@alua

Оз елінің сиқыршылары

2020-10-12T04:43:20.911Z

Баяғы өткен заманда Американың бір түкпіріндегі жалғыз үйде Дороти атты әдемі қыз апасымен бірге өмір сүріпті. Апасы таң атқаннан кеш батқанға дейін жұмыс істеп, үй көрмей ді екен. Ал немересі үйде жалғыз қалады. Сол себепті Дороти өзін бақытсыз сезінетін. Ол — адамдармен сөйлесуді, араласуды жақсы көретін кішіпейіл, мейірімді қыз. Оның бар қуанышы — Тото атты кішкентай қара күшігі еді. Дороти уақытын сол күшігімен ойнап өткізетін, сол кезде ғана өзін бақытты сезінетін. Күндердің бір күнінде апасы әдеттегідей жұмыста болатын. Бір кезде дала кенеттен түнеріп, қатты алайдүлей жел тұрады. Дороти күшігімен үйде ойнап отырған еді. Кішкентай қыз табан астында не болып кеткенін білмей сасады. Сүйікті күшігі — Тотоны бауырына басып, терезеден далаға қарайды. Оған бүкіл үй дірілдеп, ақырын қозғала бастағандай болады. Доротиді «Сүйікті күшігімді жоғалтып аламын ба?» деген қорқыныш билейді. Доротидің өте қатты шайқалып, астаң-кестең болған үйді көргенде зәре-құты қалмады. Жел үдей соққан сайын үй де шайқала берді. Бір кезде дауыл үйді аспанға тік көтеріп, ұшырып ала жөнелді. Дороти өз көзіне өзі сенер емес. Ал үй болса, асп анд а қалықтап ұшып барып, жеміс-жидектерге толы бақтың ішіне келіп қонады. Дороти ақырын барып үйдің есі гін ашып қалып еді, сан алуан гүлдер мен құстарға толы, иісі аңқыған, көздің жауын алатын жеміс-жидекті ағаштарды көреді. Айналасына қарап таң-тамаша болып тұрған Дороти «Манчкин жеріне қош келдің!» деген дауысты ес тиді. Тамаша дауыстың иесін іздеген қыз өзіне қарай бір сұлу әйелдің жақындап келе жатқанын көреді. Ол бұл әйелдің кім екенін және өзін неге қарсы алып тұрғанын біле алмай дал болады. Дороти әйелден:

— Сіз кімсіз? Мен қазір қайдамын, бұл жерге қалай тап болдым? — деп сұрайды.

Сонда әйел:

— Сүйіктім, мен Солтүстіктің мейірімді сиқыршысымын. Қазір сен Манчкин жеріндесің. Мұнда сені жел айдап әкелді. Қуанышқа орай, сенің үйің Манчкиннің Оңтүстігінде тұратын зұлым сиқыршының дәл үстіне құлап, ол о дүниеге аттанды. Манчкин халқы оны жек көретін, сондықтан саған өз ризашылықтарын білдіруде, — дейді. Дороти үйіне қайтқысы келген еді, мейірімді сиқыршы оған үйіне қайтпас бұрын, Меруерт қаласында тұратын Оз елінің атақты сиқыршысына көмектесуі қажет тігін айтады. Кішкентай қыз Оз елі мен Меруерт қаласының қайда орналасқаны туралы бейхабар болатын.

Солтүстіктің мейірімді сиқыршысы:

— Қорықпа, мен саған көмектесе мін, — деп, Доротиге сиқырлы аяқ киім сыйлайды. Сонымен бірге, сиқыршы оған жолда кезігетін жамандықтардан қорғаныш болсын деп бетінен сүйеді де, қоштасып, қалып қояды. Дороти Тотомен бірге жолға шығады. Олар ұзақ жүреді. Шаршаған қыз демалатын жер іздейді. Үлкен-үлкен егістік алқаптарына жетіп, сол маңдағы бір тасқа демалу үшін отыра кетеді. Сол кезде Доротидің жанына егін күзетшісі келіп, өзінің ойлау қабілетінің нашарлығын және қызды көптен күтіп жүргенін айтады.

— Мен сиқыршыға бара жатырмын. Бізбен бірге жүр, — дейді Дороти оған.

Осылайша Дороти, Тото және егін күзетшісі үшеуі Оз елінің сиқыршысын іздеп жолға шығады. Бір жерге жеткенде олар сықырлаған бір дыбысты естиді. Дыбыс шыққан жаққа бұрылса, сықырлап келе жатқан Қалайы адам екен. Оның денесінің тоттанып кеткені сонша, өздігінен қозғала да алмайтын көрінеді. Қалайы адам Доротиге денесін қозғалту үшін маймен сүртуін өтінеді. Дороти Қалайы адамның денесін үйден алып шыққан маймен сүртіп бе реді. Қалпына келген Қалайы адам Доротиге алғысын жаудырады. Ол Дороти мен оның серіктерінің қайда бара жатқанын естіп:

