@al-hanafia_al-maturidia

Пайғамбар ﷺ айтты: «Яһудилер мен христиандарға бірінші болып сәлем бермеңдер. Егер жолда олардың бірін кездестірсеңдер, оны жолдың ең тар шетіне ығыстырыңдар».

2026-07-21T12:34:55.410Z

Хазіретті Әбу Һурайра жеткізген хадисте Пайғамбар ﷺ айтты:

«Яһудилер мен христиандарға бірінші болып сәлем бермеңдер. Егер жолда олардың бірін кездестірсеңдер, оны жолдың ең тар шетіне ығыстырыңдар».

Мулла Әли әл-Қари әл-Ханафи әл-Матуриди өзінің «Мирқату әл-Мәфәтих шарх Мишкат әл-Масабих» (4635-ші) кітабында хадистің түсіндірмесінде айтты:

(Яһудилер мен христиандарға) деген сөзі – олар зимми (яғни, мұсылман қол астында салық төлеп отырған кітап иелері) болса да, басқа кәпірлер болса да, бәріне қатысты (бірінші болып сәлем бермеңдер). Өйткені бірінші болып сәлем беру – сәлем берілген адамға құрмет пен ілтипат көрсету болып саналады. Ал кәпірлерді құрметтеп, дәріптеуге болмайды. Сол сияқты оларға сәлем беру немесе соған ұқсас амалдар арқылы достық пен сүйіспеншілік білдіруге де болмайды. Өйткені Аллаһ Тағала былай дейді:

﴾Аллаһқа және ақирет күніне шын иман келтірген қауымның Аллаһқа және елшісіне қарсы келгендерді, тіпті өз әкелері, бауыр еті балалары, аға-інілері немесе туған-туыстары болса да шын жақсы көріп, дос тұтқанын көрмейсің﴿ («әл-Мужәдәлә» сүресі, 22-аят).

Сондай-ақ біз оларды төмен ұстауға бұйырылғанбыз. Бұған Аллаһ Тағаланың мына сөзі нұсқайды:

﴾(Уа, мүміндер!): Кітап иелері болса да, Аллаһқа және ақирет күніне кәміл сенбейтін, Аллаһтың һәм елшісінің харам қылғанын харам деп санамайтын әрі хақ дінді ұстанбайтын кәпірлер алдарыңда құрметпен бас иген күйде, жизия салығын өз қолдарымен әкеліп төлегенге дейін, олармен соғысыңдар﴿ («әт-Тәубә» сүресі, 29-аят).

Мұны Пайғамбарымыздың ﷺ: (Егер жолда олардың бірін кездестірсеңдер, оны жолдың ең тар шетіне ығыстырыңдар») деген сөзі де қуаттайды. Яғни, оны жолдың ортасымен емес, жолдың ең тар шетімен жүруге мәжбүрлеңдер. Егер жолдың шетінде қабырға болса, ол қабырғаға жабыса жүретіндей болсын. Ал қабырға болмаса, оны жолдың ортасынан шетке шығуға бұйырыңдар.

Бұл – олардың тура жолдан ауытқығандары үшін өздеріне лайықты жаза. Сондай-ақ негізінде олармен соғысу міндеттелген. Алайда бұл үкім жизия төлеу арқылы тоқтатылған. «Толығымен іске аспаған нәрсе түгелдей тәрк етілмейді» деген қағидаға сәйкес, бұл (оларды жолдың шетімен жүргізу) – рухани тұрғыдағы қорлау болып саналады. Дұрысын Аллаһ біледі.

Имам ән-Нәуәуи «Шарх Сахих Муслимде» былай дейді:

«Біздің кейбір ғалымдарымыз: “Оларға бірінші болып сәлем беру – мәкруһ (тәнзиһ), бірақ харам емес”, – деген».

Алайда бұл пікір әлсіз. Өйткені хадистегі тыйымның негізі – мәкруһ тахримдікті білдіреді. Сондықтан дұрыс пікір – оларға бірінші болып сәлем берудің мәкруһ тахрим екендігі.

Қади Ғияд кейбір ғалымдардан қажеттілік немесе белгілі бір мұқтаждық туындаса, бірінші болып сәлем беруге болады деген пікірді жеткізген. Бұл – Алқама мен ән-Нәхәғидің көзқарасы.

Ал имам әл-Әузағи:

«Егер сәлем берсең, бұрынғы ізгі адамдар да сәлем берген. Ал бермесең, бұрынғы ізгі адамдар да бермеген», – деген.

Меніңше (яғни, Мулла Әли әл-Қари): ең дұрыс пікір бойынша сәлем бермеу абзалырақ.

Имам ән-Нәуәуи әш-Шәфиғи әрі қарай былай дейді:

«Ал бидғатшыға келсек, таңдалған пікір бойынша үзір болмаса немесе бүлік шығу қаупі болмаса, бірінші болып сәлем берілмейді».

Егер адам біреудің мұсылман екенін білмей оған сәлем беріп қойса, кейін оның зимми екені анықталса, онда:

«Сәлемімді қайтарып алдым», – деп айтуы мустахаб. Мұның мақсаты – оны қорлау.

Меніңше (яғни, Мулла Әли әл-Қари), дәл осындай сөзді бидғатшыға, өзіне өшпенділік танытқан адамға немесе тәкәппарланып сәлемге жауап бермеген кісіге де айтуға болады.

Сондай-ақ біздің (яғни, ханафи) ғалымдарымыз:

«Зиммиге жолдың ортасын босатып берілмейді. Керісінше, ол жолдың ең тар шетімен жүруге мәжбүрленеді», – деген.

Алайда бұл оны шұңқырға немесе зиян келетін жерге итеру дегенді білдірмейді. Егер жол кең әрі адам аз болса, онда мұндай тарылту талап етілмейді.

Бұл хадисті Муслим, сондай-ақ Ахмад, Әбу Дәуд және әт-Тирмизи риуаят еткен.

Пақыр аудармашыдан ескертпе: Бұл жерде сөз бірінші болып шариғи «әс-сәләәму әләйкум» деп сәлем беру туралы болып отыр. Ал күнделікті қарым-қатынаста қолданылатын «Қайырлы күн», «Сәлеметсіз бе?», «Добрый день», «Здравствуйте» сияқты бейтарап амандасу сөздерін бірінші болып айтудың ешқандай айыбы жоқ. Дұрысын Аллаһ жақсырақ білуші.

Пайғамбар ﷺ айтты: «Атты адам жаяу жүрген адамға сәлем береді, жаяу жүрген адам отырған адамға сәлем береді, ал аз адам көп адамға сәлем береді».

2026-07-21T10:06:32.970Z

Хазіретті Әбу Һурайра жеткізген хадисте Пайғамбар ﷺ айтты:

«Атты адам жаяу жүрген адамға сәлем береді, жаяу жүрген адам отырған адамға сәлем береді, ал аз адам көп адамға сәлем береді».

Имам (әл-Музһири атымен танымал) Мухаммад ибн әл-Хусәйн әз-Зәйдәни әл-Ханафи (һ. 727 ж. қайтыс болған) «әл-Мәфәтих фи шарх әл-Мәсабих» кітабында (бұл кітапта хадис 3582-ші) хадистің түсіндірмесінде айтты:

(Атты адам жаяу жүрген адамға сәлем береді) деген сөзінің мағынасы мынадай: егер жолда атты адам мен жаяу адам кездессе, сәлемді атты адам бірінші болып береді. Өйткені сәлемнің мағынасы – өзің сәлем берген адамға: «Менен саған ешқандай зиян жоқ, сен амансың» дегенді білдіру.

