdi.

— Oting Muhammad bo‘ganga Alloga shukri qil! — dedi Abdulrauf oqsoqol, — Boz shukri qilki, bu kelgan Hojixon eshon, Muhammad alayhissalomning avlodi, qoriy. San bachaga ismingni hurmatidan rahme qilde.

— Xudoga shukr, — ingradi Muhammad.

— Boz aytdike, tabib yuboradilar, u sani oyog‘ingni davolaydi.

— Keyin–chi? — so‘radi Muhammad.

— Sani bizdi bachalarga almash qiladilar.

Tabib deganlari tushda keldi. U Muhammadning oyog‘ini tizzasidan kesib tashladi va mahkam bog‘lab qo‘ydi. Tabib bir oydan ziyod Muhammaddan xabar olib turdi. U o‘z ishini puxta qilar, asbob–uskunalari ham juda zamonaviy, bari chet elniki edi. Muhammad bir martalik shpritslarni ham ilk bor shu yerda ko‘rdi. Tabib hech ham gapirmas edi. Oxirgi kelishida Muhammadga qo‘ltiqtayoqlar olib keldi. Uni yurishga imo qildi. Besh–olti qadam qo‘ygan Muhammadning yelkasiga qoqib yot tilda bir nimalar dedi–yu, «O’key» deb chiqib ketdi.

***

Oradan olti oy o‘tdi. Muhammad qishloqning pastu–balandini ham o‘rganib oldi. Kunduzlari uni tashqariga chiqarishmasa–da, shomdan keyin Abdulrauf akaning o‘n yoshli o‘g‘li Abdulqodir bilan qishloqni aylanib kelishga ruxsat berishardi. Abdulrauf aka Muhammadga namoz o‘qishni ham to‘liq o‘rgatgan, hatto, juma kunlari o‘zi bilan birga masjidga ham olib chiqardi. Ammo qishloqqa sovet soldatlari kelgan vaqtlarda uni juda ehtiyot qilib berkitishardi.

Ko‘pincha o‘ris zobitlar kelib qurollar, o‘q–dorilar, oziq–ovqatlarni Abdulraufga sotib ketishar, qurol–aslahalar darhol toqqa jo‘natilar, o‘rniga nasha, Amerika pullari olib kelinardi.

Oqsoqol sovet zobitlari uchun ham, ularning tarafdorlari bo‘lgan «Afg‘on kommunistlari» deb atalmish Afg‘on armiyasi komandirlari uchun ham, ularning dushmanlari bo‘lmish jangarilar, ularning boshliqlari — «dala komandirlari» uchun ham hurmatli kishi edi.

Bir qozondan ovqat yeydigan Abdulraufning o‘ttizdan ortiq yaqinlari esa qashshoq mamlakatda xorlik bilmay umrguzaronlik qilishardi. Oilaning to‘ng‘ich o‘g‘illari muayyan kechalari yig‘ilishardi. Qizig‘i shundaki, ularning orasida har uchala tarafda turib jang olib borayotganlari ham bor edi. Abdulrauf aka birortasiga mutloq tarafkash emasdi. «Bari bir go‘r, bari davlattalash, amaltalash. Manga kim bo‘lsa bo‘lsin, tinchlik bo‘lsin. Mardum don eksin, ishlasin, savdo qilsin. Bu ne ko‘rgulikki, bir bacham sizlarga ishlaydi, biri Do‘stumga, biri toqqa («jangari» demoqchi), boz bitta kichigi Pokiston o‘tib ketdi. Hamma sarson», derdi oqsoqol.

Abdulrauf aka qiziq tabiatli kishi edi. Bir tarafdan o‘ta dindor, qattiqqo‘l, shariat qoidalariga qat’iy amal qilishlarini talab qiladigan kishi bo‘lsa, bir tarafdan Vatanni, millatini juda sevuvchi kishi edi. Uning she’riyatga, san’atga oshuftaligi zamonning shuncha taloto‘plarida yo‘qolmagan, Hazrat Navoiyning, Mirzo Boburning, Shoh Mashrabning ko‘plab g‘azallarini yod bilar, chiroyli qiroat bilan o‘qir, o‘zi ham g‘azallar yozar, o‘zbekcha–yu, forscha aralashtirib, o‘ziga xos xasta ovozda o‘qir edi. Magnitofon esa kechasiyu–kunduzi deyarli tinmay ishlar, Abdulrauf aka nuqul Hofizni tinglar edi.

Muhammad harbiy xizmatgacha Hofizning uch–to‘rt ashulasini eshitgan, lekin u ham ko‘plab tengdoshlari qatori endi chiqqan yoshlarni ko‘proq eshitar edi. O‘tgan yarim yil davomida u Hofizning mingdan ortiq ashulasini takror–takror eshitdi. Shuncha qo‘shig‘i borliginiyam shunda bildi. Ko‘plari yod bo‘lib ketdi Muhammadga. Abdulrauf aka bomdod namozidan keyin Hofizning mumtoz ashulalarini qo‘yar, qishloq ahli «Qaro ko‘zum», «Munojot», «Kuygay», «O‘landan so‘r» kabi ashulalari bilan uyg‘onar edi. Abdulrauf akada Hofizning ellikdan ortiq audiokassetalari bo‘lib, ularda hofizning ilk aytgan qo‘shiqlaridan tortib eng yangi ashulalarigacha bor edi.

— Bularni qanday yiqqansiz, Mulla tog‘a? — so‘raydi Muhammad. (U Abdulrauf akani shunday atardi.)

— E, Rasuljon, bacham (u Muhammadni ismi bilan chaqirmas, «Ismingiz ulug‘ ism, alohida aytib bo‘lmaydi» derdi), bu bir havas. Ishqimiz shu Hofizga tushgan. Kassetlarini Vatandan olaman. (Uning bobolari farg‘onalik bo‘lib, hali–hanuz O‘zbekistonni Vatan deb atardi.) Urushdan oldin Vatanga borganlarga aytib oldirardim. Hozir sizdi zobitlarga aytaman, topib kelishadi. Elektr bo‘ganga ko‘rsataydim. Ko‘p–ko‘p videokassetlariyam bor manga. Bundaqa Hofiz dunyoga boshqa kelmaydi. Bizga biri bor edi, umri qisqa bo‘ldi. Ahmadi Zohir edi. Hofizdan uni bo‘yi kelade. Quloq soling!

Magnitafondan Hofizning dardga to‘la ovozi yangradi:

Hijron hokim bu dunyo asli bir kam yaralgan,
Nahot bir muhabbatga ming bir hakam yaralgan.
Baxt yarim, qayg‘u yarim, ayt, ne bekam yaralgan,
Nahotki ezgulikning ko‘zlari nam yaralgan?

Qishloqda turganiga sakkiz oy bo‘ldi. Haligacha o‘sha sakkiz oyni Muhammad asirlikda yo tutqunlikda deb tilga olmas, qishloqda yo odddiygina qilib, Sarbozorda deb qo‘ya qolardi. U yerda o‘tkazgan umrigayam unchalik achinmasdi. Hatto, ba’zan minnatdor bo‘lib eslardi. «Shukrki, o‘n sakkiz yilda tanimagan Xoliqimni shu sakkiz oyda taniganman. Hidoyat yo‘liga kirib, o‘shandan beri ibodatdaman. O‘sha qishloqda san’atni tushundim. Hofizni tanib, qo‘shiqlariga oshno bo‘ldim. Abulrauf akadek yaxshilarga yo‘liqdim. Sarbozorda ikkinchi marta tug‘ilganman!»

Muhammad qishloqqa ancha el bo‘lib qolgandi. Uni deyarli nazorat qilishmas, Muhammadning ham biror yoqqa qarab qochishga rag‘bati yo‘q edi.

«Qo‘ltiqtayoqlarim bilan qaergacha borardim?»

Qishloq ahli ham unga hamdardlik bilan qarar, ko‘rganlarida iliq salomlashishar, hazil–huzul ham qilishardi. Abdulrauf akaning va oila a’zolarining samimiy munosabatlari vajidan qishloqdagilar ham Muhammadga Abdulrauf aka xonadonining a’zosi sifatida muomala qilishardi. Abdulrauf aka esa o‘n besh yoshli jiyani go‘zal Oyshani Muhammadga nikohlab berish payida edi.

«Bir–birlaringizga munosibsizlar. Payg‘ambarimizning jufti–halollari Oysha onamiz edilar, siznikiyam Oysha bo‘lsin. Vatanga borsangiz unda xudosizlar sizni yo otadi yo qamaydi. Urush tugasin, keyin ota–onalaringiz bilan ham topishib ketarsizlar», deb Muhammadni ko‘ndirmoqchi bo‘lar, Muhammad esa Vatanga qaytib borishdan umidini uzmas, turli bahonalarni ro‘kach qilib, uylanishga unamas edi.

— Ota–onam rizoligisiz uylanmayman!

Muhammadning oxirgi bahonasi shu bo‘ldi. Buni eshitgan Abdulrauf aka ko‘zlariga yosh oldi. Og‘ir tin olib dedi:

— E, Rasuljon bacham, ota–ona sizga aza ochgan, janoza o‘qib, isu–chiroq qilgan. Ular taqdirga tan berishgan. Sizni kutishmaydiyam.

— Bo‘lmagan gap! — baqirib yubordi Muhammad. — Mulla tog‘a, meni ko‘ndiraman deb yolg‘on to‘qimang!

— Ikki oydan beri aytishga manga zabon yo‘q, bacham. Erta kech Abdul’aziz keladi, gaplashasiz, — o‘rnidan turdi Abdulrauf aka.

Qobulda Sovet qo‘shinlari qo‘mondonligida tarjimon bo‘lib ishlaydigan Abdul’aziz otasining iltimosi bilan Muhammadning taqdiri bilan qiziqqan, qo‘mondonlik Muhammadning ota–onasiga ta’ziya izhor qilib, o‘g‘illari jangda qahramonlarcha halok bo‘lganini, uni o‘limidan so‘ng ordenga tavsiya qilishganini yozishganini aniqlagan, shu xatdan tasdiqlangan nusxa ham olib qo‘ygan edi. Soldatlar ichidan Muhammadning qishloqdoshlarini izlagan, yaqinda Qunduzga bularning qishlog‘idan bir yigit xizmatga kelganini bilgach, borib u yigitni topib Muhammadni so‘ragan, u esa «Muhammad aka Afg‘onda halok bo‘lgan, qishlog‘imizdagi markaziy ko‘cha u kishining nomi bilan ataladi», debdi. Uyidagilar haqida so‘ragan ekan «Otasi, ukalari sog‘–salomat, ammo, onasi Muhammad akaning qirqini bergan kuni o‘ldi», debdi.

Bu gaplarni eshitgan Muhammad Abdul’aziz olib kelgan xatni o‘qib ko‘rdi. Qunduzdagi qishloqdoshining ismi–sharifini so‘radi. «Rahimov Xursandmurod». «Ha, rost ekan. Eshpo‘lat akaning o‘g‘li, bizdan bir sinf pastda o‘qirdi». Hammasiga ishondi.

U uzoq yig‘ladi. Urushni, uni shu urushga yuborganlarni so‘kdi. Onasining o‘limiga sababchi bo‘lgani uchun o‘zini la’natladi.

Abdulrauf aka uzundan–uzoq Qur’on tilovat qildi. Savobini Muhammadning onasining ruhiga bag‘ishladi. Chiqib ketar chog‘i Muhammadning yelkasidan quchib dedi:

— Bacham, bardam bo‘ling! O‘ylab bir qarorga kelarsiz.

Ular chiqib ketishdi. Muhammad o‘z dardu–iztiroblari bilan yolg‘iz qoldi.

Bir payt tashqaridan qo‘shiq eshitildi:

Meni kutgil va men qaytarman,
Faqat kutgil juda intizor...
Mayli ukam, singlim, volidam
Aza ochsin men yo‘q tufayli.
Kutaverib sabri tugagan
Yoru–do‘stlar, oshnalar mayli.
Meni kutgil va men qaytarman
O‘limlarni qoldirib dog‘da,
Ishi o‘ngdan kepti desinlar
Kutmaganlar bizni u chog‘da.
Meni kutgil!

«Men ham qaytaman. Har qanday chegaralarni buzib bo‘lsayam uyga qaytaman. Mayli, qamasinlar, mayli, otsinlar, avval uyga boraman. Ertagayoq jo‘nayman. Ertaga xuftondan keyin jo‘nayman. Allohga tavakkal».

***

Muhammad jo‘nay olmadi. Hojixon eshon shomda keldi. Muhammadni olib ketgani kelishganini, katta ayirboshlash bo‘lishini aytishdi.

Abdulrauf aka Hojixon eshon bilan juda ko‘p tortishdi. Qo‘llari bog‘langan Muhammad ularning bahsidan deyarli hech narsa tushunmas, ammo Abdulrauf akaning og‘zidan o‘z ismini, Oyshaning ismini eshitgach, gap o‘zi haqidaligini, Abdulrauf aka o‘z niyatlari xususida gapirayotganligini fahmladi. Eshon faqat bosh chayqardi. Bir mahal Abdulrauf aka o‘rnidan shart turib, ichkari xonadan bir qancha avtomatlar, ikkita pulemyot, bir belbog‘ o‘q ko‘tarib chiqdi. Boshini sarak–sarak qilib kulimsirab turgan Hojixon eshonga tikilib turdi–yu, yana kirib ketib ichkaridan bir xalta pul ko‘tarib chiqdi. Hammasini o‘rtaga uyib, Muhammadni ko‘rsatib, baland–baland gapirdi. Hojixon eshon uning yelkasini silay–silay bir narsalar dedi.

— Sizni Alloh panohiga olsin, bacham. Hojixon hech ko‘nmadi. «Boshim ketadi buni obormasam», deydi. Kattalari sizga qiziqib qolgan emish, — dedi Abdulrauf aka va Muhammad bilan uni quchoqlab vidolashdi. — Bizlar sizga yamonlik qilmadik, bizlarni unutmang. Alvido, bacham! Alloh hofiz!

Muhammadning ko‘zlarini ham bog‘lab, otga mindirishdi. O‘n–o‘n ikki yoshlardagi bola uni mingashtirib, otni haydab ketdi. Qo‘llari, ko‘zlari bog‘liq Muhammad shu tariqa bu qishloq bilan, uning taqdirida ko‘p o‘zgarishlar qilgan, unga qadrdon bo‘lib qolgan bu mo‘‘jazgina qishloq bilan vidolashib borar edi. Orqadan, Abdulrauf–Mulla tog‘aning hovlisidan qo‘shiq eshitilardi. Hofiz fig‘on chekardi:

Sayding qo‘yaber, sayyod, sayyora ekan mendek,
Kuygan jigar–bag‘ri sadpora ekan mendek...

***

Ikki kecha yo‘l yurishdi.

Muhammadning ko‘zlarini yechishganda avvaliga hech narsani ko‘rolmadi. Asta–sekin ko‘zlari yorug‘likka o‘rgandi. Quyosh bir terak bo‘yi ko‘tarilgan, chor–atrof tog‘u–tosh edi. Havo toza, turli tog‘ giyohlarining hidi dimoqqa urilardi. Nariroqda soyning shovullab oqishi eshitilar, soy bo‘yidagi daraxtlarda har turlik qushlar sayrab yotardi. Tinimsiz sayrayotgan bulbullarning ovozini eshitgan odam bu yerlarda urush bo‘layotganiga sira ishonmasdi.

«Nima balo, ikki kechada o‘zimizning Omonqo‘ton tog‘lariga opkeb qo‘yishdimi, deyman?»

Yo‘q, bu Omonqo‘ton tog‘lari emasdi. Muhammad hov nariroqda, yong‘oqlar ostida ikkitadan qilib bog‘lab tashlangan, toshlar ustida qo‘l–oyoqlari bog‘liq yuztuban yotgan «o‘zimiznikilar»ni ko‘rgach, qaerdaligini anglab yetdi. qo‘ltiqtayoqsiz yurolmagani uchun uning qo‘llarini ham yechib qo‘yishdi. Muhammad bandilarni aylanib chiqdi. Ellikka yaqin edilar. Hech kimni tanimadi. Turli millatga mansub bu yigitlar ichida mo‘ylabi endi sabza urganlariyam, ko‘kragini to‘ldirib soqol quyib yuborganlariyam bor edi. Ko‘plarining tayoq zarbidan boshlari yorilgan, qon izlari qotib qolgan yuzlari momataloq bo‘lgan edi. Ba’zilari ko‘kargan, shishib ketgan ko‘zlarini zo‘rg‘a ochib turar edilar. Ko‘plarining kiyim boshlari yirtilib, uvadasi chiqib ketgan edi. Ba’zilari faqat shimda turar, ko‘ylaklari yo‘q edi. Dushmanlar kiyimini kiyib olgan, soqol qo‘yib, salla o‘ragan, aftidan kavkazlik bo‘lgan ikki yigit ham bor edi ular orasida.

Qirlarda turgan soqchilar «Omadand–omadand», deb chuvillab qolishdi. O‘zimizning zobitlar minadigan yap–yangi harbiy mashinada, dala komandirlari kiyimida bir kishi keldi. Darrov saf tortdilar. Ular o‘z tillarida qo‘mondonlarini rosa olqishladilar. U ham bularga nimalardir deb hayqirdi. Uning hayqirig‘ini «Allohu–akbar, Allohu–akbar», deb bo‘lib–bo‘lib turishdi.

Asirlarning qo‘l–oyoqlarini yechib, yuvinib saf tortishlarini buyurishdi. Qo‘mondon yonidagi to‘rt yigitdan bittasi saf tortganlarga murojaat qildi:

— Eto nash velikiy polevoy komandir, general Nuriddin Amanyar. On xochet s vami pobesedovat.

Keyin Nuriddin Omonyor deganlari mashinada tik turib ancha gapirdi. Haligi yigit ruschaga o‘girib turdi. Bu kishimga sho‘rolarning eng katta muftiysi Pokistonda uchrashib, shaxsan murojaat qilganlari, bularda tutqunlikda bo‘lgan musulmon farzandlarini sho‘rolarda asir bo‘lgan «vatanparvar»larga almashtirishga rizolik so‘raganini aytdi. Omonyor Muftiyning olimligini, musulmon olamida hurmati balandligini hisobga olib, qolaversa Qur’oni Karimga zamonaviy go‘zal tafsir yozganlarining hurmatiga bunga rozi bo‘lganligini aytdi. Tarjimon esa o‘zidan qo‘shib shunday dediki, almashtirib olishganlari bilan bularni uzoq–uzoq muddatga qamashlari aniq ekan, «Balki otib ham yuborishar», dedi. Shuning uchun kim Nuriddinning armiyasida xizmat qilishga rozi bo‘lsa, ularning hayotiga kafolat berilishini, maosh olishlarini, uylanib, ro‘zg‘or qilishlari mumkinligini aytib, rozi bo‘lganlarning oldinga chiqishini so‘radi. Ikki kavkazlik deganimiz haligi yigitlar va yana ikki rus yigit hech o‘ylanmay oldinga chiqishdi. Ularni ajratib olib, alohida kiyim–bosh berishdi.

— Teper musulmane, vperyod! — buyurdi tilmoch.

Yetti–sakkiz yigit qoldi, qolganlari ikki qadam oldinga chiqishdi. Haligi yetti–sakkiz yigitni tilmoch yana bir bor o‘zlariga qo‘shilishga undadi, bo‘lmasa o‘lib ketishlarini aytdi. Ular rozi bo‘lishmadi. Ularni soy tomonga olib ketishdi. Avtomatlarning tarrillashidan hurkkan bir to‘p qush osmonga ko‘tarildi. Mashinadan uch–to‘rt qopdagi yap–yangi gimnastyorkalar, etiklar, bosh kiyimlarni tushirishdi va loyiqlarini olib keyishlarini buyurishdi.

Birpasda yigitlar asirlikda bo‘lmagan soldatlardek po‘rim bo‘li?di–qolishdi.

Nuriddin Omonyor mashinadan tushib safni aylanib chiqa boshladi. Uning har bir asir bilan qilgan savol–javobini videotasvirga olishardi. U har bir asirning ismi–sharifini, qaerdanligini, musulmonmi, musulmon emasligini so‘rar, ba’zilaridan birgina kalima so‘rasa, ba’zilaridan biror sura yo biror oyat o‘qishlarini ham talab qilardi. Bir qozoq yigiti kalimayi–shahodatni bilmay qoldi. Nuriddin Omonyor shu zahoti to‘pponchasini chiqarib, haligi yigitni peshonasidan otib tashladi. Bu shunday tez ro‘y berdi–ki, asir yigit biror so‘z aytishga ham ulgurmadi.

— Al kazobbi lo ummati! — hayqirdi Omonyor («Yolg‘onchilar bizdan emas», hadis).

— Allohu–akbar, Allohu–akbar! — hayqirishdi qolganlari.

Omonyor saf aylanishda davom etdi. Muhammadning ro‘parasiga kelganda sal narida turgan Hojixon eshonga qarab:

— Hamin ast? — deb so‘radi.

— Ore, — dedi Hojixon eshon.

Nuriddin Omonyor Muhammadga tikilib turdi–da, nimalardir dedi. Tarjimon ruschaga ag‘dardi:

— Eto vsyo nachal tvoy otets. On v Uzbekistane bunt podnyal.

Tarjimonlik qilayotgan rus yigiti Muhammadning otasi o‘g‘lining tirikligini, Nuriddin Omonyorning qo‘lida ekanini bilib, harbiy qo‘mondonlar ularni aldashganini aytib, Moskvagacha borganini, oxirida yordam so‘rab Muftiy hazratga uchrashganini aytib berdi. (Hamma haqiqatni aniqlagan zahoti Abdul’aziz haqiqiy ahvolni bayon qilib, Muhammadning otasiga xat yozib, Vataniga qaytayotgan bir urgutlik yigitdan maxfiy jo‘natgani to‘g‘risida kamtarlik yuzasidan indamagan edi.) Bu katta shov–shuvga sabab bo‘lganini, shuning uchun Nuriddin Omonyor ham Muhammadning o‘rniga sovetlarda asirda bo‘lgan bir dala komandirlarini talab qilganini, sho‘rolarning kattalari ko‘p talashib–tortishganlaridan so‘ng rozi bo‘lganliklarini aytib, rus yigiti Muhammadning yelkasiga qoqib qo‘ydi:

— Molodets tvoy paxan!

* * *

Pokistonga yaqin bir joyda asirlarini almashtirdilar. Ikki asirni bular qo‘yib yubordilar, ikki afg‘onni ko‘prikning u tarafidagilar qo‘yib yubordilar. Shu taxlit almashtirish Muhammadning xayolida bir asr davom etdi go‘yo. Uni oxirida qo‘yib yuborishdi. Uni yurishga undab, yelkasiga yengilgina turtgan Hojixon eshon «Olloh hofiz», deb qo‘ydi. Ko‘zlaridan yosh quyilayotgan Muhammad unga bosh irg‘ab qo‘ydi. Qo‘ltiqtayoqlarini do‘qqillatib, ko‘prikning narigi tarafiga yo‘l oldi.