— Мен темірден жаралғанмен, жүрегім жоқ, жүрегімнің болғанын қалай мын, — деп өз мұңын айтады. Осылай бәрінің армандары тоғысып, тілектері орайласқанына қуанып, достар жолдарын жалғастырады. Жолаушылар жүре-жүре бір орманға келіп кіреді. Онда олар арыстанды жолықтырады. Арыс тан егін күзетшісі мен Қалайы адамнан қорқып, ағаштың тасасына барып тығылады. Біраздан кейін жанына жақындаған Тотоғатап береді. Дороти арыстанның тұмсығынан періп жіберіп, «қорқақ» деп айқайлайды. Арыстан басын салбыратып, Доротиге аянышты түрмен қарайды. Ол шынымен деқорқақ екендігін мойындап, батылдық, өжеттіктің жетпей тұрғанын айтыпшағымданады. Дороти арыстанды аяп, оған көмектеспек болады. Сөйтіп, Оз елінің сиқыр шысына барлығы бірге жол тартады.

Ұзақ жол жүріп, ақырында Дороти мен оның жолдастары Оз елінің сиқыршысы тұратын Меруерт қалаға да жетеді. Бас қақпаның күзетші лері жолаушылардың сиқыршыны көргілері келетінін естіп, ішке кіргізеді. Сар айдың көз тұндырар әсемдігі келген қонақтарды өзгеше сезімге бөлейді. Деген мен, қызға: «Оз елінің сиқыршысы жауыз адам болып қалуы да ғажап емес» деген ой келеді. Ары қарай жүруге жүрексініп қалған Дороти достары на өз ойын айтады. Бұлай тұра бергеннен ештеңе шықпас ын түсінген олар батылданып ішке кіреді.

Үлкен дәлізбен жүріп отырып, Оз елінің сиқыршысы отырған бөлмеден бір-ақ шығады. Сиқыршының түрі сұсты екен. Дороти оған өздерінің не мақсатпен келгендерін түсіндіреді. Сиқыршы оларға:

— Егер сендер менің шартымды орындасаңдар, төртеуіңе де көмектесемін, — дейді. Оз елі сиқыршысының шарты бойынша, бұлар Батыстың зұлым сиқыршысын іздеп тауып, оны өлтірулері керек екен. Дороти мен достары бұл шартты орындауға уәде береді. Сиқыршының сарайында біраз тынығып алып, олар жолға шығады. Бірақ достар Батыстың зұлым сиқыршысын қалай табатындары туралы ойланбапты. Ал, өз елінде жатқан Батыстың зұлым сиқыршысы олардың келе жатқанын біледі де, қорғаныс қамына кіріседі. Оларды өлтіруге бір топ қасқырды қарсы жібереді. Дороти мен оның достары қасқырлардан зәре-құты қалмай қорқып, қаша жөнеледі, тек Қалайы адам ғана оларға қарсы шығып, үлкен батылдық көрсетеді. Сөйтіп, олар қасқырлардан аман-есен құтылады. Зұлым сиқыршы бұл сәтсіздікке қатты ашуланады. Енді оларға қарсы маймылдарды аттандырады. Дороти мен оның достары маймылдардан да қатты қорқады. Төніп тұрған қауіпке қарамастан, Қалайы адам мен егін күзетшісі қарсы шабуылға шығады. Ақырында маймылдар олардан әзер қашып құтылады, бірақ Қалайы мен егін күзетшісі ауыр жарақат алады. Ал Дороти, күшігі және арыстан дін-аман болады. Дегенмен, олар жолға қайта шығады. Кішкентай Дороти мен оның достары жолда зұлым сиқыршының жіберген қарға лары мен араларының үлкен тобына кезігеді. Жар ақаттарының ауыр екеніне қарамай, Қалайы адам мен егін күзетшісі қарсы шығып, жеңіске жетеді. Көп қиындықтарды жеңіп, олар зұлым сиқыршы тұратын жерге келеді-ау, әйтеуір. Оларды көріп, амалы таусылған сиқыршының салы суға кетеді. Дегенмен, ол:

— Сендер ақыры маған келген екенсіңдер, бұдан кейін менің құлым боласыңдар! — деп ашуланады.

Осы кезде зұлым сиқыршы Доротидің аяғындағы мейірімді сиқыршы сыйлаған аяқ киімді байқап қалып, күштеп тартып алмақшы болады. Сол мезетте-ақ аяқ киім өзгеріп сала береді. Ол Дороти мен оның достарына қорған болады. Ал шашыра ған оттан кішкентай қызды мейірімді сиқыр шы ның қорғаныш ретінде бетінен сүйгені құтқарып қалады. Алайда жолдан әбден шаршап келген Дороти мен достарының зұлым сиқыршымен қарсыласуға шамалары келмей, айтқан бұйрығына көнуден басқа амалдары қалмайды. Күн артынан күн өтеді. Дороти мен достары ертелі-кеш бір тынбай жұмыс жасайды. Олардың кішкене отырып тынығуларына да уақыт болмайды.