Екі адам кездескен кезде олардың әрқайсысы бір-бірінен қауіптенуі мүмкін немесе олардың біреуі ғана қауіптенуі ықтимал. Сондықтан қауіптенбейтін адам қауіптенетін адамға бірінші болып сәлем беруі керек. Сырттай қарағанда, атты адам жаяу адамнан қауіптенбейді, керісінше жаяу адам атты адамнан қауіптенуі мүмкін. Демек, атты адам жаяу адамға бірінші болып сәлем беріп, оның жүрегіндегі қорқынышты сейілтуі керек. Осыған байланысты Пайғамбарымыз ﷺ атты адамға жаяу адамнан бұрын, ал жаяу адамға отырған адамнан бұрын сәлем беруді бұйырған болуы ықтимал. Мұндағы мақсат – олардың бойындағы қауіп сезімін жою.

Сондай-ақ мұның тағы бір ықтимал себебі – кішіпейілділікке тәрбиелеу. Өйткені атты адамның жаяу адамға, ал жаяу адамның отырған адамға бірінші болып сәлем беруі – керісінше болғаннан гөрі кішіпейілділікке жақынырақ.

Ал Пайғамбарымыз ﷺ аз топтың көп топқа бірінші болып сәлем беруін бұйырғанының себебі – үмбетке азшылықтың көпшілікті құрметтеуді үйрету.

Қорыта айтқанда, сәлемді бірінші болып берудің себебі мына үш нәрсенің бірі болуы мүмкін:

қорқынышты сейілту;
кішіпейілділік таныту;
кішінің үлкенді, азшылықтың көпшілікті құрметтеуі.

«Мүшріктерге қарсы мал-мүліктеріңмен, жандарыңмен және тілдеріңмен жиһад жасаңдар».

2026-07-20T14:05:07.920Z

Бізге Муса ибн Исмаил, ол Хаммадтан, ол Мухаммадтан, ол Әнәстің Пайғамбардың ﷺ былай деп айтқанын жеткізеді:

«Мүшріктерге қарсы мал-мүліктеріңмен, жандарыңмен және тілдеріңмен жиһад жасаңдар».

Үлкен мухаддис имам Халил Ахмад әс-Сәһәранфури әл-Ханафи әл-Ханафи өзінің әйгілі «Бәзл әл-Мәджһууд фи халли сунан Әбу Дәуд» кітабында (2504-ші) хадистің түсіндірмесінде айтты:

(«Мүшріктерге қарсы мал-мүліктеріңмен, жандарыңмен) яғни мал-мүліктеріңді жұмсап, өз жандарыңды қатерге тігіп, осы жолдағы қиындықтарға сабыр етіп күресіңдер (және тілдеріңмен жиһад жасаңдар») дегені, «әл-Лумғат» еңбегінде айтылғандай, Оларды өлтіреміз, тұтқынға аламыз, мал-мүлкін тартып аламыз және осыған ұқсас нәрселерді істейміз деп қорқыту; егер бұл Аллаһ Тағалаға тіл тигізуге себеп болмаса, оларды қорлап, сөгу; оларға жеңіліс пен қорлық тілеу, ал мұсылмандарға жеңіс пен олжа тілеу; сондай-ақ адамдарды жиһадқа ынталандыру және осыған ұқсас істер арқылы жиһад жасау дегенді білдіреді.

«Кімде-кім Аллаһ жолына шыққан жауынгерді қажетті құрал-жабдықпен қамтамасыз етсе, ол да ғазауатқа шықты. Ал кімде-кім оның отбасының жағдайына жақсы қарап, қамқорлық жасаса, ол да ғазауатқа шықты».

2026-07-20T13:51:26.484Z

Бізге Абдуллаһ ибн Амр ибн Әбу әл-Хаджадж әбу Мағмар, ол Абдул-Уәристен, ол әл-Хусәйннен, ол Яхядан, ол Әбу Сәләмәдан, ол Буср ибн Сәғидтен, ол Зәйд Халид әл-Джуһәнидің Пайғамбардың ﷺ былай деп айтқанын жеткізеді:

«Кімде-кім Аллаһ жолына шыққан жауынгерді қажетті құрал-жабдықпен қамтамасыз етсе, ол да ғазауатқа шықты. Ал кімде-кім оның отбасының жағдайына жақсы қарап, қамқорлық жасаса, ол да ғазауатқа шықты» (Әбу Дәуіт, 2509).

Үлкен мухаддис имам Халил Ахмад әс-Сәһәранфури әл-Ханафи әл-Ханафи өзінің әйгілі «Бәзл әл-Мәджһууд фи халли сунан Әбу Дәуд» кітабында (2509-ші) хадистің түсіндірмесінде айтты:

(«Кімде-кім Аллаһ жолына шыққан жауынгерді қажетті құрал-жабдықпен қамтамасыз етсе) яғни оған жиһадқа шығуы мен сапарына қажетті барлық нәрсені әзірлеп берсе, (ол да ғазауатқа шықты. Ал кімде-кім оның отбасының жағдайына жақсы қарап, қамқорлық жасаса, ол да ғазауатқа шықты»). Ибн Хиббан: «Мұның мағынасы – өзі іс жүзінде ғазауатқа шықпаған болса да, сауапта оған тең болады», – деген.

Сапарда екі намазды қосып оқу мәселесі.

2026-07-19T15:18:15.211Z

Шейхул-Ислам Шәбир Ахмад әл-Усмани әл-Ханафи әл-Матуриди «Фәтху әл-Мулһим би-шарх Сахих Муслим» кітабында (1219-ші) хадистің түсіндірмесінде айтты:

Сапарда екі намазды бір уақытқа қосып оқу мәселесіндегі имамдардың мәзһабтары

«Пайғамбар ﷺ (сапарда) ақшам мен құптанды қосып оқыды...» деген хадистерден кейін имам Бадруд-Дин әл-Ғайни былай дейді:

«Бір топ ғалымдар осы хадистердің сыртқы мағынасына сүйеніп, сапарда бесін мен екінтіні және ақшам мен құптанды екі намаздың бірінің уақытында қосып оқуға болады деді. Бұл – имам әш-Шәфиғи, имам Ахмад және Исхақтың көзқарасы.

Ибн Баттал былай деген:

«Ғалымдардың көпшілігінің пікірінше, жолаушыға бесін мен екінтіні, сондай-ақ ақшам мен құптанды ешқандай қосымша шартсыз қосып оқуға болады».

Ұстазымыз Зәйнуд-Дин былай деді:

«Бұл мәселеде алты түрлі көзқарас бар»:

Бірінші пікір:
Намаздарды қосып оқу рұқсат етіледі. Бұл – Ибн Баттал айтқан көзқарас. Бұл пікір Әли ибн Әбу Талиб, Сағд ибн Әбу Уаққас, Сағид ибн Зәйд, Усама ибн Зәйд, Муғаз ибн Джәбәл, Әбу Муса, Ибн Омар, Ибн Аббас секілді сахабалардан және Атаа ибн Әбу Рабах, Таус, Мужәһид, Икрима, Жәбир ибн Зәйд, Рабиға әр-Рай, Әбу әз-Зинад, Мухаммад ибн әл-Мункәдир, Сафуан ибн Суләйм секілді табиғиндерден риуаят етілген. Сондай-ақ Суфиян әс-Сәури, имам әш-Шәфиғи, имам Ахмад, Исхақ, Әбу Сәур, Ибн әл-Мунзир және мәлики ғалымы Әшһаб осы пікірді ұстанған. Ибн Қудама мұны имам Мәликтен де жеткізген. Алайда имам Мәликтен кең тараған көзқарас бойынша намазды қосып оқу тек жолды үздіксіз жалғастырып, тоқтауға мүмкіндік болмаса немесе сапарды кідіріссіз жалғастыру қажет болған жағдайда ғана рұқсат.