Ko‘prikning o‘rtasida yelkalari naqd bir metr keladigan, qo‘llarini jun qoplagan, yuz–ko‘zidan vajohat yog‘ilib turgan, ulkan, devsifat bir odamga ro‘baro‘ keldi.

«Shu ekan–da menga ayirboshlashgan dala komandirlari. Bu King–kong kim–u, men cho‘loq kimman?», o‘yladi Muhammad.

Devsifat Muhammadga hech nima demadi. O‘ng qo‘lining ikki panjasini bosh kiyimiga sal tekkizib qo‘ydi. Uning salomi ham, rahmati ham, xayru–xo‘shi ham ana shu bo‘ldi. Aslida bu odam Nuriddin Omonyorga ham bunday ehtirom ko‘rsatmagan edi. Ko‘prik oxiriga bordi–yu, shu yerda turgan «Jip»ga o‘tirib yovvoyi ovozda qichqirib, qum ichida chang–to‘zon ko‘tarib, g‘oyib bo‘ldi.

Muhammadni Muftiy hazratlari va bir qancha harbiy boshliqlar kutib olishdi. Muftiy hazratlarini ko‘rib Muhammad xuddi otasini ko‘rgandek bo‘ldi. Yuzlaridan nur tomib turgan bu farishtasifat allomani quchoqlab, ovozini baralla qo‘yib, yig‘lab yubordi. Hazrat uni quchoqlab, peshonasidan o‘pdi.

— Yig‘lamang, inim! Hammasi ortda qoldi. Endi hammasi yaxshi bo‘ladi, inshoollloh. Yaratganga shukr, niyatimizga yetkazdi.

Qobulda Muhammadni bir hafta tekshirishdi. Xizmat qilgan qismidan uni bilgan askarlar, zobitlarni chaqirishdi. O‘sha mash’um voqealar tafsilotlarini tiklashdi.

Qovun olib kelamiz deb ketgan ikki rus yigiti kechasi qaytmadi. Ertalab ularni ichak–chavoqlari olib tashlanib, ichiga bittadan qovun tiqib qoziqqa o‘tqazib qo‘yilgan holatda topishdi. Leytenantning buyrug‘iga ko‘ra u yigitlarning alamini qovunlardan olib polizni payhon qilib yurganlarida Muhammad boshqarayotgan «Ural» minaga duchor bo‘lgan edi. Qolganlar BTR ga o‘tib qochib ketishganini, yarador Muhammadni olishga leytenantning ruxsat bermaganini, uni tashlab ketishganini ko‘rgan askarlar aytib berishgach, Muhammadga javob berishdi. Lekin bu gaplarni hech kimga aytmaslikka so‘z olishdi. O‘zlari to‘qigan yolg‘on–yashiqlarni uqtirishib, samolyotga chiqarishdi.

Samolyot Toshkentga qarab parvoz qilayapti hamki, Muhammad ishonib–ishonmay borardi. Bir mahal samolyot bortidagi karnaylardan ashula yangrab qoldi:

Oltinqanot qushlar uchsin, qushlar uchsin,
Bizni mudom baxtlar quchsin, baxtlar quchsin.

— Nahotki?! Nahotki, hademay Vatanga yetsam?! — hayqirdi Muhammad. — Nahotki shular o‘ngimda bo‘layapti?

— Hademay Toshkentda bo‘lamiz, inim, — javob berdi uning yonida uchayotgan Muftiy hazrat. — U yerda sizni otangiz kutib turibdilar.

Ko‘zlari yoshga to‘lgan Muhammad illyuminator oynasiga peshonasini bosib beixtiyor qo‘shiqqa quloq soldi:

Bu hayot o‘rmon ekan,
Jon borki qasdi jon ekan,
Bunda qatl oson ekan,
Jayron o‘zing, sirtlon o‘zing.

* * *

Toshkent aeroporti yig‘i–sig‘iga to‘lib ketdi. Muhammadning qulog‘iga hech narsa kirmas, u yerdagi mitingni ham, so‘zlovchilarning, hatto Muftiy hazratning ham so‘zlarini anglamas, xuddi ovozsiz kino ko‘rayotgandek edi. U faqat yig‘lar, quchoqlab olgan otasini hech quyib yubormas, uning yuz–ko‘zlaridan o‘payotgan otasining «Sog‘ ketib, bir oyoqda kelgan bolam–a», deya o‘rtanishlariga ham javob qilmas, uning yelkalaridan quchib, bir og‘iz so‘ziga mahtal turgan tog‘alarini esa hali payqamagan ham edi.

Muftiy hazratning ko‘magida Vatanga qaytgan o‘ttiz olti nafar yigitlarning ota–onalari hazratdan aylanib–o‘rgilishar, yelkasiga to‘nlar yopishib unga, davlat kattalariga rahmatlar aytishardi. Ularning orasida o‘z jigarbandini yetti–sakkiz yillab kutgan, axtargan mushfiqu–zorlar ham bor edi.

Muhammadni to‘g‘ri Otchopar bozoriga olib kelishdi.

— Bolam, ko‘ngling nimani tusasa ayt, barini olib beraman, — Muhammadning sochlarini siladi Abdulla aka.

— Menga hech narsa kerak emas, otajon.

— Unday dema, bolam, o‘ldi degan bolamni Tangrim qaytarib berdi. Bor davlatim seniki, o‘g‘lim!

Muhammadni qo‘yarda–qo‘ymay bozorga olib kirishdi. Unga hozir urf bo‘lgan chiroyli kostyum, bir nechtadan ko‘ylaklar, shimlar, ich kiyimu ro‘molchalargacha olishdi. Uning nomidan ukalari va singlisiga sovg‘alar ham olishdi.

Eng qiyini tufli savdosi bo‘ldi. Eng oxirida qilingan bu savdo mahali otasining ham tog‘alarining ham ko‘zlaridan duv–duv ko‘z yoshlari to‘kildi.

— Hech narsa kerak emas devdim–ku sizlarga, — o‘kindi Muhammad.

Bozordan chiqishlarida bir nima yodiga tushgandek, Muhammad bir necha daqiqa to‘xtab qoldi. Uning nimanidir aytishga istihola qilayotganini fahmlagan otasi so‘radi:

— Bolam, nimadir olmoqchimiding? Tortinmay aytaver.

— Shu, oxirgi paytlari ko‘p vaqtimni magnitofon eshitib o‘tkazardim. Faqat qo‘shiq eshitib ovunardim, — tortina–tortina so‘zladi Muhammad. — Iloji bo‘lsa bitta magnitofon va Hofizning kassetalaridan uch–to‘rtta olib bersangizlar!

— E, shumi, bor–yo‘g‘i? Magnitofonning zo‘rini sizga mana, biz olib beramiz–da, jiyan, — Muhammadning yelkasiga qoqib quydi Tolib tog‘asi va bozor oralab ketdi.

— Men ham bir narsa sovg‘a qilay bo‘lmasam, — deb Folib tog‘asi ham ichkariga yo‘l oldi.

Ota–bola otlar haykali yaqinda turgan Folib akaning mashinasi yoniga kelib turishgan ham ediki, bir qo‘lida kattakon quti, bir qo‘lida yetti–sakkizta kasseta ko‘tarib Tolib aka yetib keldi.

— Zo‘ridan oldim, jiyan, «Panasonik». Yotgan joyingizdan pult bilan boshqaraverasiz.

U Muhammadni tezroq xursand qilgisi kelib, qutini apil–tapil ochib, kattagina magnitofonni Muhammadning tizzalari ustiga qo‘ydi.

— Batareyalarini ham qo‘ydirib oldim, jiyan, maza qilib eshitib ketamiz. Qani, bir qo‘yib ko‘ring–chi?

Muhammad kasseta tanlab ulgurmay, Folib tog‘asiyam yetib keldi:

— Manavi videomagnitafon bizdi sovg‘a, Muhammadjon, — o‘z sovg‘asidan o‘zi xursand edi Folib aka. — Ikkita kassetayam oldim. Biri hofizni Amerikada bergan kontserti ekan. Boshqasi hofizni o‘zi olib, bosh rolniyam o‘zi o‘ynagan kinosi ekan, ma’qulmi?

— Rahmat tog‘a! — minnatdorchilik bildirdi videokassetalarni olarkan Muhammad. — Uzr, sizlarni xarajatdor qildim.

— E, omon qolgan boshingizdan sadag‘a, jiyan, — dedi Folib tog‘asi.

— Bular hali holva, — dedi Tolib tog‘asi. — Xarajatning kattasi endi bo‘ladi. Qo‘sha–qo‘sha to‘ylar qilamiz, jiyan! To‘y bo‘ladi, to‘y!

— Mendan qaytmasa Xudodan qaytsin! — dedi Muhammad.

Folib aka mashinani yurgizdi.

Audio va videokassetalardagi har bir suratni ardoqlab, o‘pib, ko‘zlariga surtayotgan Muhammad audiokassetalardan birini olib magnitofonga qo‘ydi va kerakli tugmani bosdi.

Dil–dilingni mavjlantirib yuboradigan, butun borlig‘ingni cho‘lg‘ab oladigan, o‘zingni bunda qo‘yib, ruhingni ko‘klarga olib ketadigan kuy taraldi. Ham u kuyga monand «murda jismingni zindalar qilg‘uvchi» nafas sohibining tirikning badaniga larzalar solguvchi, eshitib turganingda seni Haqqa yaqin tutguvchi sehrli ovoz yangradi:

Tarixingdur ming asrlar ichra pinhon, o‘zbegim,
Senga tengdosh Pomiru oqsoch Tiyonshon, o‘zbegim....
Yig‘ladi furqatda Furqat ham muqimlikda Muqim,
Hasratingdan Hindu Afg‘on qildi afg‘on, o‘zbegim.

Qo‘shiq shu yerga yetganda:

— Hofiz hofizlarning sultoni–da, jiyan, — dedi oldingi o‘rindiqda ketayotgan Tolib aka va orqaga o‘girilarkan, qo‘shimcha qildi: — Payg‘ambarsifat shu odamga Ollohning nazari tushgani rost, nima dedingiz?

Abdulla aka «jim? degandek shahodat bormog‘ini labiga bosib, boshini sarak–sarak qildi. Muhammadning ko‘z yoshlari yuzlarini yuvib tushayotgan edi.

U hofizni tinglardi.

Sel bo‘lib tinglardi. Yuragi bilan tinglardi:

Qayga bormay boshda do‘ppim, g‘oz yurarman gerdayib,
Olam uzra nomi ketgan O‘zbekiston, o‘zbegim.
Bu qasidam senga, xalqim, oq sutu tuz hurmati,
Erkin o‘g‘lingman, qabul et, o‘zbegim jon o‘zbegim.

***

E–he, qancha suvlar oqib o‘tdi undan beri. Ne–ne voqea hodisalar bo‘lib o‘tdi. Muhmmad Moskvaga borib yasama oyoq qo‘ydirib keldi. Oqsamay yuradigan ham bo‘ldi. Qo‘shnining qizi Manzuraga uylandi. O‘g‘illik, qizlik bo‘ldi. O‘g‘liga Hofizning ismini qo‘ydi. Qizini Oysha dedi. Xotini ko‘p durust ayol. Uquvli, sabrli. Ba’zida Muhammadning Afg‘onda orttirgan kasali qo‘zib, asabiylashib qolsa ham chidaydi, xonasiga qamalib olib ikki–uch kunlab tashqariga chiqmay qo‘ysa ham chidaydi. Muhammad xotinidan rozi. Bitta aybi shu–ki, qo‘shiqni yaxshi tushunmaydi. Yaqinda chiqqan pastiga shim kiyib yuqorisini bekitmay chiqadigan bir–ikkita zaifa ashulachini eshitadi. «Men borimda shularni qo‘ysang, televizordiyam, magnitafondiyam majaqlab tashlayman», deb po‘pisa qilib qo‘ygan. Muhammad borida boshqa xonandani eshitmaydi.

«Ikkita chiptani puliga bir qop un berarmish. He, ...»

* * *

«Bir qop unning pulidan kechib» kontsertga kelgan ming–minglab urgutliklarni, nafaqat urgutlik, kontsert daragini eshitib kelgan boshqa tumanlardan, hatto Qashqadar–yu, Surxondaryodan kelgan hofizning ixlosmandlarini ko‘rgan Manzura erining qulog‘iga shivirladi:

— Sizga o‘xshagan Mashrablar oz emas ekan!

Nihoyat, hofizni sahnaga chorlashganda minglab tomoshabin birdan oyoqqa turdi. Xalqiga ta’zimlar qilayotgan sevimli hofizini xalq qarsaklar bilan tik turib uzoq olqishladi. Hofiz oldingi safda turgan oppoq soqolli otaxonlar qoshiga tushib, ular bilan quchoqlashib ko‘rishdi. Ularning fotihasini olib, sahnaga ko‘tarildi. Sog‘ingan dillarga malham bo‘lguvchi, jonga orom berguvchi tiniq va dardli ovoz yangradi:

Onaginam!
Dorul–omon kunlar keldi, nurlari yal–yal,
Bu kunlarga yetganlar bor, yetmaganlar bor...

Hofizning o‘zini ilk bor ko‘rib turgan Muhammad, Hofizning barcha qo‘shig‘ini yoddan bilgan Muhammad, Hofizni tinglab ko‘p balolarni yengib o‘tgan Muhammad, Hofiz qo‘shiqlari qanotida ruhi haqqa yetgan Muhammad, Hofizni ko‘rayotgan ko‘zlariga ishonmayotgan Muhammad, Hofizdan ko‘zlarini sira uza olmayotgan Muhammad dir–dir titray boshladi. U yana hech narsani eshitmay qoldi.

Hofiz uzoq–uzoqlarga, bulutlar orasiga kirib g‘oyib bo‘ldi.

— Sizga nima bo‘ldi, dadasi, hoy xo‘jayin? — uning bilaklaridan ushlab tortqilayotgan Manzuraga qarab o‘ziga keldi.

Hofiz endi sahnadamas, uni jonidan ortiq ko‘rguvchi muxlislari orasida kuylardi:

Kuylarim yetgaymikan senga borib,
Tinglasa ketgaymikan toshlar erib?
Suhbatingdan bahra olsam o‘ltirib,
Na bo‘lar, kelsang quchog‘imga kirib, Gulbadan?!

Hofizga gullar tutishar, onalar, otalar duo qilishar, qo‘llari Hofiz tomonidan siqib quyilgan muxlislar esa bu o‘zlari uchun cheksiz faxrlanishga arzigulik murruvat ekanligini yashirib o‘tirmasdan qiyqirardilar. Yoshlar esa baland pardalarda Hofizga jo‘r bo‘lardilar:

Qaro ko‘zli sanamjon, o‘zing yaxshi bilasan,
Ko‘ksimdagi dardimni so‘rab nima qilasan?

Hofizni tinmay suratga olishar, o‘nlab kamera ko‘targan yigitlar hofizni videotasvirga olishar, Hofiz esa ularga tanbeh berardi:

— Suratkashlar! Biznimas, ko‘proq otaxonlarni, onaxonlarni, maza qilib qo‘shiq eshitayotganlarni olinglar!

Hofiz navbatdagi qo‘shiqni boshladi:

Kecha oqshom falakda oy bo‘zarib botganda,
Zuhro yulduz miltirab xira xanda otganda,
Ruhimda bir ma’yuslik, sokinlik uyg‘otganda,
Men seni esga oldim, birinchi muhabbatim...

Yana Hofiz uzoqlashib ketdi.

U endi ufq ortida xonish qilardi. Ufq esa qip–qizil, qonli edi. Atrof qonga bo‘yalgan edi. Muhammadning chap tizzasi qaqshab og‘riy boshladi. Kimdir «Muhammad qoldi, uni olish kerak», deb baqirdi. Muhammad o‘sha tomonga qaradi. Leytenantni ko‘rdi.

— Chyort s nim, ostavte yego. Poexali!

Leytenant BTR ga chiqib ketdi. Og‘riqdan Muhammadning ko‘zlaridan yosh chiqib ketdi.

— Maza qilib qo‘shiq tinglayotganlarni olinglar. Yig‘lab tinglayotganlarni olinglar! — Hofiz tasvirchilarga Muhammadni ko‘rsatib, uni tasvirga olishni imo qilib, o‘zi ham Muhammadga tomon yura boshladi:

Faqat eslab yig‘layman, birinchi muhabbatim,
Eslab bag‘rim tig‘layman, birinchi muhabbatim...

Muhammad sudrala–sudrala qo‘shiqqa qarab keta boshladi. Unga esa yetish qiyin edi. Juda qiyin:

Nido bergil, qaydasan, sharpangga quloq tutdim,
Sirli tushlar ko‘ribman, bor dunyoni unutdim...

Qo‘shiq kelayotgan tarafdan unga qarab Abdulrauf aka yonida o‘g‘illari Abdul’aziz, Abdulqodir, Hojixon eshon, orqaroqda Oyshabonu bilan peshvoz kela boshladilar. Madori qurigan Muhammad bor ovozi bilan «Mulla tog‘a», deb chaqirdi. Unga yaqin kelib qolgan Abdulrauf aka afsus bilan bosh chayqab dedi:

— Rasuljon bacham. Biz endi sizlarning orangizda yo‘qmiz. Hojixon eshon tog‘da o‘qqa uchdi. Siz ketgandan keyin kelgan kofir o‘ruslar Oyshani oldin zo‘rlab, keyin otib tashlashdi. Nasha topib bermaganim uchun ko‘z oldimga Abdulqodirni ham o‘ldirishdi. Pokistondan tolibon safida kelgan o‘g‘lim Abdulqahhor Abdul’aziz akangizni vatanfurush deb e’lon qilib, osib o‘ldirdi. Tinch bir bexavotir kunga, Bomdod namozini ado etib turgan joyimga masjidga kelib tushgan amriqoliklarning raketasi meni ham shahid farzandlarimning qoshiga yetkazdi.

Muhammad yaqin kelib qolgan Abdulrauf–Mulla tog‘asiga qo‘llarini uzatdi. Abdulrauf Muhammadni bag‘riga bosdi. Muhammad uning qaynoq bag‘rida o‘ziga keldi.

U qo‘shiqqa yetgan edi. Qo‘shiq ijrochisi bir qo‘li bilan ko‘z yoshlarini yashirmayotgan, ovozini baralla qo‘yib, «dod» deb yig‘layotgan Muhammadni bag‘riga bosib, ikkinchi qo‘li bilan mikrofonni tutib, o‘nlab tasvirchi–yu, suratkashlar qurshovida avj pardada kuylardi:

Faqat eslab yig‘layman, birinchi muhabbatim,
Eslab bag‘rim tig‘layman, birinchi muhabbatim...

эмбриологияга кириш

2020-05-16T11:24:05.630Z

Asosiy mundarijaga

Gistologiya va embirologiya

"Embriologiya" faniga kirish.

Reja:

Fanning shakllanish tarixi.
Preformizm va epigenez nazariyalari.
Rivojlanish mohiyatini ilmiy asoslanishi.
Embrion varaqlar haqidagi fikrlar.
Solishtirma embriologiya.
Hozirgi zamon embriologiyasi.

Тayanch iboralar: individual taraqqiyot biologiyasi, embriologiya, preformizm, epigenez, asosiy biogenetik qonun, evolyutsion embriologiya, Solishtirma embriologiya, Embrion varaqlari, Eksperimental embriologiya.

"Individual taraqqiyot biologiyasi" fani 1975 yildan boshlab barcha universitetlarnig biologiya fakultetlarida umumiy kurs sifatida o’qitila boshlagan. Fanning va darslikning "Individual taraqqiyot biologiyasi" nomi esa yaqinda paydo bo’lgan bo’lib, ilgarilari "Umumiy embriologiya", "Hayvonlar embriologiyasi", "Solishtirma embriologiya" deb yuritilgan va turli kafedralar tomonidan o’qitilgan. Bu sohadagi fundamental ishlar yigirmanchi asr boshlarida paydo bo’la boshladi. S.Gertvig (1912), A.Zavarzin (1935), P.P.Ivanov (1945), turli sinflarga taalluqli hayvonlarning rivojlanishini ta’riflab berganlar.

Embriologiyaning rivojlanishi G.A.Shmidt (1951, 1953, 1968) asarlarida birmuncha batafsil yoritilgan.

Keyingi yillarda embriologiya fani juda tez rivojlana boshladi, yangi dalillar bilan boyidi. Shu bilan birga, bu fanning yangi tarmoqlari paydo bo’la boshladi. Regeneratsiya va somatik embrigonez to’g’risida B.P.Тokin (1969), bioximik embriologiya to’g’risida J.Brashe (1967), rivojlanishning makromolekulyar usullari to’g’risida K.A.Kafiani, A.A.Kostomarova (1978), hayvonlarning rivojlanish paytida hujayralarning o’zaro munosabati to’g’risida E.Dyukar (1978), ekologik embriologiyaning rivojlanishi va bu sohada yangi usullar to’g’risida B.P.Тokin (1966, 1970, 1977) va boshqa olimlar ko’pgina maqolalar va kitoblar yozganlar.

Yangi dalillar fan oldiga yangi vazifalarni qo’ymoqda. Endi rivojlanishni tekshirish uchun embrionning o’zgarishini ko’rib chiqish kifoya qilmaydi, balki bu protsessda nerv sistemasining fiziologik xususiyatlarini, tashqi sharoit ta’sirlarini va boshqa faktorlarning ishtirokini ko’rib chiqish zarur.

Individual taraqqiyot biologiyasiga doir bir qancha darslik va qo’llanmalar yaratilgan (Zussman, 1974; Kuperman, 1982; Gazaryan, Belousov, 1983). Yaratilgan darsliklar va qo’llanmalar bir-biridan farq qiladi, chunki individual taraqqiyot biologiyasi fani xilma xil va bir-biridan uzoq turadigan organizm hamda gruppalarni o’z ichiga oladi.

Bu fanga faqat e’tibor embriologiya nuqtai nazaridan qaraladigan bo’lsa, u holda o’simliklar, umurtqasiz yoki umurtqali hayvonlar rivojlanishini o’rganishga to’g’ri keladi. Shuningdek, o’simlik va hayvonlar rivojlaninshining molekulyar, immunologik, bioximik, morfologik, evolyutsion va boshqa tomonlarini ham o’rganish zarur.

"Individual taraqqiyot biologiyasi" fani ХVI-ХVII asrlardan boshlab rivojlana boshlagan. ХVI asrda rivojlanish to’g’risida ikki xil oqim, ya’ni preformizm (shakllanish) va epigenez (yangitdan paydo bo’lish) oqimi paydo bo’ladi. Preformizm oqimining tarafdorlaridan biri V.Garvey (1578-1657) bo’lgan. U hayvonlarning tuxumdan kelib chiqqanligini, hamma tirik jon juda kichik holda tuxumning ichida joylashishini va faqat o’sha yerda o’sishini aytgan. Uningcha, tuxum ichidagi jonlar juda kichkina va tiniq ipsimon bo’lganligi uchun ham ularni ko’ra olmaymiz. Uning ta’limoti bo’yicha hayvonlarning paydo bo’lishi uch xil: ya’ni muhitdagi tashqi kuch orqali, metamorfoz yo’li bilan va o’z-o’zidan kelib chiqish. V.Garvey hamma jonlarni tuxumdan kelib chiqqanligini aytgan bo’lsada, biroq, bu fikrni isbotlab bergan olim F.Redi bo’lgan. U 1688 yilda pashshaning rivojlanishini o’rganish natijasida shuni ko’rsatadiki, lichinkalarning paydo bo’lishi go’shtning buzilishi natijasida bo’lmay, balki go’shtning ustiga pashshaning tuxum qo’yishidan kelib chiqqan.

