@al-hanafia_al-maturidia

Бір адам: «Уа, Аллаһ Елшісі ﷺ, менің әкем қайда?» — деп сұрады. Аллаһ Елшісі ﷺ: «Әкең тозақта», — деді. Әлгі адам бұрылып кеткен кезде, Аллаһ Елшісі ﷺ оны шақырып: «Расында, менің әкем де, сенің әкең де тозақта», — деді».

2026-04-26T17:57:36.310Z

Хазіретті Әнәс жеткізген хадисте:

«Бір адам: «Уа, Аллаһ Елшісі ﷺ, менің әкем қайда?» — деп сұрады. Аллаһ Елшісі ﷺ: «Әкең тозақта», — деді. Әлгі адам бұрылып кеткен кезде, Аллаһ Елшісі ﷺ оны шақырып: «Расында, менің әкем де, сенің әкең де тозақта», — деді».

Шейхул-Ислам Шәбир Ахмад әл-Усмани әл-Ханафи әл-Матуриди «Фәтху әл-Мулһим би-шарх Сахих Муслим» кітабында (499-шы) хадистің түсіндірмесінде айтты:

(Әлгі адам бұрылып кеткен кезде, Аллаһ Елшісі ﷺ оны шақырып: «Расында, менің әкем де, сенің әкең де тозақта», — деді») дегені: бұл — ортақ қайғы арқылы жұбату, жақсы қарым-қатынас көрсету түрінен.

Имам ән-Нәуәуи:

«Бұл хадисте күпірлік үстінде өлген адамның тозақта болатыны, әрі оған ең жақын, ең ардақты адамдарға туыстығы да пайда бермейтіні айтылған. Сондай-ақ онда Исламға дейінгі аралық кезеңде арабтардың пұтқа табынған күйінде өлгендері тозақ иелерінен екені айтылған. Бұл — оларға дағуат жетпей тұрып жауапқа тарту емес. Өйткені оларға Ибраһим және басқа пайғамбарлардың дағуаты жеткен еді. Аллаһ Тағаланың салауаты мен сәлемі олардың барлығына болсын», – деді.

Ғұлама Ибн Хаджар әл-Хайтами «әз-Зауәжир» кітабында былай деді:

«Біздің Пайғамбарымызға ﷺ Аллаһ Тағала ерекше құрмет көрсетіп, ата-анасын қайта тірілтіп, олар иман еткен. Бұл туралы әл-Қуртуби және Шам хадисшісі Ибн Насируд-Дин әд-Димашқи және басқалар сахих деген хадисте келген: “Олар (Пайғамбарымыздың ﷺ ата-анасы) өлгеннен кейін иман келтіріп, пайдасын көрді. Бұл – жалпы қағидаға қайшы болса да, Пайғамбарымызға ﷺ көрсетілген құрмет үшін”».

Бұл сөз «Радд әл-Мухтар» кітабында осылай келтірілген.

Ибн Абидин айтты:

«Бұл (ата-анасының тірілтіліп, иман келтіргені туралы) сөз Имам Әбу Ханифа «әл-Фиқһу әл-Әкбар» кітабында айтқан: “Пайғамбарымыздың ата-анасы және атасы Абдул-Мутталиб күпірлік үстінде қайтты” деген пікіріне де, Сахих Муслимде келген: “Раббымнан анам үшін истиғфар тілеуге рұқсат сұрадым, бірақ маған рұқсат берілмеді” деген хадиске де, сондай-ақ: “Бір адам: ‘Уа, Аллаһтың Елшісі, менің әкем қайда?’ – деп сұрады. Ол: “Тозақта”, – деді. Ол адам бұрылып кеткенде, оны шақырып: “Менің әкем де, сенің әкең де тозақта”, – деді” деген хадиске де қайшы келмейді. Өйткені бұл тірілту кейінірек болуы мүмкін.

Ал олардың (Пайғамбарымыздың ﷺ ата-анасының) құтылуын “фатра дәуірінде өлді” деп дәлелдеу – әшғари ғалымдарының негізіне сүйенеді. Олардың пікірі бойынша, дағуат жетпеген адам құтылған күйде өледі.

Ал матуриди ғалымдарына келсек: егер адам өздігінен ой жүгіртуге жеткілікті уақыт өтпей тұрып, иман да, күпір де ұстанбай өлсе – оған жаза жоқ. Ал егер күпірді ұстанса немесе жеткілікті уақыт өткен соң ешнәрсеге сенбей өлсе – онда жағдай басқаша.

Иә, Бухара матуридилері бұл мәселеде әшғарилермен келіскен. Олар имамның: “Жаратушысы туралы надандыққа ешкімге ақтау жоқ” деген сөзін пайғамбар жіберілгеннен кейінгі кезеңге жориды. Мұны Ибн әл-Һумам «әт-Тахрир» еңбегінде таңдаған.