Екінші пікір:
Намазды қосып оқу тек сапарды кідіріссіз жалғастыру қажет болған жағдайда ғана рұқсат. Бұл пікір Усама ибн Зәйд пен Ибн Омардан риуаят етілген және имам Мәликтің мәшһүр көзқарасы осы.

Үшінші пікір:
Жолаушы белгілі бір жол бөлігін кесіп өтуді мақсат еткен кезде ғана намазды қосып оқуға болады. Бұл – мәлики ғалымы Ибн Хабибтің пікірі. Ибн әл-Араби: «Бұл негізінде имам әш-Шәфиғидің де сөзі, өйткені сапардың өзі жол жүру үшін болады», – деген.

Төртінші пікір:
Намазды қосып оқу – мәкруһ. Ибн әл-Араби мұны мысырлық мәликилердің имам Мәликтен жеткізген риуаяты дейді.

Бесінші пікір:
Тек кешіктіріп қосуға (жәмғ тахир) болады, ал алдын ала қосуға (жәмғ тақдим) болмайды. Бұл – Ибн Хазмның таңдауы.

Алтыншы пікір:
Сапардың өзі намазды қосып оқуға себеп болмайды. Намазды қосып оқу ғатек Арафат пен Муздалифада ғана рұқсат. Бұл – Хасан әл-Басри, Ибн Сирин, Ибраһим ән-Нәхәғи, әл-Әсуәд, имам Әбу Ханифа және оның шәкірттерінің көзқарасы. Сондай-ақ бұл – Ибн әл-Қасымның имам Мәликтен жеткізген риуаяты және оның өзі де осыны таңдаған».

«Әт-Тәлуих» кітабында былай делінген:

«Имам Әбу Ханифа және оның шәкірттері Арафат пен Муздалифадан басқа жерде намаздарды қосып оқуға болмайды деген. Ибн Шаддадтың «Дәләил әл-Әхкәм» кітабында бұл пікір Ибн Масғудтан, Сағд ибн Әбу Уаққастан және Әбу Дәуіт риуаятындағы Ибн Омардан да жеткізіледі. Сондай-ақ Ибн Сирин, Джәбир ибн Зәйд, Мәкхул, Амр ибн Динар, Суфиян әс-Сәури, әл-Әсуәд және оның шәкірттері, Омар ибн Абдул-Ғазиз, Салим және Ләйс ибн Сағд та осы пікірде болған».

Имам Ибн Әбу Шәйба өзінің «Мусаннафында» мына риуаятты келтіреді:

Әбу Муса әл-Әшғари былай деген:«Екі намазды ешқандай үзірсіз қосып оқу – үлкен күнәлардың бірі».

«Әт-Тәлуих» кітабының авторы әрі қарай былай дейді:

«Имам ән-Нәуәуидің: «Әбу Юсуф пен Мухаммад ұстазы Әбу Ханифаға қайшы шығып, бұл мәселеде имам әш-Шәфиғи мен имам Ахмадтың пікірін ұстанған», – деген сөзіне «әл-Ғая» кітабының авторы «Бұл сөздің олардың екеуінен де ешбір негізі жоқ» деп жауап берген».

Мен (имам Бадруд-Дин әл-Ғайни) айтамын:

«Бұл мәселеде оның (яғни, «әл-Ғая» кітабының авторының) айтқаны дұрыс. Біздің мәзһабымыздың ғалымдары өздерінің үш имамының (Әбу Ханифа, Әбу Юсуф және Мухаммад) көзқарастарын өзгелерден жақсырақ біледі. Алла оларды рақымына бөлесін»».

Мен (Шейхул-Ислам Шәбир Ахмад әл-Усмани әл-Ханафи әл-Матуриди) айтамын: Төртінші пікірді Ибн Хазмның таңдауы деп айтуға келсек, көптеген ғалымдар оны осылай жеткізген. Алайда оның «әл-Мухалла» кітабындағы нақты сөзі мынадай:

«Біздің пікірімізше, бесін мен екінтіні, сондай-ақ ақшам мен құптанды үнемі қосып оқуға болады. Бұл үшін қажеттілік те, үзір де керек емес және бұл сүннетке қайшы келмейді. Бірақ мұның мәні – бесін намазын Пайғамбар ﷺ жасағандай өз уақытының соңына дейін кешіктіру. Содан кейін оны әлі өз уақытында бастап оқиды. Намазды аяқтаған кезде (сәлден кейін) екінті уақыты кірген болады. Сол кезде екінтіге азан айтылып, қамат түсіріліп, екінті өз уақытында оқылады. Дәл сол сияқты ақшам намазын да өз уақытының соңына дейін кешіктіреді. Оны өз уақытында бастап оқып біткен кезде (сәлден кейін) құптан уақыты кірген болады. Сонда құптанға азан айтылып, қамат түсіріліп, ол өз уақытында оқылады. Осылай істеу арқылы барлық хадистерге амал етіледі әрі әрбір намаздың өз уақытында орындалатыны туралы айқын дәлелдермен де толық үйлеседі. Барлық мақтау Аллаға тән».

Мәлики ғалымы Ибн Рушд «Бидаяту әл-Мужтаһид» кітабында былай дейді:

«Ғалымдар Арафатта бесін мен екінтіні бесін уақытында қосып оқудың сүннет екеніне және Муздалифада ақшам мен құптанды құптан уақытында қосып оқудың да сүннет екеніне бірауыздан келіскен.

Ал осы екі орыннан басқа жерлерде намаздарды қосып оқу мәселесінде өзара келіспеген. Ғалымдардың көпшілігі белгілі бір жағдайларда рұқсат бергенімен, қай жерлерде және қандай жағдайда рұқсат етілетіні жөнінде өзара пікірлері әртүрлі болған. Ал имам Әбу Ханифа мен оның шәкірттері сапарға байланысты намаздарды қосуды мүлде рұқсат етпеген.

Бұл келіспеушіліктің бірінші себебі – намаздарды қосып оқу туралы келген хадистерді әртүрлі түсіндірулері. Өйткені бұл хадистердің барлығы дерлік Пайғамбардың ﷺ іс-әрекетін баяндайды, сөзін емес. Ал іс-әрекетті әртүрлі мағынада түсіндіруге мүмкіндік сөзге қарағанда әлдеқайда көбірек.

Екінші себеп – сол хадистердің кейбірінің сахихтығына қатысты ғалымдардың әртүрлі пікірде болуы.

Үшінші себеп – бұл мәселеде қиясты қолдануға бола ма, жоқ па деген мәселедегі келіспеушілік. Көріп тұрғаныңдай, негізгі себептер – осы үшеуі».

Содан кейін Ибн Рушд былай дейді:

«Ғалымдар мағынасын әртүрлі түсіндірген хадистердің бірі – имам әл-Бухари мен имам Муслім бірауыздан риуаят еткен Әнас ибн Мәліктің хадисі:

«Пайғамбар ﷺ күн тас төбеге көтерілмей тұрып жолға шықса, бесін намазын екінті уақытына дейін кешіктіретін. Кейін аялдап, екеуін бірге оқитын. Ал егер күн тас төбеден ауғаннан кейін ғана жолға шықса, алдымен бесінді оқып алып, содан кейін жолын жалғастыратын».

Тағы бірі – әл-Бухари мен Муслім риуаят еткен Ибн Омардың хадисі:

«Мен Пайғамбардың ﷺ сапарда асығыс жүрген кезде ақшам намазын кешіктіріп, оны құптанмен бірге оқитынын көрдім».