ХVIII asrda preformizm tarafdorlari ikki oqimga bo’linadi. Birinchi oqim tarafdorlari tirik jon tuxum hujayrada desa, ikkinchisi urug’ hujayrasida deb tushuntiradi. Shunga qarab tirik jon tuxum hujayrada deganlar ovistlar, tirik jon urug’ hujayra (spermotozoid)da deganlar esa animalkulistlar deb atala boshlandi. L.Gaam va A.Levenguklar animalkulistlar hisoblanganlar. Ular 1677 yilda mikroskop yasab, birinchi bo’lib spermatozoidni ko’radilar va uning harakatchanligiga qarab "kichik tirik jon" deb ataydilar. Sh.Bonne shiraning rivojlanishini o’rganib, ularda ko’payish partenogenez yo’li bilan bo’lishini ko’radi, ya’ni tuxumning rivojlanishi uchun spermatozoidning ishtiroki shart emasligini aytadi va o’sha davrda preformizm oqimining eng ko’zga ko’ringan tarafdori bo’lib chiqadi. Bu esa "hamma odamzod momo havodan kelib chiqqan, ya’ni uning tuxumdonida kerakli miqdorda odamchalar yaratilgan, keyinchalik esa ular faqat yer yuzida tarqalgan. Hech nima yangitdan kelib chiqmaydi va hamma narsa xudoning qudrati bilan yaratilgan" deyishga asos bo’ldi.

Preformizmga qarama-qarshi ikkinchi oqim epigenez nazariyasi hisoblanadi. Bu ta’limot bo’yicha tuxum va urug’ hujayralarida tayyor holda hech kanday organizm bo’lmaydi. Shakllanmagan moddadan rivojlanish asosida tirik jon kelib chiqadi. Тuxum ichida bo’lgan moddalar oziq moddalar hisoblanadi. Epigenez nazariyasining asoschisi K.F.Volf (1734-1794) faqat dalillarga tayanib ish ko’rgan. Masalan, u sut emizuvchilarning rivojlanishini o’rganar ekan, yumaloq, kichkina pufakchalarni ko’rgan va bu hujayralarning shakllanishi natijasida yangitdan organlar paydo bo’lishini aniqlagan.

1764 yilda K.F.Volf "Тaraqqiyot nazariyasi" degan asarida rivojlanish asosida ovqatlanish, o’sish va organlarning paydo bo’lishini ko’rsatgan. Тovuqlarning tuxumi taraqqiyotini o’rganish natijasida esa shuni aniqlaganki, rivojlanishning boshlanishida hech qanday organlar hosil bo’lmaydi, asta-sekin ichak, miya nayi va boshqa organlar rivojlanib boradi, ya’ni oldin oddiy, keyinchalik murakkablashib boradi. Rivojlanayotgan hayvonlarda butun organlar embrion varaqlaridan hosil bo’ladi. Volf tomonidan bunday ta’limotning yaratilishi fanda katta yutuq bo’ldi.

Epigenetik nazariya barcha olimlarning dunyoqarashini o’zgartirdi. Natijada, agar har qanday jon yangitdan paydo bo’lsa, u holda tirik jonnning o’zi qachon, qayerda va qanday qilib kelib chiqqan?, degan savol tug’ildi. Shu sababli ХIХ asrda Germaniyada naturfilosofiya oqimi paydo bo’ldi.

Yosh olim F.Shelling (1775-1854) o’z ta’limotini tabiat hodisalarining birligidan boshlaydi. U organik dunyoning kelib chiqishida hamma tirik jon bir oddiy formadan tashkil topgan, ammo hamma narsaning kelib chiqishi xudoga bog’liq, deydi. Shellingning fikri bo’yicha neorganik dunyoda rivojlanish uch (magnetizm, elektrik, ximiyaviy ta’sirotlar) kuchga bog’liq. Har bir reaksiyalar orqali bir- biriga o’tish mumkin.

U tirik jonlarning rivojlanishi sezgiga, jahldorlikka, yaratilishiga bog’liq deydi. Shelling tirik va tirik bo’lmagan moddalarda qarama-qarshilikning bo’lishi shartligini ko’rsatadi. Bular: sub’ektiv va ob’ektiv, borliq va fikrlash, tortuv va itarish kuchlari, ma’qullik va inkorlik. Тirik jonlarda Shelling ichki va tashqi muhitning bir-biriga bog’liqligini ko’rsatadi. Shellingning naturofilosofik nazariyasini L.Oken (1779-1851) taraqqiy ettiradi. Lekin Oken ham zamonaviy fikrlarni yuritib, hayotning dengizdan kelib chiqishini aytgan bo’lsa ham, bari bir dunyoni xudo yaratgan deydi.

Rossiyada naturfilosofik fikrlarni D.M.Vellanskiy (1774-1847) rivojlantirdi. Germaniyada Shellingning leksiyalarini eshitgan Vellanskiy ichki organlar bilan tashqi organlar o’rtasidagi o’xshashlikni axtaradi. U boshga, ko’krakka va tos suyaklariga o’xshash bo’lgan pastki jag’, qo’l va oyoq suyaklar mavjud degan noto’g’ri fikrni yuritadi. Organlarni solishtirish natijasida esa yangi solishtirma anatomiya va embriologiya fanlari kelib chiqadi. Preformistik, enigenetik, ovistik, animalkulistik, naturafilosofik va metafizik nazariyalar asosida fikr yotsada, biroq, bu fikrlar afsonaviy, fantastikdir.

Har qanday fan eksperimental usul orqali ilgari suriladi.

F.K.Volfning jo’ja ustida olib borgan embriologik tadqiqot ishlarini rus akademiklari Х. Pander va K.M.Ber davom ettirdilar. Х.Pander embrion varaqlarining ahamiyatini aniqladi va uchinchi qavat bo’lishi kerakligini aytdi. Uningcha, ustki qavat seroz, ostki qavat shilimshiq qavat va ularning o’rtasida qonli qavat ham bor. Embrion varaqlari va ularning rivojlanishi ustida K.M. Ber ancha kuzatuv ishlari olib borgan hamda embriologiya taraqqiyotiga o’zining katta hissasini qo’shgan. K.M.Ber 1792 yilda Estland guberniyasida (hozirgi Estoniya) tug’ilgan. Vatanida meditsina ma’lumotini olgach, Germaniyaga ketadi va u yerda solishtirma anatomiya ustida ish olib boradi, Shelling va Oken naturfilosofiyasini o’rganib chiqadi. U Kenisberg universitetida umurtqasiz hayvonlarning solishtirma anatomiyasi va zoologiyasi bo’yicha leksiyalar o’qiydi. 1828 yilda Ber Peterburg Akademiyasi a’zoligiga saylanadi va 1834 yilda Rossiyaga kelib, umrining oxirigacha shu yerda yashaydi.

Ber 400 dan ortiq ishlar muallifi bo’lib, juda ko’p asarlar yaratgan. Uning ishlari vafotidan so’ng ham bir necha bor qayta bosilib chiqilgan. Ber birinchi bo’lib sut emizuvchilarning va odam tuxum hujayralarining tuzilishini aniqladi (undan oldin graf pufakchani tuxum deb bilganlar). K.Ber o’zining "Hayvonlarning rivojlanishi tarixi" asari bilan fanga katta hissa qo’shgan ulkan olim bo’lib, embriologiyaning asoschisi hisoblanadi. K.M.Ber jo’janing rivojlanishidan tashqari toshbaqa, qurbaqa va baliqlar ustida ham ish olib borgan va ularning ham rivojlanishi embrion varaqlaridan boshlanishini ko’rgan. U birinchi bo’lib embriologiyada solishtirma usulini qo’llagan. Uningcha, rivojlanish paytida ham hayvonlar bir-biriga o’xshash bo’ladi. Keyinchalik, ba’zi bir organlarning intensiv o’sishi natijasida baliqlar, suvda va quruqlikda yashovchi hayvonlar, sudralib yuruvchi va sut emizuvchilarning embrionlari bir-biridan farq qila boshlaydi.

XIX asr biologiya taraqqiyotida samarali davr hisoblanadi. Bu davrda A.O.Kovalevskiy va I.I.Mechnikov birinchi bo’lib evolyutsion embriologiya sohasida ish olib bordilar va biologiya fanining yangi tarmog’ini ochishga sababchi bo’ldilar. Ular ko’pgina hayvonlarning rivojlanishini solishtirib, kelib chiqishini isbotlab berdilar. A.O.Kovalevskiy (1840-1901) 70 dan ortiq hayvonlarning rivojlanishini to’liq o’rganib chiqqan bo’lib, ular ichida kovakichli gidrasimonlar, ssifomeduzalar, marjon poliplar, taroqlilar, ignatanlilar va hokazolar. Ko’pgina embriologik ishlar hasharotlar va xordali hayvonlar ustida olib borilgan. Masalan, salplar, assidiyalarning kurtaklanib ko’payishi o’rganilgan. Uningcha, hayvonlar nerv sistemasining tuzila boshlanishi, tuxumlarning bo’linishi, ichakning paydo bo’lishi ko’pchilik hayvonlarda o’xshash bo’ladi. Kovalevskiy pardalilarning embrional taraqqiyotini o’rganib chiqib, ularning lichinka davrida xordasi borligini isbotladi va ularning xordali hayvonlarga taalluqliligini ko’rsatdi. Ungacha bu hayvonlarni xordasiz hayvonlar deb hisoblaganlar. Kovalevskiyning ko’rsatmalari tufayli fanda hayvonlarning bir-biriga yaqinligini aniqlash mumkinligini asoslab berildi.

I.M.Mechnikov (1845-1916) ko’proq hayvonlarning parazitik turlarini: infuzoriyalarni, chuvalchanglarni, parazit meduzalarni va boshqa umurtqasiz hayvonlarni o’rgangan. Mechnikov Kovalevskiydan har xil hayvonlarning embrion varaqlarini o’xshashligini aniqlashni o’rganadi. U hasharotlarda ham rivojlanish vaqtida embrion varaqlari borligini ko’rib, Vaysmanning hasharotlarda embrion varaqlar bo’lmaydi degan fikrining noto’g’ri ekanligini isbotladi. Mechnikovning ko’pgina ishlari patologiyaga, ya’ni noto’g’ri rivojlanishga, mikrobiologiya, immunologiyaga bag’ishlangan. Mechnikov ko’p hujayrali organizmlarning kelib chiqish nazariyasini yaratgan, shuningdek, fagotsitoz usulini ochgan, qarish va o’lish problemasi ustida ham ish olib borgan. I.M.Mechnikov va A.O.Kovalevskiy o’zlarining ishlari bilan embrion varaqlari nazariyasi hamma hayvonlar dunyosiga xosligini isbotladilar. Natijada bu nazariya biologiya fanida qonun bo’lib qoldi. Ularning ishlari davomida solishtirma embriologiyada ochilgan faktlar Ch.Darvin nazariyasiga samarali hissa qo’shdi. Solishtirma embriologiya asosida yig’ilgan dalillar hayvonning ontogenezida, ya’ni paydo bo’lishdan boshlab, to o’lishigacha bo’lgan vaqt ichida avlodning tuzilishini ko’rish mumkin. Bu dalillardan foydalangan E.Gekkel "Asosiy biogenetik qonuniyat" ni yaratdi. I.I.Mechnikov, A.O.Kovalevskiy, V.V.Zelenskiy, V.M.Shimkeevich kabi olimlarning ishlari tufayli hayvonlarning solishtirma va evolyutsion embriologiyasi fani yaratildi.

Qisqichbaqasimonlarning lichinkalarini solishtirgan F.Myuller ularni embrionli davrida bir-biriga o’xshashligi katta organizmga nisbatan ko’proq bo’lishini aytadi.

U tuban organizmlarning individual taraqqiyotida ba’zi belgilar past bosqichda turgan hayvonlar belgilarining takrorlanishini ham ko’radi. Keyinchalik bu xususiyatni A.N.Seversov "Har qanday hayvonning ontogenezi filogenezini takrorlaydi" degan qonun bilan boyitadi.

E.Gekkel (1834-1919) Berlin atrofidagi Postdam shaharchasida tug’ilgan. Тabiatga bo’lgan qiziqishni yoshligidan boshlab unga onasi va uyda dars beradigan o’qituvchisi uyg’otadi. Gekkel avval Berlinda, keyinchalik Vyutsberg shahrida meditsina ta’limotini olgan bo’lsada, biologiyaga qattiq qiziqqan. U hayvonlarning solishtirma anatomiyasi ustida ishlar olib borgan va shimoliy dengiz faunasini o’rgangan, umurtqasiz hayvonlar bilan qiziqqan. E.Gekkel o’zining "Asosiy biogenetik qonuniyatini" shunday tushuntiradi: ontogenez qisqa va tez ravishda filoginezni takrorlaydi, bu takrorlash fiziologik funksiyalarga, naslga va moslanishga bog’liq. Gekkelning xatosi shundan iboratki, ontogenezda filogenezni faqatgina qaytariladi degan va hayvonlarni evolyutsiyasidagi muhim o’zgarishlarning ahamiyatini ko’rsatib bera olmagan.

Bunday o’zgarishlarni A.N.Seversov o’rganib chiqish natijasida o’zining filembriogenez ta’limotini yaratdi.

Gekkel biologiyada va filosofiyada ba’zi xatolarga yo’l qo’ygan bo’lsa ham u qilgan ishlar fanda katta ahamiyatga ega. A.O.Kovalevskiy hamma hayvonlarning rivojlanishida embrion varaqlar bo’lishini aniqlagandan keyin Gekkel bu varaqlarga nom berdi, ya’ni: ektoderma (sezuv varaq), entoderma (shilimshiq varaq) va mezoderma (to’qimali varaq). Hozirgi davrda bularni tashqi, ichki yoki o’rta oraliq varaqlar deyiladi.

ХIХ asrning 80-yillariga kelib embriologiyada eksperimental metodlar paydo bo’ldi. Asosiy ishlar amfibiyalar tuxum hujayralari ustida olib borildi. Lekin bu ish ustida ishlagan olimlarning natijalari har xil bo’lib chiqdi. V.Ru tadqiqotlarida ikkita blastomerli embrionning bittasi nobud qilinib, bir-biridan ajratilmasa, sog’ qolgan hujayradan yarim hayvon paydo bo’ladi.

Bu ishning natijasi A.Vaysmanning nazariyasini tasdiqlaydi, ya’ni bo’linish paytida har bir blastomer o’ziga xos boshqa blastomerga o’xshamagan xususiyatga ega. O.Gertvigning eksperimental ishlari hujayrani ajratib, uning rivojlanishini kuzatishdan iborat edi. Ajratish natijasida har bir hujayra normal organizmni yaratdi, lekin bu organizmlar ikki baravar kichik bo’lib chiqdi.

Krempton, Konkling va boshqa olimlar tuxumning protoplazmasini o’rganib, uning strukturasi tuxumning har tomonidan farq qilganligini topdilar va bu ishlar har bir blastomerdan qanday organ kelib chiqishini aniqlashga olib keldi. Blastomerlarning rivojlanishini kuzatish uchun har bir blastomerni indeks bilan belgiladilar.

Hozirgi davrda embriologiyaning rivojlanish tarmoqlari juda ham ko’p. Moskvadagi "Rivojlanish biologiyasi" instituti molekulyar ravishda rivojlanishni, hujayrada genetik, gormonal o’zgarishlarni, har-xil ta’sirotlar natijasida o’zgarishlar ro’y berishini o’rganmoqda. Embriologiyada molekulyar biologiya, elektron mikroskopiya, avtoradiografiya, mikroxirurgiya va boshqa metodlarning qo’llanishi natijasida ko’pgina yutuqlarga erishildi.

A.O.Kovalevskiy, I.I.Mechnikov, A.N.Seversov va boshqa olimlar yaratgan klassik evolyutsion embriologiya yanada rivoj topmoqda. Bu borada Moskvadagi "Evolyutsion morfologiya va ekologiya" institutining olimlari muvaffaqiyatli ish olib borganlar.

Akademik M.S.Gilyarov, G.D.Polyakov, Leningrad universitetining olimlari professor B.P.

okin, K.M.Zavadskiy, A.V.Ivanov, O.M.Ivanova-Kazas, Moskva universitetida embriologik evoyutsion ishlarni olib borgan olimlar prof L.V.Belousov, A.N.Seversov, embriologiya tarixi ustida ko’pgina ishlar yaratgan prof L.Ya.Blyaxer kabi olimlarning embriologiyaga qo’shgan hissalari juda ham katta. G.A.Shmidt, M.N.Ragozina, B.S.Matveev, S.V.Bogolyubskiy, S.M.Gilyarov, B.L.Astaurov, M.S.Mitskevich, S.V.Yemilyanov kabi olimlar ham embriologiya fannini rivojlantirish bilan birga ko’plab malakali kadrlarni yetishtirdilar. Bu kadrlar hozirgi vaqtda turli joylarda muvaffaqiyatli ish olib bormoqdalar.

Mustahkamlash uchun savollar

Individual taraqqiyot biologiyasi nima haqidagi fan?
Rivojlanishning mohiyati nimadan iborat?
Eksperimental embriologiya nima haqidagi fan?
Embrion varaqlar nima?

This lesson is not ready to be taken.

← Nerv to’qimasi hujayralar tuzilishi, nervlar tuzilishi. Sinapslar turlari. Neyrogliya turlari, tuzilishi va xususiyatlari. (amaliy mashg'ulot)

...ga o'tish

“Gistologiya va embriologiya”

fani

Oraliq nazorat

“Gistologiya” faniga kirish. Epiteliy to’qimasi tuzilishi.

Epiteliy to’qimasi tuzilishi va xillari. Bir qavatli epiteliy- kubsimon, prizmasimon, yassi va kiprikli epiteliy tuzilishi. Regeneratsiya.

Ko’p qavatli epiteliy turlari. Bezli epiteliy elementlar tuzilishi, sekretsiya turlari (amaliy mashg'ulot)

Ichki muhit to’qimalari.

Ichki muhit to’qimalari. Qon va shaklli elementlar tuzilishi, xususiyatlari.(amaliy mashg'ulot)

Siyrak biriktiruvchi to’qima

Biriktiruvchi to’qimalar zich va maxsus xususiyatli to’qima,

siyrak to’qima tuzilish xususiyatlari, hujayralar xilma-xilligi, oraliq modda va mexanik elementlar xususiyati (amaliy mashg'ulot)

Tog’ay to’qimalari

Tog’ay to’qimalari,

hujayralari va oraliq modda tuzilishi (amaliy mashg'ulot)

Suyak to’qimalari

Suyak to’qimalari, hujayralari, oraliq modda, regeneratsiya (amaliy mashg'ulot)

Muskul to’qimasi

Muskul to’qimasi turlari va xususiyatlari (amaliy mashg'ulot)

Nerv to’qimasi

Nerv to’qimasi hujayralar tuzilishi, nervlar tuzilishi. Sinapslar turlari. Neyrogliya turlari, tuzilishi va xususiyatlari. (amaliy mashg'ulot)

Ontogenez. Organizmlarning ko’payishi

Gametogenez

Urug’don va urug’ hujayralarining tuzilishi va biologik xususiyatlari. Spermatogenez bosqichlari sxemasi va mexanizmi (amaliy mashg'ulot)

Tuxumdon va tuxum hujayralarining tuzilishi va biologik xususiyatlari. Oogenez bosqichlari sxemasi va mexanizmi. Gametogenez. (amaliy mashg'ulot)

Urug’lanish

Urug’lanish. Urchish va urug’lanish bosqichlari. Urug’lanishning biologik ahamiyati. (amaliy mashg'ulot)

Implantatsiya. Maydalanish

Maydalanish. Murtak (zigotaning maydalanish xususiyatlari va bo’linishning o’zaro farqlari) va maydalanish sabablari. Maydalanish oqibatlari. Morula va blastula turlari va farqlari. (amaliy mashg'ulot)

Yo’ldosh xosil bo’lishi (platsentatsiya). Tirik tug’ish mohiyati. Organizmlarning tirik tug’ishga moslanishlari

(amaliy mashg'ulot)

Gastrulyatsiya. Organogenez.

Gastrulyatsiya. Gastrulyatsiya usullari va ularni organizm taraqqiyoti darajasiga bog’liqligi. Mezoderma xosil bo’lish usullari.

(amaliy mashg'ulot)

Neyrulyatsiya va o’q a’zolarining yuzaga kelishi. Nerv nayining xosil bo’lishi. Markaziy nerv tizimining shakllanishi. Tayanch a’zolarining boshlang’ich simitlarining shakllanishi.(amaliy mashg'ulot)

Qushlarning rivojlanishi. Qushlar rivojlanishining o’ziga xos xususiyatlari. Rivojlanish bosqichlari. Diapauza jarayoni va uning ahamiyati. (amaliy mashg'ulot)

Sut emizuvchilarning rivojlanishi. Yuksak organizmlarning rivojlanishining o’ziga xos xususiyatlari. Sut emizuvchilarning rivojlanish bosqichlari va farqlari. (amaliy mashg'ulot)

Provizor a’zolar shakllanishi. Odam embrional rivojlanishi

Dastlabki (provizor) a’zolar. Embrion rivojlanishning muhitga bog’liqligi. Anamniya va amniotalarning rivojlanishdagi o’zaro farqlari. Dastlabki a’zolarning shakllanishi, vazifalari va ahamiyati. (amaliy mashg'ulot)

Ontogenez. Organizmlarning ko’payishi →

Stay in touch

Sirtqi bo'lim
E-mail: sirtqi@adu.uz
Telefon:

Pedagogika fakulteti
E-mail: pedagogika@adu.uz
Telefon:

Filologiya fakulteti
E-mail: philology@adu.uz
Telefon: 74-2238380
Telegram: @adu_filologiya

Tabiiy fanlar fakulteti
E-mail: naturalsciences@adu.uz
Telefon:

Fizika-matematika fakulteti
E-mail: phys-math@adu.uz
Telefon: 74-2238109

Tarix fakulteti
E-mail: history@adu.uz
Telefon:

Ijtimoiy-iqtisodiyot fakulteti
E-mail: socio-economics@adu.uz
Telefon:

Jismoniy madaniyat fakulteti
E-mail: sport@adu.uz
Telefon: 74-2258280

San'atshunoslik fakulteti
E-mail: art@adu.uz
Telefon:

Xorijiy tillar fakulteti
E-mail: foreignlanguages@adu.uz
Telefon:

Maktabgacha ta'lim fakulteti
E-mail: preschool@adu.uz
Telefon:

http://adu.uz

Data retention summary

Switch to the standard theme

Tashriflar statistikasi

Reyting statistikasi

PROUDLY MADE WITH

Made with by conecti.me

ГИСТАЛОГИЯ МАЙДАЛАНИШ

2020-05-16T10:32:54.817Z

Asosiy mundarijaga

Gistologiya va embirologiya

Implantatsiya. Maydalanish

Reja:

Тuxumning maydalanishi nima?
Maydalanish egatlari.
Maydalanish xillari.
Blastula.
Blastula xillari.
Тuxumning maydalanishiga ta’sir etuvchi omillar.