Алайда бұл – күпірлік сеніммен өлген адамға қатысты емес. Имам ән-Нәуәуи және Фахруддин әр-Рази ашық түрде: “Пайғамбар келмей тұрып, бірақ ширк үстінде өлген адам – тозақта” деп айтқан. Кейбір мәлики ғалымдары да “фатра иесінің азапталуы” туралы хадистерді осы мағынада түсіндірген.

Ал ширк жасамаған, бірақ таухидке де келмей, өмірін бейқамдықпен өткізген адамдар жайында – ғалымдар арасында пікірталас бар.

Ал ақылымен хақты тапқандар, мысалы Қусс ибн Сағида және Зайд ибн Амр ибн Нуфайл сияқты – олардың құтылатынына келіспеушілік жоқ.

Осыған сүйеніп, Аллаһтың кең мейірімі тұрғысынан, Пайғамбарымыздың ﷺ ата-анасы осы топтардың бірінен болуы мүмкін деген үміт айтылады. Тіпті кейбіреулер: “Пайғамбарымыздың барлық ата-бабасы таухид иелері болған” деген. Олар дәлел ретінде: ﴾Сондай-ақ (құлшылығыңды лайықты түрде атқару үшін) сәждеге бас қойғандармен бірге жан-тәніңмен намаз оқығаныңды (һәм сол өзіңмен бірге сәждеге бас қойғандардың Аллаға лайықты құл болуы үшін аянбай еңбек етіп жүргеніңді де) көруде.﴿ «әш-Шуара», сүресі, 219-аят деген аятты келтіреді.

Алайда Әбу Хайян әл-Андалуси бұл түсіндірмені қабылдамай, оны рафидилердің сөзі деп сынға алған және аяттың мағынасы басқа екенін айтқан.

Қорыта айтқанда, кейбір ғалымдар айтқандай: бұл мәселе жайында тек әдеппен сөйлеу керек. Бұл – білмеу зиян келтіретін, қабірде сұралатын немесе қияметте жауап берілетін мәселе емес. Сондықтан тілін бұл жайында тек жақсы сөз айту – қауіпсіз әрі абзал».

Ескерту:

Кейбір хадисшілер:

«Фатра иелерін, дұрыс пікір бойынша, – олар Қиямет күні сыналады. Сондықтан оларды жалпы түрде жәннаттық немесе тозақтық деп кесіп айтуға болмайды», – деген.

Ибн Хаджар әл-Әсқалани «Фәтху әл-Бәрри» еңбегінде былай деді:

«Есуас (ақыл-есі кем) адам мен фатра дәуірінде өлгендерге қатысты сынақ мәселесі сахих жолдармен келген».

Сондай-ақ Әл-Бәйһақи «әл-Иғтиқад» кітабында бұл көзқарастың дұрыс мәзһаб екенін жеткізген.

Бұған қарсы: «Ақырет – таклиф (шариғи міндет жүктеу) орны емес, онда амал да, сынақ та болмайды», – деп сын айтылған.

Оған жауап ретінде: бұл – адамдар жәннатқа немесе тозаққа түпкілікті орныққаннан кейінгі жағдайға қатысты. Ал Қиямет алаңдарында (хашр майданында) мұндай сынақтың болуы мүмкін.

Аллаһ Тағала айтты: ﴾Күндердің күнінде, ақиқат анық болып көрінеді және іс насырға шабады. (Сонда күллі жаратылыс құдіреті күшті жалғыз Жаратушыға) сәжде етуге шақырылады, алайда (тіршілігінде өз еркімен сәждеге бас қоймағандар) сәжде ете алмайды﴿ «Қалам» сүресі, 42-аят.

Сондай-ақ Сахих әл-Бухари және Сахих Муслим кітаптарында: «Адамдарға сәжде жасау бұйырылады. Сонда мұнафықтың арқасы тақтай сияқты қатып қалып, сәжде жасай алмай қалады», – деп келген».

Бір адам: «Уа, Аллаһ Елшісі ﷺ, менің әкем қайда?» — деп сұрады. Аллаһ Елшісі ﷺ: «Әкең тозақта», — деді. Әлгі адам бұрылып кеткен кезде, Аллаһ Елшісі ﷺ оны шақырып: «Расында, менің әкем де, сенің әкең де тозақта», — деді».

2026-04-26T16:27:00.573Z

Хазіретті Әнәс жеткізген хадисте:

«Бір адам: «Уа, Аллаһ Елшісі ﷺ, менің әкем қайда?» — деп сұрады. Аллаһ Елшісі ﷺ: «Әкең тозақта», — деді. Әлгі адам бұрылып кеткен кезде, Аллаһ Елшісі ﷺ оны шақырып: «Расында, менің әкем де, сенің әкең де тозақта», — деді».