Бірде достар сиқыршының үйде жоқтығын пайдаланып, оның көзін қалай құрту керектігі туралы ақылдасады. Бірақ еш амалын таппайды.Үйдің ішін тазалау Доротиге жүктелген еді. Сиқыршының судан алыстау жүретінін байқаған қыз, бір күні ол ұрсып сөйлегенде ызаланып, бетіне бір шелек суды шашып жібереді. Сол кезде зұлым сиқыршы мұз сияқты біртіндеп, аяғынан бастап ери бастайды. Сиқыршы ери-ери, мойны мен басы қалады. Дороти зұлым сиқыршының ерекше күші бар бас киімі туралы хабардар еді. Сондықтан ол сиқыршы толық еріп кетпей тұрғанда, оның сиқырлы бас киімін алып қалуға асығады. Доро и басындағы бас киімді ұстап үлгереді, сиқыршы толығымен шалшық суға айналып кетеді. Осылай кішкентай қыз зұлым сиқыршының көзін жояды. Дороти бұл жаңалықты достарына айтады. Мұндай тамаша хабарды естіген достары зұлым сиқыршыдан құтылғанд рына қатты қуанады. Енді олар Оз еліне қайтуға дайындалады. Дороти өзімен бірге сиқырлы бас киімнің көмегімен маймылдарды әкетеді. Достар жүрежүре Оз еліне жетеді. Оларды Оз елінің сиқыршысы қарсы алады. Бірақ бұл жолы ол кәдімгі қарапайым қарт адам кейпінде отыр екен. Мұны көріп, достар таң қалысады. Сиқыршы Дороти мен достарына дән риза болып, Қалайы адамға мейірімді, таза жүрек сыйлайды. Қалайы адамның қуанышы қойнына сыймай, сиқыршыға да, Доротиге де өзінің алғысын жаудырады. Сиқыршы егін күзетшісіне ойлау қабілетін тарту етеді. Күзетші бұл сыйлыққа шын жүректен қуанып, сиқыршыға өз ризашылығын білдіреді. Шаттана билеп, қуанышын достарымен бөліседі.

Арыстан өз кезегін үлкен сабырлылықпен күтеді. Сиқыршы оған батылдандыратын бір шыны дәрі береді. Арыстан бұл дәріні қорқақорқа әзер алады. Оны ішіп жібергені сол еді, бойында керемет бір күштің пайда болғанын байқайды. Сөйтіп, ол да сиқыршыға шын жүректен алғысын айтады. Кезек Доротиге келеді. Сиқыршы оған зұлым сиқыршыдан алған бас киімінің мейірімді сиқыршыға жетуге көмектесетінін, ал ол өз кезегінде үйіне жетуге жол көрсететінін түсіндіреді. Дороти сиқырлы бас киімнің күшімен ұстап отырған үш маймылды шақырып, оларға өзін ейірімді сиқыршыға жеткізулерін бұйырады. Көзді ашып-жұмғанша төртеуі де мейірімді сиқыршының үйіне жетеді. Сиқыршы кішкентай қызбен қайта қауышқанына қатты қуанады. Маймылдарды өз еліне қайтарады. Мейірімді сиқыршы Доротиге сиқырлы аяқ киім оны үйіне дейін жеткізетінін айтады. Осылайша кішкентай қыз бәрімен қоштасып, үйіне қарай жол тартады. Доротиді үйінде апасы күтіп отыр екен. Қыз жел көтеріп кеткен үйдің қалайша өз орнында тұрғанына таң қалады. Ол үйге кіре сала апасының мойнына асыла кетеді. Апасы да оны көргеніне шаттанып, қатты қуанады. Дороти болған жайттың бәрін апасына жайып салады. Ол тамаша Манчкин жері туралы, Меруерт қала, мейірімді сиқыршы, Оз елінің сиқыршысы мен зұлым сиқыршы туралы болған оқиғаның барлығын баяндайды. Өзінің қандай достар тапқанын да айтады. Сиқырлы аяқ киім, сиқырлы бас киім, маймылдар жөнінде әңгімелеп береді. Сиқыршының «Қорғаныш болады» деп бетінен сүйгендігін де жасырмайды. Апасы немересінің әңгімесіне сенбесе де, Доротидің үйге аманесен оралғанына қатты қуанады.

Есіктер

2020-05-09T05:49:39.058Z

Раяна мектептен келді. Есіктен анасы күтіп алды. “Күнім сол, келдің бе? Қалың қалай? Сабағың қалай?”,- деп қуана қарсы алды. Раяна сөмкесін бөлмесіне лезде апарып, қайта келді де, “Ана бәрі жақсы, бағана автобуста, үйге жеткізіп тастағанша, қыздармен сөйлестік. Әрқайсысы өз есімдерінің мағынасын айтып жатыр, менікін де айтып берші”, деп өтінді.

Анасы “Оо, қызым, сенің есіміңнің мағынасы жәннанттағы есіктің аты, шөлі қанған деген мағынаны да білдіреді. Алла Тағала жәннатқа адамдарды осы дүниеде қай жақсы істі, ғибадатты көбірек жасаса сол ісіне байланысты есіктен шақырады екен. Жәннатқа кіретін сегіз есік болады. Бір есіктен Садақа көп бергендер шақырылады екен. Сол кезде “Ей, Алланың құлы осы есіктен кір, мұнда көп берекет бар” дейді.

