@al-hanafia_al-maturidia

Жұма күні берілген садақаның өзге күндері берілген садақадан артықшылығы туралы.

2026-10-02T12:40:59.766Z

Ибн Қаийм әл-Джәузи әл-Ханбали өзінің «Зәдә әл-Мәғәд» кітабында (504 бетте) айтты:

Жұма күні берілген садақаның өзге күндері берілген садақадан артықшылығы бар. Аптаның басқа күндерімен салыстырғанда жұма күні садақа беру — өзге айлармен салыстырғанда Рамазан айында садақа беру секілді.

Шейхул-Ислам Ибн Таймияның (Аллаһ оның рухын пәк етсін) жұма намазына бара жатқанда үйден табылған нанды немесе басқа нәрсені алып, жолда жасырын садақа беретінін көрдім. Оның былай дегенін естідім:

“Егер Аллаһ бізге Аллаһтың Елшісімен (оған Аллаһтың салауаты мен сәлемі болсын) оңаша сөйлесудің алдында садақа беруді бұйырған болса¹, онда Аллаһ Тағаламен мінәжат етудің алдында садақа беру одан да абзал әрі артықшылыққа лайығырақ”.

¹﴾Уа, иман келтіргендер! Аллаһ елшісімен оңаша жолығып сөйлескілерің келсе, жолығар алдында (мұқтаждарға) садақа беріңдер. Бұл өздерің үшін һәм қайырлы һәм жүрек тазалығы әрі шынайылық тұрғысынан ең дұрыс іс болмақ. Ал егер садақа беретін жағдайларың болмаса, әрине, Алла – Ғафур (күнә-қателіктерің қанша жерден көп әрі үлкен болса да тәубе еткендеріңде бәрін де кешіретін кеңшілік иесі), Рахим (әсіресе, мүмін құлдарына ерекше мейірімді)﴿ «әл-Мужәдәлә» сүресі, 12 аят.

Жұма күні аз болса да садақа беру.

2026-10-02T11:59:49.970Z

Сәһл ибн Сағд айтты:

«Арамызда бір әйел бар еді. Ол өз егістігіндегі су арықтарының бойына қызылша жапырағын өсіретін. Жұма күні оның түптерін жұлып алып, қазанға салатын. Содан кейін бір уыс арпаны тартып, үстіне қосатын. Қызылша жапырақтың түптері тағамдағы еттің орнын басатын.

Біз жұма намазынан қайтқанда, оған сәлем беріп соғатынбыз. Ол сол тағамды алдымызға қоятын, біз оны сүйсініп жейтінбіз. Сол тағамы үшін жұма күнінің келуін асыға күтетінбіз».

Имам Бадруд-Дин әл-Ғайни әл-Ханафи өзінің әйгілі «Ғумдату әл-Қари шарх Сахих әл-Бухари» кітабында хадистің түсіндірмесінде айтты:

Осы хадистен алынатын ғибраттар:

Бөтен әйелдерге сәлем беруге болатыны¹ және аз ғана нәрсемен болса да, жақсылық жасау арқылы Аллаһқа жақындаудың құпталатыны.

Сондай-ақ сахабалардың (Алла оларға разы болсын) қанағатшылдығы, тұрмыстарының ауыр болғаны әрі дүние мен оның рақаттарына құмартпағаны көрінеді.

Тағы бір ғибрат — құлшылыққа асығу.

¹Жас қыздарға сәлем беру мәкруһ.

Мұсылман үмбетінің құлдырауындағы батыстық мектептердің рөлі.

2026-10-02T08:55:32.783Z

Шейх Ахмад ас-Сыддық әл-Ғумари (1961 жылы қайтыс болған) — Марокконың көрнекті ғалымы. Ол кәпірлерге ұқсау тақырыбында «әл-Истинфар ли-ғазу әт-ташаббуһ бил-куффар» атты құнды еңбек жазған.

Марокколық тағы бір ғалым, шейх Абдуллаһ әт-Тәлидидің (2017 жылы қайтыс болған) осы кітапқа жазған алғысөзінде мұсылмандардың құлдырауы және оған ықпал еткен кәпірлердің әдіс-тәсілдері терең талданған:

Аллаһқа мақтау болсын — Ол жеткілікті. Оның таңдаулы құлдарына сәлем болсын.

Ал енді, дұшпандарымыз тарапынан ислам әлеміне түскен қасіреттің біздің ұзақ тарихымызда теңдесі жоқ. Еуропа мемлекеттері бізге қарсы астыртын сөз байласып, жерімізге шабуыл жасады, әскерлерімен басып кірді. Ұзақ соғыстар мен қиян-кескі қанды шайқастардан кейін елдерімізді отарлап, күшпен билігін орнатты. Сол соғыстарда миллиондаған мұсылман қаза тапты.

Олар бізді бағындырып, біз олардың олжасына айналған соң, алдын ала жоспарлаған мақсаттарына жетуге кірісті. Мақсаттары — бізді дінімізден шығарып, күпірлікке түсіру еді. Сондықтан қалағандарына қол жеткізу үшін түрлі әрекеттер жасады. Миссионерлік орталықтар, тегін ауруханалар, қайырымдылық паналары, мектептер, фабрикалар мен зауыттар, кинотеатрлар, театрлар, би орындары, жезөкшелік пен еркектер арасындағы азғындық үйлері және ішімдікханалар секілді іріткі салушы мекемелерін құрды.