Үлкен мухаддис имам Халил Ахмад әс-Сәһәранфури әл-Ханафи әл-Матуриди өзінің әйгілі «Бәзл әл-Мәджһууд фи халли сунан Әбу Дәуд» кітабында (4618-ші) хадистің түсіндірмесінде айтты:

(«Бір адам: «Уа, Аллаһ Елшісі ﷺ, менің әкем қайда?» — деп сұрады) яғни: жәннатта ма, әлде тозақта ма? (Аллаһ Елшісі ﷺ: «Әкең тозақта», — деді). Өйткені ол күпірлікте қайтыс болған. (Әлгі адам бұрылып кеткен кезде, Аллаһ Елшісі ﷺ оны шақырып: «Расында, менің әкем де, сенің әкең де тозақта», — деді»).

«Фәтху әл-Уәдуд» кітабында айтты: «Пайғамбарымыздың ﷺ ата-анасы құтылды деп айтқандар, бұл хадисті “әке” сөзі “көке” мағынасында қолданылған деп жориды. Өйткені араб тілінде “әке” сөзі кейде көкеге де айтылады. Әбу Талиб Пайғамбарымызды ﷺ тәрбиелегендіктен, осы тұрғыдан оған “әке” атауын қолдануға болады».

«Екі лағынетке себеп болатын істен сақтаныңдар».

2026-04-26T12:07:16.152Z

Хазіретті Әбу Һурайра (Аллаһ одан разы болсын) риуаят еткен хадисте Пайғамбарымыз ﷺ айтты:

«Екі лағынетке себеп болатын істен сақтаныңдар».

Сахабалар: «Уа, Аллаһ Елшісі ﷺ, ол екі лағынет қандай?» – деп сұрады.

Пайғамбарымыз ﷺ айтты: «Адамдардың жүретін жолына немесе көлеңке (отыратын) жеріне дәрет сындыру».

Үлкен мухаддис имам Халил Ахмад әс-Сәһәранфури әл-Ханафи әл-Матуриди өзінің әйгілі «Бәзл әл-Мәджһууд фи халли сунан Әбу Дәуд» кітабында (25-ші) хадистің түсіндірмесінде айтты:

(«Екі лағынетке себеп болатын істен сақтаныңдар») ... яғни лағынетке себеп болатын нәрселер. Өйткені бұл екі іс – адамдарды лағынет айтуға итермелейді.

Немесе мағынасы: «лағынетке себеп болатын екі істен сақтаныңдар». Яғни бұл жерде «екі лағынет» деп сол лағынетке жеткізетін істер меңзелген.

(Сахабалар: «Уа, Аллаһ Елшісі ﷺ, ол екі лағынет қандай?» – деп сұрады. Пайғамбарымыз ﷺ айтты: «Адамдардың жүретін жолына немесе көлеңке (отыратын) жеріне дәрет сындыру») деген сөз – осы екі лағынетке себеп болатын істердің түсіндірмесі.

Яғни адам көп жүретін жолға дәрет сындырса, адамдар одан зиян шегеді, жиіркенеді және оны қарғайды. Сол сияқты адамдар демалып, көлеңкелейтін ағаштың астына немесе сондай орындарға дәрет сындыру да – соларға зиян келтіреді.

Бұл жердегі «көлеңке» жалпы барлық көлеңке емес. Мұнда адамдар әдейі демалатын, аялдайтын, тұрақ ететін орындар меңзеліп тұр. Сондықтан кез келген көлеңкеде дәрет сындыру харам емес, бірақ адамдар пайдаланатын орындарда бұлай істеу – тыйым салынған.

Аллаһ Елшісі ﷺ бір жерде отырып (сахабалрымен) сөйлескен кезде, көзін аспанға жиі көтеретін еді.

2026-04-26T10:58:22.743Z

Әбу Абдуллаһ ибн Сәләм (Аллаһ одан разы болсын) әкесінен жеткізеді:

«Аллаһ Елшісі ﷺ бір жерде отырып (сахабалрымен) сөйлескен кезде, көзін аспанға жиі көтеретін еді».

Үлкен мухаддис имам Халил Ахмад әс-Сәһәранфури әл-Ханафи әл-Матуриди өзінің әйгілі «Бәзл әл-Мәджһууд фи халли сунан Әбу Дәуд» кітабында (4837-ші) хадистің түсіндірмесінде айтты:

Хазірет Мухаммад Яхья марқұм «әт-Тақрир» еңбегінде былай деді: «(Ол ﷺ) көзін аспанға жиі көтеретін еді». Мұнда оның сөйлесуі мен әңгімесі өзін негізгі мақсатын — аспаннан келетін хабарларды жеткізуді — ұмыттырып, алаңдатпағанына ишара бар.

Сол сияқты мүмін адам да өз сөзінде, түсіндіруінде және барлық халінде Раббысына құлшылықтан, Оны еске алудан бейқам болмауы, сондай-ақ парыз бен нәпіл міндеттерінде босаңдық танытпауы тиіс.

