@arsenal_uz

Iqtisodiy ko'rsatkichlarni baholash ko'rsatkichlari - Jini indeksi (1-qism)

2022-05-30T00:17:41.913Z

Source: wikipedia.org

Jini indeksi nima?

Jini indeksi yoki Gini koeffitsienti aholi o'rtasida daromad taqsimotini o'lchaydi. 1912 yilda italiyalik statistik Korrado Jini tomonidan ishlab chiqilgan bo'lib, u ko'pincha iqtisodiy tengsizlikni o'lchaydi, daromad taqsimotini yoki kamroq tarqalgan holda, aholi o'rtasida boylik taqsimotini o'lchaydi.

Asosiy xulosalar

Jini indeksi - bu aholi o'rtasidagi daromad taqsimotining o'lchovidir.
Jini indeksining yuqoriligi tengsizlikning kuchayishini ko'rsatadi, yuqori daromadli shaxslar esa aholining umumiy daromadidan ancha ko'p foiz oladi.
Jini indeksi bo'yicha o'lchanadigan global tengsizlik so'nggi bir necha asrlar davomida doimiy ravishda o'sib bordi va COVID-19 pandemiyasi davrida keskin oshdi.
Ma'lumotlar va boshqa cheklovlar tufayli Jini indeksi daromadlar tengsizligini oshirib yuborishi va daromad taqsimoti haqidagi muhim ma'lumotlarni yashirishi mumkin.

Jini indeksi haqida tushuncha

Har bir rezidentning daromadi bir xil bo'lgan mamlakatda daromadning Jini koeffitsienti 0 ga teng bo'ladi. Aksincha, bitta rezident barcha daromadlarni ishlab topgan, qolganlari esa hech narsa ishlamagan mamlakatning daromadi Jini koeffitsienti 1 ga teng bo'ladi.
Xuddi shu tahlil boylik taqsimotiga ham taalluqli bo‘lishi mumkin (“boylik Jini koeffitsienti”), lekin boylikni o‘lchash daromaddan ko‘ra qiyinroq bo‘lganligi sababli, Gini koeffitsientlari odatda daromadga taalluqlidir va oddiygina “Jini koeffitsienti” yoki “Jini indeksi” sifatida ko‘rinadi. daromadga taalluqli ekanligini ko'rsatadi. Boylik Jini koeffitsientlari odatda daromadga nisbatan ancha yuqori.
Jini koeffitsienti mamlakat yoki mintaqada daromad yoki boylik taqsimotini tahlil qilish uchun muhim vositadir, ammo uni daromad yoki boylikning mutlaq o'lchovi deb adashmaslik kerak. Daromadlar har birida o‘xshash taqsimlangan ekan, yuqori daromadli va past daromadli davlat bir xil Gini koeffitsientiga ega bo‘lishi mumkin: Masalan, Turkiyaning kishi boshiga yalpi ichki mahsuloti (YaIM) ancha past bo'lishiga qaramay Turkiya va AQShda daromadning Jini koeffitsienti 0,39-0,40 atrofida bo‘ladi.

Jini indeksining grafik tasviri

Jini indeksi ko'pincha Lorenz egri chizig'i orqali grafik tarzda ifodalanadi , u gorizontal o'qda daromadlar bo'yicha aholi foizini va vertikal o'qda yig'ilgan daromadni chizish orqali daromad (yoki boylik) taqsimotini ko'rsatadi. Jini koeffitsienti mukammal tenglik chizig'i ostidagi maydonga teng (ta'rifi bo'yicha 0,5) Lorenz egri chizig'i ostidagi maydonni ayirib, mukammal tenglik chizig'i ostidagi maydonga bo'lingan. Boshqacha qilib aytadigan bo'lsak, bu Lorenz egri chizig'i va mukammal tenglik chizig'i orasidagi ikki baravar maydon.
Quyidagi grafikda 47-protsentil Gaitida 10,46% va Boliviyada 17,42% ga to'g'ri keladi, ya'ni gaitiliklarning eng quyi 47% o'z milliy umumiy daromadining 10,46% ni va boliviyaliklarning 47% 17,42% ni egallaydi. . To'g'ri chiziq faraziy jihatdan teng jamiyatni ifodalaydi: eng quyi 47% milliy daromadning 47% ni oladi.