Өз елдерінде рұқсат етпеген қылмыстарға біздің елдерімізде жол берді. Күнәға толы осы мәнсіз өмірді мұсылмандардың аңғал байларының, беделді адамдарының және басқалардың көзіне көрікті етіп көрсетті.

Мұсылмандардың өмір салтын бірден Еуропаның өмір салтына айналдыратын, ықпалы күшті негізгі орталық — олардың тәртібімен құрылған әрі бақылауындағы мектеп еді. Өйткені, өздері айтқандай, «ол ең қысқа мерзімде толық нәтиже береді».

Бұл мектепте оқып, тәрбиеленген жас барлық исламдық шектеулерден арылып, батыстықтардың ғылымына, өркениеті мен мәдениетіне ұмтылатын болады. Оны бітірген әрбір түлек олардың мүддесін насихаттайтын белсенді үгітшіге әрі оларды қорғайтын адал сарбазға айналады. Ал әрбір әйел өз отбасының ішінде олар үшін дербес мектепке айналады.

Аллаһқа ант етемін, олар өз әрекеттері мен бүлдіруші істерінде табысқа жетті. Мұсылмандардың рухы әлсіреп, жағдайы шайқалды, ойлары сан-саққа кетті. Сырттан енген, шектен шыққан әрі күйретуші теориялар мен идеялар пайда болды. Діннің қадірін білмейтін, ізгілікке мән бермейтін, діннен безген құдайсыз ұрпақ өсіп шықты. Олардың сыртқы келбеті еуропалық, ішкі дүниесі де еуропалық, мінез-құлқы хайуандық, сенімдері батыстық коммунистік еді. Исламнан оларда тек есімдері мен мұсылман деген атауы ғана қалды.

Ал Аллаһ Өз құлдары үшін разы болған әрі пайғамбарлардың соңғысы — біздің Пайғамбарымыз ﷺ жеткізген исламды берік ұстанғандар, бақытқа бөлену әуелден жазылған тым аз адамдар ғана болып қалды.

Содан кейін дұшпан мұсылман елдерінен әскерін әкеткен соң, басымызға соңғы қасірет түсті. Ол — әлгі азғын, арсыз ұрпақтың мұсылман халықтарына үстемдік орнатып, билік тізгінін қолға алуы, отаршыл дұшпанның мүдделеріне қызмет етіп, оларды қорғауға және жүзеге асыруға бар күшін салуы еді.

Бұл қасіретіміз алғашқыдан да ауыр әрі ащы болды. Өйткені дұшпан кеткеннен кейін мұсылмандар оның тек әскери күшінен ғана құтылды. Ал қалған отарлық жүйелер мен тәртіптер сол күйінде сақталды. Тіпті бұрын болмаған деңгейде зұлымдық жайылып, құқықтар тапталды, мекемелерде, соттарда, әкімшілік орындарда және басқа жерлерде парақорлық көбейіп, кең тарады. Бұзақылық пен азғындықтың сан түрі шектен асты.

Бүгінде біз көріп отырған адамгершіліктің құлдырауы мен қылмыстың таралуы басқыншылық кезеңінде аты да белгісіз дерлік аз ғана азғындардың арасында кездесетін. Ал қылмыс сипатына, арсыздық, азғындық пен жүгенсіздік айрықша белгісіне айналған дәуір туралы не айтуға болады?!

Сөйтіп, ислам әлеміміздегі тәуелсіздік деп аталған дәуірде бейберекеттік күшейіп, мәселелер ұлғайып, тұрақсыздық ушыға түсті. Билік органдары тұрақтылық таппай, басқару жүйелері халықтың наразылығы мен ашу-ызасына ұшырады. Ал халықтар адасу мен күнәға белшесінен батты.

Мұның бәрінің түп-тамыры — күнәһар отаршылдың іс-әрекеті. Бұл — отаршыл дұшпанның астыртын қастандықтарының нәтижесі әрі мұсылмандардың санасына отаршылға еруді, оған ұқсауды, оның жолымен жүруді және оның мәдениетін бойға сіңіруді қажет деп санайтын көзқарастарды орнықтырған білім беру жүйесінің жемісі ғана.

Сондықтан мұсылмандардың адасуы мен теріс жолға түсуінің осы түпкі себебін үмбеттің көптеген реформаторлары, адал перзенттері және азаттық үшін, исламның даңқы мен бұрынғы мемлекетін қалпына келтіру жолындағы күресте қанын төгіп, тыныштығын құрбан етіп, көп ой-күшін жұмсаған алғашқы отаншылдар түсінді.

Олар мұсылмандардың әлсіреу себептерін және жеңілістерінің түп-тамырын жақсы түсінді. Аты ғана тәуелсіз, іс жүзінде дәрменсіз күйден шығудың жолдарын да терең білді. Жалған тәуелсіздіктің астарында не жатқанын аңғарып, халықтарына шындықты ашық айтты. Отаршылдардың мұсылмандарды өз болмысынан айырып, өздеріне тәуелді етіп ұстау тәсілдерін әшкерелеп, олардан сақтандыратын еңбектер жазды. Бұл тәуелділік мұсылмандардың сыртқы келбетінен, өмір салтынан және ойлауынан көрініс тапты.