Үшінші хадис – Мәлик пен Мүслім риуаят еткен Ибн Аббастың хадисі:

«Алла Елшісі ﷺ қорқыныш та жоқ, сапар да жоқ кезде бесін мен екінтіні бірге, сондай-ақ ақшам мен құптанды бірге оқыды».

Намаздарды қосып оқуға болады деген пікірді ұстанған ғалымдар бұл хадистерді былай түсіндірген: Пайғамбар ﷺ бесін намазын екінтінің өзіне ғана тиесілі уақытына дейін кешіктіріп, содан кейін екі намазды бірге оқыған.

Ал куфалық ғалымдар (ханафилер) болса, бұл хадистерді былай түсіндірген: Пайғамбар ﷺ бесін намазын өз уақытының ең соңында, ал екінті намазын өз уақытының ең басында оқыған. Бұл түсіндірме Жәбірейілдің Пайғамбарға ﷺ намаз уақыттарын үйретіп имам болғаны туралы хадиске негізделеді.

Олар былай деген:

«Осы түсіндірмеге сүйенсек, Ибн Аббастың хадисін де осылай түсіндіруге болады. Өйткені ғалымдар бірауыздан (иджма): ешбір үзірсіз, тұрғылықты адам екі намазды бірінің уақытында бірге оқуға болмайды деген. Яғни, бір намаздың уақытында екі парыз намазды қатар орындауға болмайды».

Олар өз түсіндірмелеріне дәлел ретінде Ибн Масғудтың мына хадисін де келтірген:

«Өзінен басқа құлшылыққа лайық ешбір тәңір жоқ Аллаһпмен ант етемін! Алла Елшісі ﷺ әрбір намазды міндетті түрде өз уақытында оқитын. Тек екі жағдайда ғана намаздарды қосты: Арафатта бесін мен екінтіні және Муздалифада ақшам мен құптанды».

Олар әрі қарай былай дейді:

«Бұл хадистерді біздің түсіндіргеніміздей де, сендердің түсіндіргендеріңдей де ұғынуға болады. Ал намаз уақыттарының нақты белгіленгені анық әрі бұл жөнінде дәлелдер айқын келген. Сондықтан анық бекітілген үкімді ықтимал мағынасы бар дәлелмен өзгертуге болмайды».

Ал ғалымдар сахихтығына қатысты келіспеген хадис – имам Мәликтің Муаз ибн Джәбәлден риуаят еткен хадисі:

«Біз Табук жорығында Алла Елшісімен ﷺ бірге шықтық. Сонда Алла Елшісі ﷺ бесін мен екінтіні, сондай-ақ ақшам мен құптанды бірге оқитын. Бір күні намазды кешіктірді. Кейін шығып, бесін мен екінтіні бірге оқыды. Содан кейін ішке кірді. Кейін қайта шығып, ақшам мен құптанды бірге оқыды».

Егер бұл хадис сахих болса, онда ол намаздарды қосып оқуға рұқсат беретін хадистердің қатарына жатар еді. Өйткені оның сыртқы мағынасы құптан намазының ақшам уақытына алға жылжытылып оқылғанын көрсетеді. Дегенмен қарсы тарап: “Жоқ, ақшам соңғы уақытына дейін кешіктірілді де, құптан өз уақытының басында оқылды”, – деп те айта алады. Өйткені хадистің мәтінінде осы екі түсіндірменің бірін нақтылайтын үзілді-кесілді дәлел жоқ. Риуаяттың сөзі екі мағынаны да көтереді.

Ал қияс мәселесіндегі келіспеушілікке келсек, оның мәні – Арафат пен Муздалифадағы намазды қосып оқу үкімін басқа сапарларға да қияс арқылы таратуға бола ма, жоқ па деген мәселеде.

Яғни, былай делінеді:

«Мысалы: “Бұл – сапарда парыз болған намаз. Ендеше, Арафат пен Муздалифадағы сияқты оны да қосып оқуға болады”, – деп қияс жасау».

Бұл – Сәлим ибн Абдуллаһтың көзқарасы, яғни ол мұндай қиясты дұрыс деп санаған.

Құлшылықтарға қатысты қияс негізінде әлсіз болады. Міне, намаздарды қосып оқуға қатысты туындаған келіспеушіліктің негізгі себептері осылар».

Намазды қосып оқуға болмайды дегендердің дәлелдері

Біздің мәзһаб (ханафи ғалымдары) мына аяттарды дәлел ретінде келтірген:

Алла Тағала:

﴾Бес уақыт намазға, әсіресе ортаңғы намазға өте мұкият болыңдар (яғни кемеліне жеткізіп, үзбей әрі уақытылы оқыңдар)﴿ «Бақара» сүресі, 238-аят),

яғни намаздарды өз уақытында орындаңдар.

Сондай-ақ:

﴾Шүбәсіз, намаз мүміндерге белгілі уақыттарда (яғни әр намаз өз уақытында өтелсін деп) парыз етілді.﴿ («Ниса» сүресі, 103-аят),

яғни намаз белгілі уақыттармен шектелген парыз.

Сондай-ақ:

﴾(Ақиретке тиісінше сенбей) ықылассыз намаз оқитындардың жағдайы қандай өкінішті! Олар намаздарында ғапыл﴿ («Мағун» сүресі, 4–5-аяттар).

Сәләф ғалымдарының бір тобы бұл аяттағы «намаздарында ғапыл» деген сөзді:

«Намазды өз уақытынан кешіктіретіндер», деп түсіндірген.

Тағы бір аятта Алла Тағала:

﴾Алайда кейіннен олардың орнын нашар ұрпақ басты. Олар намазды тәрк етті, (әйел, бала-шаға, дүние-мүлік, мансап, атақ-абырой сынды дүниелік нәрселерге қызығып) нәпсілері қалаған нәрселердің соңына түсті. Олар түптің түбінде құрдымға (немесе тозақтағы терең сайға) құлап, сазайларын тартады﴿ («Мәриям» сүресі, 59-аят), дейді.

Сәләф ғалымдарының бір тобы:

«Олар намазды тәрк етті» дегені – оны өз уақытынан кешіктіру, деп түсіндірген.

Олар былай деген:

«Егер бұл жерде намазды мүлде тастау меңзелсе, онда олар кәпір болып шығар еді».

Сондай-ақ ханафи ғалымдары:

«Намазды уақытынан кешіктіру – үлкен күнәлардың бірі. Сондықтан сапар немесе жаңбыр сияқты үзірлермен үлкен күнә істеуге рұқсат етілмейтіні сияқты, намазды уақытынан шығаруға да рұқсат етілмейді», – деген.

Ал оның үлкен күнә екенінің дәлелі ретінде имам Ибн Әбу Шәйба Әбу Мусадан риуаят еткен сөз келтіріледі. Ол жоғарыда әл-Ғайнидің сөзінде өткен болатын:

«Екі намазды ешбір үзірсіз қосып оқу – үлкен күнәлардың бірі».

Сондай-ақ имам әл-Бәйһақи мен әл-Хаким Әбу әл-Алиядан, ол Имраннан мына сөзді риуаят еткен:

«Үзірсіз екі намазды қосып оқу – үлкен күнәлардың бірі».

Имам әл-Бәйһақи бұл риуаятты мурсал деп әлсіз санаған. Ол:

«Әбу әл-Алия Омардан естімеген», – деген.

Бірақ «әл-Джауһар ән-Нақи» кітабының авторы оған былай деп жауап берген:

«Әбу әл-Алия Пайғамбар ﷺ қайтыс болғаннан кейін екі жылдан соң Ислам қабылдаған. Ол Әбу Бәкірмен кездескен және Омардың артында намаз оқыған».

