"Akademnashr" nashriyoti

“MING BIR KITOB”NING SINOATLI SO‘QMOQLARI BO‘YLAB

2026-04-02T06:20:43.239Z

Ushbu qissa yerga ursa ko‘kka sapchir o‘smir bola – o‘zining aytishicha, xuddi Ortega-i-Gasset deganday qo‘shaloq ismli Abdulqayum-Mashrabning sarguzashtlari bayoni haqidadir. Yorug‘ dunyoga kelgan ilk onlaridan boshlab – tug‘ruqxonada ekanidayoq, yo‘q, undan ham avval – hali onasining qornidayoq u ko‘z ko‘rib quloq eshitmagan ajabtovur ajabliklarga yo‘liqib, xayolga kelmagan voqealar qahramoniga aylanadi.

Tug‘ruqxonada boshqa chaqaloqlar qatorida yotib, labining ustida no‘xatdek xoli bor go‘bdikkina qizginaga oshiqu beqaror bo‘ladi. Endigina tug‘ilgan chog‘ida orqasiga shapatilab yig‘latgan doya xotindan qasos olish rejasini ishlab chiqadi va bu rejasini hech kechiktirmasdan amalga oshiradi.

Birinchi sinfga birinchi qadamini qo‘ygach esa bu safar yoshgina muallimaga pinhona ko‘ngil qo‘yadi. Muallimaning e’tiborini qozonish yo‘lida ilmu-savodning zarang toshini betinim kemiraverib, sinfning eng oldi a’lochisiga aylanadi. Biroq, vaqtiki kelib, muallimaning bu maktabdagi amaliyot davri tugab, o‘zining olis yurtiga qaytib ketgach, ayriliq jarohatlagan jimirtak yuragini qo‘ltiqlab qolaveradi. Ayriliq dardida yana eski fe’l-atvori junbushga kelib, avvalgidan chandon ko‘proq shumtaka va bezori bolaga evriladi. Maktab tugul, atrof-deparada ham undan bezor bo‘lmagan birov qolmaydi hisob.

Shu zaylda oradan yillar o‘tib boradi. Abulqayum-Mashrab yettinchi sinfga qadam qo‘ygani mahal eng qadrli kishisi, har ishda maslahatgo‘yi – mudarris bobosi Haqqa qovushadi. Tengsiz bu kulfatdan bemisl g‘ussaga botgan bola yolg‘izlikda g‘amini aritish ilinjida eski uyning chordog‘iga chiqib boradi. Chordoqda esa bobosidan qolgan ko‘hna sandiqqa duch keladi. Sandiqni ochib, allaqachon urfdan qolgan bir sidra kiyimlar ostidan,ranglari unniqib, muqovasi ham titilib bitgan semizgina, ammo nomsiz va sahifalari bo‘m-bo‘sh g‘alati kitobni topib oladi. Bir payt tushuniksiz nimadir sodir bo‘ladiyu, bolaning atrofini shaffof, biroq yiqib bo‘lmas qalin qubba o‘rab oladi va shu paytgacha biror harf bilinmagan kitob sahifalari satrlarga to‘la boradi. Sinoatli qubba ichra o‘tirgan holicha unga taqdim etilayotgan g‘aroyib hikoyalar mutolaasiga tutinadi...

Xayollarni har ko‘yga solib, eslarni ham esankiratib qo‘yar bu qissaning sirli so‘qmoqlari bo‘ylab, Abdulqayum-Mashrab ila birga qadam tashlashni hamda hassos hikoyalar pirovardi uni va unga qo‘shib esa sizni ham qaylarga eltishini bilishni istasangiz, “MING BIR KITOB”ni Akademnashr do‘konlaridan axtaring!

Muallif: SharifjonAhmad

Muqova: yumshoq

Hajmi: 256 bet

Narxi: 75 000 so‘m

Xarid: t.me/akademsavdo | +998994331677

Manzil: AlisherNavoiyko‘chasi, 40.

She’riyatda “material” va pishish muammosi | “Izlam” tahlili

2026-02-09T07:09:18.820Z

Bu maqola “Izlam” loyihasida chiqqan kitoblar bahonasida zamonaviy shoirlar she’rlari haqda chin ma’noda - o‘ta yuzaki kuzatuv asosida yozildi. Bu shoirlarning ko‘p yutuqlari ko‘zdan panada qolgan bo‘lsa, bu albatta maqola muallifining ziyrakligidan emas, kamchiligidir, bu uchun oldindan uzr so‘rayman. Nasib bo‘lsa, ushbu maqolaning davomi ham yoziladi. Zora, ushbu maqola ham naf keltirsa.

She’riyatda “material” va pishish muammosi zamonaviy adabiyotning eng og‘riqli masalalaridan biridir. Bugungi she’riyatda tashqi tomondan jozibador, shaklan jozibador ko‘ringan, ammo mazmunan pishmagan asarlar tobora ko‘payib bormoqda. Bunday she’rlar tasvirlarga boy, ohangdor va ko‘zga tez tashlanadi, biroq ichki mohiyat - ma’no, axloqiy mas’uliyat, tafakkur va vijdon yetishmasligi sababli tugallanmagan holatda qoladi. Ularni shira bog‘lamagan, faqat sirti qizargan mevaga qiyoslash mumkin: rang bor, ammo ta’m yo‘q.

Har qanday she’r hissiy turtkidan boshlanadi. His - ijodning boshlang‘ich materiali. Ammo muammo shundaki, ko‘plab hollarda bu hislar mantiq, tafakkur va vijdon süzgichidan o‘tkazilmasdan, xom holicha taqdim etilmoqda. Natijada ehtiros san’atga aylanish o‘rniga o‘z-o‘zini iste’mol qiladi va nobud bo‘ladi. Buni “hislarning bevaqt o‘limi” deb atash mumkin. Shoir ehtirosni jilovlamagan sari u ijodkor emas, balki o‘z hislarining qurboniga aylanadi. Bunday holatda she’rdagi lirik qahramon “chala odam” sifatida namoyon bo‘ladi: u o‘z ustidan hukmron emas, hislarining qulidir.

Agar ehtiros ma’naviy yoki axloqiy maqsadga yo‘naltirilmasa, u dekadent kayfiyatdan nariga o‘tmaydi. Holbuki, boshlang‘ich his muayyan nuqtadan harakatlanib, yana o‘sha nuqtaga qaytishi, doira hosil qilishi - tugallanganlik va butunlik belgisidir. Hisning A nuqtadan chiqib, tafakkur va vijdon orqali aylanib, yana A nuqtaga yetib kelishi she’rni to‘laqonli asarga aylantiradi.

Zamonaviy she’riyatdagi yana bir muhim muammo - “men”ning haddan tashqari kattalashib ketishidir. Ko‘plab she’rlarda shaxsiy hayajon, shaxsiy lazzat va shaxsiy iztirob markazga chiqadi. Ijtimoiy yoki ilohiy vijdon bilan bog‘lanmagan ehtiros umumiy ma’noga ko‘tarila olmaydi. Agar ehtiros ortida komillikka yetaklovchi ishq, halollik yoki umuminsoniy dard bo‘lmasa, she’r shaxsiy instinktlar bayonidan nariga o‘tmaydi.

She’riyatda pishish jarayoni - subyektiv hayajonning obyektiv haqiqatga aylanishidir. Hisning o‘zi yetarli emas; u tafakkur bilan boyitilishi, vijdon orqali tekshirilishi lozim. Shundagina u shaxsiy “men” doirasidan chiqib, transsendent holatga ko‘tariladi va yangi estetik shakl topadi. Shoir hisni tuygan zahoti qog‘ozga tushirsa, bu faqat reaksiya bo‘ladi. Shoir hisni ichida yashatib, unga masofa qo‘ya olsa, voqeaga chetdan qaray olsa - ana shunda san’at yuzaga keladi. Tafakkur bu jarayonda quyosh vazifasini bajaradi: u xom materialni pishiradi.

Sharq mumtoz adabiyotida, xususan, Alisher Navoiy ijodida ishq insonni devona qilsa-da, bu devonalik uni vijdondan uzmaydi. Aksincha, u insonni “insonlik martabasi”ga yaqinlashtiradi. Bu yerda ehtiros yengilmaydi, balki ma’naviy kuchga aylantiriladi. Shoirning ustaligi ham aynan shunda namoyon bo‘ladi.

Bugungi tezkor axborot muhiti, ijtimoiy tarmoqlar va “tayyor ovqat” madaniyati hissiyotning arzonlashuviga olib keldi. His keladi va darhol e’lon qilinadi. Material pishishga ulgurmaydi. Natijada tashqi tomondan jozibador, ammo ich-ichidan bo‘sh asarlar paydo bo‘lmoqda. Bu xamirni achitmasdan pechga tiqishga o‘xshaydi: tashqarisi qizaradi, ichi esa xom qoladi.

Ko‘plab zamonaviy shoirlarda bilim va hayotiy falsafa yetishmaydi. Ularda material bor, ammo uni pishiradigan intellektual va ma’naviy mexanizm zaif. Eng muhimi, “butun odam” bo‘lishdan qo‘rquv mavjud. Butun odam mas’uliyatni bo‘yniga oladi, har bir so‘zi uchun javob beradi. Chala odam esa ehtiroslar ortiga yashirinib, bu javobgarlikdan qochadi.

Tasavvufiy terminlarning noo‘rin va yuzaki qo‘llanilishi ham zamonaviy she’riyatning muhim muammolaridan biridir. Bu tushunchalar shunchaki bezak emas, balki chuqur metafizik tizimdir. Mazmun yukini ko‘tarmagan termin quruq so‘zga aylanadi va ma’no inflyatsiyasini keltirib chiqaradi. Bu holat she’rning ham, tushunchaning ham qadrini tushiradi.

Ezra Paund ijodi pishish muammosini anglashda muhim misoldir. U dastlab imajizm doirasida sof tasvirga urg‘u berdi: hissiyotni umumiy so‘zlar bilan emas, predmetli ekvivalentlar orqali ifodalashga intildi, keraksiz bezaklardan voz kechdi, tejamkorlik va ichki musiqiylikni ustuvor qo‘ydi. Keyinchalik “The Cantos” asarida tarix, iqtisod va axloqiy masalalarni she’riyatga olib kirishga urindi. Biroq bu ulkan loyiha bir butunlik kasb eta olmadi. Paund umrining oxirida shaklning o‘zi yetarli emasligini tan olib, “My writing. Stupid and ignorant all the way through.” deya e’tirof etdi.

Uning “I have brought the great ball of crystal; who can lift it? Can you enter the great acorn of light? But the beauty is not the madness Tho' my errors and wrecks lie about me. And I am not a demigod, I cannot make it cohere.”deb yozgan e’tirofi ham aynan bir butunlikni vujudga keltira olmaganlik fojiasini ko‘rsatadi.