Олар шынайы тәуелсіздікке жетудің алғашқы қадамы — өз болмысын сақтау, білім мен дүниетанымда, өмір салтында дербес болу деп түсінді. Бірақ олардың үндеулері мен ескертулеріне ешкім құлақ аспады, қолдау да білдірмеді. Сөйтіп, отаршылдар мен оларға сыбайлас болғандар өз әрекеттерін кедергісіз жалғастырды.

Ислам үмбеті әлі де отаршылдық пен Батысқа тәуелділіктің қасіретін бастан кешіп келеді. Үмбеттің перзенттері мен қорғаушыларының үні қайта-қайта көтеріліп, дұшпаннан сақтандырады, адамның бойында өз үмбетіне тиесілі екенін және өзіндік даралығын сезіндіретін айрықша болмысты оятуға үндейді.

Музыкалық аспаптарды сату мәселесі.

2026-10-01T10:19:40.169Z

Бірінші бөлімге тыйым салынған мақсат үшін жасалған, бірақ материалы рұқсат етілген заттар жатады. Мұндай заттарды рұқсат етілген мақсатта тек әуреге түсіп немесе оларға өзгеріс енгізіп қана пайдалануға болады. Фиқһ ғалымдары бұл санатқа тыйым салынған музыкалық аспаптарды жатқызған. Мұнымен олар төрт мәзһабта тыйым салынған музыкалық аспаптарды меңзейді.

Ханбали мәзһабындағы таңдаулы пікір бойынша, музыыкалық аспаптар шариғат тұрғысынан құны бар мүлік болып саналмайды, сондықтан оларды сату жарамсыз. Яғни оларды сату, шошқаны сату секілді, бұл мәзһабта жарамсыз болып, сату келісімі жасалған деп есептелмейді (яғни, сауда батыл болады).

Мәлики мәзһабында да осындай пікір бар. Хаттаб (Алла Тағала оны рақымына алсын) Қарафиден тыйым салынған музыкалық аспаптардың пайдасы жоқ заттар санатына жататынын, сондықтан оларды сату да, иелену де жарамсыз екенін жеткізген.

Одан кейін Хаттаб «әл-Мутайтиядан» мынадай пікір келтіреді: «Кім музыкалық аспаптардың бірін — кернейді немесе басқа аспапты — сатып алса, сату келісімі бұзылып, оған қатысқандарға жаза қолданылады». Бұл сөздің сыртқы мағынасына қарағанда, сату келісімі жасалған болып есептеледі, алайда оны бұзу міндетті.

Ал ханафи және шафиғи мәзһабтары бойынша, бұл аспаптарды сату жарамды болып, сату келісімі жасалған деп есептеледі. Өйткені оларды, өзгерткеннен кейін болса да, рұқсат етілген мақсатта пайдалануға болады. Алайда оларды қазіргі қалпында сату мәкруһ (тахрим) саналады. Әл-Кәсәни (Алла Тағала оны рақымына алсын) былай деген:

«Әбу Ханифа бойынша, барбат, дабыл, сыбызғы, даф және сол сияқты музыкалық аспаптарды сатуға болады, бірақ бұл — мәкруһ. Ал Әбу Юсуф пен Махаммад бойынша, мұндай заттарды сату келісімі жасалған болып есептелмейді (яғни, саудалары батыл болады). Өйткені бұлар ойын-сауық үшін әзірленген, күнә мен бұзақылыққа арналған аспаптар болғандықтан, (шариғи құны бар) мүлік болып саналмайды. Сондықтан оларды сатуға болмайды.

Әбу Ханифаның (Алла оны рақымына алсын) дәлелі — оларды басқа қырынан шариғатқа сай пайдалануға болады. Мысалы, оларды зат салатын ыдыстарға айналдыруға немесе өзге де пайдалы мақсаттарға қолдануға болады. Сондықтан олар мүлік санатынан шықпайды» («Бәдәиғ ас-Санаиғ», 4\337).

Ханафи ғалымдары бұл аспаптарды бөлшектемей тұрып сатуға қатысты айтқан мәкруһ үкімі, мәкруһ тахримді білдіреді. Өйткені Ибн әл-Һумам «әл-Һидаяның» «Мәкруһ саналатын істер туралы бөлімін» түсіндірудің басында былай деген:

«Бұл бөлім фасидтен төмен тұрғандықтан, автор оны содан кейін келтірген. Оның төмен тұруы шариғи тыйым тұрғысынан емес, келісімнің жарамсыз болмауы тұрғысынан айтылған. Әйтпесе, мұндағы мәкруһ істердің барлығы — мәкруһ тахрим. Оларды істеудің күнә екендігі жөнінде хиләф бар екенін білмейміз».

Бұдан сатушы үшін сатудан түскен ақшаның адал болмайтыны шығады.

Шафиғи ғалымдары да бұл аспаптарды бөлшектемей тұрып сатудың мәкруһ екенін анық айтқан. Шафиғи ғалымы Мәуарди (Алла Тағала оны рақымына алсын) былай деген:

«Домбыра, уд, даф және сыбызғы сияқты музыкалық аспаптарды бөлшектегеннен кейін пайдалануға болатын болса, оларды сатуға рұқсат етіледі. Ойыншықтардың үкімі де осындай. Алайда күнәға пайдаланылатын сипаты сақталып тұрғандықтан, оларды бөлшектемей тұрып сату мәкруһ саналады. Егер сол қалпында сатылса, сату келісімі бәрібір жарамды болады».