Сондай-ақ ол имам Муслімнің мына сөзін келтіреді:

«Муғанған (عن) риуаяттың жалғасқан (муттасил) болып есептелуі үшін екі рауидің бір дәуірде өмір сүргені анықталса жеткілікті дегенге ғалымдардың ижмасы бар».

«Әт-Тәһзиб» кітабында былай делінген:

«Имам Әли ибн әл-Мәдини Әбу әл-Алияның Омардан хадис естігенін айтқан».

Имам әз-Зәйлағи былай дейді:

«Одан кейін (яғни, әл-Хаким) бұл риуаятты Әбу Қатада әл-Адауиден тізбекпен келтірген. Ол былай дейді: Омар өзінің бір әміріне былай деп хат жазған:“Үш нәрсе – үлкен күнәлардың қатарына жатады: 1. Үзірсіз екі намазды қосып оқу; 2. Майданнан қашу; 3. Соғыстағы олжаны заңсыз иелену”».

Әбу Қатада Омардың заманында өмір сүрген. Сондықтан бұл риуаят алдыңғы риуаятпен бірге қарастырылса, күшейе түседі».

Бізге имам әт-Тирмизи Ханаш – Икрима – Ибн Аббас тізбегі арқылы жеткізген хадиске сүйенудің қажеті жоқ. Өйткені бұл хадисті хадис имамдары әлсіз деп бағалаған. Ал сапар мен жаңбырдың үзір болуы – дәл осы талқыланып жатқан мәселе.

«Бәдәиғ әс-Санаиғ» кітабының авторы былай дейді:

«Бұл намаздардың уақыттары Құран, мутауатир сүннет және иджма сияқты кесімді дәлелдермен бекітілген. Сондықтан олардың уақыттарын қандай да бір дәлелдеу әдісімен немесе ахад хадиспен өзгертуге болмайды.

Оның үстіне, бұл жерде келтірілген дәлелдеу әдістің өзі дұрыс емес. Өйткені сапар мен жаңбыр намазды өз уақытынан шығаруға себеп бола алмайды.

Егер сендердің дәлелдерің дұрыс болса, онда дәл сол үзірлер болған кезде таң намазын бесінмен немесе екінтіні ақшаммен де қосуға рұқсат етілуі керек болар еді. Ал ешкім бұлай айтпайды.

Сондай-ақ Арафаттағы намазды қосып оқу намаз бен Арафатта тұруды қатар алып жүру қиын болғандықтан рұқсат етілді деу де дұрыс емес. Өйткені намаз оқу Арафаттағы тұруға кедергі келтірмейді.

Демек, бұл үкімнің себебі ақылмен анықталатын нәрсе емес, таза мәтінмен бекітілген үкім. Бұған Пайғамбардан ﷺ мутауатир түрде жеткен риуаяттар мен иджма дәлел болады. Сондықтан ол кесімді дәлелге қарсы дәлел ретінде ғана қабылданады.

Сол сияқты Муздалифадағы намазды қосып оқу да жол жүруге байланысты емес. Егер ол жол жүру себебінен рұқсат етілген болса, онда таң намазын бесінмен қосуға да рұқсат болуы тиіс еді. Ал мұндай пікір жоқ.

Ал ахад хадистер кесімді дәлелдерге қарсы дәлел ретінде қабылданбайды».

Имам ат-Тахауи былай дейді:

«Егер біреу Арафат пен Муздалифадағы намазды қосып оқуға дәлел ретінде келтірсе, оған былай деп жауап беріледі:

Ғалымдар бірауыздан: егер имам Арафатта бесінді басқа күндердегідей өз уақытында оқып, екінтіні де өз уақытында оқыса және Муздалифада ақшам мен құптанды да әрқайсысын өз уақытында орындаса, онда ол дұрыс істемеген болады.

Бұл Арафат пен Муздалифаның осы үкімде ерекше орынға ие екенін және басқа жерлердің үкімі бұлардан өзгеше екенін көрсетеді».

Имам әл-Ғайни былай дейді:

«Біздің мәзһабтың ғалымдары дәлел ретінде имам әл-Бухари мен имам Муслім жеткізген Абдуллаһ ибн Масғудтың хадисін келтіреді:

“Мен Алла Елшісінің ﷺ бірде-бір намазды өз уақытынан тыс оқығанын көрмедім. Тек Муздалифада ғана ақшам мен құптанды бірге оқыды. Сондай-ақ келесі күні таң намазын әдеттегіден ертерек орындады”.

Сондай-ақ имам Муслім Әбу Қатададан риуаят еткен хадисті дәлел ретінде келтіреді. Пайғамбар ﷺ былай деген:

«Ұйықтап қалып намазды өткізіп алу – немқұрайлылық емес. Немқұрайлылық – адам ояу бола тұра бір намазды келесі намаздың уақыты кіргенге дейін кешіктіруі».

Имам әт-Тахауи, Аллаһ оны рақымына алсын, былай дейді:

«Пайғамбар ﷺ бұл сөзді сапарда айтқан. Демек, оның үкімі жолаушыға да, тұрғылықты адамға да қатысты.

Егер бір адам бір намазды келесі намаздың уақыты кіргенге дейін кешіктірсе, ол немқұрайлы болып саналады. Сондықтан Алла Елшісі ﷺ намаздарды немқұрайлылыққа жататын түрде қосты деу мүмкін емес.

Ендеше, оның намаздарды қосуы басқа түрде болған. Яғни, әр намазды өз уақытында оқыған.

Ибн Аббас Пайғамбардан ﷺ намаздарды қосып оқығаны туралы хадис риуаят еткен. Бірақ оның өзінен де мына сөз риуаят етілген:

«Ешбір намазды келесі намаздың уақыты кіргенге дейін кешіктірме».

Осылайша Ибн Аббас келесі намаздың уақытының кіруін алдыңғы намазды өткізіп алумен тең санаған. Бұл оның Пайғамбардың ﷺ намаздарды қосып оқығанын екі намазды бір уақыттың ішінде орындау деп емес, басқа мағынада түсінгенін көрсетеді.

Әбу Һурайрадан да осыған ұқсас сөз риуаят етілген».

Арафат пен Муздалифадан басқа жерлерде намаздарды қосып оқу туралы хадистерге жауап ретінде имам ат-Тахауи «Шарху Мәғани әл-Әсар» кітабында былай деген:

«Пайғамбар ﷺ бірінші намазды өз уақытының соңында, ал екінші намазды өз уақытының басында оқыған. Яғни, екі намазды бір уақыттың ішінде оқымаған».

Бұл түсіндірмені Ибн Аббастың мына хадисі де қуаттайды:

«Алла Елшісі ﷺ бесін мен екінтіні, сондай-ақ ақшам мен құптанды қорқынышсыз да, сапарсыз да бірге оқыды».

Бұл хадисті имам Мүслім риуаят еткен.

Басқа бір риуаятта:

«Алла Елшісі ﷺ Мәдинада қорқынышсыз әрі жаңбырсыз бесін мен екінтіні, сондай-ақ ақшам мен құптанды бірге оқыды».

Сонда Ибн Аббасқа:

«Ол мұнымен нені мақсат етті?» – деп сұралғанда, ол:

«Үмбетіне қиындық түсірмеуді қалады», – деп жауап берген».

Біздің мәзһабымыздың да, қарсы пікірдегі ғалымдардың да ешқайсысы ешқандай үзірсіз тұрғылықты адамға екі намазды бір уақытқа қосып оқуға болады деп айтпайды.