(To’g’ri tarjimasi:“Men ulkan billur sharni olib keldim; Kim uni ko‘tara oladi? Nurga to‘la ulkan yong‘oq ichiga kira olasanmi? Ammo go‘zallik - bu jinnilik emas, Garchi atrofimda xatolarim va vayronalarim yotgan bo‘lsa-da. Va men yarimxudo emasman, Men buni bir butun qila olmadim.”)

Paundning so‘nggi yillarda deyarli sukut saqlashi va “To be men not destroyers” (Buzg‘unchi emas, inson bo‘lish) degan yakuniy chaqirig‘i san’at va axloq o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni yana bir bor tasdiqlaydi.

Shu o‘rinda, Merab Mamardashvilining bir muhim iqtibosi yodga tushadi: “Inson - inson bo'lish uchun qilinadigan harakatdir... Shakl - bizga o'zimizdan ko'ra kattaroq (yuksakroq) bo'lish imkonini beruvchi narsadir.”

Shu ma’noda buyuk mutafakkir Aziziddin Nasafiyning inson kamoloti borasidagi qarashlari yodga tushadi. Uning ta’rifiga ko‘ra, inson shakllanish jarayonida dastlab o‘simlik ruhi darajasida bo‘lib, bunda u faqat hissiyotlar va tashqi ta’sirlar boshqaruvida bo‘ladi. So‘ngra hayvoniy ruh bosqichiga o‘tib, unda “shaxsiy men” -egoizm ustuvorlik qiladi. Yakuniy bosqichda esa ruh yo shaytoniy, yo insoniy qiyofa kasb etadi. Albatta, oxirgi ikki bosqichdan qaysi birini egallashda- ilm kerak bo‘ladi.

Merab Mamardashvili fikricha, “Hissiyotlarning o‘zi hali haqiqat emas. Ular haqiqatga aylanishi uchun tafakkur o‘tidan o‘tishi kerak”. Uning ta’kidlashicha, shakl - bu o‘tkinchi hislarimiz va oniy hayajonlarimiz sochilib ketmasligi uchun ularni ushlab turuvchi ma’naviy qobiqdir. Bu shakl tabiiy emas, muallif istagi bilan hosil bo‘lmaydi; u muallif tabiatidan tashqarida, g‘ayritabiiy tartib sifatida mavjud bo‘ladi.

“Izlam” loyihasidagi kitoblardagi she’rlarning ko’pi asosan obyekt ta’sirida uyg’ongan “biologik titroq”- hissiyotlardan iborat.

“Izlam” loyihasidagi Rafiq O‘zturkning uch misralik ayrim she’rlari modernistik ruhdagi tiniq va muvozanatli shakl namunasidir. Shoir tafakkurning ishlashiga imkon yaratgan va natijada geometrik aniqlikda qurilgan konstruksiya orqali o‘quvchiga muallif anglagan latiflikni bevosita his qildirgan. “Izlam” lloyihasida nashr etilgan Rafiqning bitta she’ridan misol:

“Deraza ortida Samarqand.

Deraza ortida Toshkent.

Deraza ortida Istanbul...

Faqat, derazalar meniki emas!”

Muallif A nuqtadan harakatlanib yana shu- A nuqtaga eson-omon yetib kelgan. Keyingi bosqichda lirik qahramon tuyg’usi yo’naltirilgan obyektdan voz kechsa, bir butunlik kasb etadi. Bunda illyuzidan holi real borliq ochiladi. Alisher Navoiy g’azallari o’quvchinining butunligini o’zi uchun kashf qilishiga xizmat qiladi. Yoki Rauf Parfi, Muhammad Solihning 1980 - yillar atrofidan yozib boshlagan she’rlarida shu-butunlikni o’quvchi o’zida ko’radi. Demak, bu shoirlar qandaydir butunlik ichida harakat qilgan va bu harakati she’rda tasvirga aylangan.

Taassurot - she’r sari boriladigan yo‘lning yarmi xolos. U she’r uchun faqat ishlov berilishi lozim bo‘lgan material, ozuqa vazifasini o‘taydi. Haqiqiy she’r esa obrazli aytganda, o‘sha ozuqani hazm qilib, butunlay yangi va mustaqil bir dunyo yaratilgan nuqtada dunyoga keladi.

Aksariyat zamonaviy she’rlarda esa pala-partish shaklbozlik kuzatiladi. Bu tartibsizlik muallifning o‘zi ham ilgari surayotgan g‘oya mohiyatini oxirigacha anglamaganidan dalolat beradi. “Izlam”da nashr etilgan shoirlar she’rlarida tiniq misralar juda ko’p uchraydi. Lekin she’r hajmiga e’tibor, bu tiniq misralarni yutib yuboradi. Shunday bo’lsa-da, “Izlam” loyihasidagi shoirlar yangi shakl qurishgan, yangi tashbehlar topishgan. Faqat tartib institutini to’la egallashmagani sabab she’rlarda xaos-tartibsizlik yaqqol ko’zga tashlanadi. Tillaniso Nuryog’di, Jontemir Jondor, Xurshid Abdurashid, Najmiddin, Suhrob Ziyo, Shahriyor va ushbu loyihadan o’rin olgan boshqa shoirlar o’zlarini va dunyoni tushunishga , anglashga bo’lgan harakatini faqat olqishlash kerak.

Ko‘plab she’riy matnlar shunchaki taassurotlar yig‘indisidan iborat. Taassurot esa hali she’r emas, balki she’r sari boriladigan yo‘lning yarmi xolos. Agar asar faqat tashqi ta’sir va unga bo‘lgan reaksiyadan iborat bo‘lsa, u muallifning obyektga bog‘liqligini, uslubiy va ruhiy qulligini ko‘rsatadi. Haqiqiy she’r esa o‘sha taassurotni hazm qilib, undan butunlay yangi va mustaqil bir dunyo yaratgan nuqtada tug‘iladi.

Mukammal badiiy shakl changsiz, tiniq oynaga o‘xshaydi. O‘quvchi bu oyna orqali muallif his qilgan dunyoni bor bo‘yicha ko‘radi. Bunday shakl qurilishida vijdon va halollik oddiy axloqiy da’vo emas, balki “g‘ayritabiiy badiiy muharrir” vazifasini bajaradi. Halollik g‘alviridan o‘tmagan she’rlar sentimental kayfiyat, manipulyatsiya va sun’iy ta’sirga asoslanadi. Bu esa ijoddagi eng katta gunohlardan biridir.

Merab Mamardashvili ta’biri bilan aytganda, shunchaki “Men halolman”, “Men sevaman” degan tabiiylik bilan g‘ayritabiiy halollik yoki sevgi o‘rtasida ulkan farq bor. Haqiqiy badiiy tahrir muallifning “men”idan tashqarida sodir bo‘ladi. Masalan, Rafiq O‘zturk aynan shu “ichki muharrir”ga quloq tutgani uchun ham tiniq shakl qura olgan. Aksincha, faqat halollikka da’vo qilingan she’rlarda shakl tiniqlashmaydi; o‘quvchi unda sof tuyg‘uni emas, uydirma va yolg‘onni ko‘radi.

Haqiqiy she’r shaxsiy lazzatdan emas, umuminsoniy darddan tug‘iladi. Shoir past energiyani - nafs va xom ehtirosni - yuqori energiyaga, ya’ni ma’rifat va vijdonga aylantira olgan taqdirdagina san’at chegarasiga yetib keladi. Shu ma’noda, she’riyat o‘zini namoyish qilish emas, balki o‘zini yo‘qotish orqali haqiqatni topish jarayonidir. Shoir o‘zini tayyor meva deb emas, hali pishishi kerak bo‘lgan material deb tan olganida haqiqiy ijod boshlanadi.

Murod Chovush

Temirpoʼlat Tillaevning “Turnalar ohi” qissasi tahlili

2026-01-30T11:56:26.208Z

Bugun yozuvchi Temirpoʼlat Tillaevning “Turnalar ohi” qissasini varaqlaymiz. Аsar 2024-yilda “Аkademnashr” tomonidan muallifning “Oʼlim oʼpqoni” nomli kitobida chop etilgan. Qissa hajmiga koʼra, 44 sahifadan iborat boʼlib, unda bir inson umrining 40 yillik hayoti koʼrsatib berilgan.

Аsar oʼlim talvasasida, umrining soʼnggi soatlarini yashayotgan, yetti yil avval qoʼlu oyogʼi shol boʼlib qolgan, oltmish yoshli odam xayollari va tasviri bilan boshlanadi. Endi bu kishiga bu dunyoning ishlari qiziq emas, hech narsaga arzimas bir holda. Uni vijdon azobi, qilmishlardan pushaymonlik ruhan burdalamoqda. Qani endi vaqtni ortga surib boʼlsa, umrni qayta yashash imkoni berilsa va yoʼl qoʼygan mudhish xatolarini takrorlamasa. Аfsus, bu ilojsiz bir xomxayol. Hammasi tugash arafasida turibdi. Shunda beixtiyor unga rahmingiz keladi. Rahmingiz kelar ekan, xayrixohlik tuyasiz, uning qiynalmasligini istaysiz. Аmmo yozuvchi bu falaj insonning umr yoʼli tavsifiga oʼtar ekan, oʼquvchi xasta kishiga achinmay boshlaydi. Jumladan, navqiron yigit yoshida qoʼqqisdan boʼrini oʼldirib, qishloq qahramoniga aylangan Turdimalik Qatagʼonning ogʼriqli kechmishi bilan tanishamiz.

Аynan jondor voqeasi bu yigitning umrini belgilab beradi. Аlbatta, inson hayotidagi hamma yoqimli, omadli koʼringan hodisalar aslida u uchun yaxshilik yoki yomonlik keltirishi dargumonligi haqidagi ilohiy hikmatni eslaymiz. Turdimalik Qatagʼondayam xuddi shunday boʼldi va u qariyb oʼttiz yillik umrini meʼyorsiz, shavqatsiz, balki, maʼnosiz ovchilik bilan oʼtkazdi. Chunki inson aqlli, eʼtiqodli mavjudot sifatida yaratilganki, u har qanday ishni qilar ekan, avvalo meʼyorni bilishi, agar bu harakati yovuz qilmishga aylanar ekan, jazo tayinligini anglab turishi kerak boʼladi. Аmmo shu nuqtada qissa qahramoni qayta-qayta mudhish xatolarga yoʼl qoʼydi va keraksiz boʼlgani holda, minglab turnalarning, kaptarlarning, hatto toshbaqalarning boshiga yetdi.

Eng achinarlisi, bu qilmishlarning barini Turdimalik Qatagʼon oʼziga oʼxshagan odam bolasiga yoqish, xushomad qilish, maqtov eshitish uchungina qildi. Аyniqsa, qissada uning bir deganda yuzlab tirik kaptarlarning kallasini xotirjam uzishi, beparvo tarzda toshbaqalarni tiriklayin qaynatishi, sanoqsiz turnalarni koʼngil xushiga oʼldirishi har bir oʼquvchini beeʼtibor qoldirmaydi. Endi u oddiy ovchi emas, shavqatsiz, manman, odam siyogʼidan chiqib ketgan bir maxluqqa aylandi.