Екінші есіктен Алла разылығы үшін соғысға қатысқандар, үшінші есіктен көп намаз оқығандар, төртінші есіктен тәубе етіп, кешірім сұрағандар, бесінші есіктен қажылыққа барғандар, алтыншы есіктен сәлем беретіндер, жетінші есіктен білім, ілім алғандар, сегізінші есік осы Раян есігі одан көп ораза ұстаған адамдар кіреді.

Әр есік әдемі безендірілген деседі, Раян есігі қызыл жақұттар әдеміленген екен. Сен Рамазан айында тулыған едің, сен де Алланың сүйікті құлдарынан бол деп, “Раяна” деп қойдық”,- деді анасы. Раяна өз есімін мақтан тұтатын болды. “Менің еісімімнің мағынасы қандай керемет” деп ойлады ішінен.

Не үлкен?

2020-02-19T11:05:06.793Z

Бір кедейдің үш баласының ортасында мал дегенде бір жалғыз өгізі болыпты. Өгіз орасан үлкен екен. Өгізді оттату үшін үлкені – басына, ортаншысы – беліне, кенжесі құйымшағына мініп, оттанады екен. Бір күні жайылымда жүргенде, өгіз оттамай қалыпты. Құйымшағында отырған кенжесі:

– Өгіз жапаламағалы бүгін он күн болды, осыны орта белдегі ортаншыға айта салыңыз, – деп, жанынан өтіп бара жатқан бір жолаушыға тапсырыпты. Жолаушы ұзақ күн жүріп, кешке қонаға өгіздің белінде отырған ортаншыға жетіпті. Жолаушы оған кенжесінің сәлемін айтса, ортаншысы:

– Осы өгіздің бүйірі орталанып, іші қабысып бара жатыр ма деп, өзім де күдіктеніп отыр едім, осыны өгіздің басындағы ағамызға, бара қалсаңыз, жолдан айта кетерсіз, – депті. Жолаушы түнімен жүріп, таң ата өгіздің басына жетіп, өгіздің басындағы балаға:

– Мен осы өгізді өрлей, ат шалдырмастан дамылсыз бір күн, бір түн жүріп келемін. Құйымшақтағы кенженің өгіз жапаламағалы он күн болды деп, ортаншыңыз өгіздің бүйірі орталанып, іші қабысып бара жатқанын байқап отырмын деп, саған сәлем айтты, – дейді.

Сонда өгіздің басындағы бала:

– А, өгіз шөлдеп жүр екен деп, су іздепті. Мөлшерлі жерден өгіз қанарлық мол су таба алмапты. Енді кейін кетіп бара жатқан бір жолаушыға өгіздің басындағы бала тапсырыпты:

– Өгізді суаруға көл іздеп барамын, ортадағы ортаншыға әдейі жолығып айтыңыз, өгізді тездетіп тебінсін, – депті. Жолаушы жүріп отырып, шаңқиған түсте өгіздің белінде отырған ортаншыға келіп, ағасының тапсырғанын айтыпты. Онда ортаншы бала:

– Ендеше ерте барсаңыз, құйымшақтағы кенжемізге айта салыңыз, қаузап, қамшылай түссін, – депті.

Жолаушы күн ұясына кіре өгіздің құйымшағындағы кенжесіне жетіп, ортаншының тапсырғанын айтыпты. Сонда басында отырған бала өгізді айдын шалқар көлге әкеп суғарыпты. Өгіз үлкен көлді үш-ақ ұрттап, қанбай қалыпты. Үшеуі өгізден түсіп тұрғанда, аспаннан бір ақиық бүркіт келіп, өгізді іліп әкетіпті. Өгізді алған бүркіт айналып ұшып жүріп, бір бәйтерекке қонса, ол бәйтерек бір серкенің мүйізі екен. Серке мүйізін шайқағанда, серкенің сақалында көлеңкелеп жатқан бір шалдың көзіне өгіз түсіп кетіпті. Шал көзін уқалап кемпіріне:

– Көзіме бір шөп түсіп кетті, арылта қарап, алып тасташы, – десе, кемпірі әрі қарап, бері қарап, таба алмай, әдейі арылта іздеуге сары атқа мінгізіп, қолына сабау ұстатты, салт атты кісі жіберіпті. Бұл кісі өгізді үш күн қарап, әзер тауып, көздің көліне түсіп, арам өлген жерінен тоқымға салып, сүйретіп, шығарып тастапты. Екі-үш жылдан кейін өгіздің өлексесіне шөп шығып, сүйегі солқылдаған саз болыпты. Жауырын сүйектің жазығына ел жайлап, мал жайылатын өріс болыпты. Бір күні отырған ауылымен, жайылған малымен жауырынды бір түлкі сүйрей ала жөнеліпті. Ауыл адамдары бәйге атпен, қыран, тазымен жабыла қуып жүріп, түлкіні соғып алыпты. Түлкінің терісін илеп, бәйбіше баласына тұмақ қылып берсе, бір құлағына жетіп, бір құлағына жетпей қалыпты.