2012 yilda Gaiti uchun daromadning Jini koeffitsientini baholash uchun biz uning Lorenz egri chizig'i ostidagi maydonni topamiz: taxminan 0,2. Ushbu raqamni 0,5 dan (tenglik chizig'i ostidagi maydon) ayirib, biz 0,3 ni olamiz, keyin uni 0,5 ga bo'lamiz. Bu taxminan 0,6 yoki 60% Jini hosil qiladi.
Gini koeffitsienti haqida fikr yuritishning yana bir usuli - bu mukammal tenglikdan og'ish o'lchovidir. Lorenz egri chizig'i to'liq teng to'g'ri chiziqdan qanchalik uzoqlashsa (bu Jini koeffitsienti 0 ni bildiradi), Jini koeffitsienti shunchalik yuqori bo'ladi va jamiyat shunchalik kam teng bo'ladi. Yuqoridagi misolda Gaiti Boliviyaga qaraganda tengsizroq.

Global Jini indeksi

Jini koeffitsienti 19-20-asrlarda barqaror o'sishni boshdan kechirdi. 1820 yilda global Jini koeffitsienti 0,50 ni tashkil etgan bo'lsa, 1980 va 1992 yillarda bu ko'rsatkich 0,657 ni tashkil etdi.

COVID-19 daromadlar tengligiga yana salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Jahon banki ma'lumotlariga ko'ra , Ebola va Zika kabi yirik epidemiyalardan keyingi besh yil ichida Gini koeffitsienti tarixan taxminan 1,5 punktga oshgan. Iqtisodchilarning fikricha, COVID-19 2020 va 2021 yillar uchun Jini koeffitsientining har yili 1,2-1,9 foiz punktga oshishiga sabab bo‘lgan.

Mamlakatlar miqyosida Jini indeksi

Quyida CIA World Factbook ma'lumotlarini taqdim etgan har bir mamlakatning daromadi Jini koeffitsientlari keltirilgan:

Dunyodagi eng kambag'al mamlakatlarning ba'zilari dunyodagi eng yuqori Jini koeffitsientlariga ega, eng past ko'p Gini koeffitsientlari esa boyroq Evropa mamlakatlarida joylashgan. Biroq, daromadlar tengsizligi va aholi jon boshiga to'g'ri keladigan YaIM o'rtasidagi munosabatlar mukammal salbiy korrelyatsiya emas va vaqt o'tishi bilan bu munosabatlar o'zgarib turadi.

Utrext universitetidan Mixail Moatsos va Tuebingen universitetidan Jori Baten 1820-1929 yillarda aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot o'sishi bilan tengsizlik biroz oshganini, keyin esa pasayganini ko'rsatadi. 1950 yildan 1970 yilgacha aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot ma'lum chegaradan oshgani sababli tengsizlik pasayish tendentsiyasiga ega edi. 1980 yildan 2000 yilgacha tengsizlik aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulotning oshishi bilan pasayib, keyin keskin o'sdi.

Jini indeksining kamchiliklari

Iqtisodiy tengsizlikni tahlil qilish uchun foydali bo'lsa-da, Jini koeffitsienti ba'zi kamchiliklarga ega.

Ko'rsatkichning aniqligi ishonchli YaIM va daromad ma'lumotlariga bog'liq. Soya iqtisodiyoti va norasmiy iqtisodiy faoliyat har bir davlatda mavjud. Norasmiy iqtisodiy faoliyat rivojlanayotgan mamlakatlarda haqiqiy iqtisodiy ishlab chiqarishning katta qismini va mamlakatlar ichidagi daromad taqsimotining pastki qismida namoyon bo'ladi. Ikkala holatda ham, bu o'lchangan daromadlarning Jini indeksi haqiqiy daromad tengsizligini oshirib yuborishini anglatadi.