Uni bu ishlardan otasi qaytarar ekan, qattiq ogohlantiradi: “Q o t i l”... “Ey sen..., qirqqa borgan boʼlsang! Ertaga oʼlishingniyam oʼylaysanmi?! Begunoh jonivorlarni nega buncha qirgʼin qilasan? Sening dastingdan Elsaroy sarhadlariga turnalar qoʼnmay qoʼydi-ku, padarlaʼnati! Bu hisob-kitobli dunyo! Hamma narsaning javobi bor!”.

Qani, bu gaplar oʼz vaqtida kor qilsa, edi. Koʼzini kibr pardasi, qalbini yovuzlik zulmati qoplagan Turdimalik Qatagʼon oʼlishini oʼylamaydi va dunyoda qilingan ish, albatta, “mukofot” olishini xayoligayam keltirmaydi. Balki oʼzini ming yil yashaydiganday tutadi.Аmmo, ne ajabki, dunyoning ishi shunday: inson bolasiga yutugʼu omadlar, balolaru falokatlar kutilmaganda keladi, keladiyu uni dovdiratib qoʼyadi. Endi u tazarruga ulguradimi? Bu esa nomaʼlum. Turdimalik Qatagʼon bilan ham bu azaliy, adolatli qismat yuz berdi.Yana, ne ajabki, inson mansabda, shuhratda, boringki, ardoq qoʼynida boʼlganida oyogʼi yerdan uzilar ekan, eng yaqinlarini ham mensimay qoʼyadi. Аmmo bu ardoqni yoʼqotgach, aynan oʼsha yaqinlari uning yonida turadi.

Bizning Turdimalik Qatagʼon ham xotini va oʼgʼlini odam oʼrnida koʼrmaydi. Biroq, boshi yostiqqa tegib, atrofida oʼzi xoʼrlagan odamlarni koʼrar ekan, vijdon azobi battar uni gʼijimlaydi. Mana bu tasvirga eʼtibor beramiz: “Qatagʼonni bu dunyoda ushlab turgan omillardan biri - xotinining borligi. Jufti haloli, koʼz ochib koʼrgani, suyib olgan xotini necha martalab xudoning begunoh jonivorlariga ozob bermang deb yalindi. Lekin bu yalinishlar zigʼircha ham taʼsir qilmadi. Qaytaga kaltak bilan “taqdirlab” turdi. (Endi esa ayoli) hech ijirgʼanmasdan tirik murda - Qatagʼonni toʼsib olayotganda (!) xotini oldida tuproq boʼlib ketadi. Qani endi imkon boʼlsa, butun dunyo boyliklarini, hayotning barcha shodliklarini uning ustidan sochsa...”

Shu bois, qissani shavqatsiz realizm janrida yozilgan desa, boʼladi. Yozuvchi, qissada Turdimalik Qatagʼon, rais Davronov obrazlarida qiyofasiz, maqsadsiz, qadriyatu eʼtiqodsiz, yaxshilik va yomonlik oʼrtasida tentiraydigan odamlarni mahorat bilan tasvirlagan, ularning qilmishlari, xatolari orqali oʼqirmanlarga dunyo oʼtkinchiligini eslatgan. Biroq, muallif biror oʼrinda nasihat qilmaydi, bor voqelikni bayon qiladi, xolos.

Temirpoʼlat Tillaevning boshqa asari haqidagi avvalgi taqrizda aytganimdek, bu qissa tili ham oʼta shirali. Taʼbir joiz boʼlsa, jonajon tilimizning baland tokchalarda chang bosib qolgan, biz oʼrganmagan, balki esdan chiqargan koʼplab iboralar, soʼzlarga duch kelamiz: “qoʼrgʼoshinrang”, “yigʼiq”, “uyura boshladi”, “kirchimol”, “tigʼparron”, “birdan enib tushdi” (“shashtidan qaytdi” maʼnosida), “tupugi tupkanni quritadigan”, “paytavasiga qurt tushdi”, “qashqaldoq”, “tuvaloq”, “bezgʼaldoq”, “shoʼrtumshuq”, “itqashqaldoq”, “gʼiltillab turgan koʼzlar”, “bir burchida”, “shu taxlit”, “kungay”. Mana bu tasvir oʼta chiroyli: “Ufq bagʼrini qontalash qilib botayotgan quyoshning qizgʼish va soʼnik nurlari bir maromda mavjlanayotgan koʼl yuzida chil-chil sinardi, shundanmi, hozirgina qorayib turgan Oynakoʼl birdan qizgʼish tus oldi”.

Yoki mana bu tavsif: “Oxiri mijjalaridan jimirlab sizib chiqqan yosh tomchisiga aylanib, koʼzining bir burchida osilib qoldi. Omonatgina turgan bu bir tomchi yosh deraza tokchasidagi chiroqning xira shuʼlasida ojiz yaltirardi.”Hammaga maroqli mutolaa tilayman. Bu qissa kiritilgan kitob sotuvda mavjud.

А s a r d a n a y r i m j u m l a l a r:

- Ey, yolgʼonchi dunyo, buncha shirin boʼlmasang;

- Buyruqlar, buyruqlar, buyruqlar! Mana u esini tanibdiki, faqat buyruq oladi, bajaradi. Bor umri shu taxlit oʼtyapti;

- Oʼgʼlining zorlanishini eshitgan ona uchib oʼrnidan turdi va umrida birinchi marta eriga tashlandi;

- Qatagʼon uzzukun shiftga tikilib yotaverib hayot va oʼlim, dunyo va yashash, halollik va ifloslik kabi tuygʼular haqida bosh qotiradigan va har biri haqida oʼz xulosasiga ega “choʼltoq faylasufga” aylandi;

- Bu paytda uning tasavvur olami shunchalik tiniq ediki, oʼlimning bunchalar oddiy, bunchalar soddaligidan hayratga tushdi.

Avaz Alijonov

Mohira Eshpoʻlatovaning "Qirq birinchi kun" hikoyalar toʻplami haqida fikr-mulohazalar

2025-09-19T07:35:51.116Z

Bir nechta hikoyalar joy olgan ushbu kitobda "Katena" (katta ona) badiiy maktubining eng boshida keltirilishi va yakunidagi "Qizim Toʻmarisga" nomli ikkinchi maktub orasida uzviy bogʻliqlikni mutolaa soʻnggida anglash qiyin emas. Ayol nomiga munosib yashab, soʻnggi manzilga qadar tik, adl keta olgan katta onasi siymosida muallif oʻzining mustahkam ildizini koʻradi. Va tugʻilajak qiziga yozgan maktubida ham oʻzaro ramziylik borligini ta'kidlaydi.

"Biz hech kimga oʻxshashni istamaganimiz holda, bir - birimizni takrorlayveramiz",-degan jumlalar bor. "Oʻzbekchilik" uchun tabiiy holga aylangan oʻrab-chirmalgan, qoliplangan, takrorlanuvchi hayot tarzini muallif hali tugʻilmagan qiziga ravo koʻrmaydi. Necha ming asrlardan buyon onalardan qizlarga meros boʻlib oʻtayotgan "oʻzbekcha tarbiya" dan balandda va ozod qilib ulgʻaytirishni oʻzining burchi deb biladi. Katena oʻtgan avlod boʻlsa, Mohira bugungi kundagi siz-u bizga oʻxshagan inson, ayol. Toʻmaris - boʻlajak ayollik timsoli. Agar oʻtgan avlod sukutda yashagan boʻlsa, bugungi Toʻmarislar soʻzlashini istaydi. Bu ikki hikoyada ayollardagi ruhiy-hissiy rishtalar badiiy usulda bogʻlangan.

"Tugallanmagan kuy" hikoyasida san'atning, inja tuygʻularning sehrli ovozi, pionino klavishlaridan taralayotgan kuyning ohangrabosi koʻngil irmoqlaridan otilib chiqib, ong-ostingizda jaranglaydi. Ushbu hikoya muhabbat, tanlovlar haqida yozilgan. Yarim qolgan orzular, aytilmagan soʻzlar, yarim yoʻldan qaytgan tuygʻular haqida. Kechikkan sevgi, aytilmagan soʻzlar, ortga qaytmas yoʻllar, yoddan chiqmas ohanglar, xotiralar.
Yurakda tugʻilib, tilga koʻchmagan bir kuy. Qalbda chalingan, aytilmagan ohang.

"Qirq birinchi kun" hikoyasi: oʻziga xos falsafiy teranligi bilan alohida ajralib turadi. Bosh qahramonning ichki kechinmalari nozik va chuqur tahlil qilingan. Har bir sahifada qahramonning his-tuygʻulariga hamdardlik sezasiz. Hikoyada ruhiyat badiiy tilda soʻzlangan. Asarning tili sodda, biroq obrazli. Jumlalar qisqa, lekin toʻla. Ifodalar ortida tuygʻular yotadi. Tashqi voqeadan koʻra ichki ziddiyat kuchli. Ya'ni oʻz-oʻzi bilan kurash. Bu kurashda muhabbat, kechirim, iztirob va iroda toʻqnashadi. Yakunda havoda muallaq qoladi. Goʻyo, yakunni oʻquvchining oʻziga havola qilgandek.

"Hayotga kirish" hikoyasida qachonlardir yoʻqotilgan muhabbat sabab orttirilgan dard, ogʻriqli xotiralarning achchiq alamlaridan oʻzini oʻzini qutqara olgan irodali insonni koʻramiz. Oʻsha tanish, sokin kuyni qaytadan eshitgan onidan boshlandi hammasi. Xotiralarning ogʻir yukidan qochmasdan ularga tik boqib yuzlashdi. Alamlarini soʻnggi bor achchiq koʻzyoshlari bilan yuvdi. Natijada ogʻriqli rohatni his etdi.Ruhi yengillashdi.

Soppa-sogʻ boʻlib koʻringan risoladagidek, xatto havas qilgulik ayrim "inson" larning aslida qalbi xarob ekanligini "Majruh" hikoyasida yoritib berilgan. Mutolaa oxirida shoir Muhammad Yusufning yod boʻlib ketgan satrlaridan ikki misra beixtiyor yodimga tushdi.
"Sotmaydi yurtini biror otboqar,
Sotsa zerikkandan ziyoli sotar".

"Chempion" hikoyasida inson ichidagi boʻshliq, oʻzini yutar darajadagi, hech narsa oʻrnini toʻldira olmaydigan ulkan boʻshliq haqida soʻz boradi.