– Айтыңдар, балалар, кім үлкен?

Ақ тиін мен мысық ертегісі

2020-01-22T12:34:18.657Z

Бір күні ақ тиін бұтақтан бұтаққа қарғып жүріп, ұйықтап жатқан қасқырдың үстіне құлайды. Қасқыр қарғып тұрып оны жегісі келеді.Ақ тиін жалынып:

- Мені жеме, жібер? – дейді.

-Жарайды, жіберейін, бірақ сен маған айт: неліктен сендер әр уақытта шат болып жүресіңдер?

Сонда ақ тиін: - Мені жіберіңіз, содан соң айтайын, әйтпесе жүрегім дірілдеп, сөйлей алатын емеспін, – дейді. Қасқыр ақ тиінді босатады.

Ақ тиін ағаш басына шығып алып:

- Сен қасқыр, залымсың, залымдық ішіңді жандырады. Сондықтан әрқашан қапалы жүресің. Біз ешкімге жауыздық істемейміз, сол үшін де әр уақытта мәз болып жүреміз, – депті.

"Жыл басы" ертегісі

2019-12-31T08:09:29.751Z

Ең ерте заманда хайуандар жылдың басы болуға таласыпты. Сонда жылқы айтыпты:

— Мен алысты жақын қыламын. Күшімді көреді, сүтімді ішеді, қылыма шейін арқан, жіп еседі. Адамға менен пайдалы мал жоқ, жыл ағасы мен боламын, – дейді.

Түйе айтады:

— Сен адамның жұмысын қылсаң, сұлы, шөп асайтын тамағың үшін құл болдың, міне, мен сен көтере алмайтын ауырды көтеріп, неше айшылық алыс жерлерге барамын. Аш болдым деп, арпа, сұлы сұрамаймын. Көде болса, көде, жусан болса, жусан, не кез келсе, соны қорек етіп, табылса, су ішіп, табылмаса, шөлде де жолға жүре беремін. Жыл басы болу маған лайық.

Сиыр айтады:

— Адам егін ексе, менімен егеді, сүтімді ішеді, құрт-май істейді, жыл басы болу маған лайық.

Қой айтады:

— Мен болмасам, қазақ үйін немен жабар еді. Жүнімді алып, киіз басады, жабағымнан киім тігеді, арқан, жіп еседі. Сүтімнен құрт-май алады, шаруаға менен пайдалыларың жоқ.

Ит айтады:

— Мен болмасам, сендердің көбіңді не ұрлап, не қасқыр жеп тауысар еді. Мен сендердің баршаларыңның бақташыңмын, дұшпан көрінсе, үріп, абалап, иеме хабар беремін.

Тауық айтады:

— Мен болмасам, кісі ерте жұмысына бармай, ұйықтап қалар еді. Мен ерте тұрып, таң атты деп шақырып, хабар айтамын. Кеш болса, жатар мезгіл болды деп, тағы шақырамын.

Тышқан не айтарын білмей тұрады да бір түрлі қулық ойлап, жиылған көпке айтады:

— Бұл таластан еш нәрсе өнбес, жылды қарап тұралық та кім бұрын көрсе, сол жыл басы болсын.

Өзгелері қарап тұрғанда, түйе өзінің бойына сеніп: «Менен бұрын кім көреді?», – деп, тышқанның сөзін қостайды. Бөрі қарасып тұрады. Біраздан соң тышқан жорғалап, түйенің өркешіне шығып отырады. Көп хайуан таласып: «Біз көреміз, біз көреміз»,–деп тұрғанда, ең биікте отырған тышқанды көріп, еш нәрсе демепті.
Сонан соң жылды бәрінен бұрын тышқан көріп, хабар беріп, жыл басы болыпты. Түйе бойына сеніп құр қалыпты.

Жұмбақ шешейік!

2019-12-19T12:43:19.073Z

1) Бұл не деген көп киім,
Жетпіс қабат көп киім.
Жаңбыр одан өтпейді,
Қабат-қабат тоны бар,
Түймелеуге жетпейді.

(орамжапырақ)

2) Ағайынды бәрі:

Шықса-көк,

Түссе-сары.

(жапырақтар)

3) Екі басты айдаһар
Бәрін қырып жояды.
Екі аяқпен жер тіреп.
Қағазды жеп қояды.

(қайшы)

4) Жазу жазып жалықпаған,
Жаза-жаза арықтаған.

(бор)

5) Қиналып көтеріп,
Өзінен ауырды.
Жорғалап кетеді,
Жүкшідей кәдімгі.

(құмырсқа)

6) Аспанда жүзеді,
Қанатын қақпайды.
Жерде де жүреді,
Бауырлап жатпайды.

(ұшақ)

7) Дәмін таттсаң –тәтті-ақ,
Түсін көрсең- әппақ.