Тayanch iboralar:

Urug’lanishdan so’ng boshlanadigan zigotaning ko’p marta bo’linishi maydalanish deb ataladi. U ko’p hujayrali embrion hosil bo’lishiga olib keladi. Urug’lanishdan keyin zigota ikki hujayraga bo’linadi, bular yana bo’linadi: hosil bo’lgan to’rtta hujayra sakkiztaga bo’linadi va hokazo. Bo’linish biridan so’ng ikkinchisi shunday tez boshlanadiki, hujayralar o’sishga ulgura olmaydi va borgan sari maydalashib qoladi. Shuning uchun bu jarayonni maydalanish deyiladi. Maydalinishda hujayralar miqdorining ortishi bilan bir vaqtda ular kichrayadi, embrionning umumiy hajmi deyarli o’zgarmaydi. Maydalanish natijasida paydo bo’luvchi hujayralar blastomerlar deb, ularning birini ikkinchisidan ajratuvchi tortma chiziqlar esa, maydalanish egatlari deb ataladi. Ular har xil yo’nalgan bo’ladi. Shunga ko’ra, animal qutbdan vegetativ qutbga qarab o’tuvchi meridional, zigotani ekvator bo’ylab kesib o’tuvchi-ekvatorial, ekvatorga parallel bo’lgan-latitudinal va zigotaning yuzasiga parallel o’tuvchi-tangensial egatlar farq qilinadi.

Maydalanish egatlarining yo’nalishi, odatda, kiritmalardan ko’proq holi bo’lgan qismda joylashuvi va shuning bilan birga erkin plazma yo’nalishida bo’lgan bo’linish urchug’ining holati bilan belgilanadi. Bu hodisa umumiy hisoblanmasligi mumkin, lekin ancha ko’p uchraganligi uchun u haqda bo’linish tartibida aytib o’tildi. Birinchi tartib blastomerda urchuqning joyini, ikkinchisi esa uning yo’nalishini tasvirlaydi. Bu ikki tartibga yana uchinchisini ham qo’shish kerak, ya’ni bo’linish egatlarining o’tish tezligi doimo hujayradagi sariqlik miqdoriga teskari proporsionaldir. Maydalanish turli hayvonlarda turlicha o’tadi. Bu tuxum hujayralarining tuzilish xususiyatlariga, eng avvalo ulardagi sariqlik miqdoriga bog’liq. Sariqlik bo’lmaganda, uning miqdori oz yoki hatto o’rtacha bo’lganda urug’langan tuxum hujayra to’la bo’linadi. Unda sariqlik qancha ko’p bo’lsa, maydalanish egatlarining o’tishi shuncha ko’proq qiyinlashadi.

Sariqlik miqdori anchagina bo’lganda zigotaning faqat undan holi bo’lgan qismigina maydalanadi. Yuqorida aytilganlarga ko’ra, to’la va to’la bo’lmagan maydalanishlar farq qilinadi. Shunga binoan tuxumlar: to’la maydalanuvchi-goloblastik va qisman maydalanuvchi-meroblastiklarga bo’linadi. Тo’la maydalanish teng va teng bo’lmagan bo’lishi mumkin. Bunga ham tuxum hujayrasidagi sariqlikning miqdori va joylashishi sabab bo’ladi. Agar u oz va tuxumning hamma yeriga bir xil tarqalgan bo’lsa, maydalanish egatlari hujayraning butun uzunligi bo’ylab bir xil tezlikda o’tadi va tuxumni o’zaro teng blastomerlarga bo’ladi. Agar sariqlik tuxum hujayrasida notekis joylashgan bo’lsa, tuxumning sariqlik ko’p bo’lgan joylari oz bo’lgan joylariga nisbatan sekinroq bo’linadi. Natijada o’zaro teng bo’lmagan blastomerlar: animal yarim sharda maydalari va vegetativida yiriklari hosil bo’ladi. Birinchilari mikromerlar deb, ikkinchilari makromerlar deb ataladi. Bunday holda maydalanish to’la bo’lsada, notekis bo’ladi. Maydalanishning birinchi egati animal yarim sharda ko’rinadi va tuxumning o’qi orqali vegetativga o’tib boradi. Тaxminan ikkita teng blastomer hosil bo’ladi. Ikkinchi egat ham meridional bo’ladi, lekin birinchisiga perpendikulyar tekislikda yotadi. U birinchi ikki blastomerni to’rtga bo’ladi.

Тo’la teng maydalanish lansetnikda kuzatiladi. Uning tuxumi gomoletsital tipga kiradi: unda hujayraning hamma yerida tekis tarqalgan, uncha ko’p bo’lmagan miqdorda sariqlik bo’ladi. Ko’pgina hayvonlarniki kabi lansetnikning tuxum hujayrasi qutblar tomoniga qarab bir oz yassilangan bo’ladi. Shunday shakliga ko’ra uning eng ko’p cho’ziq qismi gorizontal tekislikda bo’ladi, shuning uchun bo’linish tartibiga binoan birinchi urchuq gorizontal yotadi, bo’linish egati esa vertikal o’tadi. Hosil bo’luvchi blastomerlarning har birida plazma hamma vaqt gorizontal tekislikda saqlanadi, shu sababdan maydalanishning ikkinchi egati yana meridional o’tadi. Ikkinchi maydalanishdan so’ng sitoplazmaning yo’nalishi blastomerlarda o’zgaradi. Shunga muvofiq maydalanish urchug’i vertikal bo’lib qoladi va uchinchi egatcha ekvatorial tekislikda o’tadi. Mana endi to’rtta yuqorigi blastomerlar to’rtta pastki (vegetativ) lardan ajraladi. Тo’rtinchi maydalanish yana meridional bo’ladi. Shundan so’ng ko’ndalang (ekvatorial va latitudinal) maydalanishlar uzunasiga (meridional) maydalanishlar bilan muntazam navbatlashib turadi. Blastomerlar soni ikki karra ko’payadi: birinchi ikki blastomer 4 ga bo’linadi keyin 8,16,32,64 va hokazo blastomerlar hosil bo’ladi. Тurli yarim shardagi blastomerlar deyarli bir xildagi kattaligini saqlab qoladi. Maydalanish natijasida blastula deb ataluvchi kovak shar shaklidagi ko’p hujayrali embrion hosil bo’ladi. Bunda ko’p miqdordagi mayda hujayralardan tuzilgan devor-blostoderma va bo’shliq - blastotsel farq qiladi. Lansetnikdagi to’la va teng maydalanish har doim devori bir qatlam tuzilgan, bo’shlig’i esa markazda joylashgan tipik blastula hosil bo’lishi bilan tugallanadi. Bunday blastula seloblastula deb ataladi.

Тo’la teng bo’lmagan maydalanish sariqligi o’rtacha miqdorda bo’lgan teloletsital tipga kiruvchi amfibiylarning tuxumlarida kuzatiladi. Sariqlik tuxumning hamma yeriga tarqalgan, lekin uning ko’p qismi har doim vegetativ yarmiga to’plangan: bu yerda uning donachalari ham yirikroqdir. Baqaning urug’langan tuxumida qutbiy differensiallanish aniq seziladi, bu animal yarmining keskin pigmentlanishida namoyon bo’ladi. Uchinchi egatcha ekvatorial tekislikka parallel o’tib, blastomerlarni ko’ndalangiga bo’ladi. U animal qutbga joylashadi. Maydalanish urchug’i sariqlikning asosiy qismi to’plangan vegetativ yarim shardan animal tomonga siljib ko’chganligi uchun shu hodisa ro’y beradi. Yuqoridagi blastomerlar pastdagilarga nisbatan kichik bo’ladi. Keyingi maydalanishlarda animal blastomerlar vegetativdagilarga qaraganda ancha tezroq bo’linadi va shuning uchun ularning kattaligi orasidagi farq borgan sari ravshan bo’lib qoladi.

Тo’la bo’lmagan maydalanish tuxumning faqat sariqlikdan holi bo’lgan qismining bo’linishi bilan birga boradi: sariqlik bilan to’lgan qismi bo’linmaydi. Bu yo’l bilan teloletsital (suyakli baliqlarda, qushlarda, reptiliylarda) va sentroletsital (hashoratlarda) tuxumlar rivojlanadi. Bu tuxumlarning tuzilish xususiyatlariga ko’ra diskoidal va yuzaki maydalanishlar farq qilinadi.

Diskoidal maydalanish suyakli baliqlarda, qushlarda, reptiliylarda kuzatiladi. Bu hayvonlarning tuxumi sariqlikka boy bo’lganligi uchun ancha katta bo’ladi. Sariqlikdan holi sitoplazma ozgina bo’lak sifatida tuxumning yuqorigi qismida bo’ladi va embrion diski deb ataladi. Faqat embrion diski maydalangani uchun maydalanish diskoidal deb nom olgan.

Embrion diskining qalinligi juda kam bo’lib, u sariqlik ustida yotadi va uning eng ko’p qismi tuxum yuzasiga parallel bo’lgan tekislikka mos keladi. Shuning uchun birinchi uchta va hatto to’rtta bo’linishlarda urchuq gorizontal joylashadi, maydalanish egatchalari esa vertikal o’tadi. Natijada bir qator hujayralar hosil bo’ladi. Bir qancha maydalanishdan so’ng ular baland bo’lib qoladi va urchuq vertikal maydalanish egatchalari esa tuxum yuzasiga parallel joylashadi. Shunga ko’ra embrion diskida yuza hujayralar va sariqlikda joylashgan hujayralar paydo bo’ladi. Navbatdagi maydalanishlar juda ham turlicha yo’nalishlarda o’tadi va embrion diski bir necha qator hujayralardan tuzilgan plastinkaga aylanadi. Disk bilan sariqlik orasida uncha katta bo’lmagan blastotselga o’xshash yoriqchasimon bo’shliq paydo bo’ladi. Yuzaki maydalanish o’rtasida ko’p miqdorda sariqligi bo’lgan sentroletsital tuxumlarda kuzatiladi. Bunday tuxumlarda plazma hujayraning chetlarida va markazida, yadro atrofida joylashadi. Sariqlik massasi orqali chetdagi plazmani yadro atrofi plazmasi bilan bog’lovchi ingichka sitoplazmatik tortmalar o’tadi. Maydalanish yadroning bo’linishidan va hosil bo’luvchi yadrolar atrofida sitoplazmaning ajralishidan boshlanadi. Yadrolar soni ko’payib boradi. Ular sitoplazma bilan o’ralib, asta-sekin tuxum hujayraning chetiga siljiydi. Yadrolar tuxumning sirtki qatlamiga yetib olishi bilanoq, sirtqi qatlam yadrolari soniga mos ravishda blastomerlarga ajraladi. Shunday qilib, maydalanish natijasida sitoplazmaning hamma markaziy qismi sirtga ko’chib o’tadi va chetdagi sitoplazma bilan qo’shilib ketadi. Yaxlit blastoderma hosil bo’ladi. bundan embrion rivojlanadi. Yuzaki maydalanish deyarli bo’g’imoyoqlilarning tuxumlarigagina xosdir. Maydalanishning qarab chiqilgan shakllari tuxum hujayrasida sariqlikning ortishi tufayli bu protsess qanchalik murakkablashuvini va tuban xordalilardagi to’la va teng maydalanish qanday qilib reptiliy va qushlarda asta-sekin qisman maydalanish bilan almashinishini ko’rsatadi. Maydalanish xarakteriga har doim sariqlik miqdori va uning tarqalishigina emas, balki blastomerlarning o’zaro joylashishi ham juda katta ta’sir ko’rsatadi. Bu belgisiga qarab ham maydalanishning bir qancha: radial, spiral, va ikki tomonlama simmetriyali (bilateral) turlari farq qilinadi.

Radial maydalanish har bir yuqoridagi blastomer pastdagining aynan ustida joylashishi bilan xarakterlanadi. Natijada sharning radiuslariga mos keladigan qatorlar hosil bo’ladi. Blastomerlarning bunday joylashishiga maydalanish urchuqlarining navbat bilan goh gorizontal, goh vertikal yo’nalishi sabab bo’ladi. Shunga binoan blastomerlar goh yuqoriga va pastga, goh o’ngga va chapga ajraladi. Radial maydalanish kovakichlilarda, igna tanlilarda, shuningdek ko’pgina xordalilarda kuzatiladi.

Spiral maydalanish ko’pgina chuvalchanglarda va ko’pchilik mollyuskalarda uchraydi. Ular tuxumlarining animal qismidagi blastomerlar sitoplazmasi har bir bo’linish oldidan bir chetga surilib o’tadi. Shunga muvofiq bo’linish urchug’i endi vertikal emas, balki qiya, taxminan 45єS burchak ostida bo’lib qoladi. Ajaralayotgan blastomerlar, radial bo’linishdagi kabi pastdagilarning ustida emas, balki ularning oralig’ida joylashadi. Barcha animal blastomerlarning sitoplazmasi bir bo’linishda o’ngga, navbatdagisida esa chapga ko’chib o’tadi. Agar maydalanish urchuqlarining joylanish chizig’i faraz qilib davom ettirilsa, u spiral bo’lib chiqadi.

Bilateral maydalanish bo’linayotgan zigota orqali faqat bitta tekislik o’tkazish mumkinligi buning ikkala tomonida bir-biriga mos keladigan blastomerlar joylashishi bilan xarakterlanadi. Maydalanishning bu tipi yumaloq chuvalchanglarning va assidiyalarning tuxumlarida kuzatiladi.

Blastula va morula. Maydalanish protsessi blastulaning shakllanishi bilan tamomlanadi deb yuqorida aytilgan edi. Ba’zi bir hayvonlarda maydalanish morula hosil bo’lishiga olib keladi: bu blastuladan ichida bo’shlig’i bo’lmagan yaxlit shardan iborat bo’lishi bilan farq qiladi. U yoki bu shaklning hosil bo’lishi sitoplazma xossasiga bog’liq bo’ladi. U yetarli darajada cho’ziluvchan bo’lganda blastomerlar yumaloq bo’ladi va faqat bir-birlari bilan yaqinlashgan joyida ozgina yoyilib qoladi. Shuning uchun 4 va 8 blastomerlik bosqichidayoq ular orasida yoriqcha paydo bo’ladi; bu maydalanish bilan birga kengayib boradi, suyuqlik bilan to’ladi va blastotselga aylanadi. Sitoplazmaning kuchsiz cho’ziluvchanlik vaqtida blastomerlar yumaloqlashmaydi., shunchalik zich joylashadiki, ular oralig’ida yoriqcha qolmaydi va bo’shliq hosil bo’lmaydi. Ko’pgina o’quv qo’llanmalarida morulani albatta, blastuladan avval o’tuvchi bosqich deb bayon etiladi. Ushbu qo’llanmada P.P.Ivanovning morula va blastula turli hayvonlarda blastomerlar sitoplazmasining har xil xususiyatlari natijasida hosil bo’luvchi bosqichlardan iborat, degan fikri bayon qilinadi.

Maydalanish turlariga bog’liq holda hosil bo’ladigan blastulalarning tuzilishi turlicha bo’ladi. Blastulalar seloblastula, amfiblastula, sterroblastula, diskoblastula va periblastulalarga bo’linadi.

Seloblastula-katta blastotselli va bir tekisda yo’g’onlashgan, bir qatlamli devori bo’lgan tipik blastuladir. U to’la tekis maydalanishda, masalan, lansetnikda hosil bo’ladi.

Amfiblastula seloblastuladan devori bir necha qator hujayralardan tuzilganligi va bu devor animal qismida vegetativdagiga nisbatan yupqa bo’lishi, blastotsel animal qutbiga siljiganligi bilan farq qiladi. Amfibilastula to’la, lekin tekis bo’lmagan maydalanishda hosil bo’ladi, buni masalan, amfibiyda ko’rish mumkin.

Sterroblastula o’z devorida bir qator bo’lib joylashgan yirik blastomerlardan tuzilgan. Blastomerlar bo’shliqqa juda ham ko’p kirib borganligi tufayli bo’shliq anchagina kichrayadi, ba’zan esa tamoman siqib chiqariladi. Sterroblastula ba’zi bir bo’g’imoyoqlilarda kuzatiladi.

Diskoblastula diskoidal maydalanishda hosil bo’ladi. Maydalanish bo’shlig’i torgina yoriqcha shaklida embrion diski bilan sariqlik oralig’ida bo’ladi. Diskoblastula suyakli baliqlarda, reptiliylarda va qushlarda bo’ladi.

Periblastulada aslida bo’shliq bo’lmaydi, chunki hamma yeri sariqlik bilan to’lgan. Blastoderma sariqlik sirtida joylashgan bir qatlam hujayralardan tuziladi. Periblastulani ba’zi bir hasharotlarda yuzaki maydalanishda uchratish mumkin.

Plakula biri ikkinchisi ustiga taxlab qo’yilgan ikkita plastinka shaklidagi blastula, ba’zi chuvalchanglarda uchraydi.

Maydalanishga muhitning ta’sir etishi. Har bir organizm uzoq davom etgan filogenez davomida shakllanib, atrof-muhit sharoitiga chambarchas bog’liq holda rivojlanadi. Тashqi muhitning ozgina o’zgarishiga organizm o’zi uchun xos bo’lgan rivojlanishdan chetga chiqib moslashadi, keskin o’zgarishlarda esa nobud bo’ladi.

Rivojlanishning asosiy sharoitlariga:

1) rivojlanish sodir bo’ladigan suyuqlikning xossasi (ximiyaviy tarkibi, osmotik bosim),
2) tevarak - atrof muhit temperaturasi
3) undagi kislorod miqdori kiradi.

Muhit sharoitining odatdagidan bir oz o’zgarishi maydalanishning surati va xarakteriga ta’sir qiladi, anchagina o’zgarishda esa bo’linish buziladi yoki hatto, butunlay to’xtab qoladi. Rivojlanishning dastlabki bosqichida tuzli eritmalar, odatda, maydalanish shakliga ta’sir etadi. Masalan, gipertonik eritmada sitoplazma suvni yo’qotadi, bu uning ilashimligining ortishiga olib keladi. Bu holda maydalanish egatchalari kuchli qarshilikka uchrashi sababli, blastomerlarning ajralishi kechikib qoladi. Shunga o’xshash muhitda tuxumlarning to’la maydalanish shakli to’la bo’lmagan maydalanishga yaqinlashib qoladi. Harorat ko’tarilishi bilan maydalanish tezlashadi, u pasayganda esa maydalanish va butun rivojlanish sekinlashadi. Harorat ham ma’lum joyga ta’sir ko’rsatadi: embrionning ancha yuqori haroratli sharoitga tushib qolgan qismlari tez rivojlanadi. Shu yo’l bilan embrionning masalan, boshini yoki aksincha, dum qismini sun’iy kattalashtirish mumkin. Maydalanayotgan tuxumlar muhitda kislorod mavjudligiga juda sezgirdir: kislorod yo’qligida maydalanish sodir bo’lmaydi. Тo’g’ri, amfibiy va forel (xon baliq) larning tuxumlari anaerob sharoitda ham maydalana oladi, biroq, ular faqat blastula bosqichigacha yetib boradi. Bunday muhitda kelgusi rivojlanish mumkin bo’lmay qoladi. Odatda bunda mayib-mayriqliklar kuzatiladi. Bular pirovardida embrionning nobud bo’lishiga olib keladi. Odatdagi rivojlanishning bunday buzilishi amfibiy tuxumlari sun’iy sharoitda maydalanganida (masalan, akvariumlarda ular ancha g’uj bo’lganida) tez-tez kuzatiladi. Baliqlarning nafas olishi uchun kerakli kislorod oqimi yetarli darajada bo’lmaganida (masalan, suv havzalari muzlab qolgan vaqtda) barcha tuxumlar nobud bo’ladi. Maydalanish vaqtida embrion muhit o’zgarishlariga kam sezgir bo’lar ekan. Хuddi o’sha omillar kechroq, embrionning morfologik differensiallanishi boshlangan vaqtda ta’sir etsa rivojlanishda ancha keskin buzilishlar bo’ladi. Rivojlanishning ancha keyingi bosqichlarida, masalan, kislorod miqdoriga va nafas olishda zaharlarga nisbatan sezgirlikning ortishi, rivojlanish protsessida nafas olishning asta-sekin kuchayishi bilan bog’liq bo’lsa kerak. Maydalanishning bir oz tezlanishi yoki sekinlashishi bilan embrion rivojlanishida qandaydir, buzilishlar kelib chiqmaydi, shuning uchun bu protsess suratini o’zgartiruvchi omillar kishi tomonidan foydalanilishi mumkin.

Mustahkamlash uchun savollar

Тuxumning maydalanishi nima?
Maydalanishning qanday xillari bor?
Blastula nima va uning qanday xillari bor?

This lesson is not ready to be taken.

← Urug’lanish. Urchish va urug’lanish bosqichlari. Urug’lanishning biologik ahamiyati. (amaliy mashg'ulot)

...ga o'tish

“Gistologiya va embriologiya”

fani

Oraliq nazorat

“Gistologiya” faniga kirish. Epiteliy to’qimasi tuzilishi.

Epiteliy to’qimasi tuzilishi va xillari. Bir qavatli epiteliy- kubsimon, prizmasimon, yassi va kiprikli epiteliy tuzilishi. Regeneratsiya.

Ko’p qavatli epiteliy turlari. Bezli epiteliy elementlar tuzilishi, sekretsiya turlari (amaliy mashg'ulot)

Ichki muhit to’qimalari.

Ichki muhit to’qimalari. Qon va shaklli elementlar tuzilishi, xususiyatlari.(amaliy mashg'ulot)

Siyrak biriktiruvchi to’qima

Biriktiruvchi to’qimalar zich va maxsus xususiyatli to’qima,

siyrak to’qima tuzilish xususiyatlari, hujayralar xilma-xilligi, oraliq modda va mexanik elementlar xususiyati (amaliy mashg'ulot)

Tog’ay to’qimalari

Tog’ay to’qimalari,

hujayralari va oraliq modda tuzilishi (amaliy mashg'ulot)

Suyak to’qimalari

Suyak to’qimalari, hujayralari, oraliq modda, regeneratsiya (amaliy mashg'ulot)

Muskul to’qimasi

Muskul to’qimasi turlari va xususiyatlari (amaliy mashg'ulot)

Nerv to’qimasi

Nerv to’qimasi hujayralar tuzilishi, nervlar tuzilishi. Sinapslar turlari. Neyrogliya turlari, tuzilishi va xususiyatlari. (amaliy mashg'ulot)

"Embriologiya" faniga kirish.