Bolaligida ninachilarni tutib qiynagani uchun ham Allohdan magʻrifat tilab, zoʻr yigʻlagan soddagina oʻzbek ayolining samimiy iqroriga "Ninachilar qargʻishi" hikoyasida guvoh boʻlasiz. Ikki dunyo orasida turgan (tugʻruq payti) mushtipar musofirdagi akasi diydoriga ilhaq boʻlib koʻz tikadi. Ogʻir paytda yonida boʻlishi kerak boʻlgan eri ham tirikchilik vajidan olis yurtlarda ishlab yurganini oʻqib hayol bir dam umuman boshqa ijtimoiy muammolarga ketadi.

"Choyxona" hikoyasida: Uch avloddan buyon toʻlanmasdan oʻtib kelayotgan yelkadagi qarzni oʻzi ham sezmasdan murgʻakkina toʻrtinchi avlod ham ongsiz ravishda meros qilib olishi ramziy ma'noda mahorat bilan tasvirlangan. Va buni otasi tomonidan koʻra bila turib jim qabul qilinganligidan nafratlandim, toʻgʻrisi.

Asli och odamning och koʻzlarini bu dunyo moli emas, narigi dunyoda bir siqim tuproq toʻldirar ekan degan xulosaga keldim.

"Zarnigor" hikoyasida: siz-u biz, oʻzimiz yaratgan bugungi chirkin jamiyatda asl isteʼdodlarning oʻz oʻrnida emasligidan muallif bilan birga vijdoningiz qiynalishi aniq.

Shaxsan oʻzimda katta taassurot qoldirgan devor hikoyasi haqida alohida toʻxtalib oʻtmoqchiman. Qanchalar kulgili va ahmoqona boʻlmasin tan olish kerak oʻzimiz uchun qilayotgan ishlarga ham atrofdan e'tibor, e'tirof kutamiz.Natijada oldinga siljish oʻrniga bir joyda depsinib turaveramiz. Aksariyat hollarda oldindagi yoʻl aniq koʻrinsa-da qadam tashlashga ikkilanib, oʻylanamiz.Qoʻllarni keng yoyib, orzularni quchish oʻrniga toʻsiqlarni quchamiz. Bor e'tiborimizni bahonalarga qaratamiz. Natijada qoʻl kalta, toʻsiqlar esa kattalik qilaveradi. Haqiqatlarimizga mahkam yopishamiz. Oʻzimizga boshqa rakursdan qarashni hayolga ham keltirmaymiz. Bora-bora toʻsiqlar qoʻrquvga, qoʻrquv nafratga aylanishi ham hech gap emas. Koʻngildagi nafrat jamiki harakatlarni yoʻqqa chiqaradi. Eng yomoni istaklar oʻladi. Bu yogʻiga maqsadsiz davom etamiz. Butun bir umrni shunchaki yashash....
"Devor" hikoyasida aynan yuqoridagi holatlar badiiy usulda yozilgan.

"Yuzma-yuz" hikoyasida hamma narsani oʻziga moslab oladigan qalbi zanglab ketgan hissiz insoniyatni haqiqiy fojeasi bilan yuzlashasiz.

Kitob yakunida esa yozuvchi "Aytar soʻzing boʻlsin" deya oʻqirmanga xitob qiladi. Kitobdan olingan xulosalar, fikrlar qanday boʻlishidan qat'iy nazar oʻzingniki boʻlsin, deydi. Har kimning dunyoga aytar oʻz soʻzi boʻlishini istaydi. Muallif mudom nimanidir axtarib, kutib yashashning shirin azobi qalbingizni tirik tutib turishini tilaydi.

Gul Ruxsor

TOLQONBOTIR BILAN AJOYIB SARGUZASHTLARGA NIMA DEYSIZ?

2025-09-10T11:40:06.336Z

Kitobxon o‘rtoqlarim, Qobiljon Shermatovning “Tolqonbotir” asarini o‘qib chiqishga ulgurdingizmi? Agar javobingiz “ha” bo‘lsa, barakalla. Chunki siz yoshgina, navqiron Tolqonbotir bilan allaqachon do‘stlashib olibsiz, u bilan ancha sarguzashtlarni boshdan kechiribsiz. Xilma-xil qishloqlarga sayohat qilib, juda ko‘plab odamlar bilan uchrashibsiz, ancha narsalarni o‘rganib olibsiz.

Agar hali ham bu asarni o‘qib chiqmaganbo‘lsangiz, “Tolqonbotir”ni o‘qimabsiz, bu dunyoga kelmabsiz. Tezda bu kitobni o‘qiyman, deb rejalashtirib qo‘yadigan asarlar ro‘yxatingiz bor-ku, o‘shaning eng boshiga yozib qo‘yishingizni tavsiya qilaman. Nima uchun?! – deysizmi? Keling, unda siz bilan birga Tolqonbotir borgan ba’zi bir qishloqlarga sayohat qilamiz. Aslida, asarning qiziqarli o‘rinlari juda bisyor. Lekin har birimiz sayohat qilishni boshqacha yaxshi ko‘ramiz, tog‘rimi? Shu bois, sizlarni asarga qiziqtirish uchun kamina ham yana bir bor qishloqma-qishloq kezishni lozim topdim.

Birinchi o‘rinda asardagi asl ismi Oltmishvoy, laqabi esa Tolqonbotir bo‘lgan yosh qahramon do‘stimiz bilan tanishib olaylik. Uning Tolqonbotir degan ismini eshitib, yigitning jussasi qo‘shqanot eshikdek, yelkalari naq tolbeshikdek, arslonning terisini shiladigan, tog‘ni

bir ursa tolqon qiladigan odam bo‘lsa kerak deb o‘ylashimiz tabiiy. To‘g‘risini aytsam, bizning Tolqonbotir bu ta’riflarning g‘irt aksi: yigit emas, hali o‘n beshgayam to‘lmagan churvaqa, bor bisoti sopol xo‘rozchaga berkitilgan o‘n dona chaqa, topgan ermagi hovuzdagi 3-4ta baqa…

Xullas, shu do‘stimizning, aniqrog‘i, uning ona yurti Oftobistonning boshiga og‘ir kulfat tushib qoladi. Bu mamlakatni Shavlashoh bosib olib, soliqlarni har oy faqatgina qaysidir bir qishloq to‘lasin, degan qonun chiqaradi. Ochofat shohning xazinasini to‘ldiraman deb Oftobistondagi 40 ta qishloq xarob bo‘ladi. Bularning orasida Tolqonbotirning ona qishlog‘i Yozyovon ham bor edi.

Tolqonbotirning ayasi Qumri xola bizga o‘z onamizni eslatadi. Chunki u juda mehribon, zukko, o‘g‘lining orzularini, o‘y-fikrlarini jon qulog‘i bilan tinglaydigan ayol edi. Shu sabab ham sal dangasaligi tutgan Tolqonbotirni goh erkalab, goh koyib yurtni dushmandan ozod qilishga chorlaydi.

Tolqonbotirdushman qarorgohiga yetib borish uchun bir necha qishloqlardan o‘tishi kerak edi.

Shulardan biri Talonqishloq. Qishloqqa kirishdan oldin sizlarga bir narsani aytmoqchiman. Afsuski, qahramonimiz Tolqonbobir bu qishloq nomini “F-A-L-O-N-Q-I-SH-L-O-Q” deb o‘qiydi. Nimaga ekanligini bilmoqchisiz-a? Chunki u bir kuni qattiq betob bo‘lib qoladi va maktabga borolmaydi. O‘sha kuni maktabda uning sinfdoshlari “T” harfini o‘rganishadi. Tolqonbotir esa bu darsdan qolib ketib, bu harfni keyinchalik ham o‘rganolmaydi. “T” ni ko‘rsa, “F” harfi bilan adashtirib qo‘yaveradi. Ko‘rib turganimizday, maktabdagi har bir dars biz uchun juda muhim. Shu sababqaysidir kun o‘qishga borishni xohlamasak, Tolqonbotirning holini tezgina eslab, bu fikrimizdan tez qaytishimiz lozim.

Lekin yana bir narsa. Nima deb o‘ylaysiz, biz bu kamchiligi uchun Tolqonbotir do‘stimizning ustidan kulishimiz kerakmi yoki yo‘q?

Xo‘p - xo‘p - xo‘p! Bilaman, Talonqishloqqa qiziqyapsiz. Bu shundayqishloq ediki, odamlari boshqa qishloqlarni, insonlarni talab, narsalarini o‘g‘irlab kun kechirardi. Shu sabab, o‘g‘il-qizlariga ham Oltinoy, Kumush, Yoqut, Tanga deb ism qo‘yishadi. Lekin ular bizning Tolqonbotirimizni ham boy deb o‘ylab, uni ham talab ketamiz deb qattiq adashishadi. Tolqonbotir va uning jamoasi talonchilarning dodini

berishadi. Qanday qilib, - deysizmi? Bu sir bo‘la qolsin.

Keling, endi G‘aflatqishloq eshigini ham bir taqillatib o‘taylik. “Tuk – tuk -tuk”, “taq – taq -taq”… Voy, nimaga hech kim javob bermaydi? E-e-e, axir biz kimsan G‘aflatqishloq eshigini taqillatyapmiz-ku! Bu yer o‘z nomi bilan uyquchilar qishlog‘i ekanligini unutib qo‘yibmiz. Ularning qulog‘i ostida bomba portlasa, ham zo‘rg‘a bir ko‘zlarini ochishadi. Shu sabab ham ularning qishlog‘idan baraka allaqachon bosh olib ketgan. Yerlarida hech narsa unmaydi, hamma joyning rasvosi chiqib ketgan. Tolqonbotirbu uyquchilarni zo‘rg‘a uyg‘otib, ularga dakki beradi. Ularni dalada ishlashga undaydi. Bu dangasa qishloq ahli endi “oftobda qolib ketamiz”, deb bahona topishmoqchi bo‘lishayotgan edi. Shunda qahramonimiz ularga tolning ingichka novdalaridan salqinlatkich yasashni o‘rgatadi.

O‘zimizda ham ba’zida shunaqa bo‘ladi-ya. Hech bir ish qilishga hafsala topmay kechgacha uxlaymiz. Siz o‘shanaqa vaziyatlarda uyqu changalidan xalos bo‘lish uchun qanday yo‘l tutasiz?

Endi, Taslimqishloq tomon yursak. Qishloq nomi tarafdan esayotgan shamol yaxshilik alomatiga o‘xshamayapti. Ha, bu yerda shunday odamlar yashar ekanki, ular yurti uchun kurashmas ekan. Och qornim –

tinch qulog‘im, deb yuraverar ekan. Shuning uchun bu qishloqni bosib olishdan oson ish yo‘q ekan dunyoda. Lekin, ajablanarlisi, ularning qishlog‘ida ayollar soni juda kam bo‘lgani uchun ular xotinlar ustida kurash o‘tkazar ekanlar. Ularning ahvolini ko‘rgan Tolqonbotir u xomkallalarning aqlini kiritib qo‘yadi. Boplab dodini beradi. Axir Vatan qolib xotin uchun bir-biri bilan urushayotganlarni qanday oqlash mumkin?!