(қант)

Жеті өнерпаз

2019-12-10T13:03:11.464Z

Баяғы өткен заманда байлығы жұрттан асқан бір хан болыпты. Бұл ханның ұлы болмапты, жалғыз-ақ ай десе аузы, күн десе көзі бар Қаншайым атты бір қызы болыпты.Қыздың сұлулығы сондай, қараған адам есінен танып қалады екен. Күндердің бір күнінде Қаншайым қыз қырық қыз нөкерімен сейіл құрып, суға түсуге барады. Суға түсіп бола берген кезінде Қаншайымды көктен бір қарақұс келіп, көтеріп кетеді. Қырық қыз шулап қала береді. Бірнеше күнге дейін ханға естіртуге ел-жұрт бата алмайды. Бір ақсақалды шал келіп естіртеді. Хан есінен танып, тағынан құлап түседі. Ел-жұрты кетіп, тыныштық үйде хан есін жиып, бақсы-балгер, қожа-молда жинайды, қызды олардың бірі де біле алмайды, бәрінен де жәрдем болмайды.

Тек ханның уәзірі Назар келіп, ханмен ақылдасып, былай дейді: - Мұхиттың ар жағында балықшы Сәлім деген бар, оның жеті өнерпаз баласы бар. Бір тапса, солар табады. Жаныма бес жүз әскер қосып беріп, темірден кеме соқ- қыз да мені соған жібер. Хан табанда барлық айтқан керегін дайын қылып, бас уәзірді аттандырады. Назар сумен жол жүріп, бір айда аман-сау мұхит теңізінің ар жағындағы Сәлім шалға жетеді. Барса, жеті өнерпаз балалары жоқ, шалдың өзі ғана отыр екен. Сәлім шал әскермен келген Назардан қорқып кетеді.

Назар уәзір Сәлім шалға мән-жайының бәрін баян етеді, ханның алтын мөрін басып, өтініп жазған хатын береді, әдейі іздеп келгенін айтады. Сол арада Сәлім шал балаларын шақырып алып: - Айлық алыс, шет жерден сендердің өнеріңді естіп жетіпті. Нәсіп болса барыңдар. Егер тапсаңдар, дүние-мүлкімен қызын береді. Өнерді ішке сақтамай, сыртқа шығарыңдар! - дейді. Сонымен жеті өнерпаз ханның бас уәзірі Назарға еріп жүреді. Бұлар бірнеше күн жол жүріп, бір-екі күн қалғанда сүйінші сұрауға Назар ханға бір кісі жібереді. Ол барып сүйінші сұрағанда хан аямай сүйінші беріп, алдынан бес жүз ошақ қаздырып, той жасайды. Аман-сау жеті өнерпазды алып Назар да келеді. Хан жеті өнерпазды көріп, қатты қуанып, бала кайғысының бәрін ұмытқандай болады.

Бірер күн тыныққан соң, хан қасына жеті өнерпазды ертіп баяғы қызды көтеріп әкеткен қарақұстың қасына келеді. Қарақұс қызды алып аспанға ұшады. Жеті өнерпаздың ішіндегі үлкені аспанға ұша біледі екен, барлығын сол бастап, қызды көтеріп ұшқан қарақұстың көлеңке ізіне түсіп қуады. Бұлар көкте жеті күн, жеті түн ұшады, сегізінші күн дегенде құсты көреді. Бір дарияның жағасында құс отыр, қыз шашын тарап тұр екен. Қуғыншылардың дабыл қағып ұшқан екпінінен қорқып, қарақұс қызды алып, тағы да аспанға ұшады. Сонда қуғыншылар: «Қыздан айырылдық», - деп жылайды.

Жігіттердің үлкені екіншісіне: «Өнеріңді істе», - дейді. Екіншісі асқан мерген екен, құстың екі қанатынан көздеп атқан оғы оның екі санын жұлып түседі. Аспанда шыр айналып келіп, қыз суға түскенде, үшіншісі сушыл екен, суға сүңгіп, қызды алып шығады. Қыз жұтқан суын қайта құсып, аман түрегеледі. Бұлар енді судан құрғаққа шыққан кезде, бір үлкен айдаһар бәрін лебімен жұтыпбарады екен. Енді бұлардың төртіншісі асқан ұста екен, қолындағы екі тасын бір-біріне соғыстырып қалғанда бес шақырым жерден қорған соғылады екен. Ол тасын қолына алып соғыстырып еді, бес шақырым жерден қорған соғылды. Әлгі айдаһар қорғанның сыртынан оралып жатып қалады. Бірнеше күн тас қорғанның ішінде бұлар да жатады. Айдаһар тас қорғанды сыртынан орап алып, қысып сыға бастайды. Бұлар қысылып өлер болған соң, бесіншісі де өнерін істейді. Бұлардың бесіншісі жер астынан жол салғыш екен, қолындағы асыл тасын шаққанда, бес шақырымдай жер астынан жол салынып шығады екен. Айдаһар сол күйінде таста оралып жатып қалады. Бұлар жер бетіне шыққан соң, еліне апаратын жолдың қай жақта екенін біле алмай, айласы таусылып, адасады. Бұлардың алтыншысы жол болжағыш екен, оқу оқып көзін сипаса, бір күндік жерден жол көреді екен. Алтыншысы өнерін істеп, бір күндік жердегі жолды табады. Бірақ өздері арып-ашып, шаршаған, жаяу жүре-жүре табандары тесілген, тамақтары және жоқ, аш әлсіреп қалады. Жетіншісі тағам жасағыш екен. Қойнындағы бір асыл табағын алып, жолдастарын күніне үш мезгіл тамаққа тойдырып отырады.