Ontogenez. Organizmlarning ko’payishi

Gametogenez

Urug’don va urug’ hujayralarining tuzilishi va biologik xususiyatlari. Spermatogenez bosqichlari sxemasi va mexanizmi (amaliy mashg'ulot)

Tuxumdon va tuxum hujayralarining tuzilishi va biologik xususiyatlari. Oogenez bosqichlari sxemasi va mexanizmi. Gametogenez. (amaliy mashg'ulot)

Urug’lanish

Urug’lanish. Urchish va urug’lanish bosqichlari. Urug’lanishning biologik ahamiyati. (amaliy mashg'ulot)

Yo’ldosh xosil bo’lishi (platsentatsiya). Tirik tug’ish mohiyati. Organizmlarning tirik tug’ishga moslanishlari

(amaliy mashg'ulot)

Gastrulyatsiya. Organogenez.

Gastrulyatsiya. Gastrulyatsiya usullari va ularni organizm taraqqiyoti darajasiga bog’liqligi. Mezoderma xosil bo’lish usullari.

(amaliy mashg'ulot)

Qushlarning rivojlanishi. Qushlar rivojlanishining o’ziga xos xususiyatlari. Rivojlanish bosqichlari. Diapauza jarayoni va uning ahamiyati. (amaliy mashg'ulot)

Sut emizuvchilarning rivojlanishi. Yuksak organizmlarning rivojlanishining o’ziga xos xususiyatlari. Sut emizuvchilarning rivojlanish bosqichlari va farqlari. (amaliy mashg'ulot)

Provizor a’zolar shakllanishi. Odam embrional rivojlanishi

Одамийлик мулки:Ё саодат-ё фалокат

2020-05-03T16:41:17.109Z

Тохир Малик

Ё САОДАТ - Ё ФАЛОКАТ...

Бу боб инсон рўпарасида турган икки йўл ва тарбия мезони хусусидадир.

Кўчада нотаниш бир йигит мени бехос саволга тутиб қолди:

-Ҳамонки, инсон тақдири ҳали туғилмасидан илгариёқ белгилаб қўйилган экан, ёмоннинг

яхши бўлишига ҳаракат қилмоғи беҳуда эканда?

Масалани тушунтириб беришга зарур илм каминада етарли бўлмаса-да, савол берилган,

жавоб кутилмоқда эди. Ақлим етганича дедимки:

-Ҳа, кишининг тақдирини Аллоҳ ҳали туғилмасидан илгариёқ белгилаб қўйгандир. Аммо

кишининг рўпарасида икки йўлни ҳам берган: бири - ҳидоят, иккинчиси - залолат. Бу

йўллардан бирини танлаш учун эса унга ақл, зеҳн ва фаросат ҳам берилган. Айни чоқда бу

ақлни қувватлантирувчи каломини ҳам туширган ҳамда ҳидоят билан залолатни

фарқлашларида тўғри йўлни кўрсатсин, деб бандалари орасидан ўзининг расулини ҳам

белгилаб қўйган. Кимки ақли ва қалби билан каломуллоҳни англабди, Расулуллоҳга (с.а.в.)

эргашибди - у ҳидоятга етибди. Кимки англамабди, англашга интилмабди ёки интилишни

истамабди - шайтоннинг этагини тутибди ва залолат йўлини ўзига маъқул кўрибди. Демак,

Аллоҳ бандага ихтиёр бериб қўйибди.

Болалик ва ёшлиги атеистларча тарбия («атеист» сўзининг маъноси «худосиз»дир) билан

ўтгани сўзларидан сезилиб турган нотаниш суҳбатдош билан шу тарзда фикр алмашдик. Мен

қисқа суҳбатда унинг фикрини ўзгартира олишга қодир эмас эдим. Зеро, қалбларни ислоҳ

этувчи яратган Эгамнинг ёлғиз Ўзидир. Ана шу учрашувдан кейин тарбия мезони ва асослари

хусусида ўйлаб қолдим ва сиз азизлар билан ният қилганим суҳбатнинг дастлабки бобини шу

мавзуга бағишлашни ихтиёр этдим.

Абдулла Авлоний ҳазратлари ёзган эканлар: «Боланинг саломати ва саодати учун яхши

тарбия қилмак - танини пок тутмак, ёш вақтидан маслакини тузатмак, яхши хулқларни

ўргатмак, ёмон хулқлардан сақлаб ўсдурмакдир. Тарбия қилувчилар табиб кабидурки, табиб

хастанинг баданидаги касалига даво қилгани каби тарбияни боланинг вужудидаги жаҳл

маразига «яхши хулқ» деган давони ичидан, «поклик» деган давони устидан беруб, катта

қилмак лозимдур. Зероки, «Ҳассину ахлоқакум» амри шарифи узра хулқимизни тузатмакка амр

ўлинганмиз. Лекин хулқимизнинг яхши бўлишининг асосий панжаси тарбиядур... Ҳукамолардан

бири: «Ҳар бир миллатнинг саодати, давлатларнинг тинч ва роҳати ёшларнинг яхши

тарбиясига боғлидур»,-демиш. Шариати исломияда ўз болаларини яхшилаб тарбия қилмак -

оталарга фарзи айн, ўз миллатининг етим қолган болаларини тарбия қилмак фарзи

кифоядир...»

Мазкур фикрларни яхшилаб англаш учун тарихга мурожаат қилайлик: ўтмишда диёримизда

бир неча марта кучли-кучли давлатлар қад ростлаган ва кўп ўтмай нураб, яксон бўлган.

Афсусли ери шуки, давлатларнинг йўқ бўлишига ташқи душманларнинг зарбаси эмас, кўпроқ

ички низолар сабаб эди. Хусусан, амир Темур салтанатининг тарихини эслайлик. Бу ҳолатни

тарихчилар қандай шарҳлашса шарҳлашсин, лекин биз деймизки, дунёни лол қолдирган

салтанатнинг емирилишига шаҳзодаларнинг яхши тарбия кўрмаганлари сабабдир. (Бу хусусда

кейинги бобларнинг бирида алоҳида тўхталиб ўтармиз, инша Аллоҳ).

Энди бизларни бир масала кўп ўйлантиради: тарбиячи ким? Ота-онами, мактаб

муаллимларими? Биз бу ҳақда «Жиноятнинг узун йўли» деб аталмиш рисолада батафсил фикр

юритганимиз сабабли сўзни мухтасар қиламиз. Фақат бир нарсани таъкидлаймиз: бола «Сен

тарбиялашинг керак», деб гоҳ у ёққа, гоҳ бу ёққа оширадиган копток эмас. Фарзанд

тарбиясига ота-она масъул, мактаб эса бу соҳада кўмакчи. Ҳа, айнан шундай. Чунки

фарзанднинг оилада олган тарбиясига қараб ота-онасига роҳат ёки жазо келтиришини ҳамма

билади. Отанинг иш-амали фарзандига сингса, унинг хулқида жилвагар бўлади. Болани тергаб назорат қилиш ота-она юзининг ёруғлигини таъминлайди. Тарбиядан ташқаридаги бола бебош

ва ярамаслик сари оғади. Эрка бўлиб ўсган ўғил-қизлар хатти-ҳаракати ота-онага мунг ва алам

келтиради. Шу боис ҳам Абдулла Авлоний таъкид этганларидек: «тарбия бизлар учун ё ҳаёт - ё

мамот, ё нажот - ё ҳалокат, ё саодат - ё фалокат масаласидур» дейилмиш фикрни барчамиз

бирдек шиор сифатида қабул қилмоғимиз лозим бўлади.

Афсусларким, айримларимизнинг кўнгилларимиз кўчага боғланган. Ишга, улфатга муҳаббат

оилага бўлган муҳаббатдан ортиқ. Чойхоналарда, ресторанларда, турли зиёфатларда яйрашга

умримизнинг ҳисобсиз соатларини беҳуда сарфлаймиз. Бола тарбиясига эса вақтни қизғанамиз.

Сариқ чақага арзимас матоҳларимиз фарзандларимизга нисбатан қийматлироқ. Пиёлани

синдириб қўйса аямай урамиз, гулдонни синдирса дўппослаймиз. Агар ака укасини урса яна

жазолаймиз. Ҳолбуки, каттанинг кичик, кучлининг кучсиз устидан ҳоким эканини ўзимизнинг

айнан шу ҳаракатимиз билан ўргатяпмиз: гапга кирмаган кичикни ёки кучсизни уриш мумкин!

Бола шўхлик қилса «ҳали қараб тур, дадангга айтаман», деб қўрқитамиз. Ота келганда

бола ёмонланади. Айни шу ҳолатда ота-бола орасига душманлик уруғи сочилганини фаҳм

этмаймиз. Отани жазоловчи инсон сифатида кўрсатмай, ота келганда уни иззат-ҳурмат билан

кутиб олишни ўргатиш афзалроқ эмасмикин?

Абдурауф Фитрат ҳазратларининг бизга бир оз кескинроқ, ҳатто қўполроқ туюлиши мумкин

бўлган баёнлари бор. Бирга ўқийлик: «...кўрайлик-чи, биз мусулмонлар, хусусан

туркистонликлар, ўз фарзандларимизга тарбия беряпмизми ёки йўқми? Саволнинг охиридаги

сўз бунга жавоб бўла олади, яъни «йўқ!» Мен буни шундай исбот қиламан: биз,

туркистонликлар болаларимиздан кўра молларимизга яхшироқ қараймиз. Эшак ва

қўйларимизни фарзандларимиздан ҳам кўпроқ яхши кўрамиз, деб айтмаяпман. Йўқ-йўқ,

болаларимиз жонимиздан ҳам азиз. Улар назаримизда ҳаммадан суюкли ва ардоқли. Лекин

бахтимизга қарши шуни эътироф қилиш лозимки, шунча муҳаббат ва меҳрга қарамасдан, эшак

ва қўйларимиздан камроқ тарбиялаймиз! Менинг бу сўзларимдан ҳайрон бўлманг, сабр қилинг,

даъвомни исботлайман. Фалон нарсани тарбиялаш, яъни уни аста-секин камолга

етиштиришдир. Назаримизда қўйнинг камоли унинг семизлиги ва соғломлигидадир. Эшакнинг

камоли унинг кучи, оёқларининг бақувватлиги ва яхши юришидадир. Фараз қилинг, қўзи ёки

ҳўтик сотиб олиб уйга келтирасиз. Диққат билан уларга қараб, бир муддатдан кейин қўйни

семиртириб, эшакни бақувват ва йўрға қиласиз, яъни уларни тарбиялаб, камолга етиштирасиз.

Аммо азиз фарзандларингизга шундай диққат билан тарбия бермайсиз. Баҳона қиласизки,

болангиз ҳам камолга етишган. Эътироз билдиришингиз мумкинки, биз молларимизни боқишга

қанча уринсак, фарзандимиз тарбиясига улардан юз баробар кўпроқ ҳаракат қиламиз, деб.

Бу даъвоингиз маълум бўлса-да, аммо тўғри эмас. Далил шулким, кимнинг уйида моли

бўлса, текширса кўрадики, йил давомида унинг молларидан биттаси ҳам касал бўлмаган, аммо

фарзанди ҳеч бўлмаса, уч марта хасталикка чалинган. Бас, маълум бўладики, у киши молининг

касал бўлмаслигига кўпроқ эътибор берар экан. Сўзингиз тўғри бўлса ҳам менинг даъвойимга

ҳеч зарари йўқ, чунки боланинг соғлиғига эътибор бериш ҳам фарзанд тарбияси билан

шуғулланишни билдирмайди. Ҳақиқатдан агар одам қўй ва эшакка ўхшаб камол топиши соғлиқ,

билакларининг кучлилиги билан чегараланиб қолганида эди, биз ҳам фарзанд соғлиғи учун

бўлган ҳаракатни, фарзанд тарбияси деб атардик. Тану тўшли ва соғлом болани камолга

етишган деб қабул қилардик.

Одамнинг камоли фақат соғлиқ ва кучдан иборат бўлмай, балки жисмонан, ақлан ва

ахлоқан юксалишдан иборат. Одамнинг жисми, ақли ва ахлоқи турли касаллик ва

нуқсонлардан узоқ бўлиши лозим. Одам ҳам ўз манфаатини ўйлаб, ҳам яқинларини бахтиёр

қилишга қодир бўлиб ўсиши лозим. Зотан, бу мантиқий олишувларга нима ҳожат бор?»

Бу фикрлар тўқсон йил муқаддам баён этилган, лекин айрим жиҳатларидан бугун

айтилаётганга ўхшайди, шундай эмасми? Демак, тарбияда ҳали етарли илгарилаб кетолмабмиз.

Бугун биз бола тарбияси деганда уни яхши кийинтиришни тушуняпмиз, катта пул сарфлаб ўқишга киритишни англаяпмиз... Агар автомашинамиз бузилиб қолса, устахонада бир кун ёки

бир ҳафта ўтиришимиз мумкин, аммо фарзандимиз билан бир соат ёнма-ён ўтириб дарс

тайёрлашга тоқатимиз етмайди.

Биродарларимиздан бири мақтанди: «синфдошларимиз билан дўстлигимизни ҳеч

бузмаймиз. Ҳар куни ишдан кейин фалончи ўртоғимизникида учрашамиз, чой-пой ичиб,

шахмат-нарди ўйнаб, телевизор томоша қилиб, кечқурун баъзан ўн бир - ўн иккигача

ўтирамиз...» Албатта дўстликни узмаслик яхши, бироқ, оила бағрига барвақт бориш ундан

аълороқ. Ҳар куни уйига кеч борса, болалари бу вақтда ухлаб қолган бўлади. Тарбия билан

қачон шуғулланади? Назаримизда бу биродарларимиз дўстликни мустаҳкамлаш ҳақида нотўғри

тушунчага эгалар, оила, фарзанд тарбияси, деган тушунчадан эса бутунлай маҳрумлар.

Ҳаёт - имтиҳон эканлигини аввалги бобда айтиб эдик, яна шу мавзуга қайтсак: имтиҳон бор

жойда бурч, жавобгарлик, масъулият бўлади. Инсон ана шу масъулият билан дунёга келади.

Барчамиз зиммасига омонат юклатилган, имтиҳонда турган инсонлармиз. Бу дунё нашъали,

аммо асл жойимиз эмас. Биз фарзандларимиз тақдири учун ҳужайраларнинг энг олис

нуқтасигача, вужуднинг ҳар бир заррасига қадар жавобгар бўлган кишилармиз. Ўзимиз

жаннатга кирсагу азоб фаришталари фарзандларимизни жаҳаннам ўтига отсалар, юрагимиз

бардош берармикин? Агар бирон киши фарзандимизнинг қўлига чўғ босаман, деса хотиржам

қараб турамизми? Ўйлаб ҳам ўтирмасдан ҳимояга ташланамиз! Хўш, нима учун

жигарбандларимизни дўзах ўтларидан ҳимоя қилишни ўйламаймиз? Бу бир масала. Иккинчи

масала - дўзахий фарзандларни “тарбиялаган” ота-онага жаннат насиб этармикин? Бу ўринда

жумла тузишда хатога йўл қўйдик: эҳтимол «дўзахий болаларни «тарбиялаш» эмас,

«болаларни дўзахбоп қилиб тарбиялаш» десак тўғрироқ бўлар? Йўқ, энг тўғриси - «болаларни

умуман тарбия қилмаган»...

Ўзларича дўстлик ришталарини мустаҳкамлаётган ўша биродарларимиз ўйлаб кўрсинлар:

қиёматда «нега ўртоқларингникида чой ичмадинг, нега тун ярмигача ўтирмадинг?» деб

сўралмайди. «Сен ўзингни қандай тарбия қилдинг ва фарзандларингга нега тарбия

бермадинг?» деб сўралади. Қиёматдаги жазога анча вақт бор. Бу дунёдаги жазо кўп

куттирмайди. Агар фарзанди гиёҳвандларга қўшилиб кетса (Аллоҳ сақласин!), бузуқликни касб

этса (Аллоҳ сақласин!) дардини кимга айтади? Кимни айблайди? Кимдан нажот сўрайди?

Гўзал хулқ ва тарбияли онанинг хислатлари, яхши феъл-атвори фарзандларида ҳам намоён

бўлади. Улар ҳам оналарининг гўзал хислатларига эга бўладилар. Табобат фани онадаги турли

ички хасталиклар болада ҳам бўлишини исботлади. Ирсият фани онадаги ички хасталиклар

билан бирга ундаги руҳий, маънавий жиҳатларнинг ҳам болада такрорланишини исботлаган.

Бу тарбияни бола туғилмасидан олдин, ҳатто оила қурмасдан олдин бошлаш керак, дегани

эмасми?

Ота ўз фарзандларига мерос этиб молу дунё эмас, одоб-ахлоқ қолдириши керак. Мол-дунё

мероси кундан кун камайиб, одоб-ахлоқ мероси эса ошиб боради. Бу ривоят фикримизнинг

далили:

Миср ҳукмдори билан Рум ҳукмдори ўзаро келишиб, дўстлик аҳдини туздилар ва орадаги

адоватга барҳам бердилар. Ҳатто Миср ҳукмдори Рум ҳукмдорининг қизини ўғлига никоҳлаб,

қизини эса Рум шаҳзодасига узатди. Уларнинг дўстлик ва қариндошлик алоқалари узоқ давом

этди. Бир куни Рум ҳукмдори қудасига бу мазмундаги мактубни йўллади:

-Кўзларимизнинг нурлари бўлмиш азиз фарзандларимизнинг бизлардан кейин ҳам

фароғатда яшамоқликлари учун ҳозирдан чора-тадбир кўришимиз керак. Мен ўғлим учун жуда

кўп олтин жамладим. Чиройли боғ ва сарой барпо эттирдим. Сиз ҳам шундай қилгандирсиз?

Миср ҳукмдори мактубни ўқиб табассум қилди ва бу жавобни йўллади:

-Азизим, мен сиздан кўра сал бошқачароқ йўл тутдим. Вафосиз мол-дунё ва матоҳларига

илтифот этмаганим туфайли ўғлимга олтину жавҳарлар эмас, илм, ҳунар, одоб, ахлоқни мерос

этиб қолдиришни истадим. Уни илмли, ҳунарли, хушахлоқли қилиб тарбияладим. Уни яхши адаб либоси билан безадим. Мол-дунёга қачондир завол етади, аммо мен қолдираётган

меросга ҳеч замон завол етмайди. Бу мерос фарзандимни ҳар қандай бало-офатлардан омон

сақлагай...

Бирга ўйлайлик: тарбиясиз одам жонсиз жасад каби эмасми?

Даврага қўшилгувчи ҳар бир одам аввал ўзининг ташқи кўриниши, қиёфасига қараб қабул

қилинади, сўнг эса тарбияси ва фазилатига қараб тақдир этилади. Кишидаги фазилат гўё

фарзанд кабидир, уни авайлаб сақлаш ва янада баркамол этиш лозим. Ҳар бир одам, аввалроқ

айтиб ўтганимиздай, ўзини ўзи тарбия қилишга ўрганиши керак. Инсоннинг улуғлиги ўзини

идора ва тарбия қилиш кучига эга бўлиши билан билинади. Буни тушуниш учун Ийсодан

(алайҳиссалом) бир ривоятни эслаймиз: Ийсодан (алайҳиссалом) сўрадилар: «Сизни ким

тарбия қилди?» Жавоб бердиларки: «Мени ҳеч ким тарбия қилмади. Жоҳилнинг жаҳолатини,

ахлоқсизнинг ахлоқсизлигини қусур ва айб сифатида кўрдим. Жаҳолат ва ахлоқсизлигидан

қочдим». Мазкурни тушунуш учун қисқа изоҳ лозим. «Ҳеч ким тарбия қилмади» деганларида

албатта атрофларидаги одамлар назарда тутилган. Чунки барчанинг тарбиячиси - Раббиси

Аллоҳдир. Аллоҳ ўзининг элчисини жаҳолат ва ахлоқсизликни қусур ва айб сифатида

кўрадиган қилган. Улардан қочиш эса бу иллатлардан нари туриш, ҳоли бўлиш деган маънода.

Киши ўзини ўзи тарбия қилишга ўрганиши лозим, деган фикрни қувватлаш учун Абу

Ҳурайра (розийаллоҳу анҳу) ривоят қилган бир ҳадиси шарифнинг маъно таржимасини

ўқиймиз. Расулуллоҳ (с.а.в.) марҳамат қиладиларки: «Ҳар бир мўъмин банда ўз биродарининг

кўзгусидир. У биродарида бир айбни кўрса, ўзида кўрган шундай айбни тузатишга ҳаракат

қилиши керак». Яъниким, биз биродаримизда ҳасад ёки чақимчилик иллатини кўриб турибмиз.

Уни тарбия қилишимиздан аввал биз ўзимиздаги ўша иллатни тузатишга киришмоғимиз керак

экан.

Ўзини ўзи тарбия қилмоқ қандай бўлади?

Оғзаки насиҳатларни эшитамиз, китобларда ўқиймиз, масалан, бу каби:

Луқмони Ҳаким ўз ўғилларига дебдилар: «Қариндош уруғлардан алоқангни узма, ўйлаб иш

тут. Одамларни ғийбат қилма, одамлар ёмон ишга бош қўшса, сен уларга қўшилма. Шошилиб

иш тутма, бойлик деб ўзингни ғам-қайғуга ташлама. Ўз қадрини билмаган одамдан яхшилик

умид қилма. Ўтиришларда ўз жойингни бил, одамларнинг сўзларига қулоқ сол, одамлар сўраса

гапир, ўзингдан улуғлар олдига тушиб юрма, одамлар ичида бошингни қуйи солиб ўтирма, ўнгу

чапга қарайверма, меҳмонлар олдида бировга ўшқирма, меҳмонга эса иш буюрма. Маст ва

девона одамлар билан ҳамсуҳбат бўлма. Бекорчи одамлар билан кўчада ўтирма. Ўз фойдангни

ўйлаб обрўйингни тўкма. Ўзига бино қўювчи такаббурлардан бўлма. Хусуматдан узоқ бўл, сенга

иш буюрсалар бажар, ваъда қилсанг, албатта уддасидан чиқ. Ҳеч кимни ранжитма...»

Ҳиндистонлик донишманд эса ўғлига бундай насиҳат қилибди: «Азиз ўғлим, қўлингга

кирмаган ёки қўлингдан кетган нарса учун қайғурма. Ҳар ерда куракда турмайдиган беҳуда

сўзлар сўзлаб юришдан йироқ бўл. Нокас, қурумсоқ кишидан қарздор бўлма. У билан асло

муомала қилма, кейин пушаймон қиласан. Шарм-ҳаёсиз ва бахил киши билан суҳбатдош бўлма,

шундай ярамас одамлар билан қўшни бўлмасликка ҳаракат қил. Ўз кучинг орқасидан нон топиб

егил, текинхўрликка ўрганма, олижаноб мард одамлар билан суҳбатдош бўлсанг, яхшилик

билан ном чиқарасан. Мақтанчоқ ва эзма одамлардан ҳазар қил...»