Алайда шафиғи ғалымдары өз сөздерінде «мәкруһ» ұғымы қосымша түсіндірмесіз қолданылғанда, одан тәнзиһән мәкруһ меңзелетінін айтқан. Алла Тағала жақсырақ біледі.

Муфти Мухаммад Тақи әл-Усмани әл-Ханафи, «Фиқһу әл-Буиуғ», 1\316-318.

Би мәселесі.

2026-09-30T18:40:38.214Z

Шейх (ән-Нәхләуи атымен танымал) Халил ибн Абдул-Қадир әш-Шәйбани әл-Ханафи өзінің «әд-Дурар әл-Мубаха фи Хазр уә әл-Ибаха» (480 бет) кітабында айтты:

«Би – әуеннің ырғағына сай түрлі қимылдар жасау.

Имам Әбу әл-Уәфә ибн Ақил (Аллаһ оны рақымына алсын) би билеудің тыйым салынғанына Құранда айқын дәлел бар екенін айтып, Аллаһ Тағаланың мына сөзін келтірген:

﴾Ешкімге мұрныңды шүйірме, жер бетінде кердеңдеп жүрме!﴿ Сондай-ақ Аллаһ Тағала тәкаппарланып, паңданған адамды айыптап: ﴾Шүбәсіз, Аллаһ кеуде керіп, менменсіген мақтаншақтардың ешбірін ұнатпайды﴿ («Лұқман» сүресі, 18-аят).

Ал би билеу — кердеңдеу мен паңданудан да ауыр.

Биді алғаш шығарғандар — Сәмиридің қауымы. Ол оларға мөңірейтін денесі бар бұзау жасап берген кезде, олар оның айналасында билеп, еліре бастады¹. Сондықтан бұл — дінсіздер мен бұзауға табынушылардың жолы.

«Әт-Татархания» кітабында айтылған:

«Жоғарыда айтылған сипаттағы би билеу харам аспаптармен орындалатын әуенді тыңдау кезінде рұқсат етілмейді».

Ал «әз-Захира» кітабында:

«Би — үлкен күнә. Өйткені оның құрамында кесімді түрде харам болған нәрсе бар».

Имам әл-Бәззәзи өзінің пәтуалар жинағында былай деген:

«Имам әл-Қуртуби, Аллаһу Тағала оны рақымына алсын: “Ақиқатында, ән айту, таяқшамен ұрып ойналатын (ішекті музыкалық) «сантир» аспабын ойнау және би билеу — ижмағ бойынша харам”, — деген».

¹Құранда аталған, Мұса пайғамбардың қауымын адастырған адам. Мұса пайғамбар Синай тауына кеткенде, ол алтыннан мөңірейтін бұзау мүсінін жасап, халықты соған табынуға азғырған («Таһа» сүресі, 85–88-аяттар).

﴾Уа, иман келтіргендер! Аллаһты көп еске алыңдар! Оны пәксің деп, ертелі-кеш ұлықтаңдар!﴿ .

2026-09-30T13:41:19.438Z

﴾Уа, иман келтіргендер! Аллаһты көп еске алыңдар! Оны пәксің деп, ертелі-кеш ұлықтаңдар!﴿ «әл-Ахзаб» сүресі, 41-42 аят.

Шейх Исмаил Хаққи әл-Бурсауи әл-Ханафи әл-Матуриди өзінің «Руху әл-Баян» тәпсірінде аяттың түсіндірмесінде айтты:

﴾Уа, иман келтіргендер! Аллаһты көп еске алыңдар!﴿, яғни Аллаһқа лайықты түрде «Ләә иләәһә иллАллаһ», «Субханаллаһ», «Аллаһу Әкбар» деп және сол сияқты зікірлермен еске алыңдар.

Зікір — бір нәрсені жүректе немесе тілмен еске алу. Ол ұмытқаннан кейін еске алу болуы мүмкін. Бұл — жалпы адамдардың хәлі. Немесе жүректің үнемі Аллаһпен болып, Оны естен шығармауы. Бұл — ерекше құлдардың хәлі. Өйткені олар мүлде ұмытпайды әрі барлық жағдайда Аллаһты еске алып жүреді.

﴾Аллаһты көп еске алыңдар!﴿, яғни күндіз-түні барлық уақытта, құрлықта да, теңізде де, жазықта да, тауда да, сондай-ақ барлық жағдайда: тұрғылықты кезде де, сапарда да, дені сау кезде де, ауырғанда да, жасырын да, жария да, тұрып та, отырып та Аллаһты көп еске алыңдар.

﴾Оны пәксің деп﴿, яғни Аллаһу Тағаланы Оған лайықсыз болған барлық нәрседен пәк деп біліңдер, ﴾ертелі-кеш ұлықтаңдар!﴿, яғни күннің басында. Мұндағы мақсат — барлық уақытта Аллаһты тәсбих ету. Алайда аталған екі уақыттың өзге уақыттардан артықшылығы болғандықтан, оларға ерекше мән берілген. Өйткені бұл екі уақытқа періштелер куә болады. Бұған Пайғамбарымыздың ﷺ мына хадисі дәлел:

«Сендердің араларыңа түнгі періштелер мен күндізгі періштелер кезектесіп келіп тұрады».