Бұлар бірнеше күн жол жүріп, ханның ауылына жетеді, бәрі де аман. Қаншайым қызды да аман алып келеді. Сонан соң хан ат шаптырып той істейді. Хан ел-жұрты болып, жеті өнерпазға қатты риза болады.

Хан жеті өнерпазға риза болғандықтан: - Қызымды біреуің жар етіп алыңдар, - дейді. Сонда тұрып жеті өнерпаздың ең үлкені: - Бәріміз де істеген өнерімізді айтып өтелік, қайсымыздікі артық болса, сол алсын, - дейді. Хан мақұл көреді.

Сонда ең үлкені тұрып: - Бұл қызға менің істеген өнерім бәрінен басым. Мен болмасам бұл қыз жоқ еді, - деп жеті күн қарақұстың ізімен аспанда ұшқанын айтады. - Сондықтан қыз маған тиісті, - дейді ол.

Екіншісі: - Сенің өнерің таусылып, қызды қарақұс аспанға алып бара жатқанда мен атпасам, қыз жоқ еді. Сондықтан қыз маған тиісті, - дейді.

Үшіншісі тұрып: - Сен аспаннан қызды атып түсіргенде мен судан сүңгіп алмағанда, қыз жоқ еді. Сондықтан қыз маған тиісті, - дейді.

Сонда төртіншісі тұрып: - Мен тастан қорған соқпағанда, бәріңді де айдаһар жұтып қоятын еді, қыз да, сендер де жоқ едіңдер. Сондықтан да қыз маған тиісті, - дейді.

- Мен болмасам, бәрің де тастың астында қырылып өлер едіңдер, сондықтан қыз маған тиісті, - дейді бесіншісі. Алтыншысы тұрып: - Бәрің де жол таба алмай адасатын едіңдер. Бұларды адастырмай, жол тауып берген мен емес пе? Қыз маған тиісті, - дейді. Ақырында жетіншісі тұрып: - Менің табағымнан ас жемесендер, бәрің де аштан өлер едіңдер. Сондықтан қыз маған тиісті, - дейді. Бәрі де өздерінің өнерін айтып, ханға жүгінеді. Хан білгіштерін жинайды. Сонда бір қария тұрып: - Бұл жетеуінің бәрінің де өнері бірдей, бірақ қызды сүңгуірге қосыңыз, өйткені ол қызды басқалардан бұрын барып құшты ғой. Ал, қалған алтауына алты ханның қызын әперіп, алты жерге уәзір сайлаңыз, - дейді. Хан қызын сүңгуірге қосып, қалған алтауына алты ханның қызын әперіп, алты елді билетіпті. Сөйтіп, жеті өнерпаз мұратына жетіпті.

Логикалық сұрақтар

2019-12-02T09:57:00.525Z

1) Бір ананың үш қызы болады.
Шешесі 42 жасқа келгенде, үлкен қызы 19-ға, ортаншысы 11-ге, ал сүт кенжесі 2 жасқа толады. Қанша жылдан кейін анасы мен үш қызының қосынды жасы теңеседі? Ойлынып көр.

Жауабы: Алдымен үш қызымен шешесінің жас айырмасын табу керек. Ол 10 жас. Бір жылда шешесінің жасы 1-ге, үш қызынікі 3-ке артады. Олай болса 3-тен 1-ді шегеру керек. 2 саны шығады. Ол 10 айырмаға сай келеді, яғни 1 санына 5 жас сәйкес. Демек, бес жылдан кейін шешесі мен үш қызының жасы бірдей болады.

2) Торда 12 құс отыр. Оның 11-нен басқасы ұшып кетті? Торда қанша құс қалды?

Жауабы: 12 құс. (Тордан ұша алмайды)

3) 2 адам шахматты 2 сағатта ойнаса, 1 адам неше сағат ойнайды?

Жауабы: 2 сағат ойнайды

4) Атасы немерелеріне сақтап қойған асығын бергісі келді.Оларға жетеуден берсе, асықтың екеуі артық қалады. Ал сегізден берсе, асықтың біреуі жетпей қалады. Атаның неше немересі бар? Асығы нешеу?

Жауабы: 23 асық, 3 немере

5) Бір бөлмеде 3 лампа бар, ал бұлардың қосқышы (включатель) басқа бөлмеде. Лампалардың барлығы сөнік тұр. Лампалар тұрған бөлмеге бір рет қана баруға болады. Қай қосқыш қай лампаға тиесілі екенін бір рет қана барып келіп қалай анықтауға болады?