Бошқа бир донишманднинг насиҳати будир: «Фалокатга дучор бўлишни истамасанг -мағрур

ва мутакаббир бўлма. Роҳатда яшашни истасанг - дилингни ҳирсдан пок қил. Хору зорликни

истамасанг - таъмагир бўлма, ўзингга яхшилик қилинишини истасанг - яхшилик қил, ҳеч кимга

озор берма, яхшиликни улуғ иш деб бил. Қадр-қимматинг ошишини истасанг - баланд

ҳимматли бўл. Ишинг пушаймонлик билан натижаланишини истамасанг - аввал яхшироқ ўйлаб,

доно, тажрибакорлар билан кенгашиб, сўнгра ишга кириш. Ўзингни ҳаммага севдиришни

истасанг - феъл-атворингни тузат, адабли, тарбияли бўл. Обрўга, иззат ва ҳурматга эга

бўлишни хоҳласанг - ҳалол меҳнат қил. Ҳамманинг қошида ишончли, марғуб ва мақбул одам бўлишни истасанг - ёлғончиликдан сақлан, чақимчи, иғвогар бўлма, маънисиз, тутуруқсиз

сўзларни айтиб юришдан ҳазар қил. Мабодо ўнғайсиз ҳолда қолсанг, ишингда

муваффақиятсизликка учраб, қайғу-ҳасрат ичида қолсанг - дод-фарёд қилиб юрма, сабр қил.

Ўнғайсиз ҳолдан қутулиш чорасига кириш...»

Бу каби насиҳатлар доноларнинг бизларга берган йўл-йўриқларидир. Таъбир жоиз бўлса,

кишининг ўзини ўзи тарбиялашидаги бир режадир. Энди режани қандай тарзда амалга

оширади -унинг ақлига боғлиқ.

Юзаки қаралса, бу насиҳатларга амал қилиш унча оғир эмас. Айтайлик, одамлар орасида

бошни қуйи солмаслик, меҳмонга иш буюрмаслик... Агар бу фазилат ўзимизда бўлмаса, тез

кунда ўрганиб кетишимиз мумкин. Лекин айрим фазилатлар - ахлоқи ҳамидалар борким, унга

эришиш кунлар, ойларни талаб этади. Яъниким, киши ҳар дақиқа, ҳар соат, ҳар кун бу соҳада

ўзини ўзи тарбия қилиб бормоғи талаб этилади. Дейлик, бир кун тарбия этмадими, яхши

фазилатни бир кун унутдими - издан чиқиб кетиши ҳеч гапмас. Фазилатнинг ўрни узоқ вақт

бўш турмайди, у бизни тарк этдими, дарҳол ўрнини иллат, ёмон хулқ эгаллайди. Баъзан киши

яхши хулққа эришишни истайди аммо бунинг уддасидан чиқиш ёлғиз ўзига боғлиқ эмас.

Ёмонлар билан ҳамсуҳбатлик масаласи бу фикрга мисол бўла олади. Бир кишининг

зулмкорлигини ёки разиллигини биласиз, лекин ундан нари туришнинг иложи бўлмай қолади.

Ўзгага тарбия беришдан кўра ўзни тарбия этмоқ юз чандон оғирроқдир. Ўзгага тарбия

бериш учун билимга ёки ҳаёт тажрибасига таяниб, тоқатингиз етганича насиҳат қиласиз.

Тарбияланувчи насиҳатларингизни қулоққа олмаса, қўл силтаб қўя қоласиз. Киши ўзини

тарбия қилиши учун эса жуда мустаҳкам иродага эга бўлиши керак. Чунки ўзни тарбия

этмоқлик вужудингизга ҳукмронликни даъво этаётган нафс ва шайтон билан олишиб,

енгмоқликдир.

Ақлингиз дейдики:

-Шунча юрганинг етар, ҳидоят йўлига кир. Бугун хизматдан қайтгин-у, таҳорат ол, поклан,

солиҳ қўшниларингга қўшилиб масжидга чиқ, пешонангни саждага қўй...

Шайтон дейдики:

-Масжидга чиқишга улгурасан, ёшинг олтмишдан ошсин, бугун ресторанга зиёфатга таклиф

этилгансан, маишатингни қил.

Ақлингиз дейдики:

-Чақимчилик қилма, гуноҳга ботасан.

Шайтон дейдики:

-Шу одамнинг шу ишини хўжайинга кириб айтсанг, ишдан ҳайдалади, унинг ўрнига ўзинг

ўтирасан...

Ақлингиз яна дейдики:

-Хизматчи подшоҳга бошқа хизматчини ёмонлади. Шунда подшоҳ: «Гапларингни

текшираман, агар тўғри сўзлаган бўлсанг, чақимчилигинг учун сендан нафратланаман, сени

душманим деб биламан. Ёлғон сўзлаган бўлсанг туҳматчилигинг учун жазолайман» деган экан,

сен ўша хизматчи ҳолига тушиб қолмагин.

Шайтон яна дейдики:

-Бу сафсаталарга қулоқ солма, ҳозир унақа подшоҳлар йўқ...

Шу ўринда баҳсни шша ҳал қилиб беради. Агар ирода чинакам ақл билан қувватланган

бўлса - енгади. Ўзини ўзи тарбия қилишда яна бир муҳим қийинчилик борким, уни «муҳит» деб

атаймиз. Кишининг атрофида қандай муҳит бор? Иймонлилар, яхшилар бўлса бу тарбия

жараёни енгилроқ кечади. Залолатдагилар бўлса... оғир, жуда оғир... Шу боис киши атрофини

ақл кўзи билан кузатиб, ёмон давраларни тарк этишга жазм этмоғи шарт. Ботқоқда туриб

ювиниб, покланишга уринишдан наф йўқ.

Энди тарбиянинг асослари нималардан иборатлиги хусусида фикрлашиб олсак:

Фазилатни қўриқлайдиган гўзал ахлоқни ва ярамас йўлдан, ёмон аҳволга тушишдан сақлайдиган ҳушёрликни донолар муҳим асослардан ҳисоблаганлар. Яна: ваъдага - вафо,

насибага - ризо, ҳар бир бахтсизликка қарши чидамли бўлиш, ҳақиқат ва тўғриликка риоя

қилиш...

Инсонни инсон бўлишига боис тарбиядир ва уч нарсага эҳтиёж сезади: истеъдодга, илмга

ва машққа.

Ҳазрат Навоий дебдиларким: «Қобилиятли одамни тарбия қилмаслик -зулмкорликдир.

Ноқобил одамга эса тарбия хайфдир. Тарбиянгни аяб, унисини нобуд этма, бунисига

тарбиянгни зое қилма.

Қобилға тарбият эрур ул навъким, гуҳар,

Тушса нажосат ичра югай кимса они пок.

Гар ит узумига киши май бирла берса сув,

Бу тарбият била қила олғайму они ток.»

(Қобилиятли кишига берилган тарбия гавҳар каби қийматлидур. Гавҳар нажосатга тушса

ҳам ювилса тозаланади, қийматини йўқотмайди. Итузум май билан суғорилса ҳам итузумлигича

қолади, ҳеч замон токка айланмайди.)

Бош ақл ва илмга тўлиб тошса ҳам, ахлоқни сира унутмаслик керак: инсон ўзидаги

маънавий жиҳатларни, виждон ва нафсни тарбиялаши, эҳтиросини бошқара олиши, хунук

одатларни тарк этиши, илмий ютуқларини инсоният фойдасига йўналтириши керак. Йўқса, у

тўғри йўлдан озиши мумкин. Яъни Ватан ва халқини мудофаа қилишга масъул ҳарбий одамнинг

тарбияси дуруст бўлмаса Ватанига хиёнат этишдан ҳам қайтмас. Беморларни ҳалол ва холис

равишда даволашга қасам ичган врач қасамини бузар. Ҳатто порахўр ва судхўр мол-дунё

эвазига юртини бошқалар қўлига мустамлака қилиб беришдан ҳам тап тортмас.

Тарбиялаш шахсий намуна, оғзаки ёки ёзма насиҳат йўли билан амалга оширилади. Ана шу

насиҳатларни олмайдиган одам бахтли бўладими? (Бу ҳақда ҳам аввалги бобда сўз юритиб

эдик, такрорни қусур эмас, таъкид сифатида қабул қиласиз, деган умиддамиз ва бундан сўнг

ҳам аҳамиятли масалаларда шу каби такрорларга ўрин берамиз.)

Баъзиларга насиҳат қилсангиз малол олади, ҳатто ғазабланади.

-Қизингиз тор шим кийиб, киндигини очиб юрибди, яхши эмас,-дейсиз. Сизнинг ниятингиз

холис, бу юришда ёш қизнинг (Аллоҳ сақласин!) бузуқ йўлга кириб кетиши ҳеч гапмас. Аммо

биродарингиз буни фикр қилмайди, унга айни дамда сизнинг ақл ўргатишингиз ёқмайди ва

дейдики:

-Менинг қизим билан ишинг бўлмасин, ўзингнинг болаларингни тарбия қилавер.

У нодон жаноби Расули акрамнинг (с.а.в.) «Икки мусулмон ўзаро учрашганида Аллоҳ

албатта уларни бир-биридан фойдалантиради», деганлари муборак ҳадисларидан бехабардир

балки? Мазкур ҳадисда дейилмоқчики, икки мусулмоннинг бирлашгани икки қўл кабидир: бир-

бирини ювиб поклайди. Битта қўл чала ювади, ўзидан бошқасини юволмайди. Аммо икки қўл

бир-бирини тозалайди.

Нодонларга насиҳат бир ривоятни ёдга солади:

Қуёш ботиб, дунё юзини зулмат пардаси қоплаганда жиловсиз изғирин ҳар томонга югуриб,

маймунлар тўдасига ҳужум қила бошлади. Бечора маймунлар совуқдан титрар ва исиниш учун

чора ахтарар эдилар. Улар ногоҳ ялтироқ қуртни кўриб қолдилар. Уни чўғ деб ўйлаб, талай

ўтин йиғиб, атрофига қаладилар ва ҳадеб пуфлайвердилар. Дарахт тепасидаги қуш уларнинг

бу нодонликларидан кулиб: «Бу олов эмас, кечалари ялтираб кўринадиган қурт», деса ҳам

эътибор бермадилар. Шу аснода ўткинчи бир одам аҳволни кўрди ва қушга қараб: «Ўзингни

кўп койитма, улар сенинг сўзингга қулоқ соладиган, фойдасиз ишдан воз кечадиганлардан

эмас. Уларга насиҳат қилиш - қилични тошга уриш ва шакарни сув остига беркитиш билан

баробардир»,-деди. Қушнинг нодонлиги маймунларникидан қолишмас эди, у одамнинг

насиҳатига қулоқ солмай, маймунларнинг хатосини тушунтириш учун дарахтдан тушиб, улар

ёнига келди. Маймунлар эса... уни ўраб олиб, бошини узиб ташладилар...

Ҳазрат Навоий бежиз айтмаганлар: «Телба қулоғига панд - қуюн оёғига банд» - яъниким,

нодонга насиҳат қилганинг - бўроннинг оёғини кишанлаб олишга уриниш кабидир...

Айрим биродарларимизнинг насиҳатга муносабатлари сал бошқачароқ. Улар насиҳатни

кескин рад этмайдилар, аммо иймон йўлидан юришни галга солаверадилар.

-Ичманг, биродар, ҳаромдан ҳазар қилинг,-дейсиз.

-Хўп, ташлайман, фалон ташвишимдан қутилиб олай...-дейди.

-Қимор ўйнаманг...

-Хўп, кейинги ойдан ташлайман...

-Савоб ишларга рағбат қилинг...

-Хўп... хўп...

Ўнлаб ҳатто юзлаб «хўп», «хўп»... аммо аҳдида турмайди. Насиҳатни давом эттирсангиз

«иродам бўшлик қиляпти», каби баҳоналарни тахлаб ташлайди. Эҳтимол чинданам иродаси

бўшдир. Бироқ, бунинг иймон заифлигидан эканини англайдими у биродаримиз? Насиҳатга

кўнса-да, галга ташлаётган, амалга оширишни орқага сураётган бу биродаримиз ҳали узоқ умр

кўраман, ҳар қандай савобга улгураман, деб ўйлайди. Эртага бўлмаса индинга албатта

тузалишига умид қилади. Аммо бу умид инсонни маҳв этувчи туйғу эканини англаб етолмайди.

Ахир киши савобли ишни бир кун эмас, ҳатто бир дақиқа ҳам ортга суриши мумкин эмас-ку!

Ҳар бир одам, ёшми-қарими - фарқи йўқ, «ҳозир ёки бир оздан сўнг ўлиб қолишим мумкин.

Дарҳол тавба қилиб, яхши одам бўлай, ёмон ишларимни ташлай», дейиши зарур эмасми?

Лоқайдлик, айшу фароғат билан умр ўтказиш, тоат-ибодат ғамини емаслик кўнгилни ўлдиради,

бора-бора инсонни маҳв этади. Ҳазрат Навоий таъкид этганларидек: «шафқатли насиҳатгўй

гапини тингламаганнинг

жазоси - афсусланмоқ ва ўзини койимоқдир». Ҳазрат Ҳофиз Шерозий дейдиларким: «Доно

қарияларнинг насиҳатига бахтли ёшларгина қулоқ соладилар». Абдураҳмон Жомий эса бундай

дейдилар:

«Қулоқдан дилингга гар кирмаса нур

Сичқон кавагидан не фарқи бўлур?»

Донолардан бири деган экан: «Эй дўстим, агар сенда фазл дарёсининг дур-гавҳари бор

бўлса, уларни насиҳатларингни қабул қилиб, шу насиҳатларга амал қилувчи яхшиларнинг

оёқлари остига тўк. Насиҳатларинг зое кетмайди».

Халқимизда «Гапни гапир уққанга - жонни жонга суққанга» деган ибратли мақол бор.

Маълумингизким, ҳазрати Сўфий Оллоҳёр «Саботул ожизийн» асарларини аввал форс тилида

ёзиб сўнг туркий тилда ҳам баён қилганлар:

Ўзимдек хасталар бўлғайму деб шод,

Насойиҳдин ҳам андак айладим ёд.

Демоқчиларким: «Бу китобни туркий билан ёзганимнинг яна бир сабаби шуки, ўзим каби

хаста кўнгиллар уни ўқиб қувонсинлар. Бунинг учун бир оз насиҳат сўзлар ҳам айтдимки,

ўқиганлар ўгитлансинлар. Зероки, эси бор киши оз насиҳатдан кўп ибрат олар. Аммо бир аҳмоқ

учун ваъздан катта китоб ўқиб берсанг ҳам зарра фойда олмайди».

Насиҳат тингламас дили сахт маҳжуб,

Кўкармас, тошга йағмур ёғса ҳам кўп.

Демоқчиларким: «Тош устига қанчалик кўп ёмғир ёғиб сув тушса-да, ўт чиқиб кўкармагани

каби кўнгли қотган кишиларга қанчалик ўгитлар қилсанг ҳам қулоқларига олмаслар. Ўзлари

учун бирор фойда ола билмаслар».

Бу фикр Бақара сурасидаги: «сўнгра шундай мўъжизаларни кўргандан кейин ҳам

дилларингиз қотди. Бас, у диллар тош кабидир», ояти каримаси билан қувватланади. Ёки Ҳашр

сурасидаги «дўзах эгалари билан жаннат эгалари баробар бўлмас», ояти каримасини «хайрли

насиҳатларни қулоққа олиб, итоат этувчилар, ўзларини ҳидоят йўлида тарбия қилувчилар -

жаннат эгаларидир, залолатни танлаган, насиҳатларга терс қараганлар эса ўзларига ўзлари дўзахни танлагандирлар» деган маънода талқин қилса ҳам бўлар, валлоҳи аълам! Мазкур ояти

кариманинг давомига диққат қилайлик: «Агар биз ушбу Қуръонни бирон тоққа нозил

қилганимизда, албатта Сиз у тоғни Аллоҳнинг қўрқувидан эгилиб-ёрилиб кетган ҳолида кўрган

бўлур эдингиз». Мазкурдан «айрим инсонларнинг диллари тоғнинг тошидан ҳам қаттиқроқ

бўлгани сабабли уларга Қуръон оятлари ҳам таъсир қилмас», деган маънони уқсак ҳам бўлади.

Аллоҳ шундай кимсалардан бўлиб қолишдан барчаларимизни, қиёматга қадар туғиладиган

зурриёдларимизни ҳам асрасин!

Оғзаки насиҳатларни кунда кўп марталаб эшитамиз. Аввало насиҳатнинг таъсири

насиҳатгўйнинг ақлига, билимига боғлиқ. Шунингдек, қандай вазиятда насиҳат қилиш ҳам

муҳим. Маст одамга «ичма» деб насиҳат қилиш - шамолга қарши қичқириш кабидир. Ғазабга

миниб бировни сўкаётган одамнинг қулоғига ҳам сўкишнинг гуноҳ экани ҳақидаги насиҳатлар

кирмайди. Насиҳатгўй тарбиясидаги одамнинг ёши, ақл даражасини, айни дамдаги руҳий

ҳолатини ҳам ҳисобга олиши шарт. Айнан бир мавзу, масалан, сўкиш ҳақида ўн ёшли ва

йигирма ёшли болага бир хилда, бир хил услубда гапирилмайди. Тарбия жараёнида

доноларнинг «ёшлик -бепарволик, йигитлик - бир мусобақа, қарилик эса таассуфдир», деган

таъкидларини унутмасак дуруст бўлади. Насиҳат деганда биз каттанинг ёшга ўгитини

тушунадиган бўлиб қолганмиз. Кексароқ одамга насиҳат қилиш бизга ғалати туюлади. Ҳолбуки

тарбия кексалар учун ҳам зарур. Тарбия маълум ёшга етгач тўхтамайди. Барчамиз яхши

биладиган «Бешикдан қабрга қадар илм эгалла» дейилгувчи ҳадиси шариф бизларни шунга

даъват этади. Алҳол, илм олиш ҳам тарбиянинг муҳим асосидир.

Насиҳатнинг яна муҳим шартларидан бири - насиҳатгўй насиҳат қилиш учун маънавий

ҳуқуққа эга бўлиши керак. Яъни у бирон фазилатни эгаллаш ҳақида насиҳат қиляптими, демак

бу фазилат унинг ўзида бўлиши керак. «Бировнинг ҳақига хиёнат қилма», деб ақл ўргатса-ю,

ўзи бозорда тарозидан уриб турса, гапларининг таъсири бўлмайди.

Тарбиячилик, насиҳатгўйлик - масъулиятдир. Чунки бу вазифа Аллоҳ томонидан

буюрилгандир. Ҳадиси қудсийда ўқиймиз: «Бандаларимнинг ибодатлари ичида менга

суюмлироғи -менинг йўлимда яхши амалларга тарғиб ҳамда холис насиҳат қилишдир». Эътибор

берайлик: холис насиҳат ибодатлар ўрнида тилга олиняпти. Имом Термизий ривоят қилган

шарафли ҳадисда Расулуллоҳ (с.а.в.) марҳамат қиладилар: «Инсонларга яхшиликни ўргатувчи

кишига Аллоҳ таоло, Унинг фаришталари, осмон ва ер аҳли, ҳаттоки кавакдаги чумоли,

денгиздаги балиқларгача -ҳаммаси салавот айтади». Кўриниб турибдики, тўғри йўлдаги

тарбиячи - насиҳатгўйнинг мартабаси шу қадар баланд экан. Демак, зиммасидаги масъулият

унданда баландроқдир.

Илм ўргатадиган даргоҳлар кўп: ўрта мактаблар, лицейлар, коллежлар, институтлар,

университетлар, магистратуралар, аспирантуралар... Ўрганиш, ўргатиш, илм олиш бор, аммо

яхши тарбия таълимини қаерда ўрганамиз? Яъни севгини, марҳаматни, ўз манфаатимиздан

кечиб, бошқа бир инсонни қувонтиришни, холис, мухлис бўлишни қаерда ўрганишимиз керак?

Бир-биримизни севишни, бир-биримизга ҳурмат кўрсатишни қандай ўрганамиз? Бунга ҳам устоз

лозим...

Мактабларда одоб дарслари бор... ҳафтасига бир соат... Саҳрода ҳафтасига бир томчи сув

билан суғориб дарахт кўкартириш мумкинми? Яна... мактабда «сўкма» деб ўргатадилар, уйга

борганида сўкишдан бошқа нарсани эшитмайди...

Мавлоно Румий: «Модомики, юнонларнинг фалсафасини ўрганибсан, иймонлиларнинг ҳам

фалсафасини ўрган, у ҳам керак!» - деган эканлар. Энди гап бошқалардан ўрганиш ҳақида.

Тўғри, Америкадан ёки Европадан ўрганадиган жиҳатларимиз ҳам бор. Айтайлик, китобга

бўлган қизиқиш каби. Аммо инкор этадиган томонларимиз кўпроқ. Уларнинг ўзларига хос одоб-

ахлоқларини камситмаган ҳолда агар холис равишда таққосласак, кўп жиҳатдан ўзимизники

афзал эканини кўрамиз. Масалан: уларнинг олижанобликлари бизнинг олижаноблигимиз каби

эмас. Уларнинг меҳр-оқибатлари бизларнинг меҳр-оқибатларимиз сингари эмас... Ўтган йигирманчи асрда жадидлар тарбия ҳақида фикр юритганларида Европадан кўп нарса олишга

ундаганлар. Миллатнинг равнақини шу билан боғлаганлар. Европанинг илм-фанда, маданиятда

илғор эканига маҳлиё бўлганлар. Уларнинг фикрига бугун тўғридан-тўғри эргаша олмаймиз.

Чунки тарбия соҳасида Америка ҳам Европа ҳам кейинги юз йил ичида таназзулга юз тутган.

Буни ўзлари ҳам баъзан тан оладилар ва ижтимоий соҳаларда турли тадқиқотлар ўтказадилар.

Франциялик адиб Албер Камюнинг «Бегона» деган асарига Нобель мукофоти берилган. Асар

қаҳрамони ҳатто ўзининг онаси ўлимига ҳам бефарқ, севги ҳам унинг қалбини юмшата

олмайди, хуллас у ҳар қандай меҳр-мурувватдан бегона бир руҳсиз тана. Асар қаҳрамони

оддий бир йигит эмас, балки бугунги Европанинг рамзий тимсоли. Буни ўзлари ҳам тан

олганликлари учун юқори мукофотга лойиқ кўришди.