Bu yerdan chiqib Isrofqishloqqa ham bir kirib o‘tishga yo‘q demaysizmi? Bu yerda yashaydigan odamlar hamma narsani isrof qilisharkan. Qozon-qozon sho‘rvalar pishirib, faqat go‘shtini yeyisharkan-u, suvini ariqlarga oqizib yuborisharkan. To‘ylarida esa biri biridan o‘tib dabdaba qilasharkan. Qishloqda to‘xtamay yangilanib turadigan Isrofchilar ro‘yxatining borligi endi nimasi bo‘ldi? Eh, bu qishloq ahli borini to‘ylarga sovurarkan-da, uyiga kelgan mehmonlar oldida ham izza bo‘lib qolaverar ekan. Haliyam bularning aqlini kiritib qo‘yadigan qahramonimiz Tolqonbotir bor.

Uyimizdagi narsalarimizni biz bunaqa sovurmaysizmi? Hali yangiday turgan narsalarinigizni hadeb boshqasiga almashtiravermaysizmi? A yo‘q, sizlar yaxshi bilasizlar-ku, har bir isrof qilingan narsalarning uvoli borligini.

Kitobxon do‘stlarim, meni kechiringlar. Siz hamma narsani sir saqlaydigan qiz ekansiz, deb mendan xafa bo‘lmanglar. Bilaman, qolgan qishloqlarga ham sayohat qilishni, Samovar-saman haqida bilishni, Tolqonbotirning jamoasi bilan yaqindan tanishishni juda ham xohlaysiz. Lekin men hammasi haqida gapirib qo‘ysam, kitobning siz uchun qizig‘i qolmasligi mumkin. Shuning uchun ham bu ishni qilishga majburman.

Sizlarga yana bitta narsani tavsiya qilmoqchiman. Bu kitobni o‘qishdan oldin alohida tayyorlanish juda foydali. Iloji bo‘lsa, kitobni ota-onangiz, bobo-buvingiz yoki do‘stlaringiz bilan birga o‘qing. Asarning har bir bobini o‘qib tugatgandan so‘ng, albatta, olgan xulosalarinigiz haqida boshqalar bilan suhbatlashing. Chunki, bilasiz, quruq mutolaa bilan ish bitmaydi. Uni tahlil qilishimiz, o‘rgangan narsalarimizdan hayotimizda foydalanishimiz kerak.

Sizlarga maroqli mutoaa va kitob davomida xilma-xil sarguzashtlar yor bo‘lishini tilab qoluvchi, o‘zingiz ta’riflagan– Sirchi opangiz!

Yusupova Ferangiz

Alisher Navoiy nomidagi ToshDO‘TAU o‘zbek filologiyasi fakulteti 3-bosqich talabasi

Jamiyat ongi o‘zgarishi mushkuloti - Harper Lining “Tasbeh daraxti soyasida” romani haqida

2025-09-09T06:35:32.354Z

Bugun amerikalik yozuvchi Harper Lining “Tasbeh daraxti soyasida” romanini varaqlaymiz. Kitob 2025-yilda “Akademnashr” nashriyotida chop etilgan va muallifning “Mazaxchini o‘ldirish” romani davomi hisoblanadi.

Ammo “Tasbeh daraxti soyasida” to‘lig‘icha mustaqil asardir.

“Mazaxchini o‘ldirish” romanidan bizga tanish bo‘lgan Finchlar oilasi boshlig‘i advokat Attikus Finch va uning qizi Jin Luizaning munosabatlari bu ikkinchi asarda ancha murakkablashgan va ziddiyatga boy. Birinchi romanda Attikus to‘liq ijobiy qahramon sifatida ko‘rsatilgan, ikkinchi kitobda esa uning kamchiliklarini ham ko‘ramiz.

Roman asosan Jin Luiza tilidan hikoya qilinadi. Birinchi romandagi 10 yashar qiz endi katta bo‘lgan va “Tasbeh daraxti soyasida” asarida u 26 yoshdagi mustaqil shaxs.

Asar voqealari Jin Luizaning tug‘ilib o‘sgan shahri Meykombga ta’tili vaqtida yuz beradi va uning bo‘lg‘usi turmush o‘rtog‘i Genri Klinton bilan ko‘rishishidan boshlanadi.

Jin Luiza uyiga kelgach, hammasi yaxshi edi. Ammo shaharchadagi qora tanli fuqarolar bilan bog‘liq voqea sababli asar qahramoni hayoti butunlay o‘zgarib ketadi va yakunda u otasi hamda G.Klinton haqidagi fikrini o‘zgartirishga majbur bo‘ladi.

Asarda AQSHda qora tanli fuqarolarning huquqlari ta’minlanishi bilan bog‘liq jarayonning qanchalik murakkab bo‘lgani ko‘rsatib o‘tilgan. Garchi, bu davlatdagi Janub va Shimol o‘rtasidagi urushdan qariyb 80-yil o‘tgan bo‘lsa-da, mazkur muammo jamiyat ongida hamon yashagani hamda og‘riqli nuqtalardan bo‘lib qolgani bir oila misolida ko‘rsatib berilgan.

Advokat Attikus Finch o‘z qizini qora tanli kishilarga nisbatan mehrli qilib tarbiyalagan bo‘lsa-da, asar davomida shunday adolatli huquqshunos ham jamiyatning bunday fuqarolarni kamsitish, ajratish tomonida ekanligi anglashiladi. Albatta, bunda Attikus aybdor emas. Chunki bunday masalalar umumjamiyat ongi bilan bog‘liq bo‘ladi va umumfikr o‘zgarishi uchun avlodlar almashishi lozim. Masalan, keyinroq AQSHda qora tanlilar huquqlari to‘liq ta’minlangani va buni butun jamiyat ongli tan olganini bilamiz.

Bizning adabiyotimizda ham sobiq Sovet davridan mustaqillikka o‘tish davridagi odamlar hayoti, “Odamlar nima deydi”, “O‘zbekchilik” stereotiplari haqida shunday asarlar bor. Masalan, Tog‘ay Murodning “Bu dunyoda o‘lib bo‘lmaydi”, Erkin A’zamning “Shovqin”, Ulug‘bek Hamdamning “Muvozanat”, Iqbol Mirzoning “Bonu” romanlari, Abduqayum Yo‘ldoshning “Puankare”, Normurod Norqobilning “Judolik quvonchi”, Muhammad Sharifning “Somon yo‘li” hikoyalari shu kabi muammolardan so‘zlaydi.

Romanda oila munosabatlarining e’tiqodsizlik va texnika yutuqlari natijasida to‘liq barbod bo‘lgani hamda uning sharq odamiga yot bo‘lgan g‘arbcha shakli ko‘rsatilgan: voyaga yetgan bolalar o‘ta mustaqil, hatto, xohlagan axloqsizligini qilishi mumkin, otaga qizining behurmat munosabati, o‘ttiz yosh atrofidagilarning turmush qurishga shoshilmasligi, qaytanga “o‘ynab qolishga” intilishi va boshqa ko‘plab chirkin holatlari bayon etilgan.

“Tasbeh daraxti soyasida” romanini muallif to‘liq tahrirlamaganday tuyuldi. Masalan, ba’zi joylarda dialoglardan qahramon xayoliga o‘tiladi. Voqeanavis tez-tez uchinchi shaxsdan birinchi shaxsga almashadi.

Xulosa sifatida asar aynan umummilliy ongdagi o‘zgarishlar qiyin kechishi haqida bo‘lgani uchun ham o‘zbek tiliga tarjima qilinibdi, deb o‘yladim. Bundan tashqari, mutlaq erkinlik uchun yuksak axloq, e’tiqod va toza vijdon zarurligini ham eslatadi bu kitob.

Har bir odamga uning irqi, jamiyatdagi mavqei, qarashlaridan qat’iy nazar, umuman, pastkashlikning chuqurida yotgan bo‘lsayam, boshqalar unga avvalo odam bolasi, deb munosabat qilishiga chorlaydi bu asar.

Kitob oson o‘qiladi, murakkab jumlalarsiz yozilgan. Bunda tarjimon Shohrux Usmonov mehnatini e’tirof etish kerak. Chunki u ba’zi o‘rinlarda haqiqiy o‘zbekcha iboralar so‘z birikmalaridan foydalangan. Masalan, “o‘laman, sattor”, “dakangxo‘rozlik”, “tarallabedod”, “zaqqumiga”, “qittak-qittak”, “uvali-juvali bo‘lib”, “qo‘lbola”, “suqma qoshiqday qo‘shilaveradigan”.

Solishtirish uchun bitta bobni ruscha tarjimada ham o‘qib ko‘rdim. O‘zbekchasi yaxshi chiqqanday tuyuldi.

Roman kitob do‘konlarida sotuvda bor.

Asardan ayrim iqtiboslar:

- Kimni xohlasang sev, lekin faqat o‘zingga mos kishi bilan oila qur;

- Oddiy odamlar kabi Tangridan qo‘rqadigan kishi edi;

- Teng huquqlar hamma uchun, imtiyozlar hech kimga emas;

- Haqiqat o‘ta jirkanch edi;

- U o‘ta rahm-shavqatli va o‘zining mo‘jazgina olamida yashayotganidan mamnun qiz edi;

- U yerlarda o‘zlarini erkin his qilishadi. Ya’ni hamma inson jinsidan;

- Boshi, qo‘l va oyoqlari bor bo‘lgan har bir kishi yuragida umid bilan tug‘iladi;

- Inson ekani yuz yildan beri rad etilgan bu insonlarning hanuz tik oyoqda qolishni uddalay olayotganlari men uchun butun boshli sinoat;

- Har bir inson o‘z ongi va vijdoniga o‘zi egalik qiladi. Ommaviy vijdon tushunchasi mavjud emas;

- Shuni yodingda tut, ortga nazar tashlab, kechaga, o‘n yil avvalga qarab o‘sha paytdagi holimizni ko‘rish har doim oson. Ayni mahaldagi o‘zimizni ko‘ra olishimiz qiyin.

Avaz Alijonov

AL-O‘ZBAKIYALIK SARKARDA. Shahodat Ulug‘ning “Xaloskor sulton Sayfiddin Qutuz” romani haqida

2025-09-06T09:51:40.140Z

Necha asrlik ayovsiz istibdodga – mo‘g‘ullar bosqiniga qarshi kurash Jaloliddin Manguberdining bemisl jasorati bilan yakun topgan emasdi. Tarixning ajabtovur evrilishini qarangki, vaqti kelib mamlukiy Misr taxtini egallagan uning qondosh-jigarbandi Malik Muzaffar – Mahmud ibn Mamdud Sayfiddin Qutuz shavkatli sarkarda halokatidan 29-yil o‘tib, 1260-yilda Ayn Jolut yonidagi muhorabada mo‘g‘uliy lashkarni tamom yer tishlatdi. Misr taxtiga o‘tirganiga to‘liq bir yil to‘lmasdan butun arab o‘lkasini qattol istilodan saqlab qolgan Sayfiddin Qutuzning bu yurtlarda afsonaviy xaloskor o‘laroq hamon madh etilishi sababi shunda.