Yana bir kamchilik shundaki, daromadlarning juda xilma-xil taqsimlanishi bir xil Gini koeffitsientlariga olib kelishi mumkin. Jini ikki o'lchovli maydonni (Lorenz egri chizig'i va tenglik chizig'i orasidagi bo'shliqni) bitta raqamga tushirishga harakat qilganligi sababli, u tengsizlikning "shakli" haqidagi ma'lumotni yashiradi. Kundalik nuqtai nazardan, bu fotosurat mazmunini faqat uning bir chekkasi bo'ylab uzunligi yoki piksellarning oddiy o'rtacha yorqinligi qiymati bilan tavsiflashga o'xshaydi.

Lorenz egri chizig'idan qo'shimcha sifatida foydalanish bu borada ko'proq ma'lumot berishi mumkin bo'lsa-da, u taqsimot ichidagi kichik guruhlar o'rtasidagi demografik farqlarni, masalan, daromadlarni yosh, irq yoki ijtimoiy guruhlar bo'yicha taqsimlashni ko'rsatmaydi. Shu nuqtai nazardan, demografiyani tushunish ma'lum bir Jini koeffitsienti nimani anglatishini tushunish uchun muhim bo'lishi mumkin. Misol uchun, katta nafaqaga chiqqan aholi Jinini yuqoriga suradi.

Qaysi davlat Jini indeksi bo'yicha eng yuqori koeffisientga ega?

Jini koeffitsienti 63,0 bo'lgan Janubiy Afrika ayni paytda daromadlar tengsizligi eng yuqori bo'lgan mamlakat sifatida tan olingan. Butunjahon populyatsiyasi sharhi bu katta tengsizlikni irqiy, jins va geografik kamsitish bilan bog'laydi, Janubiy Afrikadagi oq tanli erkaklar va shahar ishchilari boshqalarga qaraganda ancha yaxshi maosh oladilar.

Jini indeksi 50 nimani anglatadi?

Jini indeksi 0% dan 100% gacha, 0 mukammal tenglikni va 100 mukammal tengsizlikni ifodalaydi. 50 Jini yarim yo'lni anglatadi va odatda daromad adolatli taqsimlanmagan joy sifatida qabul qilinishi mumkin - dunyoning faqat 15 ta davlatida Jini 50 yoki undan ko'p.

AQShning Jini koeffitsienti yuqorimi yoki pastmi?

AQShda Jini koeffitsienti 41,1 ni tashkil etadi, bu esa bunday rivojlangan iqtisodiyot uchun yuqori ko'rsatkichdir. Iqtisodchilar AQShda daromadlar tengsizligining kuchayishini texnologik o'zgarishlar, globallashuv, kasaba uyushmalarining qisqarishi va eng kam ish haqi qiymatining pasayishi kabi omillar bilan bog'lashadi .

Miraziz Fozilov tayyorladi.

Telegram kanalimiz: https://t.me/arsenal_pc

AQSH dollarining tarixi

2022-05-02T16:30:07.447Z

Amerika Qo'shma Shtatlari dollarining tarixi "Amerika Qo'shma Shtatlari otalari"ning Buyuk Britaniyaning Shimoliy Amerika koloniyalarida 100 yildan ortiq vaqt davomida qo'llanilgan ispan kumush dollariga asoslangan milliy valyutani o'rnatishga qaratilgan harakatlaridan boshlangan.1792-yilgi Kongressning yangi tangalar to'g'risidagi qonuni Amerika Qo'shma Shtatlari dollarini mamlakatning standart pul birligi sifatida belgilab, tangalarni ishlab chiqarish va muomalaga chiqarish vazifasi yuklangan Amerika Qo'shma Shtatlari zarbxonasini yaratdi. Dastlab kumush yoki oltinning belgilangan miqdori bo'yicha bimetalik standart ostida aniqlangan, u 1900-yilda rasmiy ravishda oltin standartini qabul qildi va nihoyat 1971-yilda oltin bilan barcha aloqalarni yo'q qildi.

1913-yilda AQShning markaziy banki sifatida Federal zaxira tizimi tashkil etilganidan beri dollar birinchi navbatda Federal zaxira banknotalari koʻrinishida muomalaga chiqarildi. Amerika Qo'shma Shtatlari dollari xalqaro savdoda foydalanish uchun butun dunyo bo'ylab hukumatlar tomonidan saqlanadigan dunyodagi asosiy zaxira valyutadir.