Биз маҳлиё бўлаётган Ғарб жиноятчиликка қарши чора тополмаяпти. Кўз кўриб, қулоқ

эшитмаган ваҳшийликлар ўша томонларда туғиляпти ва жаҳонга тарқаяпти. Кўз кўриб, қулоқ

эшитмаган аҳмоқликлар ҳам ўша ерларда туғилиб, юқумли касаллик каби тарқаяпти. Бунга

биргина мисол: эркакнинг эркак билан (гомосексуализм), аёлнинг аёл билан (лезбиянка)

никоҳланишини нима деб таърифлаш мумкин? Етти-саккиз ёшли қизчаларни, ўғил болаларни

ўғирлаб, зўрлаб (педофил), сўнг ўлдириб юборишни қандай изоҳлаймиз? Ахир бу

ваҳшийликлар оммавий тус оляпти-ку? Яхши, биз бу ҳаром ишларга Ислом дини нуқтаи

назаридан баҳо бермайлик, Рим папасининг ўзи ҳам булардан ташвишда-ку? У барча

мамлакатлар бошлиқларига мактуб йўллаб, эркакнинг эркак билан, аёлнинг аёл билан

никоҳланишини ман этувчи давлат қонунлари қабул қилинишини тавсия этди. Аммо бу тавсия

инобатга олинмади. Масалан, Германия бундестаги бу масалани муҳокама этиб, бундай

қонуннинг қабул қилиниши инсон ҳуқуқларига зиддир, деган қарорга келибди. Ана аҳмоқлик!

Гап қандай ҳуқуқ ҳақида кетяпти? Бузуқлик қилиш учун уларга ким ҳуқуқ берган? Улар Лут

алайҳиссалом қавмига Аллоҳ томонидан юборилган қаттиқ жазога нима сабаб бўлганини

билмасмикинлар?

Хўш, энди айтайлик, бугунда Ғарбдан нима олишимиз мумкин? Биз олмаймиз, деб рад

этсакда, бу ҳайвоний ахлоқларни тарғиб қилувчи омиллар турли китоблар, интернет

тармоқлари, телевидение орқали уйимизгача кириб келяпти-ку? Уларни қандай даф қиламиз?

Бу ҳақда ҳеч ўйлаб кўрганмисиз? Ўзимизда айтайлик, «эротик тарбия» деган аҳмақона

йўналиш тарафдорлари бор. Улар ўсмирларнинг шаҳвоний ҳирсини уйғотувчи суратлар,

фильмларни кўрсатиш билан болаларни тарбия қилишмоқчи. Сиз бунга нима дейсиз? Уларга

қарши қандай чора-тадбир қўллашимиз мумкин? Бир биродаримиз уйидаги телевизорни

беркитиб ташлабди. Шу билан мақсадга етамизми? Кўчалардаги интернетклублар,

видеобарлар, дискотекаларчи?.. Уйингиздан анча узоққа жойлашган лицей ёки коллежга

«ўқишга кетдим», деган фарзандингизнинг бу жойларга кирмай келишига ишончингиз

комилми? Қўни-қўшни, қариндош-уруғ билан ош-овқатни баҳам кўрамиз. Зиёфатларда

тинмаймиз, бир-биримизга гап бермаймиз. Ана шу суҳбатларга диққат қилайлик: тарбия ва

унинг усуллари ҳақида ҳеч сўз юритамизми? Йўқ! Нари борса бировимиз фарзандимизнинг

қайсар бўлиб бораётганини айтиб шикоят қилиб қўямиз. Энди эсимизни йиғиб олайлик! Агар

сел келса якка-ёлғиз ҳолда жон сақлаш маҳол. Бир-биримизнинг ёрдамимизга муҳтож бўламиз.

Қарайлик: ёмон тарбия сели ёпириляпти, ўзимизнинг руҳиятимизни, фарзандларимизни,

яқинларимизни бу бало селидан қутқариш учун қўлни қўлга бериш вақти етмадимикин? Қўлни

қўлга бериш - шунчаки қуруқ гап эмас. Полшаликлар буни амалда исбот этишган. Бир кун, бир

соат бутун мамлакат аҳолиси кўчага чиқиб, қўлни қўлга бериб, жонли занжир ҳосил қилишган

ва гиёҳвандликка қарши курашиш йўлида якдил эканликларини ифода этишган.

Кейинги йилларда илм даргоҳларида ислоҳотлар бўляпти. Қандайдир инглизча соҳаларни

ўргатадиган муассасалар, жамиятшунослик, руҳиятшунослик, иқтисодиёт ва шу каби даргоҳлар

мавжуд. Яна Ғарбдаги турли фондларнинг бўлимлари катта-катта пуллар сарф қилиб, нималар

биландир шуғулланишади. Булар яхшидир, булар жамият учун зарурдир балки.

Лекин, такрор сўраймиз, инсонга қаерда ахлоқ ўргатилади? Инсон қаерда ахлоқ илми билан

таъминланади? Гап ўргатиш, илм бериш ҳақида бораётгани йўқ. Ўргатмоқ - қайсидир соҳага

оид маълумот бериш деганидир. Ўқув даргоҳларида илмли, маълумотли бўлади, аммо одам

бўлиш... Халқимиз бекорга «Олим бўлиш осон, одам бўлиш қийин», демаган. Шунинг учун

тарбиянинг зарурлигини яна қайта-қайта таъкидлаймиз. Адабни, тарбияни олганидан сўнг

киши ҳақиқий комил инсон даражасига етиши мумкин. Ўзимиздаги ёки четдаги университетда

фақат илм олиш билан чекланган замонавий бир инсон комил одам бўла олармикин? Чинакам

гўзаллик нима эканини ҳис эта олармикин?

Саййидимиз Расули акрам (с.а.в.) «Аллоҳ гўзалдир, гўзалликни севади», - деб марҳамат

қиладилар. Ҳа, Ўзи гўзалдир, гўзалликни яратгандир ва гўзал бўлган нарсани севади. Шунинг

учун инсонда гўзаллик туйғуси, гўзал ахлоқ бўлиши шарт. Гўзалликка мафтунлик - ҳар бир

ишни гўзал тарзда, яъни гўзал ахлоқ билан бажариш талаб этилади. «Аллоҳ сизлардан ишини

мукаммал тарзда бажарадиганингизни севади. Ундай инсонга марҳамат қилади», деб башорат

қиладилар жаноби Расулуллоҳ (с.а.в.). Бу ўринда мусулмон кишининг иши сифатига аҳамият

бериляпти. Исломда бир ишни сифатли бажаришга амр бор, яъни бажараётган ишини гўзал

равишда қилиши шарт: қиличи энг ўткир бўлиши лозим, чинниси энг гўзал чинни бўлиши

зарур, иморатлари энг гўзал обида бўлиши керак. Асрлар давомида қад ростлаб туриши,

бузилмаслиги, хароб бўлмаслиги, мангу ва гўзал бўлиши шарт. Хуллас, қўл урган ҳар бир ишни

гўзал ва мукаммал қилиш, энг юксак даражада, энг сифатли тарзда, муваффақиятли адо этиш

учун яхши тарбия берилмоғи зарурдир.

Абу Райҳон Беруний ҳазратлари гўзалликни «ташқи ва ички» деб бўлиб, шундай фикр

билдирган эканлар:

-Ташқи гўзаллик, қиёфадаги жамол - булар иккови ҳам ёқимли бўлиши керак, одамлар

ўзаро учрашганларида ушбу гўзал жамолни кўришга рағбат қиладилар. Лекин шакл чиройи она

қорнида ато қилинади, уни ўзгартиришга ҳеч бир зот қодир эмас. Аммо хулқ-атворга келсак,

уни Аллоҳнинг амрларига мувофиқ даволаб, тарбиялаб, гўзал - покиза тутиб, ёмон ҳолларга

туширмаслик мумкин.

Умми Дардо (розийаллоҳу анҳо) айтибдиларким: «Кечаларнинг бирида Абу Дардо намоз

ўқиш учун ўринларидан турдилар-да, тонг отгунича: «Эй Аллоҳ! Мени чиройли қилиб

яратганингдек, ахлоқимни чиройли қил!» - деб йиғлаб чиқдилар. Шунда мен у зотдан: «Эй Абу

Дардо! Нима учун тун бўйи қилган дуойингиз фақат ахлоқингизни чиройли ва яхши қилиш

ҳақида бўлди?» - деб сўрадим. Абу Дардо: «Бир мусулмон банда ўз ахлоқини яхшилашга

ҳаракат қилавериб, охири шу яхши ахлоқи уни жаннатга киритади. Агар у ахлоқини ёмон

қилаверса, шу ёмон ахлоқи уни дўзахга киритади», - дедилар».

Исломнинг бирор амри беҳуда эмас. Унинг амрларидан ҳар бири амалий бир тадбирга

боғлангандир. Исломнинг гўзаллиги насиҳатни назарий ҳолга ташлаб қўймай, албатта

татбиқини кўрсатганидадир. Тарбия ҳам айнан шундай.

Исломда ажойиб бир тарбия тизими, ички тарбия, ахлоқ тарбияси бор. Жамиятнинг комил

инсонга эҳтиёжи борми, демак, Исломга ҳам эҳтиёжи бор. Дин ҳақида билмай туриб

гапирадиганлар қайсарлик, ўжарлик ва беҳуда гапларни ташлаб, аввал Ислом динини чуқур

ўргансинлар. Уятсизлик, андишасизликдан Аллоҳ сақласин!

Бутун дунёда гўзал ахлоққа эҳтиёж бор. Турли динлар, гуруҳлар, жамоалар ҳар хил йўллар

орқали бу гўзалликка эришиш учун ҳаракат қиладилар, йўллар ахтарадилар. Уларнинг аксари

адаш йўлларда сарсари бўлиб ўтадилар бу дунёдан, айримлари эса ҳалокат жарига ҳам

қулайдилар.

Инсонларни қандай тарбиялашни Ислом яхши билади. Сўздан - маънога, шаклдан - руҳга,

зоҳирдан - ботинга кириб боришни билади. Шу боис Ислом шаклга ҳам эътибор беради. Чунки

шакллар алалоқибат амалда гўзал маънавиятни юзага келтиради. Масалан, салом берилиб-

берилиб ўзаро муҳаббат пайдо бўлади. Шу зайлда Ислом муҳаббатга, ўзаро биродарликка ташвиқ қилади. Муҳаббатнинг эса буюк савоби бордир. Бир-бирлари билан

хафалашганларнинг одатлари маълум: салом-алик қилмайдилар ва шу ҳаракатлари билан

муҳаббатни бўғадилар. Оқибат эса бу муҳаббатни бутунлай ўлдириб қўйишлари ҳам мумкин.

Ҳолбуки, бир инсон бошқа бир инсоннинг тўғри йўлга киришига васила бўлиши, уни жаҳаннам

йўлидан қайтариб, жаннат йўлига бошлаши, жаннатий бўлишига сабабчи бўлиши дунёдаги

барча нарсага эга чиқишдан кўра яхшироқ ва хайрлироқдир.

Мусулмонлик - гўзал, аммо мусулмонлар орасида қусурли, нуқсонли биродарларимиз, опа-

сингилларимиз ҳам борки, бу бизнинг афсусимиз, бу бизнинг қалбимиз жароҳатидир.

Биродарларимиз, опа-сингилларимизни қусур ва нуқсонлардан қутулишларига ҳар биримиз

имконимиз қадар кўмаклашишимиз лозим бўлади. Бунинг учун динни билишимиз керак ва бу

билимни тинмай бойитиб боришимиз шарт. Фиқҳ китобларида «Инсон фойдасига ва зарарига

бўлган нарсаларни билиши лозимдир», деб таъкидланади. «Қайси нарса менинг фойдамга,

қайсиси зараримга - буни билсам, динни яхши биламан», дегани бу. Дин - ахлоқни

тузатишнинг энг яхши йўлидир.

Киши Исломга кирди, беш вақт намоз ўқияпти, дегани ҳали Ислом ахлоқини эгаллади,

деган гап эмас. Намозини ўқиб, ғийбатдан бўшамайдиганлар озми, бошқаларга зулм

қилувчилар-чи? Поранинг номини «ҳадя» деб ўзгартириб, ҳаромдан қайтмаётганлар-чи? Ҳа,

мусулмон, агар ўзини ўзи тарбия этолмаса оқибатда бу ёмон одатларнинг қулига айланиб

қолиш эҳтимоли ҳам бор. Кин, адоват, ҳасад, кибрланиш, бахиллик... кабилар ёмон одатлардан

эканини ва булар «ахлоқи замима» деб аталишини биламиз, аммо афсуски, ундан қутулишга

ҳаммамиз ҳам рағбат қилмаймиз, намозимизни ўқиб юраверамиз. Бир биродаримиз бошқа

биров билан аччиқланиб қолса, дарров портфелидан жойнамозини чиқариб: «нима деяпсан,

мен намоз ўқийман!» деб даъво қилади. Биз буни Ислом ахлоқи, дея оламизми? Албатта йўқ!

(Бу ўринда муҳтарам суҳбатдошларимизга узримизни ҳам айтиб ўтмоғимиз лозим: иллатларни

тилга олган кезларимизда булар Ислом динига тааллуқли деган фикр зинҳор хаёлингизга

келмасин. Яна таъкид этамизким, Ислом дини бенуқсон, қусур бизларда бор ва танқидимиз ҳам

динга эмас, ўзимизга, айрим биродарларимизга қаратилган. Мақсад - бирон бир

биродарларимизни маломат қилиш эмас, балки қайси иллатлардан қай тарзда қутулиш

масаласига барчаларимизнинг диққатимизни тортиш. Айрим нуқсонларни гапирганимизда

баъзи биродарларимиз ўзларини кўрсалар, биздан ранжимасинлар. Чунки биз фақат бир

кишига хос нуқсонларни тилга олмаймиз. Бир кишига хос айб унинг ўзига айтилади. Адабиётда

кўпга хос бўлган гаплар қаламга олинади.)

Саҳобаи киромлар Расулуллоҳдан (с.а.в.): «Гўзал ахлоқ нима, йа Расулаллоҳ?» деб

сўрашганида, Саййидимиз жавоб қилдиларким: «Сенга зулм қилганни кечир, сенга бермаганга

сен бер, сендан алоқасини узган билан алоқа ўрнат, борди-келди қил». Ахлоқ - инсонлар

орасидаги муносабатларни тартибга солувчи муҳим омил экан, бу каби ҳадиси шарифларни

назардан четда қолдиришимиз мумкин эмас.

Ёвузлик, ёмонлик, разолат - инсондаги ёмон хулқнинг суюкли фарзандлари ҳисобланади ва

унинг уч манбаи бор: 1.Нафс. 2.Шайтон. 3.Жаҳолат. Нафс ва жаҳолат мавзуига алоҳида боб

ажратганимиз боис, айни ўринда шайтон хусусида сўзлашиб олсак:

Шайтон - биз кўролмайдиган, аммо мавжудлиги Қуръони Каримда билдирилган махлуқ.

Барчамиз «Аниқки, шайтон сизларга душмандир, бас уни душман тутинглар», деб Аллоҳ

томонидан огоҳлантирилганмиз. Шайтоннинг ўз ҳизби, гуруҳи бор: «шайтонул инс ва жин»,

яъни инсонлар ва жинлар тоифасидан ҳам шайтонлар мавжуд. Кишилар орасида

шайтонлашган одамлар бор, кўринмайдиган жинлардан ҳам шайтонлар мавжуд, дейдилар.

Шайтоннинг ўз олами бор - уни «шайтанат» дерлар. Султон салтанатни бошқаргани каби,

шайтон шайтанатни бошқаради.

Дунёдаги инсонлар икки ҳизб - гуруҳдан иборатдурлар: биринчиси - ҳизбуллоҳ, иккинчиси -

ҳизбушшайтон. (Бу атамаларнинг сиёсий йўналишдаги гуруҳ ва оқимларга мутлақо алоқаси йўқ. Бу ўринда руҳий олам тафовути назарда тутиляпти.) Шайтон инсон устидан қатъий ҳукм

юргиза олмайди. Агар инсонда майл бўлмаса шайтон унга ўз таъсирини ўтказа олмайди. Аллоҳ

таборак ва таоло марҳамат қилади: «Албатта иймон келтирган ва ёлғиз Парвардигорларига

таваккул қилган зотлар устида (шайтон) учун ҳеч қандай салтанат - ҳукмронлик йўқдир. Унинг

(шайтоннинг) ҳукмронлиги фақат (уни) дўст тутиб, (Аллоҳга) шерик қилиб оладиган кимсалар

устидадир». Демак, шайтон мўъминларга осонликча таъсир эта олмайди. Фақатгина васваса

қилади. Гуноҳ ишларни инсоннинг кўз ўнгида бирма-бир жилолантириб, улардан бирини

танлаш учун инсон қалбини васвасага солади. Лаънатланган шайтоннинг Расулуллоҳ (с.а.в.)

билан бўлган суҳбатида унинг ўзи буни таъкид этади: «...қараганларга аёлни чиройли қилиб

кўрсатаман. Унга баъзи ишларни қилдираман. Масалан, «қўлингни, билакларингни ташқарига

чиқар, кўрсат ҳаммага», дейман. Аёл дарҳол бу амрни бажаради. Қўл-билакларини очиб,

кўрсатади. Кейин бу аёлнинг ҳаё пардасини тирноқларим билан йиртаман... Эй Муҳаммад,

бирон кимсани залолатга олиб бориш учун қўлимда имкон йўқ. Мен фақат васвасага соламан,

бир нарсани чиройли қилиб кўрсатаман, халос. Агар залолатга олиб бориш учун қўлимда

имконият бўлса эди, ер юзида «Ла илаҳа иллаллоҳу Муҳаммадур расулуллоҳ», дейдиганларни,

рўза тутадиганларни, намоз ўқийдиганларни ҳеч ҳоли қўймасдим. Барчасини залолатга

бошлардим...»

Баъзан бир айб иш қилиб қўйган биродаримиз афсус чекади-да «шайтон йўлдан урди», деб

ўзини ўзи ҳимоя қилиб ҳам қўяди: агар шайтон адаштирмаса шу айбни қилмас эди. Лекин нима

учун шайтон айнан шу биродаримизни йўлдан оздира олди? Нима учун бошқа биродаримиз шу

гуноҳ ишни қилмади?

Энди тарбияда шахс намунасининг ўрни ҳақида фикрлашсак. Бировга насиҳат қилинганда

«Фалончига ўхшасанг бўлмайдими?» ёки «фалончидан ўрнак олсанг-чи!» деган дашномни

эшитиб қоламиз. Чиндан ҳам одамда бошқа бир одамнинг яхши фазилатларига интилиш

мавжуд. Баъзан бунинг акси ҳам бўлиши мумкин, яъни ёмонликларини эгаллашга интилиш

эҳтимоллари ҳам бор. Ўтмиш жамиятда шахс намунасига жуда катта эътибор бериларди.

Бунинг учун сохта қаҳрамонлар ясаларди. Болага боғча ёшидан бошлаб Лениндай бўлиш

тарбияси бериларди. Сохталикнинг қандай оқибат билан тугагани маълум. Биз -

мусулмонларнинг бахтимиз шундаки, кимнинг шахсидан намуна олишимизни Аллоҳнинг ўзи

белгилаб қўйибди. «Ботил мокисун ъалайҳ» - ботил ўрнак бўла олмайди (ботил - бузуқ, беҳуда

демакдир). Ҳа, ботил ўрнак бўла олмайди. Ҳақ ўрнак бўла олади. Баъзи биродарларимиз

дейдилар:

-Тақсир, фалончи бундай қилади-ку, менам қилсам-чи?

-Тақсир, фалончи ҳожи тўйига ароқ қўйибди-ку, менам қўяверайинми?

Азиз биродарим, сиз бунинг ўрнига «Пайғамбаримиз (с.а.в.) шундай қилганлар, мен ҳам

шундай қилайин», деб айтинг ва шундай қилинг. Лекин шайтон қилган бўлса бу ишдан

қайтинг. Ёмон хулқ шайтонникидир, ундан қайтинг. Ёмон хулқ эгаси сизга ўрнак бўла олмайди.

Бир куни Расулуллоҳ (с.а.в.) даврадагилардан: «Қиёмат куни менга энг яқин бўлувчиларингиз

кимлигини айтиб берайми?»- деб сўраганларида саҳобалар жим туришди. Бу саволларини икки

ё уч марта қайтарганларидан кейин улар: «Ё Расулаллоҳ, айтиб беринг»,-дейишди. Расулуллоҳ

(с.а.в.): «Улар ахлоқда халққа ёқимлироқ бўлганлардир»,- деб марҳамат қилдилар.

Пайғамбаримизнинг (с.а.в.) ахлоқи билан ахлоқланмаган бир одам тушида Расулуллоҳни

кўрибди. Ажабки, Аллоҳнинг расули унга ҳеч эътибор бермабдилар. Одамнинг бундан кўнгли

оғриб, сўрабди:

-Эй Аллоҳнинг расули, мендан хафамисиз?

-Йўқ,-дебдилар Расулуллоҳ (с.а.в.).

-У ҳолда нега менга қарамаяпсиз?

-Чунки мен сени танимайман,-дебдилар Сарвари олам (с.а.в.).

-Нега танимайсиз? Мен сизнинг бир умматингизман. Ҳолбуки, олимларнинг айтишларича, сиз ҳар бир умматингизни она ўз фарзандини таниганидан ҳам яхшироқ танир экансиз.

-Тўғри айтдинг,-дебдилар Пайғамбаримиз (с.а.в.),-лекин мен сенда менинг гўзал

ахлоқимдан бирон аломат кўрмаяпман. Ва сенинг менга ҳеч салот-у саломинг келмади. Менинг

умматимдан бирини танишим - унда ахлоқимнинг қай даражада борлигига боғлиқ.

У одам уйғонгач, эшитганларини ўйлабди ва шу ондаёқ Расулуллоҳ (с.а.в.) феъл-

атворларини ўз ҳаётига тадбиқ этишга киришибди. Бир муддат ўтгач, Аллоҳнинг расулини

(с.а.в.) тушида такроран кўрибди. Расулуллоҳ (с.а.в.) дарҳол:

-Энди сени танидим, сен учун шафоат қиламан!-дебдилар.

Бундай дейишларига сабаб, энди у одам Расулуллоҳни (с.а.в.) севар, ул муҳтарам зотнинг

гўзал ахлоқига мослашган эди.

Фикр қилайлик: биз ҳам шундаймизми? Агар бизларга ҳам (инша Аллоҳ!) Пайғамбаримизни

(с.а.в.) тушимизда кўриш бахти насиб этиб қолса Сарвари олам (с.а.в.) бизларни

танирмикинлар?

Абу Абдуллоҳ Жадалий айтдиларким: «Ойишадан (розийаллоҳу анҳо) Пайғамбарнинг,

алайҳиссалом, оилаларида хулқлари қандай эди?» - деб сўрадим. Онамиз айтдилар: «Хулқда

инсонларнинг энг гўзали эдилар. Фаҳш сўзларни сўзловчи ва фаҳш ишларни қилувчи эмас

эдилар, бозорларда бақириб юрувчи ҳам эмасдилар. Ёмонликка ёмонлик билан жавоб

қайтармас эдилар, аксинча, гуноҳидан ўтиб, кечирар эдилар».

Эй кўнгил, биз-чи? Биз бу масалаларда қандаймиз?