Ayni jasoratning yana bir muhim tarafi – Qutuz ona yurtidan olisda bo‘lsa-da, Movarounnahr uchun, tog‘asi Sulton Jaloliddin uchun intiqom oldi. Jasoratli o‘g‘lonlari shavkatu haybatida tengi yo‘q Turkistonning uch ming yillik tarixi sizu bizga ana shunday adoqsiz va ibratli hikoyatlar so‘zlaydi. Ikki daryo oralig‘idagi bul aziz yurtda bugun turmush kechirayotgan xalqning matonatlarga to‘lug‘ dolg‘ali o‘tmishi va ushbu kechmish ning o‘chmas sahifalari qalbimizni nurga chulg‘ab, bobolarning yorqin xotirasi yo‘llarimizni nurafshon etadi. 2022-yil “Akademnashr” nashriyotida tarixiy asarlari bilan tanilgan iste’dodli adiba Shahodat Ulug‘ning “Xaloskor sulton Sayfiddin Qutuz” romani chop etildi. Shundan so‘ng bu kitob uch bora qayta nashr bo‘ldi. Buning sababi ne?

Keng o‘quvchilar ommasini o‘ziga jalb qilib, kitob do‘konlarida siyohi qurimasdan tugab qolayotgan asar qatida qanday ma’nolar mujassam?

Avvalo shuni aytish kerakki, bu asar muallifning avvalgi – “Sen yig‘lama faqat” va “Jayhun epkinlari” romanlarining uzviy davomi, trilogiyaning uchinchi kitobi hisoblanadi. O‘sha ikkinchi kitob yakunida yozib qo‘yilganidek, mo‘g‘ullar tomonidan asir olinib, so‘ngra benom-benishon ketgan Jaloliddin Manguberdining jiyani, singlisi Xon Sultonning farzandi – Mahmud Qutuzning daragi oradan yillar o‘tib, mamluklar sultonligi – Qohiradan chiqadi. Hali norasida paytida qul qilib sotilgan Mahmud Misrning ilk mamluk sultoni amir Muiziddin Oybek rahnamoligida mansab pillapoyalaridan ko‘tarilib, Misr noibi darajasiga yetishgan edi. Oybek o‘limidan so‘ng qo‘shinlar otabegi darajasida sultonlik tizginini o‘z qo‘liga oladi, 1259-yilda esa Misr taxtini to‘la-to‘kis egallaydi.

Bu vaqtda mo‘g‘ullar Shomni (Suriya) egallab, Misrga tahdid qilmoqda edi. Ushbu tahlikali vaziyatda o‘zaro raqobatda bo‘lgan kuchlarni birlashtira olgan Qutuz qo‘shinlari 1260-yil kuzida Ayn Jolut yonida mo‘g‘ullar bilan to‘qnash keladi. Ayovsiz jang da sulton qo‘shinlari dushmanga qaqshatqich zarba beradi. Bu g‘alaba dahshatli istiloga to‘g‘anoq bo‘lgan, mo‘g‘ullarning Islom yurtlariga yurishini to‘xtatib qolgan ulug‘ hodisa edi. Uning jasorati faqat bu g‘alabadan iborat emas. 1249-1250-yillarda Misr hududiga bostirib kirgan Ovro‘palik salibchilarni yenggan ham aynan Sulton Qutuz bo‘ladi.

“Xaloskor sulton Sayfiddin Qutuz” romani ham avvalgi ikki kitob kabi aniq tarixiy faktlar va manbalarga asoslangan. Bu haqda muallif shunday deydi:

“Bundan o‘n yillar avval ozarbayjonlik yirik tarixchi Ziyo Buniyotov asarlari, xususan, “Xorazmshoh Anushteginiylar davlati” kitobi, o‘sha davrlar tarixidan hikoya qiluvchi Abul Fido va Al-Maqriziy asarlari bilan bafurja tanishib chiqqanman. Sulton Qutuz arab diyorlarida, ayniqsa, Misrda tengsiz qahramon sifatida ko‘riladi. U haqida ko‘plab filmlar suratga olinib, badiiy asarlar yozilgan. Hattoki uning sharafli hayotiga doir multfilmlar ham yaratilgan. Umuman olganda, Misrda sulton Qutuz yoki boshqa turkiy sarkardalar sharafiga nomlangan ko‘plab joylar borligini ko‘rish mumkin. Masalan, ulkan Qohira shahrining eng markaziy tumani Al-O‘zbakiya deb nomlanadi. Xuddi shu nomda yana ulkan bog‘ va Misrdagi dastlabki opera teatri ham bor.

Bu misollarning barchasi avvalgi ajdodlarimiz bu davlat tarixida qanchalar muhim o‘rin tutganini aniq ko‘rsatib turibdi. Badiiy to‘qima o‘zi nima? Badiiy to‘qima aslida asar muallifi biror-bir tarixiy voqeani tasavvur qilish jarayonida shu voqealarni o‘zining badiiy tafakkuridan o‘tkazib yaratgan mahsuli hisoblanadi. Bu fantaziya emas. Olis zamonlarda kechib o‘tgan voqealarni badiiy asar shaklida bitish badiiy to‘qimasiz aslo mumkin bo‘lmagan narsa. Bu asarda ham albatta shunday o‘rinlar, badiiy to‘qima mahsullari bor. Masalan, sulton Qutuzning bir qizga oshiqlik voqeasi shu jumladan. Ya’ni, badiiy to‘qima asarning ohanrabosini oshirishga xizmat qiladigan vosita deb o‘ylayman”.

Shahodat Ulug‘ asar yozish jarayonida bobolarimiz kechmishlari – o‘tmish yillar uzra parvoz qildi. Xo‘sh, bu vaqtlararo sayohat taassuroti qanday bo‘ldi? Yana muallifga quloq tutamiz: “Parvoz etarak Parvon muhorabasiga shohid bo‘ldim, xiyonatkor To‘xtamish ortidan Rusiya qadar ot choptirib o‘tdim, boshqa bir ko‘chmanchi xoqon zug‘umiga dosh bermay, taqdiri ilohiy ortidan Afg‘on sori, undan ham kechib Hind tarafga yo‘l soldim, Panipatda hindiylarning qahrli fillari bilan basma-bas olishdim, nihoyasida asrlar qadar sarbaland bo‘lgan, bag‘ri kenglikda tengi yo‘q saltanatda asl yurtim hajrida o‘rtanib umrguzaronlik qildim. Akbar bo‘lib saltanatni mustahkamladim, Shoh Jahon bo‘lib Toj Mahalni muqarrar etdim”.

Siz-da o‘sha ulug‘ o‘tmishning merosxo‘ri ekanligingizni ang larmisiz?.. Javob berishga shoshilmang. Undan oldin “Xalos kor sulton Sayfiddin Qutuz” romanini mutolaa qiling. Hali bafurja fikr almashamiz. Biz munosabatingizni kutamiz.

Jamoliddin BADALOV

“Jadid” gazetasi, 2025-yil 5-sentyabr soni

“Oy va chaqa”, Somerset Moem

2025-08-20T10:43:05.008Z

Ba’zi asarlar bor ichida yashashingizga to’g’ri keladi. Siz qahramonlarga o’zingizda mavjud hislarning barini tuyasiz. His qilasiz, hamohang yashaysiz. Moemning “Oy va chaqasi” bilan menda shunday bo’ldi. Ushbu asar Gogen hayotining avtobiografiyasi, deb ham ataladi.

Striklend Gogenning real hayotidan keskinroq, qattiqroq xarakter sifatida ko‘rsatiladi. Masalan, tarixiy manbalarda Gogen rassomlikni 35 yoshda boshlab, oilasidan uzoqlashgani ma’lum. Moem esa Striklendni yanada hissiz, hatto shafqatsiz qilib tasvirlaydi. Bu — badiiy uslubiy tanlov: yozuvchi shunchaki Gogenga taqlid qilmagan, balki san’atga bo‘lgan fidoyilikning badiiyligini yaratgan.

Tahlillar va tanqidlar san’atga oshufta bo’lgan insonning fidoyiligi, san’at yo’lidagi qurbonliklarni aytadi. Men esa o’z sohasini almashtirishga qo’rqmagan insonni ko’rdim. U oilasini tark etgan sahnasi bir qarashda razillik, bir qarashda jasurlik, bir qarashda ahmoqlik, yana bir qarashda esa dadillikdek ko’rindi. U dunyoning moddiyatlariga ehtiyoj sezmagan bir paytda nega hamma unday qila olmaydi deb o’yladim.

Barchamiz aytamizki biz boshqalar fikriga tupurganmiz, qiziqmaymiz, deb. Ammo real hayotda baribir bizga odamlarning olqishlari, e’tiroflari kerak. Biz shuni istaymiz. Shuurimiz doim chanqoq. Striklend esa unday emas. U haqiqatda befarq. Unga olqishlar kerak emas. Qiziq ham emas.

“Oy va chaqa”dagi til va uslub Moemga xos sodda, biroq kinoyali va teran. Moemning ironiyasi, jamiyatning ikkiyuzlamachiligini fosh etuvchi yumori romanni nafaqat falsafiy, balki ijtimoiy-tanqidiy asarga ham aylantiradi. Kitob sizni junbushga keltiradi. Shunchaki o’qing. Izohlarsiz.

@mahinsworld

Маҳфуза ТЎЙЧИЕВА. “Босириқ”дан кейинги илинж

2025-08-17T09:27:43.102Z

Байрам АЛИнинг “Босириқ” тўпламига кирган ҳикояларини ўқиш жараёни силлиқ кечди. Келинчакнинг ўзи ҳам англаб-англамаган ўта нафис, ингичка ҳиссиётлари тасвирланган “Топишмоқ”, ғарб адабиётини эслатиб юборувчи “Ҳамдардлар”, ўқиб бўлгач кўнглингизда аллақандай ғашлик қолдирадиган “Нимкоса”, жуда таниш сюжет чизиғига эга “Почча”, алоҳида талқинга арзирли “Илинж” каби ҳикоя қаҳрамонлари ўқирманни зериктириб қўймайди.