Ispan dollarining kelib chiqishi

Amerika Qo'shma Shtatlari zarbxonasi 1792-yilda AQSh dollarini Ispan Amerikasida ishlab chiqarilgan va 16-19-asrlarda Amerikada keng tarqalgan mashhur ispan dollarning mahalliy versiyasi sifatida chiqarishni boshladi.

Meksika va Peruda zarb qilingan tanglarga o'xshash kumush tarkibi bilan ishlab chiqarilgan, Ispaniya, AQSh va Meksika kumush dollarlari Qo'shma Shtatlarda yonma-yon muomalada bo'lgan va ispan dollari va Meksika pesosi 1857-yildagi tangalar to'g'risidagi qonunga qadar qonuniy to'lov vositasi bo'lib qolgan.

Kontinental pul birligi

1775-yilda Amerika inqilobiy urushi boshlanganidan so'ng, Kontinental Kongress kontinental pul birligi yoki kontinental deb nomlanuvchi qog'oz pullarni chiqarishni boshladi. 1780-yilga kelib, kontinental veksellar yoki kontinentallar nominal qiymatining atigi 1⁄40 qismiga teng edi. Kongress eski veksellarni muomaladan olib tashlash va yangilarini chiqarish orqali valyutani isloh qilishga urindi, ammo bu muvaffaqiyatga erishmadi, kontinentallar shunchalik qadrsiz bo'lib qoldiki, ular pul sifatida muomala qilishni to'xtatdilar. Benjamin Franklin valyutaning qadrsizlanishi, aslida, urush uchun soliq to´lash vazifasini o'taganligini ta'kidladi. 1790-yillarda, Amerika Qoʻshma Shtatlari Konstitutsiyasi ratifikatsiya qilingandan soʻng, kontinentallar nominal qiymatining 1% li xazina obligatsiyalariga almashtirilishi mumkin edi.

Kongress kontinental valyutaning qulashi ortidan Robert Morrisni Qo'shma Shtatlar moliya bo'limi boshlig'i etib tayinladi. 1782 yilda Morris Qo'shma Shtatlar tomonidan tuzilgan birinchi moliyaviy institutni yaratishni yoqladi. Shimoliy Amerika banki qisman Fransiya tomonidan AQShga qarzga berilgan oltin tangalar hisobidan moliyalashtirildi. Morris o'z nomiga o'z pullari bilan ta'minlangan veksellarni chiqarish orqali urushning so'nggi bosqichlarini moliyalashtirishga yordam berdi. Shimoliy Amerika banki ham oltin yoki kumushga ayirboshlanadigan banknotalar chiqardi.

AQSh Konstitutsiyasi birinchi moddasida "qarzlarni to'lashda oltin va kumush tangadan boshqa har qanday narsani tender qilish" taqiqlangan.

Tangalar to'g'risida qonun

Prezident Jorj Vashington ma'muriyati 1790-yillarning boshida, o'sha paytdagi G'aznachilik kotibi Aleksandr Gamilton boshchiligida pul muammolariga e'tibor qaratdi. Kongress Gamiltonning tavsiyalari bo'yicha harakat qildi, 1792 yilgi tangalar to'g'risidagi qonun AQSh uchun asosiy hisob birligi sifatida dollarni belgiladi.

Amerika Qo'shma Shtatlari zarbxonasi Kongress tomonidan tangalar to'g'risidagi qonun qabul qilingandan so'ng tashkil etilgan. U birinchi navbatda tanga zarblarini ishlab chiqarish va muomalaga kiritish vazifasini olgan. Birinchi zarbxona binosi Amerika Qo'shma Shtatlarining o'sha paytdagi poytaxti Filadelfiyada bo'lgan. Zarbxona dastlab Davlat departamenti tarkibida boʻlgan. 1873-yildagi tangalar toʻgʻrisidagi qonunga ko'ra u Gʻaznachilik departamenti tarkibiga kiritilgan. (1981 yilda u Qoʻshma Shtatlar gʻaznachisi homiyligida joylashgan). Zarbxona har qanday qimmatbaho metallarni har kimning hisobiga standart tanga zarblariga aylantirish huquqiga ega edi.