Осы тұрғыдан бұл риуаят — мұсылман адам сөйлеген кезде қандай күйде болуы керектігін баяндайды. Яғни, бұл — жасандылықсыз, табиғи түрде көрінетін сөз әдебінің бір түрі».

Хасан әл-Басри былай дейтін: «Аспаннан жерге құлау — “іс менің қолымда” деп айтқанымнан әлдеқайда жақсырақ».

2026-04-25T10:06:48.317Z

Хасан әл-Басри былай дейтін:

«Аспаннан жерге құлау — “іс менің қолымда” деп айтқанымнан әлдеқайда жақсырақ».

Үлкен мухаддис имам Халил Ахмад әс-Сәһәранфури әл-Ханафи әл-Матуриди өзінің әйгілі «Бәзл әл-Мәджһууд фи халли сунан Әбу Дәуд» кітабында (4611-ші) хадистің түсіндірмесінде айтты:

Яғни, бұл сөзбен тағдырды жоққа шығару меңзеледі. Өйткені адам: «іс менің қолымда» десе, онда ол өз амалдарының жаратушысы өзін деп есептеген болады. Ал бұл — Аллаһ Тағала құлдың іс-әрекеттерінің Жаратушысы екенін теріске шығару, яғни тағдырды жоққа шығару болып табылады.

Неліктен құлау “жақсырақ” делінді? Өйткені аспаннан жерге құлау — денеге қатысты азап, ал мұндай сөз айту — дінге зиян келтіретін нәрсе.

Құранда баяндалған нағыз ерлердің сипаты.

2026-04-24T12:01:20.853Z

﴾Сондай ер жігіттер бар, олардың күн-көріс көзіне айналған саудалары да, (күнделікті) алу-сату істері де оларға Аллаһты еске алуына, намаз оқуына және зекетті толық беруіне бөгет бола алмайды. Олар жүректер күйден күйге еніп, астаң-кестен болатын және көздер шарасынан шығатын ауыр күннен қорқады﴿ «ан-Нур» сүресі, 37-аят.

Шейх Мустафа әл-Хайрий әл-Хисний әл-Мансури әл-Ханафи әл-Матуриди өзінің «әл-Муқтатафу мин ғуиун әт-Тәфәсир» тәпсірінде осы аяттың түсіндірмесінде айтты:

﴾Сондай ер жігіттер бар﴿ «ерлер» деп тек ер адамдарды атады. Өйткені әйелдер сауда-саттық иелерінен емес (яғни, өйткені әйелдің асылы – үйде болуы), ﴾олардың күн-көріс көзіне айналған саудалары да﴿ — яғни сауданың ешбір түрі, ﴾(күнделікті) алу-сату істері де﴿ — яғни сауда-саттық, сатып алу мен сату, тіпті өте үлкен пайда әкелсе де ﴾оларға Аллаһты еске алуына﴿ — яғни тасбих, Аллаһқа мақтау айтуына, ﴾намаз оқуына﴿ — яғни оны өз уақытында, кешіктірмей орындаудан ﴾және зекетті толық беруіне﴿ — яғни беруге міндеттелген мал-мүлікті лайықты адамдарға беруден ﴾бөгет бола алмайды﴿ — бұл нағыз ерлердің сипаты. Бұл олардың Аллаһ Тағалаға толық берілгендігін және зікірмен шұғылдануға толықтай беріліп кеткенін білдіреді. Бұл жерде зекеттің намазбен бірге айтылуы — екеуінің ажырамас байланысты екенін білдіреді. Сондай-ақ, игі амалдар тек мешітпен ғана шектелмейтінін көрсетеді. ﴾Олар жүректер күйден күйге еніп, астаң-кестен болатын және көздер шарасынан шығатын ауыр күннен қорқады﴿ — яғни Қиямет күнінің қорқынышынан жүректер мен көздер шайқалып, күйзеліске түседі. Бұл туралы Аллаһ Тағала басқа аятта былай дейді: ﴾Сол кезде көздер шарасынан шығып, жүректер ауызға тығылып, жан алқымға келген болатын﴿ («әл-Ахзаб» сүресі, 10-аят). Бұл ерлер Аллаһты көп зікір етіп, көп құлшылық жасаса да, сонымен қатар қатты қорқынышта болады. Бұл қорқыныш тек мешіт ішінде ғана емес.

Жұма — салауат айтылатын ең абзал күндердің бірі.

2026-04-24T04:34:57.678Z

Хазіретті Әус ибн Әус жеткізген хадисте Аллаһ Елшісі ﷺ айтты:

«Расында, сендердің ең абзал күндеріңнің бірі — жұма күні. Сол күні Адам жаратылды, сол күні алынды, сол күні сырнай үрленеді және сол күні адамдар есінен танып құлайды. Сондықтан сол күні маған көп салауат айтыңдар. Өйткені сендердің салауаттарың маған ұсынылады».