Китобдаги илк ҳикоя “Куз ёмғирлари” воқеалари таҳририятга яқиндагина ишга олинган Жафарсодиқнинг “биттагина чакки одати” борлиги баёни билан бошланади. Ровий нутқидан қаҳрамоннинг ниҳоятда тиришқоқлиги, қалами дурустлиги, қолаверса, шоирлиги ҳам борлигини билиб оламиз. Кеч куз, ёмғирлар мавсуми бошланмагунча ҳаммаси жойидадек эди…

Тасаввур қилинг, ҳафтадан кейин журналнинг навбатдаги сонини босмага топшириш керак, аммо камчиликлар кўп. Жафарсодиқ эса, кечикмоқда. Кечикиш билан боғлиқ тасвирларга муаллиф батафсил тўхталади. Қаҳрамоннинг ўзига ярашмайдиган кенг кўкиш ёмғирпўшини ечиб илгичга илиши, “масрурдан масрур” илжайиши, ҳамкасбларининг танали ўқрайишлару ошкора зардаларини сезмаганга олиб одатий шўхчан ҳаракати билан жойига бориб ўтириши моҳирона тасвирлаб ўтилади. Бу орада ўқирман ҳам уни ўзича “кашф” этиб боради. Тўғрироғи, Жафарсодиққа ҳикоячига хос баҳо бера бошлайди: сурбет, ориятсиз, ҳавойи, дангаса…

Аммо асар якунига бориб, ровий томонидан айтилган “оёғидаги усти ва ён томонлари идраб қолган эски оёқ буюмга кўзим тушди…” деган биргина жумла билан бари буткул ўзгариб кетади. Маълум бўлишича, Жафасодиқ ҳаммага ўз камчилигини акс эттирувчи кўзгу бўлиб, аслида ғужур, орият, масъулият, самимият бобида барчадан устунроқ экан. Буни ўқирман яққол англайди, ўзида Жафарсодиққа нисбатан испанча уялиш ҳис этади. Унинг ҳамма таъналарни табассум билан қарши олиши, бошлиқдан гап эшитгач, хонага “…ор ва номуси янчиб ташланган бир мискин ҳолатида..” қайтиши, Лобархоннинг ёрдам таклифини ҳафсаласиз бир овозда рад этишини эслар экан, йигитчага қалбида ҳам ҳурмат, ҳам ҳамдардлик уйғонади.

Эътибор берсангиз, матнда Жафарсодиқнинг “ҳечам ярашмайдиган кенг кўкиш ёмғирпўш”га эга эканлиги орқали камхарж эканига ишора берилган. Яна у кампирникида ижарага туради. Одатда бундай ижаралар энг арзон ҳисобланади. Лекин у бировдан қарз сўрашни, ҳатто таъна тошларига кўмилиб турган ҳолатда ҳам ўзининг қийин вазиятда эканини билдиришни эп кўрмайди. Балки, танг қолганда одамлардан ёрдам сўраш, ёнидагиларга суяниш унчалик ёмон иш эмас-ку, дермиз. Бироқ Жафарсодиқнинг ўз дунёси, ҳақиқатлари бор. У шуниси билан бошқаларга ўхшамайди, ҳаммадан ажралиб туради.

Қолаверса, ёзувчининг баёндаги санъаткорона ифодаси туфайли ҳикоя давомида хонада ўтирганлар тўрт эмас, беш кишига айланади. Яъни, ўқирман ҳам воқеаларда ғойибона иштирок этади. Худду уч ўлчамли тасвирни кўргандай, эшикни зарда билан очаётган Кибриё опани, “уф!” тортган Лобархонни, эснаётган мусаҳҳиҳни, саотга қарай-қарай Жафарсодиқнинг тағин кечикиб келишини беихтиёр истаётган, унга дашном ёғдиришга аллақачон ҳозирлик кўраётган ҳикоячи қаҳрамонни ҳис қилиб туради.

Муаллиф бир қарашда жуда оддий сюжетдан фойдаланган. Ҳикоя давомида бутун бир жамоанинг иш унумига салбий таъсир қиладиган, аслида ёзиш у ёқда турсин, айтишга ҳам арзимайдиган – ёмғирга яроқсиз оёқ кийим орқали инсон руҳияти ва зиддиятли муносабатларини очиб бера олган. Воқеа, деталлар ўта тиғиз ва булардан унумли фойдалана билган. Ҳар битта ҳодисани ижтимоийлаштирган. Масалан, ўз меҳнат ҳақларини вақтида олишдай табиий, шарт бўлган вазиятни “дилхун ўтган иш кунимизнинг якуни хайрли кечди” дейиш билан таҳририят хонасидан ташқаридаги ижтимоий-иқтисодий муҳит ҳам яққол гавдаланади. Шунда беихтиёр ўйлаб қоласиз, “Куз ёмғирлари” дейилганда аллақандай рамзийлик ҳам йўқ эмасдир? Эҳтимол, оёғидан нам ўтиб юрган олий маълумотли, истеъдодли, тиришқоқ одамнинг ҳеч кимга сездирмаётган изтироблари ҳам биз ўйлаган даражада хусусий эмасдир?..

“Топшмоқ”, “Нимкоса” ҳикояларида иншо этилган бўёқдор руҳият чизгилари, кўнгил кечинмаларининг нозик ифодаси Байрам Алининг инсон феъл-атворидек чигал тугунни ечишга қўли келиб қолганини кўрсатиб турибди. Пишиқ жумлалар, кутилмаган ечимлар ҳам ёзувчининг бир қарашдаёқ сезиладиган маҳоратини акс эттиради.

Адабиётимизга келажакда фалсафий битиклардан озуқаланиш ва “катта қозонда қайнаш”дан олинадиган тажрибаси билан (агар турмуш деган гирдобга тушиб қолмаса) ҳали сара асарлар туҳфа қила оладиган истеъдод кириб келгани рост бўлсин.

Маҳфуза Тўйчиева – 1976 йилда туғилган. Гулистон давлат университетини тамомлаган. Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети доценти.

Alisher Otaboyev: Osmondagi oy va yerdagi chaqa

2025-07-29T12:14:00.711Z

Ingliz adibi Somerset Moemning «Oy va chaqa» romani XX asrda shu janrda yaratilgan asarlar orasida eng ko‘p o‘qiladigan yuzta romanning biri, deb e’tirof etilgan. Asar voqealari asosiy personajlardan biri — yosh va iqtidorli yozuvchi yigit tilidan hikoya qilinadi. Roman bosh qahramoni Charlz Striklend rassomlik bilan shug‘ullanish maqsadida oilasidan, birjadagi yaxshi haq to‘lanadigan dallollik kasbidan voz kechib, oxir-oqibat, ulug‘ rassom darajasigacha ko‘tariladi, betakror san’at asarlari yaratadi va Taitida yolg‘iz, abgor bir ahvolda hayotdan ko‘z yumadi.

Roman nomini sharhlagan adabiyotshunoslar asarda yaratuvchi ijodkor va olomon bir-biriga qarama-qarshi qo‘yilgan, bu ikki tarafning mutlaqo boshqa-boshqa o‘lchamlarda yashashi ko‘rsatilgan, ya’ni ular oy va chaqaga qiyoslangan, deb hisoblaydilar.

Moem asarda syujetni real voqelikdan oladi, mashhur frantsuz rassomi Gogen tarjimai holi asosida yaratadi. Lekin adib Gogen hayotini tasvirlashni niyat qilmagan, balki uning hayotiga doir faktlarga suyangan holda ijtimoiy hayot va ijod o‘rtasidagi azaliy muammoni yoritmoqchi bo‘lgan. Rus adabiyotshunosi V.Skorodenko yozganidek, «Bu roman aslida Striklend nomi ostida tasvirlangan Gogen haqida emas, balki Charlz Striklend ismli o‘ylab topilgan rassom haqida. Knyaginya Bolkonskaya o‘z prototipiga qanchalik o‘xshasa, Striklend ham haqiqiy Gogenga shunchalik o‘xshaydi»(Somerset Manghani «The Moon and Sixpence» Progress publishers, Moskov, 1969). Shuning uchun «Oy va chaqa» romanidan Gogenni «fosh etgan» voqealarni qidirish behuda. Bu asarga juda katta mazmun yuklanganki, uni oldindan tayyorlangan sxemaga solib talqin qilish noto‘g‘ri xulosalarga olib keladi.

Adabiyotshunoslar «Oy va chaqa»da muallif san’atning uch xil tipini tasvirlagan, deb ta’kidlashadi. Birinchisi, Londondagi adabiy davralar va o‘ziga xos badiiy ustaxonalardagi san’at. Bu san’atning tan olingan yoki tan olinishga yaqin turgan namoyandalari (ular qatoriga romandagi voqealarda ishtirok etgan va ularni kitobxonga hikoya qiluvchi yigit ham kiradi) bilim va «o‘tkir did»ga asoslangan yozilmagan qoidalardan chetga chiqishmaydi, an’analarni qadrlashadi, lekin yangilikni ham inkor etishmaydi.

«Oy va chaqa»da tasvirlangan ikkinchi san’at tipini Moem golland rassomi Dirk Stryov obrazi orqali ko‘rsatadi. Xudo bergan iste’doddan mosuvo bu rassom «hayotni boricha tasvirlash»ga shunchalik berilganki, rasmlaridagi o‘lik manzaralarda haqiqiy hayotdan asar yo‘qligi haqida u o‘ylab ham ko‘rmaydi.

Uchinchisi, Striklendning san’ati — haqiqiy va boqiy san’at. Mavjud qonun-qoida, me’yorlarni rad etgan bu san’at uni tushunganlargagina o‘zining betakror go‘zalligini ochadi. Moem san’at yo‘lida insoniylikdan yuz o‘girgan ijodkor — Striklend obrazini juda ta’sirchan chizadi. Lekin u san’atkor dunyosi bilan yonma-yon turgan omma hayotini ham o‘ziga xos tasvirlaydi. Striklendning dunyosi mangu, uning san’ati uchun vaqt hech narsa emas. Striklend oilasidan, do‘st-birodarlaridan yuz o‘girib, o‘zini san’atga bag‘ishlash uchun Parijga ketadi va yaqinlari, tanishlarining tavqila’natiga uchraydi. Yigirma yil o‘tib uni ablah deb ovoza qilganlarning o‘zlari Striklendni dahoga chiqarishadi...

Romanni o‘qigan sari manfaatparastlar va kaltabinlar jamiyatida Striklendning ijod erkinligiga urinishi dahshatli oqibatlarga olib kelishi muqarrar edi, degan xulosaga kelinadi. Moem insonni erkidan ayiruvchi ijtimoiy qoidalarga qarshi chiqqan Striklendni tushunadi. Lekin Striklend insoniylik chegarasidan chiqib ketganda, muallif uni yoqlamaydi. «Striklend san’atga xizmat qilish uchun o‘zidagi insoniylikni o‘ldirdi», deydi adabiyotshunos V.Skorodenko.