Сондықтан бұл жердегі "намазды қосып оқу" деген сөздің мағынасы – біз айтқандай, бірінші намазды өз уақытының соңына дейін кешіктіріп, екінші намазды уақыты кірген бойда оқу».

Яғни, мұнда сөз болып отырғаны: сыртқы көріністе намазда қосып оқу, ал шын мәнінде бір намаздың уақытында екі намазды орындау емес.

Кейінірек Ибн Аббастың хадисін түсіндіргенде осы мәселені егжей-тегжейлі қарастырылады.

Ғұлама Ибн Әбидин айтты:

«Шейх Мухйид-Дин Ибн Араби әл-Мәлики былай деді: «Мен ұстанатын көзқарас бойынша, Арафат пен Мүздалифадан басқа жерде екі намазды қосып оқуға болмайды. Өйткені намаз уақыттары ешбір келіспеушіліксіз бекітілген. Ал намазды өз уақытынан шығару тек ықтимал мағынаға жол бермейтін анық мәтінмен ғана рұқсат етіледі. Себебі, нақты әрі бекітілген үкімді ықтимал мағынаға ие дәлелдің негізінде тәрк етуге болмайды. Мұндайды ғылымның иісін сезген адамның өзі де айтпайды. Бұл мәселеге қатысты келген әрбір хадиске келсек, ол — дұрыс болуы да мүмкін, бірақ бәрібір ықтимал мағынаға ие. Сондықтан олардың ешқайсысы бұл мәселеде анық (насс) дәлел болып саналмайды», – деген».

Осы сөзді шейх Абдул-Уаһһаб әш-Шағрани өзінің «Кибрит әл-әхмар фи баяни улуми әш-Шәйх әл-Әкбар» атты кітабында осы күйінде жеткізген.

Пақыр аудармашыдан: Кітап авторы ханафи мәзһабына қарсы келтірілетін барлық дәлелдерді иснад және мағына тұрғысынан жан-жақты талдап, оларға берілетін жауаптар мен қарсы дәлелдерді де кеңінен келтіреді. Алайда бұл талдау мәтінде жеті бетке созылған. Оқырманды жалықтырмау әрі хадис іліміндегі арнайы терминдер көпшілікке түсінікті бола бермейтіндіктен, бұл бөлімді аудармауды жөн көрдім.

Сәлем беруге мәкруһ саналатын орындар мен жағдайлар.

2026-07-19T09:53:22.272Z

Шейх (ән-Нәхләуи атымен танымал) Халил ибн Абдул-Қадир әш-Шәйбани әл-Ханафи өзінің «әд-Дурару әл-Мубаха фи Хазр уә әл-Ибаха» (511 бет) кітабында айтты:

Сәлем беруге мәкруһ саналатын орындар мен жағдайлар. Олардың қатарына мыналар жатады:

намаз оқып тұрған адамға;
Құран оқып отырған адамға;
хадис айтып отырған адамға;
құтпа оқып тұрған адамға;
оларды тыңдап отырған адамдарға;
фиқһты қайталап (дәрісін қайталап) отырған адамға;
адамдардың арасындағы дауларға үкім шығарып отырған адамға;
шариғи ілімді талқылап отырғандарға;
азан айтып тұрған азаншыға;
қамат айтып тұрған адамға;
дәріс беріп тұрған ұстазға;
намаз оқу немесе зікір тарту үшін отырған адамға;
қажетін өтеп отырған адамға;
тамақ жеп отырған адамға (егер тамағы ауызында болса);
күнәсін ашық жариялайтын пасыққа (оны қорлап, күнәсі үшін кемсіту мақсатында сәлем берілмейді);
бөтен жас қыздарға;
шариғатта рұқсат етілмеген ойынмен айналысып отырған адамға;
ғайбат айтып отырған адамға;
ән айтып отырған әншіге (өйткені ол адамдарды үлкен күнәға жинаушы);
көгершін ұшыратын адамға (өйткені көгершінді ұшыру үшін үйдің төбесіне шығып, сол жерден көрші үйлерге көз салады);
қалжыңқой қарияға;
өтірікшіге;
бос сөзбен айналысып отырған адамға;
адамдарды балағаттап отырған адамға;
бөтен әйелдерге қарап отырған адамға, егер олардың тәубе еткені белгілі болмаса;
жұбайымен жақындасып жатқан адамға;
әуреті ашық адамға;
дәрет сындырумен айналысып отырған адамға;
қалғып отырған адамға;
ұйықтап жатқан адамға;
моншада отырған адамға.

Сәлем беру шариғатта рұқсат етілмейтін барлық жағдайда оған жауап беру де міндет болмайды. Тек пасық адамнан басқа. Өйткені ол сәлем берсе, оған жауап беру міндет болады.

Сондай-ақ:

баланың;
мас адамның;
жынды адамның;
«Сәләм әлейкум» (деп мим әрпін сукунмен айтатын) адамның

сәлеміне жауап беру міндет емес.

Ал «Сәләмуллаһи аләйкум» («Алланың сәлемі сендерге болсын») деген сөз — сәлемдесу емес, жай ғана дұға болып саналады.

Сондай-ақ қажеттілік болмаса, зиммиге (Ислам мемлекетінде тұратын мұсылман емес адамға) бірінші болып сәлем беру мәкруһ. Ал егер қажеттілік болса, онда оның еш әбестігі жоқ.

Имам әл-Ғазалидің шәкірттерінің біріне берген кейбір өсиеттері.

2026-07-17T11:31:50.155Z

Имам Ибн Кәмәл Баша әл-Ханафи әл-Матуриди өзінің «әл-Мунира» кітабында (112-113 бетте) айтты:

Білгін, мұсылмандар үшін Исламның дәлелі, тақуалардың көшбасшысы әрі ғұламалардың ең абзалы болған имам, ғалым Мухаммад әл-Ғазалидің (Аллаһ оны рақымына бөлесін) шәкірттерінің бірі ұзақ уақыт бойы оған қызмет етіп, одан көптеген ғылымдарды меңгерді. Кейін ұстазынан ажырап, басқа бір қалаға қоныстанды.

Бір күні ол өз-өзіне былай деп ойлады:

«Мен жастық шағымның ең көркем кезеңін түрлі ғылымдарды меңгеруге арнадым. Енді ойландым: ақыретте маған сол ғылымдардың қайсысы пайда береді? Сондықтан маған пайдасын тигізетінін ғана қор етіп жинап, өзгесін қалдырғым келеді. Өйткені Пайғамбарымыз ﷺ:

«Уа, Аллаһ! Маған пайда бермейтін білімнен Өзіңе сыйынамын», – деп дұға еткен».

Ол осы оймен біраз уақыт жүрді. Кейін өзінің ұстазы, діннің көркі имам әл-Ғазалиге хат жазып, одан насихат ретінде бірнеше мәселені баяндап беруін өтінді. Хатында былай деді:

«Ұстазымның «Ихияу ғулумид-Дин» және басқа да еңбектерінде менің сұрақтарыма жауаптар бар екенін білемін. Бірақ менің мақсатым – ұстазымның қажетті насихаттарымды бірнеше параққа жазып беруі. Сонда ол парақтар өмірімнің соңына дейін жанымда болып, Аллаһ қаласа, ондағы өсиеттермен бүкіл ғұмырым бойы амал етер едім».