Сахабалар айтты: «Уа, Аллаһтың Елшісі ﷺ! Біздің салауатымыз саған қалай ұсынылады, сен топыраққа айналып кеткеннен кейін?» Әус (Аллаһ одан разы болсын) айтты: «Олар (сахабалар) “шіріп кеткеннен кейін” дегенді меңзеді».

Сонда ол ﷺ айтты: «Расында, Аллаһ Тағала жерге пайғамбарлардың денелерін жеуді харам еткен».

Үлкен мухаддис имам Халил Ахмад әс-Сәһәранфури әл-Ханафи әл-Матуриди өзінің әйгілі «Бәзл әл-Мәджһууд фи халли сунан Әбу Дәуд» кітабында (1047-ші) хадистің түсіндірмесінде айтты:

(«Расында, сендердің ең абзал күндеріңнің бірі — жұма күні) Мәтіндегі «күндеріңнің бірі» («бірі») сөзінің қосылуы — жұма күні абзал күндердің қатарына кіретінін білдіреді. Осыған қарай, бұл жерде Арафа күні одан да абзал болуы мүмкін, немесе оған тең болуы мүмкін деген ишара бар. (Сол күні Адам жаратылды) — яғни оның балшығы жаратылды, (сол күні алынды) — яғни жаны алынды, (сол күні сырнай үрленеді) — яғни екінші үрлеу, ол арқылы ізгілер мәңгілік нығметтерге жетеді.

Ат-Тыйби былай деген және оны Ибн Хаджар әл-Әсқалани қолдаған: «Мұндағысы — бірінші үрлеу. Өйткені ол Қияметтің басталуы және екінші жаратылыстың алғышарты». Екі мағынаны да бірге қабылдауға кедергі жоқ; (және сол күні адамдар есінен танып құлайды) — яғни қатты дауыс, оның үрейінен адам өледі. Бұл — бірінші үрлеу. Аллаһ Тағала айтты: ﴾Сур үрленеді, сонда Аллаһтың Өзі (сақтап қалуды) қалаған тіршілік иелерінен басқа күллі аспан әлеміндегі және жердегі бар тіршілік сұлық түскен бойда жан тапсырады﴿ («Зумар» сүресі, 68-аят).

Бұл жерде қайталау — екі сипаттың әртүрлі болуына байланысты. Дұрысы — біз таңдаған, яғни шынайы айырмашылық бар деген пікір.
Тағы бір пікірде: бұл Мұса пайғамбардың (оған Аллаһтың сәлемі болсын) есінен тануына ишара делінген. (Сондықтан сол күні) — яғни жұма күні (маған көп салауат айтыңдар). Өйткені салауат — ең абзал құлшылықтардың бірі, әрі бұл күні оның сауабы өзгелерден артық. Себебі жұма — күндердің мырзасы, сондықтан ол күн Аллаһ Елшісіне ﷺ қызмет етуге арналатындай. (Өйткені сендердің салауаттарың маған ұсынылады») — яғни қабыл етілу түрінде ұсынылады. Негізінде, салауат Пайғамбарымызға ﷺ әрдайым періштелер арқылы ұсынылады. Ал оның ﷺ қабірінің қасында айтылған салауатты өзі тікелей естиді.

(Сахабалар айтты: «Уа, Аллаһтың Елшісі ﷺ! Біздің салауатымыз саған қалай ұсынылады, сен топыраққа айналып кеткеннен кейін?» Әус (Аллаһ одан разы болсын) айтты: «Олар (сахабалар) “шіріп кеткеннен кейін” дегенді меңзеді». Сонда ол ﷺ айтты: «Расында, Аллаһ Тағала жерге пайғамбарлардың денелерін харам еткен»). Яғни жер олардың денелерін жемейді. Өйткені пайғамбарлар қабірлерінде тірі.

Ат-Тыйби айтты: «Егер: “Жауапта неге ‘Расында, Аллаһ Тағала жерге пайғамбарлардың денелерін харам етті’ делінген? Өйткені ұсынылу мен естудің кедергісі — өлім ғой” деп сұралса, былай делінеді: Пайғамбарлардың денелерінің шірімей сақталуы — әдеттегі заңдылыққа қайшы ерекше жағдай. Аллаһ оларды бұдан қалай сақтаса, сол сияқты олардың үмметінің салауатын естуін және оған ұсынылуын да мүмкін етеді». Бұған келесі хадис дәлел болады: «Аллаһтың пайғамбары тірі, оған ризық беріледі».

Жұма күні ғұсыл құйыну және хош иіс себіну туралы.

2026-04-23T19:51:15.514Z

880 — Амр ибн Сулейм әл-Ансари (Аллаһ оған разы болсын) былай дейді:

«Мен Әбу Саидтен естігеніме куәмін, ол Аллаһ Елшісі ﷺ туралы куәлік беріп былай деді: «Жұма күні ғұсыл алу — әрбір «мухтәлим» адамға міндет. Сондай-ақ мисуак қолдануы және егер тапса, хош иіс жағуы (тиісті)».