«Oy va chaqa»ni o‘qigach, kitobxonda: odamiylik qiyofasini yo‘qotgan daho Striklend to‘g‘ri ish qildimi yoki o‘ta ochiqko‘ngil, mehribon, beg‘ubor va kamtar inson, lekin rasmlari bir tiyinga qimmat Dirk Stryov tutgan yo‘l to‘g‘rimi, degan savol tug‘iladi. Stryovning ezguligi — go‘zallikdan mahrum, o‘lik ezgulik. Striklenddagi go‘zallikda esa ezgulik yo‘q. Faqat Go‘zallik deb yashash rassomni ma’nisiz hayotdan qutqaradi, lekin uni insoniylikdan mosuvo qiladi. «Striklendning fojiasi faqat uning qabihligida va manfurligida emas. Uning eng katta fojeasi insoniyat uchun ijod qilayotganini bilmaganida, bilishni istamaganida», deydi V.Skorodenko.

Lekin Moemning «Oy va chaqa» romanida ham, boshqa asarlarida ham xulosani ko‘rmaymiz. Voqeani hikoya qilib, kitobxon hukmiga havola etgan adib xulosa chiqarishni uning o‘ziga qoldiradi. Shuning uchun ham «Oy va chaqa» romani turli xil talqin qilinadi. Yaxshi asarning eng katta yutug‘i uni hamma o‘zicha yaxshi ko‘rib o‘qishida, deb bejiz aytishmagan.

«Oy va chaqa» romani taniqli adabiyotshunos va tajribali mutarjim Rahmatilla Inog‘omov tomonidan o‘zbek tiliga o‘girilib, 2006 yili «Jahon adabiyoti» jurnalida bosilib chiqqan.

Tarjimon mahorati erkin va aniq tarjima o‘rtasida muvozanat saqlay olishda, me’yorni his qilishda ko‘rinadi. «Oy va chaqa» romani tarjimasida R.Inog‘omov shu me’yorni saqlay olgan va asarni «qayta yozish» emas, o‘zbekchaga ag‘darish yo‘lidan borgan. Tarjimonning yana bir yutug‘i asar tilini, Moemning achchiq kinoya bilan juda aniq tasvirlash uslubini saqlab qolganida.

Har qanday asar tarjimasida ham xatolar, kamchiliklar uchraydi. Agar asar asliyatdan emas, ikkinchi bir tildan tarjima qilingan bo‘lsa nuqsonlar ko‘p bo‘lishi mumkin. Chunki ikkinchi bir tildan o‘girganda tarjimon asliyatdan ancha uzoqlashib, dastlabki tarjima ta’siriga tushib qoladi. Oqibatda u asarni emas, tarjimani tarjima qiladi.

«Oy va chaqa»ning oltinchi bobida voqealarni hikoya qiluvchi yigit Striklendning tashqi ko‘rinishini tasvirlab «he was bigger than I expested...», deydi. Romanning R.Man tomonidan o‘girilgan ruscha tarjimasida bu jumla «on okazalsya vыshe, chem ya dumal...» deb, o‘zbekchada esa «u men o‘ylaganimdan baland bo‘yliroq», deb o‘girilgan. Vaholanki, ingliz tilida «baland bo‘yli» sifatini «tall» so‘zi bildiradi. «Big» esa «semiz» yoki «gavdali» degani. «...his eyes were small, blue or grey» jumlasi ruschada «... glaza ne to serыe, ne to golubыe», o‘zbekchada «...ko‘zlari kulrang bilan ko‘k rangning o‘rtasida qandaydir rangga moyilroq edi», deb o‘girilgan. Rus tarjimoni «small» («kichkina») so‘zini tashlab ketgan. Bu xato o‘zbekcha tarjimaga ham ko‘chgan.

«One wonld admire his excellent qualities, but avoid his company» jumlasi ruschaga: «Nekotorыe yego kachestva mojet bыt, i zaslujivali poxvalы, no stremitsya k obщeniya s nim bыlo nevozmojno» deb, o‘zbekchaga: «Uning ba’zi fazilatlari, ehtimol, diqqatga sazovordir, lekin u bilan muloqot qilishga chidash mumkin emasdi», deb o‘girilgan. Aslida bu jumla «Uning fazilatlarini qadrlaganlar ham Striklend bilan muloqotdan qochardi», deb o‘girilganda maqsadga muvofiq bo‘lardi. Chunki rus tarjimoni «to avoid» («qochmoq, chap bermoq») so‘zining o‘rniga «nevozmojno»ni qo‘llab, Striklendni qariyb telbaga chiqarib qo‘ygan.

Oilasini tashlab Parijga ketgan Striklendni izlab topgan yozuvchi yigit rassomni uyiga qaytarmoqchi bo‘lib u bilan bahslashadi. Dialogdashundayjumlalarbor: «At all events, you can be forced to support your wife and children», I retorted, somewhat piqued. «I suppose the law has some protection to offer them».

«Can the law get blood out of a stone?».

Rus tiliga bu savol-javob shunday o‘girilgan:

«— Vas ved mogut zastavit soderjat jenu i detey, — vozrazil ya, neskolko uyazvlennыy. — Ya ne somnevayus, chto zakon vozmet ix pod svoyu zaщitu.

— A mojet zakon snyat lunu s neba?».

O‘zbekcha tarjimada bu dialog shunday jaranglaydi:

«— Axir sizni xotiningiz va bolalaringizni boqishga majbur qilishlari mumkin, — dedim ranjib. — Qonun ularni o‘z himoyasiga olishiga shubha qilmayman.

— Osmondagi oyni olib beradigan qonun ham bordir?».

Aslida, Striklendning javobini so‘zma-so‘z tarjima qilganda: «Toshdan qon chiqaradigan qonun ham bormi?», degan gap hosil bo‘ladi. Meningcha, bu o‘rinda Striklend qonun o‘zi uchun bir pulligini ta’kidlash bilan birga, o‘zini his-tuyg‘usiz toshga o‘xshatadi. Har ikkala tarjimada esa Striklend o‘zining fe’lini namoyon etgan shu muhim jumla o‘zgarib ketgan.

Yozuvchi yigit va Striklend Parijdagi qahvaxonalarning birida o‘tirishganda rassomning yoniga bir yengiltak qiz keladi. Yigit Striklendning yuz ifodasini shunday tasvirlaydi: «I Looked at him curiously. There was real distaste in his face, and yet it was the face of a coarse and sensual man. I suppose the girl had been attracted by a certain brutality in it».

Ruscha tarjimada asarning bu parchasi quyidagicha: «Ya s lyubopыtstvom posmotrel na nego. Nepritvornoe otvraщenie vыrajalos na yego litse, i tem ne menee eto bыlo litso grubogo, chuvstvennogo cheloveka. Naverno, poslednee i privleklo devushku».

O‘zbekchaga bu jumlalar shunday o‘girilgan: «Men qiziqsinib uning yuziga tikildim. Uning yuzida nafrat ifodasi zuhr etgandi. Bu qo‘pol va ta’sirchan odamning yuzi edi. Ehtimol, uning ana shu ta’sirchanligi qizni o‘ziga rom etgandir». Ruscha tarjimadagi «eto bыlo litso grubogo, chuvstvennogo cheloveka» jumlasi g‘alati eshitiladi. Qanday qilib bir odam ham qo‘pol, ham hissiyotli bo‘lishi mumkin? Aslida ingliz tilidagi sensual so‘zining birinchi ma’nosi «ta’sirchan», ikkinchisi «shahvatparast». Meningcha, Striklendning yuzi axloqi buzuq odamnikiga o‘xshagani uchun fohisha unga yaqin kelgan.

Asarningbiro‘rnidashundayjumlabor: «When I saw that Strickland was really indifferent to the blame his conduct must excite, I could only draw back in horror as from a monster jf hardly human shape». Bu jumlaning ruscha tarjimasi quyidagicha: «Kogda ya ponyal, chto Striklendu i vpravdu bezrazlichno otnoshenie, kotoroe doljnы vozbudit v lyudyax yego postupki, ya s ujasom otshatnulsya ot etogo chudoviщa, utrativshego chelovecheskiy oblik». O‘zbekchaga ushbu jumla shunday o‘girilgan: «O‘z harakatlari to‘g‘risida odamlarning fikr-mulohazalariga Striklend tamomila befarqligiga ishonch hosil qilganimdan so‘ng insoniylik qiyofasini yo‘qotgan bu gazandadan ixlosim butunlay qaytdi, undan yuz o‘girdim». Rus tarjimoni bu jumlani o‘girayotganda bitta qo‘shimchani — as from(-day, -dek)ni e’tibordan soqit qiladi. Oqibatda men Striklenddan «maxluqdan qochgandek ortga chekindim» mazmunida kelgan jumla men Striklenddan — «gazandadan... yuz o‘girdim» tarzida bo‘rttirilgan.

Romanning o‘n to‘qqizinchi bobida Dirk Stryov yozuvchi yigitga Striklend haqida gapirib shunday deydi: «No: he has no success. I don’t think he’s ever sold a picture. When you speak to men about him they only lough”.Bu jumlalarni rus tarjimoni: «Net, uspexa on ne imeet. Dumayu, chto on ne prodal yeщe ni odnoy kartinы. O nix komu ni skaji — vse smeyutsya», deb o‘girgan. Shu jumlaning o‘zbekcha tarjimasi esa quyidagicha: «Yo‘q. Asarlari muvaffaqiyat qozonayotgani yo‘q. O‘ylaymanki, u hali birorta rasmini ham sota olgani yo‘q. Kimga bu asarlar to‘g‘risida gapirsang kuladi, xolos». Gapdagi oxirgi jumla asliyatda «kimga u (Striklend) haqda gapirsang kuladi» tarzida kelgan. Rus tarjimoni negadir he (u — odamga nisbatan ishlatiladi) so‘zining o‘rniga asarlarini nazarda tutib «o nix»ni ishlatadi. Oqibatda, Striklendning betayin fe’l-atvoridan kulgan odamlar uning rasmlari ustidan kulganga chiqib qolgan. Bu o‘rinda ham romanning ruscha tarjimasida yo‘l qo‘yilgan xato o‘zbekcha tarjimada aynan takrorlangan.

Asarni ikkinchi tildan tarjima qilganda xatoliklar o‘tishi tabiiy, albatta. Lekin shunga qaramay, Moemning betakror romani «Oy va chaqa»ni o‘zbek kitobxonlariga yetkazgan R.Inog‘omov mehnati tahsinga loyiq. Zero, bu asar matni murakkabligi bois, juda ko‘p ter to‘kishni talab etadi. Biz yuqoridagi ayrim mulohazalarimizni «Oy va chaqa» romani kitob holida chiqayotganda, asarni qayta tarjima qilishga urinadigan tarjimonlarga asqotar, degan umidda bildirdik. Chunki jahon adabiyotida yaratilgan eng yaxshi yuzta romanning biri sifatida tan olingan S.Moem «Oy va chaqa» romanining ona tilimizda bir necha tarjimalariga ega bo‘lsak, hech ham ajablanmaslik kerak.

«O‘zbekiston adabiyoti va san’ati» gazetasining 2009 yil 24-sonidan olindi.