Сондай-ақ Аллаһу Тағала ризықтарды бөліп, берекелерін түсіріп және дұғаларды қабыл етеді. Бұл — таң атқаннан күн шыққанға дейінгі уақыт. Сондықтан осы қадірлі уақытта ғапылдыққа салынбау қажет.

Хадисте айтылған:

«Кім таң намазын жамағатпен оқып, содан кейін күн шыққанға дейін отырып Аллаһу Тағаланы зікір етсе, кейін екі ракағат намаз оқыса, оған толық, толық, толық қажылық пен ұмраның сауабындай сауап беріледі».

Сондықтан әдепті, кемел жандар таң намазынан кейін ишрақ уақытына дейін жиналып зікір етуді үзбей жалғастырып келген. Өйткені бұл уақытта жасалған зікірдің нәпсіге әсері өте зор. Тіпті осы уақытта зікір ету Құран оқудан абзалырақ. Бұған «әл-Масабих» кітабының түсіндірмесінде айтылғандай, Пайғамбарымыздың ﷺ: «Содан кейін отырып, Аллаһты зікір етсе», — деген сөзі де меңзейді.

Хазіретті Әнас (Аллаһ оған разы болсын) айтты: «Бізге мұртты қысқарту, тырнақты алу, қолтық түгін жұлу және ұятты жердің түгін қыруды қырық түннен артық қалдырмау мерзімі белгіленді».

2026-09-30T10:46:29.181Z

Хазіретті Әнас (Аллаһ оған разы болсын) айтты:

«Бізге мұртты қысқарту, тырнақты алу, қолтық түгін жұлу және ұятты жердің түгін қыруды қырық түннен артық қалдырмау мерзімі белгіленді».

1. Имам (әл-Музһири атымен танымал) Мухаммад ибн әл-Хусәйн әз-Зәйдәни әл-Ханафи (һ. 727 ж. қайтыс болған) «әл-Мәфәтих фи шарх әл-Мәсабих» кітабында (3218-ші) хадистің түсіндірмесінде айтты:

Бұл істердің мерзімі туралы «әл-Масабих» кітабында келмеген басқа да хадистер бар.

Ибн Омардан (Аллаһ оларға разы болсын) риуаят етіледі: Пайғамбар ﷺ әр жұма сайын тырнағын алып, мұртын қысқартатын.

Әбу Абдуллаһ әл-Ағаррдан риуаят етіледі: Пайғамбар ﷺ жұма намазына шықпас бұрын мұртын қысқартып, тырнағын алатын.

Осыған қатысты хадистердің көбінде Пайғамбардың ﷺ әр жұма сайын мұртын қысқартып, тырнағын алғаны айтылған.

Сондай-ақ: «Ұятты жердің түгін әр жиырма күн сайын қырады, ал қолтық түгін әр қырық күн сайын жұлады», — делінген. Тағы бір пікірде: «Әр ай сайын», — делінген.

«Ихия улумд-дин» кітабында: «Тырнақ алудың әдебі — қол тырнақтарын алғанда (оң қолдың) сұқ саусағынан бастап, бас бармақпен аяқтау. Ал аяқ саусақтарының тырнағын алғанда оң аяқтың шынашағынан бастап, сол аяқтың шынашағымен аяқтау», — деп айтылған (төмендегі суретте көрсетілген).

2. Ғұлама мухаддис Абдул-Хақ Сайфуд-Дин әл-Бухари әд-Дәһләуй әл-Ханафи әл-Матуриди ән-Нақшбанди өзінің әйгілі «Ләмәғату әт-Тәнқих фи шархи Мишакт әл-Масабих» кітабында (4422-ші) хадистің түсіндірмесінде айтты:

Мұны осы мерзімге дейін кешіктіру мәкруһ және осы күйде намаз оқу да мәкруһ.

Сондай-ақ: «Пайғамбар ﷺ әр жұма сайын мұртын қысқартып, тырнағын алатын, ұятты жердің түгін әр жиырма күн сайын қыратын, ал қолтық түгін әр қырық күн сайын жұлатын», — делінген.

Аллаһ дұрысын жақсырақ біледі.

Кіндіктен жоғары мүшелерде оң жақтан бастап, оң жақпен аяқтау, ал кіндіктен төмен мүшелерде оң жақтан бастап, сол жақпен аяқтау әдеп екендігі кейбір хадис түсіндірмелерінде айтылған.

Пайғамбар ﷺ қазағтан тыйған.

2026-09-30T10:21:20.417Z

3416 — Нафиғ Ибн Омардан (Аллаһ оларға разы болсын):

«Пайғамбардың ﷺ қазағтан тыйғанын естідім», — деді.

Нафиғтан: «Қазағ деген не?» — деп сұралғанда, ол: «Баланың басының бір бөлігін қырып, бір бөлігін қалдыру», — деді. Кейбір ғалымдар бұл түсіндірмені хадистің мәтініне қосып жеткізген.

3417 — Ибн Омардан (Аллаһ оларға разы болсын) риуаят етіледі:

«Пайғамбар ﷺ басының бір бөлігі қырылып, бір бөлігі қалдырылған баланы көрді. Сонда бұлай істеуден тыйып:

«Басын түгелдей қырыңдар немесе түгелдей қалдырыңдар», — деді».