Сонда ұстазы оған жауап ретінде бір хат жазып, онда қойған барлық насихатқа қатысты сұрақтарына жауап берді. Сол өсиеттерінің кейбірінде былай деді:

«Уа, балам! Білімнің түйіні – құлшылық пен мойынсұнудың мәні Аллаһтың шариғатына барлық бұйрықтары мен тыйымдарында, сөзде де, істе де толық ілесу екенін білуің. Яғни айтқан сөзің, істеген ісің және тастаған нәрсеңнің бәрі шариғатқа сай болуы керек. Мысалы, айт күні немесе ораза ұстауға тыйым салынған басқа күндері ораза ұстасаң, сырт көзге ораза құлшылық болып көрінгенімен, сен күнәһар боласың. Сол сияқты тартып алынған (харам жолмен иеленілген) киімде намаз оқысаң, намаз сырттай құлшылық болғанымен, сол ісің үшін күнә арқалайсың. Уа, балам! Сондықтан сөзің де, ісің де ардақты шариғатқа сай болуы тиіс. Өйткені шариғатқа ілесусіз болған білім мен амал – бидғат әрі адасушылық. Сондай-ақ сопылардың шатахаттарына (шектен шыққан сөздеріне) және орынсыз әсірелеулеріне алданып қалма. Өйткені бұл жолмен жүру нәпсімен күресу, оның құмарлықтарын тыю және рухани тәрбиенің семсерімен нәпсінің қалауларын жеңу арқылы болады, орынсыз әсірелеулер мен бос сөздер арқылы емес».

Имам, Исламның мақтанышы әл-Ғазали былай деген:

«Сопылардың шатахаттары мен әсірелеулері дегеніміз – олардан шығатын әрбір бидғат. Сондықтан әрбір мұсылман өз иманын сақтау үшін ондай нәрселерден аулақ болуы міндет».

Егер сол бидғаттардың қандай екенін білгің келсе, «Ихия ғулумд-Дин» кітабының «Білім кітабы» бөліміндегі үшінші тараудың орта тұсына қара.

Пасық адам құлшылықтарын үзбей орындаса да, Аллаһты зікір етуші болып саналмайды.

2026-07-17T09:02:23.950Z

Имам Ибн Кәмәл Баша әл-Ханафи әл-Матуриди өзінің «әл-Мунира» кітабында (112-113 бетте) айтты:

«Қуeт әл-Қулуб» атты, Әбу Тәліб әл-Мәккидің еңбегінде айтылғандардан мына нәрсе белгілі болады:

«Егер бір пасық адам қырық жыл бойы түндерін құлшылықпен өткізіп, күндіздерін оразамен өткізсе, бірақ сол уақыт бойы өзінің пасықтығын тастамай, күнәсін жалғастырып жүрсе әрі осы ұзақ мерзім ішінде тілі бір сәтке де «Ләә иләәһә иллАллаһ» деп айтудан тыйылмаса да, көктен түскен кітаптардың мазмұны мен пайғамбарлардың (оларға Аллаһтың сәлемі болсын) түсіндірмелерінен оның бір сәт болса да Аллаһты зікір етуші болмағаны аңғарылады.

Өйткені зікір – бұл зікір етушінің ішкі хәлі. Ал зікір етушінің ең төменгі дәрежесі – оның салиқалы адам болуы. Бұл жайында нәпіл құлшылық иесі туралы жоғарыда айтылып өтті.

Сондықтан Пайғамбарымыз ﷺ былай деген:

«Кім Аллаһқа бойсұнса, намазы, оразасы және Құран оқуы аз болса да, Аллаһты зікір еткен болады. Ал кім Аллаһқа қарсы келсе, намазы, оразасы және Құран оқуы көп болса да, Аллаһты ұмытқан болады».

Сондай-ақ Аллаһ Тағала былай дейді:

﴾Аллаһты ұмытқан, Аллаһ да оларға өз-өздерін ұмыттырған бейбақтар секілді болмаңдар. Хақ жолдан тайған күнәһарлар, міне, солар﴿ («әл-Хашр» сүресі, 19-аят).

Тағы бір аятта:

﴾Оларды әзәзіл шайтан билеп әкетті де, Алланы еске алуды ұмыттырды. Олар – шайтанның одақтастары. Біліп қойыңдар, шайтанның жақтастары үнемі жеңіліс табады﴿ («әл-Мужәдәлә» сүресі, 19-аят).

Ал салиқалы адамның ең төменгі дәрежесі – үлкен күнәлардан сақтануы, кіші күнәларды үздіксіз істеуден аулақ болуы және оның жақсылықтары жамандықтарынан басым болуы».

«Мүміннің фирасатынан сақтаныңдар. Өйткені ол Аллаһтың нұрымен қарайды».

2026-07-16T12:51:58.048Z

Хаммад, әкесінен (яғни, Имам Әбу Ханифадан), ол Атыйядан, ол Әбу Сағидтен жеткізген риуаятта Пайғамбарымыз ﷺ айтты:

«Мүміннің фирасатынан сақтаныңдар. Өйткені ол Аллаһтың нұрымен қарайды».

Содан кейін мына аятты оқыды: ﴾Міне, осы уақиғалардың мәнін жете түсінетін көкірек көзі ашық парасатты жандар үшін қаншама анық белгі, ғибрат бар﴿ («әл-Хижр» сүресі, 75-аят), яғни: «қырағылықпен қарайтындар үшін».

Ғұлама мухаддис имам Мухаммад Ғабид әс-Синди әл-Ханафи ән-Нақшбанди өзінің «әл-Мәуәһибу әл-Латифа шарх Муснад әл-Имам Әби Ханифа» кітабында (505-ші) хадистің түсіндірмесінде айтты:

(«Мүміннің фирасатынан сақтаныңдар).

Әл-Қушайри («Рисаласында») былай деген: «Фирасат — жүрекке келетін, расталған әрі білім беретін ой. Ол өзіне қайшы келетін күмәнді, күдікті және қате пайымды жояды. Оның жүрекке үстемдігі мен ықпалы болады».

Әбу Джағфар әл-Хаддад: «Фирасат — оған қарсы ешбір ой келмеген алғашқы ой. Ал егер оған өзі тектес басқа бір ой қарсы келсе, онда ол жай ғана ой әрі нәпсінің сыбыры болады», — деген.

Жүрекке келетін ойлар кейде ешбір дәнекерсіз Хақ Тағаладан туындайды. Бұл «раббани ой» деп аталады. Фирасат деп аталатыны да — осы. Ол тек ақиқат әрі шындық болады. Оған ешнәрсе қарсы тұра алмайды, өйткені ол — карамат.

Ал кейде ол періште, шайтан немесе нәпсі арқылы туындайды. Періште арқылы келген ойға шайтан мен нәпсі қарсы тұрады. Періште жақсылыққа бұйырған сайын, шайтан оған қарсы шығады. Немесе нәпсі жамандыққа шақырғанда, періште оған жақсылықпен қарсы тұрады. Бұл Аллаһ Тағала пендесін күшейтіп, оны шақырған нәрсені оған көркем етіп көрсеткенге дейін жалғасады. Аллаһ Тағала айтқандай: ﴾Алайда Аллаһ сендерге иманды сүйгізіп, оны жүректеріңде безендірді (яғни көңілдеріңе жағымды қылды)﴿.

Фирасат кейде Аллаһ Тағала жүрекке дарытатын иләһи шабыт түрінде болатын сый да болуы мүмкін. Сондықтан ол «иман нұрының күші» деп түсіндірілген. Осыған байланысты Пайғамбарымыз ﷺ: «Мүміннің фирасатынан сақтаныңдар», – деген. Яғни, иманы кемел болған мүміннен сақтаныңдар. Өйткені оның иманы – Аллаһ Тағала оған көзбен көрінбейтін, перделердің ар жағында жасырылған нәрселерді көрсететін нұр. Бұл құпиялардың бөтен адамдарға жайылып кетпеуі үшін жасырылған істер. Мұндай нәрселер мүмін үшін көзбен көріп тұрғандай айқын болады.