Жауабы: Әуелі бір қосқышты басып, 5 минуттай күткеннен соң оны сөндіріп басқа қосқышты басамыз. Бөлмеге келгенде сөніп тұрған бірақ ыстық лампа әуелгі қосып өшірген бірінші қосқышқа тиесілі. Жанып тұрған лампа екінші қосқышқа, ал сөніп суық болып тұрған лампа еш тимеген үшінші қосқышқа тиесілі.

Бақытсыз бай

2019-11-21T12:27:21.209Z

Ертеде бір бай өмір сүрді. Оның туысқанынан да, баласынан да жинаған мал мүлкі мен ақшасы жақын еді. Дүниесін баладай мәпелеп күтетін. Бір күні ол жалшысының көңілді күлкісін естіп оның үйін айналшықтап тың тыңдады. Бірақ мардымды ештеңе ести алмады. Ол ертесіне жалшыны түннің ортасына дейін босатпай әбден жұмысқа салды. Бірақ кешегі күлкі тағы қайталанды. Дегбірі қашып шыдамсызданған бай енді "мынау менің қазынамнан ұрлап жүр, сол үшін үйіне барып мәз болып жатыр” деген жаман ойға кетті. Ол жалшысының есігін бір теуіп кіріп барды. Сөйтсе жалшысы екі баласын арқасына мінгізіп алып, өзі ат болып ойнап жүр екен.

— Ақымақ, бүгін қиралаңдап дұрыс жұмыс істемедің! Түнімен мына мұрынбоқтарыңды ойнатамын деп шаршайды екенсің ғой! — деп ақырды.

— Қожайын, осы екі балапанымды көргенде шаршау, уайым дегенді ұмытып, тыңайып, сергіп қалам, — деп байыпты қалпынан жазбай жауап берді малайы.

— Нағыз ақымақ екен! — деп үйден атып шыққан бай енді "мен кеш кіріп қалдым ба екен, ол ұрлаған ақшасын тығып үлгерді де, маған сыр бермей отыр сұмпайы” деп күдігінен арыла алмай-ақ қойды.

Екінші күні жалшы таң атқанша жұмыс жасады. Бірақ ол еш реніш білдірмей үйіне қайтты. Бай соңынан бұқпантайлап барып тағы тың тыңдады. Құлағына шықырлаған ақша мен сылдырлаған күміс теңгені жалшысы санап жатқандай естіліп кетті. Ол тағы да есікті бір теуіп кіріп барды. Екі баласын екі жағына алып қаннен қаперсіз рахаттанып ұйықтап жатқан жалшысын көргенде не істерін білмей қалды. Үн-түнсіз білдіртпей үйден шығып кетті. Сонда да күдігі сейілер емес. Ертесіне жалшысының көңілді, сергек қалпы байға өзін мазақ қылып тұрғандай көрініп кетті. Бай ақыры:

— Менің қазынамнан біраз қаражат жоғалды. Соны сенен басқа ешкім алған жоқ. Себебі сен үнемі көңілді жүресің, тыққан ақшаң болған соң көңілің тоқ боп жүр, — деді. Сонда жалшысы:

— Қожайын, жағдайың сорлы құлдан да жаман-ау. Күнде кешке үйімді торауылдайсың. Менің байлығым екі балам мен жан жарым және денсаулығым мен қара күшім. Құланиектеніп таң атқаннан кеш батқанша тәңірімнен осы байлығымнан айыра көрме деп тілеймін. Сондықтан мен бақыттымын, көңілдімін, — деп жауап берді.

Не дерін білмеген бай үн-түнсіз қалды. "Япырмай, шынында да мына қара құл бақытты. Мен сияқты қызғанатын байлығы да жоқ. Байлығым тек дүнием емес екен ғой. Мына құл маған жұмыс істесе де, үйретері мол екен”, - депті. Сол күні жалшы үйіне ерте қайтты. Оның сыртынан қарап тұрған бай алдынан жүгіріп шыққан екі баласына қызыға қарап қалды…

Жаңылтпаштар

2019-11-07T11:18:08.466Z

Күз, Кез, Көз,

Күш, Кеш, Көш,

Кір, Кер, Көр,

Күл, Кел, Көл,

Кілең қысқа сөз,

Кім оқиды тез?

Сен өлше, ол өлшер,

Сол өлшем, сол мөлшер.

Омар ора алар,

Омар ора алмаса,

Орал ора алар.

Омартаға балалар барар,

Балаларды аралар талар.

Алашаларды

Таба алса, алар.

Үміт түбіт түтті,

Түбітті түтіп бітті.

Арқада алты арқар бар,

Қырқада қырық арқар бар.

Қырық арқарда ақ арқар бар.

Алты арқарда марқа арқар бар.

Әбдіреде әбігер әтеш отыр.

Әбігер әтеш отырған

Әбдірені әжем ашып жатыр.