Имам (әл-Музһири атымен танымал) Мухаммад ибн әл-Хусәйн әз-Зәйдәни әл-Ханафи (һ. 727 ж. қайтыс болған) «әл-Мәфәтих фи шарх әл-Мәсабих» кітабында (3416-ші) хадистің түсіндірмесінде айтты:

«Қазағ» (القَزَع) сөзінің мағынасы — бұлттың бір бөлігі. Бастың айналасындағы шаш қырылып, әр жерде қалдырылған шаш бөліктері бұлттың бөлек-бөлек бөліктеріне ұқсатылған.

Қазағтың мәкруһ болуының себебі — адамның сыртқы көрінісін ұсқынсыз етуі. Өйткені қазағ адамның келбетін ұсқынсыз етеді. Сондай-ақ қазағ — дінсіздердің әдетінен.

Құран мұсхафын мұсылман емес адамға сату мәселесі.

2026-09-29T13:39:13.305Z

Шариғаттағы Исламның қасиетті нәрселерін қорлауға жол бермеу мақсатында мұсылман емес адамға сатуға тыйым салынған заттардың қатарына Құран мұсхафын, тәпсір, хадис және фиқһ кітаптарын мұсылман емес адамға сату да кіреді.

Имам Шафиғи: «Құран мұсхафын дінсізге сату саудасы батыл», — деген. Бұл — ханбалилердің де пікірі.

Ал ханафилер мен мәликилер: «Сауда дұрыс болады, бірақ оған Құран мұсхафты өз меншігінен шығару бұйырылады», — деген.

Имам ас-Сарахси, Аллаһу Тағала оны рақымына алсын, былай дейді:

«Осы пікір хиләфқа сәйкес, егер дінсіз адам мұсхаф сатып алса, Имам Шафиғидың пікірінше, бұл сауда дұрыс болмайды. Өйткені ол мұсхафты құрметсіздеуі мүмкін, ал бұл мұсылмандарды қорлауға алып келеді.

Ал біздің мәзһабымызда оның сатып алуы саудасы дұрыс болады. Себебі сатып алу әрекетінің өзінде мұсылмандарды қорлау деген нәрсе жоқ. Бұл мәселеде біздің пікіріміз айқынырақ. Өйткені дінсіз адам мұсхафты қорламайды. Себебі ол оның сөздері шешен әрі ондағы даналықтар терең деп сенеді. Оны Аллаһ Тағаланың сөзі деп сенбесе де, оған құрметсіздік танытпайды.

Алайда кейін ол (дінсіз адам) мұсхафты сатуға мәжбүрленеді. Себебі ол мұсхафты лайықты түрде құрметтемейді. Егер мұсхаф оның меншігінде қалдырылса, ол нәжіс күйінде оған қол тигізеді.

Аллаһ Тағала:

﴾Расында, мүшріктер — лас адамдар﴿, — деген («әт-Тәуба» сүресі, 28-аят).

Сондай-ақ Құран жайында:

﴾Оны таза жандардан өзгелер ұстай алмайды﴿, — деген («әл-Уақиға» сүресі, 79-аят).

Сондықтан ол мұсхафты мұсылмандарға сатуға мәжбүрленеді».

Бұл мәселедегі негізгі дәлел — Абдуллаһ ибн Омардан (Аллаһ оған разы болсын) жеткен мына хадис:

«Аллаһ Елшісі ﷺ Құранды дұшпан еліне алып сапарға шығудан тыйды».

Имам Бұхари және Имам Муслим риуаят еткен. Муслимнің риуаятында:

«Өйткені мен оны дұшпанның қолына түсіп қалады деп қауіптенемін», — деген қосымша бар.

Демек, Аллаһ Елшісі ﷺ мұсхафтың дінсіздердің қолына түсіп қалуынан сақтандырған.

Фақиһтардың көпшілігі мұның себебін: «Олар мұсхафты қорлауы мүмкін деп қауіптену», — деп түсіндірген.

Алайда Имам ат-Тахауи, Аллаһу Тағала оны рақымына алсын, бұған басқа себеп айтқан. Имам ас-Сарахси, Аллаһу Тағала оны рақымына алсын, одан жеткізіп, осы хадисті түсіндіру барысында былай дейді:

«Мұның түсіндірмесі: бұл — жеткілікті күші жоқ шағын атты әскер тобымен сапарға шығуға қатысты. Имам Мухаммад, Аллаһу Тағала оны рақымына алсын, осылай айтқан.

Ал Имам ат-Тахауи, Аллаһу Тағала оны рақымына алсын: “Бұл тыйым сол кездегі жағдайға байланысты еді. Өйткені ол кезде мұсылмандардың қолында мұсхафтар көп емес болатын. Сондықтан мұсхафтар дұшпанның қолына түссе, Құранның бір бөлігі мұсылмандардың қолынан жоғалып кету қаупі бар еді. Ал біздің заманымызда мұсхафтар мен қарилардың көптігіне байланысты мұндай қауіп жоқ”, — деген.

Имам ат-Тахауи: “Егер мұсхаф олардың қолына түссе де, олар оны қорламайды. Өйткені олар оның Аллаһтың сөзі екенін мойындамаса да, оның ең ықшам сөздермен ең терең мағыналарды жеткізетін, ең шешен сөз екенін мойындайды. Сондықтан басқа кітаптарды қорламағандары секілді, оны да қорламайды”, — деген.