Шейх Мухаммад Әли ас-Сабуни әл-Ханафи өзінің «әш-Шарх әл-муяссар ли-Сахих әл-Бухари» кітабында (880-ші) халистің түсіндірмесінде айтты:

Хадистен алынатын пайдалар:

Біріншісі: бұл хадисте ғұсыл алудың шариғатта бекітілген әрі талап етілетін амал екені көрсетілген. Бірақ ол парыз немесе уәжіп емес, сүннет ретінде талап етіледі.

Екіншісі: «мухтәлим» деген сөзден мақсат — балиғатқа жеткен адам. Ол түсінде жүніп болған-болмағанына қарамастан, өйткені мұндағы мақсат — тазалық.

Үшіншісі: ғалымдардың бірауыздан келіскені — жұма намазы ғұсылсыз да дұрыс болады. Бұған дәлел — мисуак пен хош иістің бірге айтылуы. Ал бұл екеуі ғалымдардың келісімі бойынша мустахаб амалдар. Демек, бұл ғұсылдың да сүннет екенін айқын көрсетеді.

Нәзік ескерту:

Жұма күні — мұсылмандардың апта сайынғы мейрамы болғандықтан, бұл күні олар Аллаһтың үйлерінде жиналып, жұма намазын орындайды. Сондықтан мұсылман адам мешітке ең көркем әрі ең кемел күйде — тазалықпен, хош иіспен және көркем кейіпте келуі талап етіледі.

Аллаһ Елшісі ﷺ осыған ынталандырып, былай деген:

«Бұл — Аллаһ мұсылмандарға мейрам етіп берген күн. Кім жұмаға келсе, ғұсыл алсын. Егер оның хош иісі болса, одан қолдансын. Сондай-ақ сендерге мисуак (қолдану) керек».

881 — Салман әл-Фариси (Аллаһ оған разы болсын) риуаят еткен хадисте Аллаһ Елшісі ﷺ айттыі:

«Кім жұма күні ғұсыл алып, шамасы келгенше толық тазарса, өз майынан майланып немесе үйіндегі хош иістен сепсе, кейін мешітке шығып, екі адамның арасын айырмай отырса, содан соң өзіне нәсіп болған намазды оқыса, кейін имам хұтба айтқан кезде үнсіз тыңдаса, оның осы жұма мен келесі жұманың арасындағы күнәлары кешіріледі».

Шейх Мухаммад Әли ас-Сабуни әл-Ханафи өзінің «әш-Шарх әл-муяссар ли-Сахих әл-Бухари» кітабында (881-ші) халистің түсіндірмесінде айтты:

Хадистің түсіндірмесі:

Бұл хадистің түсіндірмесінде жұма күні мұсылманды бірнеше ізгі амалдарға ынталандыру бар:
— жұма күні толық тазалану (ғұсыл алу);
— хош иіс қолдану;
— ең көркем киімін кию;
— мешітте отырған адамдардың арасын бөліп-жарып өтпеу;
— шамасы келгенше нәпіл намаз оқу;
— имам құтпа айтқанда үндемей тыңдау.

Бұл — барлығы жеті амал. Аллаһ Елшісі ﷺ осы істерге шақырды, өйткені олар Аллаһтың кешіріміне қол жеткізуге және бір апта бойы жасалған күнәлардың кешірілуіне себеп болады.

Сауабы өте үлкен, ал бұл амалдарды орындау жеңіл әрі оңай. Мұның бәрі — Аллаһтың мүмін құлдарына деген кеңшілігі мен рақымының көрінісі.

Хадистен алынатын пайдалар:

Имам Бадруд-Дин әл-Ғайни былай айтты: «Бұл хадистен жұма күні ғұсыл алудың жақсы көрілген іс екені аңғарылады. Сондай-ақ онда денеге май жағу мен хош иіс қолданудың жақсы көрілген. Жұма күні адамдардың мойнын аттап өту (арасын жарып өту) мәкруһ екендігі, ал құтпа кезінде имамды үнсіз тыңдау уәжіп екендігі де осы хадистен түсініледі».

Ал бір жұма мен келесі жұма арасындағы күнәлардың кешірілуі — жоғарыда аталған жеті амалдың орындалуына байланысты.

Бұл кешірім кіші күнәларға қатысты. Ал үлкен күнәлар үшін міндетті түрде шынайы тәубе, өкініш және күнәға қайта оралмауға нық шешім қажет.

Аллаһ Елшісі ﷺ айтты: «Қашан мақтағыштарды көрсеңдер, олардың жүздеріне топырақ шашыңдар»

2026-04-23T11:18:22.533Z

Һаммамнан жеткен риуаят ектен хадисте айтты: «Бір кісі келіп, Османды бетіне мақтай бастады. Сонда әл-Миқдад ибн әл-Әсуәд жерден топырақ алып, оның жүзіне шашып жіберді де: Аллаһ Елшісі ﷺ былай деген, — деді: «Қашан мақтағыштарды көрсеңдер, олардың жүздеріне топырақ шашыңдар».