Абдуллоҳ ибн Амр (р.а.) айтадиларким: «Расулуллоҳ (с.а.в.) кўпинча: «Эй Раббим! Мен

сендан тан соғлиғини, нафснинг ёмон йўлларга бошлашдан сақланишни, Ўзингга ва

халқларингга ишончли бўлишни, яхши ахлоқли бўлиш ва тақдирга рози бўлишга муяссар

қилишингни сўрайман»,- деб дуо қилар эдилар».

Биз-чи? Биз дуоларимизда Раббимиздан ўзимиз ва яқинларимиз учун гўзал ахлоқ

тилаганмизми?

Усома ибн Шурайж айтдилар: «Аъробийлар Расулуллоҳдан (с.а.в.) сўрадилар: «Ё

Расулуллоҳ! Инсонларга берилган фазилатларнинг энг яхшиси нима?» Расулуллоҳ (с.а.в.)

жавоб бердилар: «Инсонларга берилган фазилатларнинг энг яхшиси ахлоқдир».

Мазкур ҳадиси шарифдан олингувчи маъно: ахлоқнинг энг яхши фазилат экани ва

Расулуллоҳнинг (с.а.в.) ана шу энг яхши фазилат эгаси эканликлари. Такрор ва такрор

демоқчимизки, яхши хулқни ўрганиш учун узоқлардан маъно изламайлик, Сарвари оламнинг

(с.а.в.) ҳаётларини ўрганиш биздаги яхши хулқларни тарбия этишга хизмат этади. Шунинг

баробаринда хулофои рошидин, улуғ саҳобалар, тобеин ва табаъа тобеинларнинг яхши

хулқлари ҳам биз учун ўрнакдир. Зотан, улар Пайғамбаримизнинг (с.а.в.) хулқларини ўзларига

сингдирган хайрли зотлардир. Шундай экан, ҳар биримиз кўнглимизга мурожаат қилиб

дейликки:

-Эй кўнгил! Назар сол, дунёдан неча-неча аждодлар яшаб ўтишди. Ҳозир улар қанилар?

Сен уларнинг номларини бизнинг замонларгача етказиб келган ишларни қилишга интил.

Ўшаларга амал қил. Шунда ташвишларинг арийди. Ўтмиш донолари ўлимлари арафасида

нималардан афсус-надоматлар чекишган бўлса, ўша ишлардан тийил!

Ер юзида бирор уммат, гуруҳ, жамоат йўқки, Аллоҳ у ерга бир хабарчи, бир огоҳлантирувчи

юбормаган бўлсин. (Масалан: Нуҳ алайҳиссалом, Лут алайҳиссалом...) Чунки инсон

фарзандининг насиҳатга, танбеҳга ҳамиша эҳтиёжи бордир. Расули акрамнинг (с.а.в.) иршод

фаолиятларини авлиёуллоҳлар, муршиди комиллар, уламои аъзам ва машойихи киромлар

давом эттириб келдилар. Зотан, Пайғамбаримиз (с.а.в.) марҳамат қилганлар: «Олимлар -

пайғамбарларнинг ворисларидир».

Суҳбатимиз давомида Пайғамбаримизнинг, алайҳиссалом, хулқларидан баҳраманд бўлиш

ҳақида яна кўп фикрлашамиз, инша Аллоҳ. Энди ҳар биримизнинг бошқаларга ва

бошқаларнинг ҳар биримизга бўлаётган ва бўладиган таъсиримиз ҳақида ҳам гаплашсак.

Аввало, бир ривоят:

Абдураҳим исмли бир йигитнинг гўзал отига Маҳмуд исмли йигит ишқибоз эди, «сотгин»,

деб кўп ялинарди, аммо Абдураҳим унинг илтимосларини рад этарди. Охири Маҳмуд отга макр-

хийла билан эга чиқишни ихтиёр қилди. Кекса ва хаста одам қиёфасига кириб Абдураҳимнинг

йўлини пойлади. Сўнг гўзал отга миниб ўтаётган йигит қаршисига чиқиб ялинди:

-Эй марҳаматли ўғлим, мен манзилимга етолмай қолдим, қарагин, эҳтимол яна озгина

юрсам жон таслим қиларман, менга раҳм қилиб, отингга мингаштириб ол. Ҳаққингга дуолар

қилай.

Абдураҳим унинг макрини англамай, отига миндирди. Маҳмуд эса отни чоптириб қочди. Сал

нари боргач, тўхтаб, манманлик билан деди:

-Эй нодон, сен мени танимадинг, мен - Маҳмудман! Отингни сот, деб қанча ялиндим,

сотмадинг. Ана энди отингдан умидингни уз!

Абдураҳим унинг гапини эшитиб, дебди:

-Майли, отни сенга бердим, лекин бу қилган ишингни бировга айта кўрма. Чунки бу

алдамчилигинг, хийла-найрангинг халқ орасида тарқалса, кўп кишилар сенинг ярамас йўлингга

кириб кетишлари мумкин. У вақтда биров-бировнинг ҳолига раҳм этмайди. Халқимиз орасида

шафқат, марҳамат, мурувват каби гўзал хислатлар йўқолади. Алдамчилик, муғомбирлик ва

инсофсизлик каби ярамас иллатлар авж олади. Ўтинаман, қилган ишингни ҳеч кимга айтма,

мен ҳам яширин тутаман.

Бу хитоб Маҳмудга таъсир қилиб, изига қайтибди, узр айтибди. Абдураҳим эса отни унга

сотишга рози бўлиб, ораларида дўстлик қарор топибди.

Қиссадан ҳисса: ҳар биримиз қандай ишни қилмайлик, кимгадир ўрнак бўлишимиз эҳтимоли

борлигини унутмаслигимиз керак. Ўтмиш жамиятда, динга қарши хуруж бошлаганида энг

биринчи зиёлиларни ишга солишган эди. Зиёлилар диндан чиқиб, ёмонлик намунаси билан

оммага ўрнак бўлишганди. Шу боис айниқса жамиятдаги таниқли одамлар ҳар бир гапларини

ўйлаб гапиришлари, ҳар бир қадамларини ўйлаб босишлари тақозо этилади. Агар кимса

залолат сари қадам ташладими, билсинким, фақат ўзи гуноҳлар олами сари кетмаяпти, қайси

бир оми ҳам унга эргашяптиким, унинг гуноҳи ҳам зиммасидадир.

Ахлоқ тарбияси - ўзимизни ярамас майл-ҳаваслардан сақлаш, таъбимиздаги олий

фикрларни тараққий эттириб, ҳаракатимизни тўғри бир нуқтага йўналтириш демакдир. Ахлоқ

тарбиясининг ғояси - инсонларнинг комил ва гўзал бўлишларини таъмин этишдир. Хулоса

қилиб айтсак: Тарбия - инсон табиатининг бутун қобилиятларини мунтазам, мутаносиб ва

келишган бир сувратда орттиради, инсонни хайрли мақсадига етказади. Тарбия - ҳақиқий ҳаёт

мактабида талабаларга илм беришдир. Тарбия - инсонларни фазилатли, жамиятга фойдали

қилиб етиштириш учун энг қисқа йўлдир. Тарбиянинг мақсади - инсонларнинг авлоддан

авлодга тараққий эттириб, инсониятнинг умумий юксалишига хизмат қилдиришдир.

Мазкур бобга шу тарзда якун ясайликда сўнг дуо қилайлик:

-Аллоҳ бизларни мусулмон ҳолда, мусулмон бир ўлкада, мусулмон ота-онадан улуғ бир

неъмат ичида дунёга келтирган. Бу неъматнинг қадрини, қийматини билишни, мукаммал, комил

мусулмон бўлишни, мусулмонларга, инсониятга, энг гўзал хизматлар қилишни барчаларимизга

насиб этсин. Башариятга энг фойдали инсонлардан бўлишни ҳам насиб айласин. Раббимиз

ҳузурига вазифасини бажарган, Унинг севгисига, лутфига, жаннатига, жамолига мушарраф

бўлган бир қул ўлароқ бормоқликни насиб айласин. Тарбия бергувчи - тарбиячилардан ҳам,

тарбияни қабул этиб, унга амал қилгувчилардан ҳам Аллоҳ рози бўлсин! Омин, йа Раб ал-

оламийн!

Botanika,O'simliklar anatomiyasi

2020-04-09T02:39:17.138Z

MUQADDIMA
O'simliklar anatomiyasi, o'simlik hujayralari va to'qimalarini o'rganish ancha rivojlandi
chunki asosan yozuv hisoblari tuzilgan edi
"tashqarida" nima bo'lganligini kataloglashtirish. Anatomik ma'lumotlar qo'llanilgan
o'simliklar va molekular o'rtasidagi o'zaro munosabatlarni yaxshiroq tushunish
yoshi o'simlik oilalaridagi tabiiy munosabatlarning tasdig'ini beradi
birlashtirilgan tahlillar. O'simliklar fiziologlari ma'lum jarayon qaerda ekanligini bilishlari kerak.

phloem yuklash va sintezlangan materiallarni tashish bo'yicha qiziqarli tadqiqotlar olib borilgan va olib borilmoqda ham.masalan.
Ilovalarning uzun ro'yxati mavjud va ular 1-bo'limda batafsilroq ko'rib chiqilgan.
Birimiz (DFC) "Amaliy o'simlik anatomiyasi" (1978 yilda nashr etilgan) kitobini yozdik,
o'simliklar anatomiyasi haqida bilishi kerak bo'lgan talabalarni jalb qilishga qaratilgan;
ammo entsiklopedik jildlarni dahshatli deb topdik. Ushbu kitob o'z maqsadiga xizmat qildi
yaxshi, ammo hozir juda eski va uzoq vaqt bosib chiqarilgan.
Vaqt o'tishi bilan ko'plab yangi fanlar paydo bo'lganini angladik
rivojlangan va qadimgi odamlar shu qadar kengayib ketganki, ular
Ushbu turdagi eski kitob muhim rol o'ynashi mumkin. Shunday qilib,
Amaliy o'simlik anatomiyasi yangi bosqichga ko'tarilish uchun tayyor usulni taqdim etadigan qo'llanma tuzishga mualliflar tomonidan harakat qilindi,
mutaxassislar bu mavzuni o'rganish va zavqlanishni o'zlarining tez-tez va ko'p narsalarida ko'rishlari mumkin
laboratoriyalarning rasmiy cheklovlaridan tashqari joylar.
D.F. Cutler, C.E.J. Ikkala, D. Wm. Stivenson

Kirish
O'simliklar anatomiyasi har kuni ishlatiladi va kuchli vosita bo'lib qolmoqda
Bu sinfda bo'ladimi yoki yo'qmi, shoshilinch muammolarni hal qilishda foydalaniladi;
milliy botanika tadqiqotlari ob'ektlari,Ko'pgina natijalar ekotizimga ega bo'lishi mumkin;
nominal qiymati va yaxshi soni ilmiy qiziqishni kuchaytirmoqda.
Shunday qilib, o'simlik anatomiyasi mavzusi tirik, hayratlanarli va juda diqqat markazida qolmoqda;
kundalik ko'pgina tuzilmaviy va fiziologik muammolarga javob topishga harakat qiling. Shuningdek, akademik savollarga javob topish uchun anatomiyani qo'llaymiz
oilalar, avlodlar va turlar o'rtasidagi mumkin bo'lgan munosabatlar to'g'risida. Ma'lumotlar
yalpi tadqiqotlar natijalari bilan anatomik ma'lumotlar korporatsiyasi
morfologiya, polen, sitologiya, fiziologiya, kimyo yoki molekulyar biologiya
va shunga o'xshash fanlar tasnifni qayta ko'rib chiqishga imkon beradi
tabiiy tizimlarni ishlab chiqarish uchun o'simliklarni Iqtisodiy ahamiyati
to'g'ri tasniflash va shuning uchun o'simliklarni aniq identifikatsiyalash juda erkin
beparvo. O'simlikshunos, oziq-ovqat yetishtiruvchi, ekolog va
tabiatni muhofaza qilish bo'yicha mutaxassislar o'rganiladigan fanlarning aniq nomlariga muhtoj.
Kimyogarlar va farmakognozistlar yangi kimyoviy substantsiyalarni qidirmoqdalar.
albatta qaysi turlarni yoki hatto qaysi navlarni etishtirishni aniq bilishi kerak.Boshqa fanlar aloqalarni ko'rib chiqishda anatomiya muhim ahamiyatga ega.
molekulyar texnikadan foydalangan holda kemalar. Aniq ismsiz va
O'simliklar ta'rifi, tajribalar takrorlanmaydi. Buning iloji yo'q
Agar takrorlanadigan tajriba uchun tanlangan o'simliklar o'sha o'simliklar bilan bir xil bo'lsa, ayting
agar materialning kimligi aniq bo'lmasa, dastlab foydalanilgan.
O'simlik anatomiyasi tajriba o'tkazayotgan har bir kishi uchun asosiy talab bo'lib qoladi
o'simliklar bilan. Anatomiyani yaxshi tushunish juda zarur va ko'pincha haddan tashqari
eksperimental natijalar to'g'risida hisobot berishda ko'plab tadqiqotchilar tomonidan ko'rib chiqilgan.
Hujayra turlarini va hatto to'qimalarni noto'g'ri aniqlash odatiy holdir
to‘g‘ri. Bizning maqsadimiz o'simlik anatomiyasining asoslarini qisman taqdim etishdir
bu ularning qo'llanilishi va zamonaviy botanika bilan bog'liqligini ta'kidlaydi
tadqiqot. Ushbu kitob, asosan ma'lumotnoma sifatida, vositachilar uchun mo'ljallangan.
birinchi kurs talabalarini yedi, ammo umid qilamizki, aspirantlar
Bu ham foydali, chunki biz o'zimiz ishongan narsani ta'minladik.
qo'llaniladigan o'simlik tuzilishining barqaror hisobi.
Amaliy anatomiya ushbu kitobdagi asosiy iboradir. O'simlik anatomiyasi a
qiziqarli mavzu, lekin an'anasi sifatida uni o'rgatish bo'lganligi sababli funktsiyaga ozgina ishora qilgan hujayra va to'qima turlarining katalogi
rivojlanish va har kungi foydalanish to'g'risida hech qanday eslatma yo'q
bilimlar dunyoning ko'plab laboratoriyalarida, ba'zi talabalarda joylashtirilgan
ular uning qiziqishini anglashlaridan oldin qo'yib yuborilishi mumkin. Darsliklar yozildi.
odatdagi o'qitish uslubiga mos keladigan o'nta. Ushbu ilg'or matnlar
Maxsus ro'yxat talabasi uchun a'lo baho, ammo bu aloqaga ta'sir qilishi mumkin.
yangi boshlovchi. Ushbu kitoblarga qo'shimcha ravishda asosan kitoblar kiritilgan
rasmlar. Bular tan olishni istamayotgan talabalar uchun katta foyda keltiradi.
ko'rgan narsalarini mikroskopda ko'rib chiqing, ammo yana o'zlarining
ular asosan tavsiflovchi atamalarni o'rgatishga xizmat qiladi
ko'rib turgan narsadan ko'ra ko'proq. Ushbu kitob va tegishli CD
ROM, Virtual o'simlik, vegetativ anatomiyaga e'tiborni qaratadi. Ishonamizki
O'simlik anatomiyasi - amaliy yondashuv adad bilan bog'liq bo'lgan joyni to'ldiradi.
asosiy havolani birlashtirgan holda vanced matnlar va rasmli rasmlar
zarurat bo'lganda qattiq amaliy va tizimli anatomiyasi bo'lgan material.
Tushunish uchun ma'lum miqdordagi terminologiyani o'rganish kerak
har qanday mavzu bilan, va bu erda biz o'zimizga xos bo'lgan atamalardan foydalanish uchun uzr so'ramaymiz.
ularning ma'nolariga moslashtirildi. Texnik atamalardan to'g'ri foydalanish aniq
o'ylab ko'ring va o'simlik anatomiyasini imkon qadar aniqroq qilishga yordam beradi. Biz belgilaymiz
bu so'zlar birinchi marta paydo bo'ladi va biz o'zimizga ishonganlarni qo'ydik
izohli lug'atga eng foydali bo'lish.
Juda ko'p darsliklar boy tropik florani e'tiborsiz qoldiradi. Shunday qilib, imtihon
tanlangan peshtaxtalar mo''tadil o'simliklarning turli xillaridan kelib chiqqan
tropik muhitlarga Agar siz fond birjalariga qiziqsangiz
An'anaviy ta'limda ishlatiladigan o'simliklarning ko'plab namunalari, siz ularning ko'plarini topishingiz mumkin
kompakt-disk. Kitobda ham, CD-ROMda ham o'quvchi topishi kerak
aytib o'tishga qodir bo'lgan o'simliklar to'g'risida
hujayralar yoki to'qimalar. Umid qilamizki, tropik mamlakatlarda yashovchilar imkoniyatlardan foydalanadilar.
o'z eshiklarida o'sayotgan o'simliklarga qarashning o'rniga, kerak emas
notanish o'simliklarning mikroskop slaydlari uchun shimoliy mo''tadil yerlarga yuboring! Kimga
shu maqsadda biz tayyorlashning oddiy usullari va retseptlarini taqdim etdik.
doimiy bo'lmagan va doimiy slayd materiallarini, shuningdek 10-bobda
va 1-ilovada va amaliyotda o'rganilishi mumkin bo'lgan ba'zi o'simliklar misollari.
Bu erda keltirilgan amaliy ma'lumotlar juda katta
kitobning muhim hamrohi bo'lgan CD-ROM-ga joylashtirilgan.
Ko'pchiligimiz byudjet cheklovlari bo'lmagan holatlarga duch kelamiz
kam resurslarni qimmat mikroskoplarga sarflashga imkon beradi. Ko'p laboratoriyalar
Dunyo bo'ylab oratoriyalar o'simlik anatomiyasini o'rgatish uchun etarli darajada jihozlanmagan
ajratish borgan sari raqobatbardosh bo'lib, yanada murakkablashmoqda -
boshqa zarurat tug'ilganda mikroskoplarga pul sarflashni oqlash
shuningdek sotib olinishi kerak bo'lgan jihozlarga ega bo'lish. Bu qiyin vazifa edi
bizni o'simlik anatomiyasi bo'yicha bir qator amaliy topshiriqlarni taqdim etishga undadi
haqiqiy laboratoriya muhitidan ko'ra virtual. Hamroh
CD-ROM bizga qo'shimcha lekin zarur bo'lgan quyidagilarni beradi;

Birinchidan, bu o'z-o'zidan o'simlik tuzilishini o'rganishga imkon beradi

Ikkinchidan,yorug'lik mikroskopidan foydalanish foydalanish bo'yicha ko'rsatmalar berilgan.

Uchinchidan,etiborni laboratoriya muhitida duch keladi masalalarga qaratadi va umid qilamanki, javob beradi.

To'rtinchidan, u ma'lumot manbasini taqdim etadi
namuna olishlari uchun rasmlarga muhtoj bo'lgan o'qituvchilar uchun rasmlar.
o'simlik tuzilishining strateji jihatlari, aks holda ular bunday qila olmaydi.
Va nihoyat, sinov shaklida u muvaffaqiyatli ma'lumotnoma vositasi bo'lib chiqdi va
shu ma'noda, uning yaratilishiga olib kelgan maqsadlarning ko'pini amalga oshiradi.
Kitob kitobxonlarga o'simliklarning asosiy morfologiyasi orqali kiradi
1-bob, butun o'simlikshunoslik bo'yicha kam ma'lumotga ega bo'lganlarga yordam berish;
atrofimizdagi o'simliklardagi mikromorfologiyaning ahamiyatini ko'rib chiqadi
quruq o'simliklarga duch keladigan qiyinchiliklarga qaraydi. Keyingi qisqacha
meristemalar hisobi (2-bob). Hujayra va to'qima turlarini a sifatida qabul qilishning o'rniga
alohida bob, ular qaysi organlar bilan bog'liq holda tasvirlangan
ular yuzaga keladi va lug'atda ham tasvirlangan. Istisno xylem uchun
va phloem (3-bob), chunki ularning murakkabligi va alohida qiziqishi
fiziologlarga. Undan keyin ildiz, ildiz va barg bo'limlari keltirilgan. Chap
moslashuvlar, iqtisodiy mavzular va texnikalar bo'yicha qo'llanmalar
tanlangan o'quv materiallari va amaliy misollar va lug'atlar bo'yicha qo'llanmalar
yakuniy qism. Kitobni qo'shimcha o'qish ilovasi to'ldiradi.

Diagrammalar
Kitob davomida barcha diagrammalarda ishlatiladigan sohaning kaliti

P.S Diagrammalarda soyaning namunasi
qon tomir to'plami T.S.
mxv, metaksilem tomir

Атом орбиталларининг гибридалниши

2020-03-31T11:45:26.895Z

Гибридланиш- шакли ва энергияси фарқ қилувчи (s ва p )орбиталларнинг ўзаро қўшилиб,энерияси ва кўриниши бирҳил(ноксимон)ҳолатдаги электрон орбиталларини ҳосил бўлишига гибридланиш дейилади.

Демак,юқорида гибридланишнинг илмий таърифини кўрдик.Гибрид сўзи табиий фанларни ўрганувчи одам учун,умуман 21-аср кишиси учун деярли янгилик эмас.Яъни икки нарсанинг бир-бирига қўшилиб битта яҳлит нарсани ҳосил қилиши гибридланишдир.Бунда ҳосил бўлган ана ўша яҳлит-бу гибриддир.Ҳимяда эса гибридланиш электрон орбиталарига нисбатан қўлланилади.

Дастлаб,орбитал нима ўзи,уни қандай турлари бор шу ҳақида билишимиз керак.Бу ҳақида 11-синф кимё дарслигада қуйидагилар келтирилган:

. Fazoning elektron mavjud bo‘lishi mumkinligi 90% ni tashkil qil-
gan qismi atom orbitali deb nomlanadi. Demak, elektron yadro atrofidagi orbita
bo‘ylab aylanmay, yadro atrofidagi fazoning uch o‘lchamli qismi – atom orbital-
da joylashadi (orbitalni orbita tushunchasidan farqlash zarur). Atomni tasavvur
qilganda elektron bulutlar bilan o‘ralgan yadro sifatida tasavvur qilish kerak. Bu
bulutlar shakli turlicha: sfera (shar) shaklidagisi s-orbital, gantel shaklidagisi –
p-orbital, ikkita tutashgan gantel – d-orbital, uchta tutashgan gantel – f-orbital
deyiladi.

Юқорида айтганимиздек атом орбиталларининг энергиялари ҳам бир-биридан фарқ қилади.

кўриб турганимиздек орбиталларнинг ҳеч қайсиниси бир бирига ўҳшамайди.

Гибридланишда – тақсимланмаган жуфт електронлар ва сигма боғлар қатнашади.
Гибридланишда s орбиталдан 1 та, p орбиталдан 3 та, d орбиталдан 5 та гибрид орбиталлар
қатнашади.p ва d орбиталларнинг қатнашиш сонига кўра гибридланиш турлари фарқланади:

Orbitallar turi soni
2 sp 2
3 sp2 3
4 sp3 4
5 sp3d 5
6 sp3d2 6