Алайда Имам Мухаммадтың айтқаны дұрысырақ. Өйткені олар мұсылмандарды ашуландыру үшін мұсхафты қорлауы мүмкін. Мұндай жағдай Қарматтар (сектасы) Меккені басып алған кезде де болған. Олар мұсхафтарды дәрет сындырғаннан кейін тазалану үшін қолданған. Ақырында Аллаһ олардың түбіне жетті.

Сондықтан зиммиге (яғни, мұсылман мемлекетінің қорғауында, оның аумағында тұрақты тұратын кітап иесіне) мұсхаф сатып алуға тыйым салынады әрі оны сатуға мәжбүрлейді. Мұсылман құлды сатып алған жағдайда оны сатуға мәжбүрленетіні секілді».

Фақиһтар келтірген себептерден бұл тыйымның мұсхафты олардың қорлау қаупіне байланысты екені көрінеді. Осыған сүйене отырып, фақиһтар олардың мұсхафты меншіктеп алуына жол бермеу үкімін шығарған.

Шафиғилер мен ханбалилер олардың мұсхафты меншіктеп алуының өзін қорлау үкімінде деп санаған.

Ал ханафилер мен мәликилер олардың жай ғана меншіктеп алуын қорлау деп санамаған. Алайда мұсхафтың олардың қолында қала беруі оны қорлауға алып келуі мүмкін болғандықтан, оны меншігінен шығаруды бұйырған. Өйткені олар мұсхафты лайықты түрде құрметтемейді әрі оған дәретсіз қол тигізеді.

Алайда әсіресе ханафилер айтқан бұл себептен мынадай қорытынды шығады: егер осы тыйым салынған нәрселерден қауіп болмаса әрі олардың Исламды қабылдауынан үміт етілсе, мұсхафтың олардың қолында қалуында кедергі жоқ.

Сондықтан ханафилер мен шафиғилер дінсіз адамға Құран үйретуге рұқсат берген.

Имам Мухаммад «әс-Сияр әл-Кәбир» кітабында былай дейді:

«Егер харби (яғни, мұсылман мемлекетімен келісімі жоқ, мұсылман емес мемлекеттің азаматы болған дінсіз адам) немесе зимми (яғни, мұсылман мемлекетінің қорғауында, оның аумағында тұрақты тұратын кітап иесі) мұсылманға: “Маған Құран үйрет”, — десе, оған Құран үйретудің немесе дінді түсіндірудің оқасы жоқ. Бәлкім, Аллаһ оның жүрегін өзгертер».

Имам ас-Сарахси осы сөзге берген түсіндірмесінде былай дейді:

«Аллаһ Елшісі ﷺ мүшріктерге Құран оқып бергенін көрмейсің бе? Әрі оған осылай істеу бұйырылған. Аллаһ Тағала:

﴾Уа, (ардақты) Елші! Раббыңнан өзіңе түскенді жеткіз﴿, — деген («әл-Мәида» сүресі, 67-аят).

Османнан (Аллаһ оған разы болсын) жеткен хадисте Аллаһ Елшісі ﷺ:

«Адамдардың ең жақсысы — Құранды үйреніп, оны өзгеге үйреткені», — деген.

Бұл жерде мұсылмандарға үйрету мен дінсіздерге үйретудің арасы ажыратылмаған.

Егер әлі шариғат үкімдері жүктелмеген адамдарға кейін шариғат үкімдері жүктелген кезде онымен амал етеді деген үмітпен үйрету құпталса, онда шариғат үкімдері жүктелген адамдарға тура жол тауып, онымен амал етеді деген үмітпен үйретудің құпталуы одан да лайығырақ».

Имам ат-Тахауи, Аллаһу Тағала оны рақымына алсын, былай дейді:

«Имам Мухаммад Имам Әбу Ханифадан: “Харби мен зиммиге Құран және фиқһ үйретудің оқасы жоқ”, — деген сөзді жеткізген әрі бұл мәселеде қайшы пікір келтірмеген.

Хаммад ибн Сәләмә Хабиб әл-Муғаллимнен риуаят етеді. Ол былай дейді: “Мен Хасаннан: «Зиммилердің балаларына Құран үйретейін бе?» — деп сұрадым. Ол: «Иә. Олар Тәурат пен Інжілді оқып жүрген жоқ па? Ал ол да Аллаһтың кітабынан», — деді”.

Әбу Джағфар былай дейді: “Аллаһ Тағала:

﴾Бұдан басқа, егер мүшріктердің бірі сенен пана тілесе, оны қанатыңның астына ал. Сонда ол үшін Аллаһтың сөзін есту мүмкіндігі туады (бәлкім, иман келтірер)﴿, — деген («әт-Тәуба» сүресі, 6-аят).

Шуғайб ибн Әбу Хамза әз-Зуһриден, ол Уруадан риуаят етеді. Уруаға Усама ибн Зәйд Аллаһ Елшісінің ﷺ бір мәжілістің жанынан өткенін хабарлаған. Ол мәжілісте Абдуллаһ ибн Убәй ибн Сәлул отырған еді. Бұл Абдуллаһ ибн Убәй ибн Сәлул Исламды қабылдамай тұрған кез болатын. Аллаһ Елшісі ﷺ оларды Аллаһ Тағалаға шақырып, оларға Құран үйретті».

Ал дінсіз адамның мұсхафқа қол тигізуіне келсек, Имам Мухаммад ғұсыл алғаннан кейін оған қол тигізуге рұқсат берген.