Үлкен мухаддис имам Халил Ахмад әс-Сәһәранфури әл-Ханафи әл-Матуриди өзінің әйгілі «Бәзл әл-Мәджһууд фи халли сунан Әбу Дәуд» кітабында (4804-ші) хадистің түсіндірмесінде айтты:

Әл-Хаттаби былай дейді:

«Мақтағыштар – адамдарды мақтауды әдетке айналдырып, оны кәсіп еткендер. Сол арқылы олар мақталған адамнан пайда табуды көздейді әрі оны азғырады. Ал біреуді оның жақсы ісі мен мақтауға лайық амалы үшін мақтап, сол арқылы оны ынталандыру және басқаларды да соған ұқсауға шақыру мақсатында айтылған мақтау – ондай адамды “мақтағыш” етпейді. Бірақ айтқан сөзі жағынан ол мақтаушы болып саналады (яғни атауы жағынан – мақтаушы, бірақ үкімі жағынан – жаман мағынадағы мақтағыш емес).

Әл-Миқдад бұл хадисті тура мағынасына алып, қолымен топырақты алып, мақтаушының жүзіне шашқан.

Бұл хадисті басқа мағынада да түсіндіруге болады: мұндағы «топырақ шашу» – «құр қалдыру, ештеңе бермеу» дегенді білдіруі мүмкін. Яғни, сендерді мақтап, сол арқылы бір нәрсе алғысы келген адамды қайтарыңдар, ештеңе бермеңдер. Араб тілінде «оның қолында топырақтан басқа ештеңе жоқ» деген сөз – оның ештеңесіз қалғанын білдіреді. Сол сияқты кейбір тіркестерде де топырақ «құр қалу» мағынасында қолданылады».

Мәулана Мухаммад Яхъя былай дейді:

«Османды (Аллаһ одан разы болсын) мақтады» деген сөз – бәлкім ол адам Османда жоқ нәрселермен мақтаған немесе одан бір нәрсе алу үшін мақтаған болуы мүмкін. Егер мақтауы шын болса да, Осман оны тікелей тоқтатуға ұялып, басқа біреу арқылы бұл істі тоқтатуды жөн көрген болуы ықтимал. Сондай-ақ бұл мақтау тыйым салынған түрге кірмейтін дұрыс мақтау болуы да мүмкін. Алайда әл-Миқдад хадисті жалпы тыйым ретінде түсініп, барлық мақтауға қолданған. Бұл не оның хадистен жалпы мағына түсінгендігінен, не мақтауға апаратын жолды толық жабу үшін жасалған әрекет болуы мүмкін».

﴾(Уа, Мухаммадтың үмбеті!) Сендер (Раббы-ларыңның қалауымен) күллі адамзаттың игілігі үшін жарыққа шығарылған (жаралған) ең қайырлы үмбетсіңдер﴿.

2026-04-22T19:58:33.195Z

﴾(Уа, Мухаммадтың үмбеті!) Сендер (Раббы-ларыңның қалауымен) күллі адамзаттың игілігі үшін жарыққа шығарылған (жаралған) ең қайырлы үмбетсіңдер. Үнемі жақсылыққа шақырып, жаман-дықтан тыясыңдар, Аллаһқа кәміл сенесіңдер﴿ «Әли Имран» сүресі, 110-сүресі.

Тура жолдың имамы болған Имам Әбу Мансур әл-Матуриди әл-Ханафи (һ. 333 ж.қ) - Аллаһ оған разы болын - өзінің әйгілі «Тәуиләт әһли әс-сунна» тәпсірінде аяттың түсіндірмесінде айтты:

Бұл аят бірнеше мағынаны қамтуы мүмкін:

Біріншісі: ﴾(Уа, Мухаммадтың үмбеті!) Сендер﴿ — яғни, «болдыңдар» (қалыптастыңдар), ﴾(Раббы-ларыңның қалауымен) күллі адамзаттың игілігі үшін жарыққа шығарылған (жаралған) ең қайырлы үмбетсіңдер﴿ — өйткені сендер жаратылысты құтқарылуға және жақсылыққа шақырасыңдар.

Екіншісі: ﴾(Уа, Мухаммадтың үмбеті!) Сендер (Раббы-ларыңның қалауымен) күллі адамзаттың игілігі үшін жарыққа шығарылған (жаралған) ең қайырлы үмбетсіңдер﴿ — бұл бұрынғы кітаптарда да сендерге осындай сипат берілген, себебі сендер: ﴾Үнемі жақсылыққа шақырып, жаман-дықтан тыясыңдар﴿.

Үшіншісі: ﴾(Уа, Мухаммадтың үмбеті!) Сендер (Раббы-ларыңның қалауымен) күллі адамзаттың игілігі үшін жарыққа шығарылған (жаралған) ең қайырлы үмбетсіңдер﴿ — өйткені сендер жақсылыққа бұйырып, жамандықтан тыйдыңдар.