Бұл көрудің күші иманның күшіне байланысты. Кімнің иманы күштірек болса, соның фирасаты да өткірек болады. Сондықтан Ибн әл-Араби фирасаты «мәкәшәфа» (рухани ашылу) деп түсіндірген. Иманының күшімен оның жүрек көзі нұрланып, кәдімгі көз үшін жарық қандай болса, ол үшін де солай болады. Сонда фираса жасалатын адамдағы белгілер күннің нұры заттарды көзге анық көрсеткендей айқын көрінеді. Осы арқылы ол жақсыны жаманнан, мақтауға лайықтыны айыпталатынынан ажыратады.

Дәл сол сияқты фираса мен иманның нұры оған ақырет бақытының белгілерін де, ақыреттегі бақытсыздықтың белгілерін де көрсетеді. Тіпті кейбіреулердің дәрежесі сондай болғаны айтылады: жердегі адамның ізін көріп, өзі сол жерде болмаса да: «Бұл – бақытты адамның ізі, ал мынау – бақытсыз адамның ізі», – деп айтатын болған.

Риуаят етіледі:

Осман ибн Аффан, Аллаһ одан разы болсын, бір кісі өзіне кіргенде, оған көзі түсе салысымен: «Субханаллаһ! Аллаһ тыйым салған нәрселерге көздерін тыймайтын адамдарға не болған?!» – деген.

Басқа бір риуаятта: «Сендердің бірің маған көзіңде зинаның ізі көрініп тұрған күйде кіресің», – деген.

Шын мәнінде, әлгі адам жолда бір әйелді көріп, оның сұлулығына көзін қадап қалған екен. Сонда ол Османға: «Пайғамбарымыздан ﷺ кейін де уахи келе ме?» – деп сұраған.

Осман, Аллаһ одан разы болсын: «Жоқ. Бірақ бұл – қырағылық, дәлел әрі шынайы фирасат. Пайғамбарымыздың ﷺ: “Мүміннің фиратасынан сақтаныңдар. Өйткені ол Аллаһтың нұрымен қарайды”, – деген хадисін естімеп пе едің? Маған кіргеніңде мен мұны сенің көзіңнен көрдім», – деп жауап берген.

Сондықтан Ахмад ибн Асым әл-Антаки:

«Шыншыл адамдармен бірге отырсаңдар, олармен шын көңілмен бірге отырыңдар. Өйткені олар – жүректердің тыңшылары. Олар жүректердің жай-күйін қарайды. Адам сезбей-ақ олардың жүректеріне кіріп, қайта шығады да, өзгелер біле алмайтын нәрселерді біледі. Кім олармен шынайылықпен бірге отырса, пайда көреді. Ал кім олармен шынайылықсыз бірге отырса, оған түрлі бәле-жаланың келуінен әрі ізгілердің жүректерінің жек көруіне ұшырауынан қауіп бар», – деген.

Абдуллаһ әд-Дәри ән-Нәйсабуриден былай деп жеткізіледі:

«Маған Ибн әл-Әнбари жүннен тоқылған киім кигізді. Ұстазым әш-Шиблидің басындағы сол киімге жарасып тұрған әдемі тақияны көріп, іштей: “Екеуі де менікі болса екен”, – деп тіледім. Әш-Шибли мәжілістен тұрған кезде маған бұрылып қарады. Ол менің өзіне еруімді қалағанда осылай бұрылып қарайтын әдеті бар еді. Мен де соңынан ердім. Үйіне кірген соң, мен де кірдім. Сонда ол:

“Жүн киімді шеш”, – деді.

Мен шештім. Ол оны орап, үстіне тақияны қойды да, от алдырып, екеуін де өртеп жіберді».

Мұның барлығы Пайғамбарымыздың ﷺ: ( Өйткені ол), яғни мүмін жасырын нәрселерге (Аллаһтың нұрымен қарайды) деген сөзінің мағынасына жатады. Бұл – Аллаһ Тағаланың оның жүрегіне орналастырған нұры.

Фирасат нұрын басқа есімге емес, дәл «Аллаһ» есіміне телуі де осыдан. Өйткені «Аллаһ» – барлық көркем есімдердің мағыналарын қамтитын ұлы есім. Сондықтан бұл нұр арқылы адам жақсы мен жаманды, бақыт пен бақытсыздықтың белгілерін ажырата алады.

(Содан кейін мына аятты оқыды) яғни Пайғамбарымыз ﷺ өз сөзінің дәлелі ретінде мына аятты оқыды: ﴾Міне, осы уақиғалардың мәнін﴿ яғни алдыңғы аятта айтылған Лұт қауымының оқиғасында және олардың басына түскен бәле мен азапта ﴾жете түсінетін көкірек көзі ашық парасатты жандар үшін﴿ яғни ойланушылар үшін ﴾қаншама анық белгі﴿ яғни Хақ Тағаланың ақиқаттығына дәлел болатын ﴾ғибрат бар﴿.

Яғни олар бір нәрсеге раббани пікір нұрымен қарап, оның сыртқы белгісі арқылы ақиқатын танитын адамдар.

«Ал кім адамдардың алдында әуретін жаппаса, ол Аллаһтың, періштелердің және барлық жаратылыстың лағынетінде болады».

2026-07-15T10:43:12.581Z

Әбу Ханифа Әбу Зубәйрден, ол Джәбирден (Аллаһ одан разы болсын) Аллаһ Елшісінің ﷺ былай деп айтқаның риуаят етті:

«Аллаһқа және Ақырет күніне иман келтірген ер адамға моншаға изарсыз кіруі рұқсат емес. Ал кім адамдардың алдында әуретін жаппаса, ол Аллаһтың, періштелердің және барлық жаратылыстың лағынетінде болады».

Мулла Әли әл-Қари әл-Ханафи әл-Матуриди «Муснад әл-Имам әл-Ағзам» кітабына жазған еңбегінде (466-ші хадистің) түсіндірмесінде айтты:

(«Аллаһқа және Ақырет күніне иман келтірген ер адамға моншаға әуретін жабатын киімсіз кіруі рұқсат емес). Изар — белге оралып, әуретті жабатын жамылғы.
Хадистің сыртқы мағынасы бұл үкімнің жалпы екенін көрсетеді: ол жерде бөтен адам бар-жоқтығына қарамайды. Өйткені Аллаһу Тағала — ұялуға ең лайық. Сондай-ақ монша — шайтандар жиналатын орын, олардың қасында толықтай ашылуға болмайды. Сол себепті риуаятта: «Егер адам әуретін ашуға мәжбүр болса, Аллаһтың атын атасын, сонда бұл зікір жындардың көздері мен адам баласының әуреттерінің арасына перде болады», — деп келген. (Ал кім) яғни әйелі мен күңінен басқа (адамдардың алдында әуретін жаппаса) — ер адам үшін әурет: кіндік пен тізе арасы¹, (ол Аллаһтың, періштелердің және барлық жаратылыстың лағынетінде болады») өйткені олар діндегі әмірге қарсы келген күнәһарды түгелдей лағынеттейді.

¹Әйел адамның бөтен ер адамның алдында жүзі мен алақанынан басқа бүкіл денесі — әурет. Ал әйелдердің алдында оның әуреті — кіндігі мен тізесінің арасы. Алайда мұсылман әйел кәпір немесе пасық әйелдердің алдында жамылғысын шешпеуі керек. Өйткені олар оның дене бітімін бөгде адамдарға сипаттап беруі мүмкін.