Имам әл-Кәсәни, Аллаһу Тағала оны рақымына алсын, былай дейді:

«Имам Әбу Юсуфтан: “Дінсіз адамға мұсхафқа қол тигізуге рұқсат етілмейді. Өйткені дінсіз адам нәжіс саналады. Сондықтан мұсхафты оның қол тигізуінен сақтау қажет”, — деген пікір риуаят етілген.

Ал Имам Мухаммад: “Егер ол ғұсыл алса, мұсхафқа қол тигізуінің оқасы жоқ. Өйткені оған қол тигізуге кедергі болған нәрсе — дәретсіздік еді, ал ол ғұсыл арқылы жойылды. Енді оның сенімінің нәжістігі ғана қалды. Ал ол оның жүрегінде, қолында емес”, — деген».

Имам Мухаммадтың, Аллаһу Тағала оны рақымына алсын, пікірін Омар ибн әл-Хаттабтың (Аллаһ оған разы болсын) Исламды қабылдауы туралы Әнас ибн Мәликтен (Аллаһ оған разы болсын) жеткен риуаят та қуаттайды. Онда былай делінген:

«Омар үмітін үзген кезде:

— Қолдарыңдағы мына жазбаны маған беріңдер, оқып көрейін, — деді.

Сонда қарындасы:

— Сен лассың. Оған тек тазаланғандар ғана қол тигізеді. Сондықтан барып ғұсыл ал немесе дәрет ал, — деді.

Омар орнынан тұрып, дәрет алды. Содан кейін жазбаны алып, «Таһа» сүресін оқи бастады. Сөйтіп:

﴾«Мен Алламын, бұған еш күмәнің болмасын! Менен басқа тәңір жоқ! Олай болса, Маған құлшылық қыл һәм Мені зікір етіп, еске алу мақсатында кемеліне жеткізіп, намаз оқы!»﴿, — деген аятқа дейін оқыды» («Таһа» сүресі, 14-аят)».

Бұл риуаятты Ибн Сағд Исхақ ибн Юсуф әл-Азрақтан жеткізген. Ол — сенімді әрі негізгі хадис жинақтарының риуаятшыларының бірі.

Алайда ол бұл риуаятты Қасым ибн Осман әл-Басриден жеткізеді. Оны Ибн Хиббан сенімді деп бағалаған, ал басқа ғалымдар әлсіз деп бағалаған.

Жоғарыда айтылғандардың барлығын қорытындыласақ, егер дінсіз адамның Исламды қабылдауынан үміт етілсе әрі оның мұсхафты қорламайтынына сенімді болса, Имам Мухаммадтың, Аллаһу Тағала оны рақымына алсын, пікірі бойынша мұсхафты оның қолында қалдыруға кедергі жоқ.

Ал ханафилердің: «Мұсхафты дінсіз адамға сатуға болады, бірақ кейін ол оны өз меншігінен шығаруға мәжбүрленеді», — деген пікірі, негізінен, оның мұсхафты қорлауынан қауіп бар жалпы жағдайларға қатысты. Сондықтан мұндай қауіп жоқ жағдай бұл үкімнен тыс болуы керек.

Бұл — араб тіліндегі мұсхафтың үкімі.

Ал Құран Кәрімнің аудармалары мен тәпсірлеріне келсек, кейбір фақиһтар оларды мұсхафтың үкіміне қосқан. Сондай-ақ хадис пен фиқһ кітаптарын да осы үкімге қосқан. Алайда оларды сатудың дұрыстығына қатысты фақиһтар арасында хиләф бар.

Бұл кітаптардың мәселесі мұсхафқа қарағанда жеңілірек. Өйткені оларға дәретсіз қол тигізуге рұқсат етіледі. Сондықтан дінсіз адамның оларды қорлау қаупінен басқа, бұл кітаптарды оның қолында қалдыруға тыйым салатын себеп жоқ.

Егер олардың қорланбайтынына сенімді болса, дінсіз адамның оларды меншіктеп алуына тыйым салынбауы керек. Әсіресе, осы кітаптардағы Исламның көркем жақтарымен танысуы арқылы оның Исламға бет бұруынан үміт етілсе.

Аллаһу Тағала дұрысын жақсырақ біледі.

Муфти Мухаммад Тақи әл-Усмани әл-Ханафи, «Фиқһу әл-Буиуғ», 1\167-172.

«Аллаһ Елшісі ﷺ намазды бастаған кезде екі қолын құлақтарының тұсына дейін көтеретін, содан кейін қайта көтермейтін».

2026-09-29T10:44:07.391Z

Бара ибн Азибтен (Аллаһ оған разы болсын) жеткен риуаятта:

«Аллаһ Елшісі ﷺ намазды бастаған кезде екі қолын құлақтарының тұсына дейін көтеретін, содан кейін қайта көтермейтін».

Имам Бадруд-Дин әл-Ғайни әл-Ханафи өзінің әйгілі «Шарху Сунан Әби Дәут» кітабында (732-ші) хадистің түсіндірмесінде айтты:

Яғни, бұдан кейін қолдарын қайта көтермейтін. Бұл хадисте екі мәселе бар:

Біріншісі: (ифтитах тәкбірде) қолдарды құлаққа жақын жерге дейін көтеру.

Екіншісі: қол көтеру тек намазды бастау тәкбірінде ғана болады. Ал қол көтеру туралы келген риуаяттар мансұх болған. Мұны бұған дейін бірнеше рет атап өттік.