Төртіншісі: ﴾(Уа, Мухаммадтың үмбеті!) Сендер﴿ — «болдыңдар», ﴾(Раббы-ларыңның қалауымен) күллі адамзаттың игілігі үшін жарыққа шығарылған (жаралған) ең қайырлы үмбетсіңдер﴿ — және олар сондай еді: олар ең қайырлы үммет болды. Сондай-ақ олар өздерінен бұрынғы үмметтерден де абзалырақ болды. Себебі олар Аллаһтың дінін қолдау үшін жанын қиды, Оның сөзін үстем етуге күш салды, әрі Пайғамбарымызды ﷺ бәрінен артық жақсы көрді — тіпті өз жандарынан да артық. Олар оны өздеріне бәрінен лайықты деп білді. Аллаһ — туралыққа жеткізуші.

Содан кейін аятта келген ﴾жақсылық﴿ пен ﴾жамандық﴿ туралы әртүрлі пікір айтылған:

Бір пікір бойынша, ﴾жақсылық﴿ — ақыл дұрыс деп санайтын барлық нәрсе, ал ﴾жамандық﴿ — ақыл жаман көретін барлық нәрсе.

Тағы бір түсіндіруде, жақсылыққа бұйыру — иманға шақыру, ал жамандықтан тыю — күпірліктен тыю. Бұған дәлел ретінде Аллаһ Тағаланың: ﴾Аллаһқа иман келтіресіңдер﴿ деген сөзі келтіріледі. Яғни, өздері иман келтіреді және басқаларды да иманға шақырады, ал күпірліктен тыяды.

Ибн Аббас (Аллаһ одан разы болсын) ﴾(Уа, Мухаммадтың үмбеті!) Сендер (Раббы-ларыңның қалауымен) күллі адамзаттың игілігі үшін жарыққа шығарылған (жаралған) ең қайырлы үмбетсіңдер﴿ аяты жайлы былай деген:

«Адамдардың ең қайырлысы — адамдарға ең пайдалысы. ﴾Үнемі жақсылыққа шақырып, жаман-дықтан тыясыңдар﴿ — яғни, оларды “Аллаһтан басқа тәңір жоқ” деп куәлік етуге және Аллаһ түсірген нәрселерді мойындауға шақырасыңдар әрі соның жолында күресесіңдер. “Лә иләһә иллә Аллаһ” — ең ұлы жақсылық. Ал жамандық — оны жоққа шығару, әрі ол — жамандықтардың ең үлкені».

Әли (Аллаһ одан разы болсын) риуаят еткен хадисте Пайғамбарымыз ﷺ айтты:

«Маған бұрынғы пайғамбарлардың ешқайсысына берілмеген нәрселер берілді». Біз: «Уа, Аллаһтың Елшісі ﷺ, ол не?» — дедік. Ол айтты: «Дұшпанның менен қорқуымен жәрдем етілдім, жердің қазыналарының кілттері берілді, маған “Ахмад” деген есім берілді, жер беті маған тазалану құралы (таяммум) етілді, әрі менің үмметім ең қайырлы үммет етілді» (Ахмад, 1/98).

﴾(Уа, Мухаммадтың үмбеті!) Сендер (Раббы-ларыңның қалауымен) күллі адамзаттың игілігі үшін жарыққа шығарылған (жаралған) ең қайырлы үмбетсіңдер﴿ деген аяттың екі мағынасы бар:

Біріншісі: сендер бұрынғы пайғамбарлардың тілінде, өткен кітаптарда ең қайырлы үммет ретінде аталған едіңдер.

Екіншісі: ﴾(Уа, Мухаммадтың үмбеті!) Сендер﴿ — яғни «болдыңдар», сендер Аллаһ Елшісіне иман келтіріп, оның әкелгеніне ергендерің себепті жер бетіндегі ең қайырлы үмметке айналдыңдар. Өйткені сендерден бұрынғылардың кейбірі бір бөлігіне иман келтіріп, бір бөлігін жоққа шығарған еді.

Ал ﴾Үнемі жақсылыққа шақырып, жаман-дықтан тыясыңдар﴿ деген сөз үш түрлі мағынаға жорамалданады:

Біріншісі: «жақсылық» — ақыл жақсы деп тапқан нәрселер, ал «жамандық» — ақыл жек көрген нәрселер.

Екіншісі: «жақсылық» — дәлелдер мен айғақтар арқылы жақсы екені белгілі болған нәрсе, ал «жамандық» — дәлелдер арқылы жаман екені анықталған нәрсе.

Үшіншісі: «жақсылық» — пайғамбарлар жақсы деп танытқан нәрселер, ал «жамандық» — олар теріске шығарып, тыйған нәрселер.

Осы мағыналарға сәйкес аяттың тәпсірі түсіндіріледі. Аллаһ жақсырақ біледі.