19-asr boshlarida oltin tangalarning oʻziga xos qiymati ularning kumush tangalardagi nominal ekvivalentiga nisbatan oʻsdi, natijada deyarli barcha oltin tangalar savdodan olib tashlanishi va keyinchalik ularning xususiy qo'llar tomonidan qayta eritilishi sodir boʻldi. 1863-yilgi Milliy bank qonunining (Amerika fuqarolar urushi davrida) kuchga kirishi va uning shtat obligatsiyalari va valyutalarini soliqqa tortish haqidagi keyingi versiyalari bilan dollar Qo'shma Shtatlarning yagona valyutasiga aylandi va bugungi kunda ham shunday bo'lib qolmoqda. 19-asrda dollar butun dunyoda Britaniya funtiga qaraganda kamroq qabul qilingan. Nelli Blay 1889–1890-yillardagi dunyo bo'ylab 72 kun davomida qilgan sayohati haqida Angliya Banki banknotlarini olib yurdi; u, shuningdek, bir necha dollar olib keldi, deb yozgan Blay, "Amerika pullari Amerikadan tashqarida ma'lum yoki yo'qligini tekshirish uchun turli portlarda ishlatish uchun". Nyu-Yorkdan sharqqa sayohat qilib, u Kolomboda zargarlik buyumlari sifatida ishlatiladigan 20 dollarlik tillalarni topmaguncha Amerika pullarini ko'rmadi; u erda Bly valyuta sifatida dollarlar 60% chegirma bilan qabul qilinganligini aniqladi.

1878-yilda kumushni erkinroq zarb qilishni ta'minlash uchun Bland-Allison qonuni qabul qilindi. Ushbu akt hukumatdan har oy bozor narxlarida 2 million dollardan 4 million dollargacha bo'lgan kumush quyma sotib olishni va uni kumush dollarga aylantirishni talab qildi. Bu, aslida, siyosiy nufuzli kumush ishlab chiqaruvchilar uchun subsidiya edi. Oltin standarti 1971-yilgacha bir necha o'zgartirishlar bilan saqlanib qoldi.

Oltin zahiralari to'g'risidagi qonun

1933-yil boshida og'ir deflyatsiyaga qarshi kurashish uchun Kongress va Prezident Ruzvelt bir qator Kongress aktlari va Ijroiya farmoyishlarini amalga oshirdilar, ular valyutadan tashqari oltin standartini to'xtatdi, oltinni qarzlar uchun universal qonuniy to'lov vositasi sifatida bekor qildi va muhim mulkka xususiy mulkchilikni taqiqladi. Bu harakatlar 1935-yilda AQSh Oliy sudi tomonidan “Oltin klauza ishlari”da tasdiqlandi.

Valyuta maqsadlarida dollarning untsiya qiymati uchun belgilangan 20,67 dollar bekor qilindi, bu dollarning oltinning belgilangan qiymatisiz valyuta bozorlarida erkin suzib yurishiga imkon berdi. Bu bir yildan keyin to'xtatildi. Ruzvelt birinchi navbatda Qishloq xo'jaligini tartibga solish to'g'risidagi qonun bilan tushgan narxlarni tiklashga va valyuta bozorlarida dollarni devalvatsiya qilishga harakat qildi.

Oltin standartining to'xtatilishi o'sha paytda bozorlarda va hukumatda ko'pchilik tomonidan vaqtinchalik deb hisoblangan, ammo standartni tiklash boshqa masalalarni hal qilishda past ustuvorlik deb hisoblangan.

1968-yil mart oyida oltinning xususiy bozor narxini nazorat qilish harakatlari to'xtatildi. Ikki bosqichli tizim boshlandi. Bu tizimda oltin bilan barcha markaziy bank operatsiyalari erkin bozor bahosidan izolyatsiya qilingan. Xususiy bozor muvozanatli bozor narxida savdo qilishi mumkin va hech qanday rasmiy aralashuv bo'lmaydi. 1971-yilda Prezident Richard Nikson bir tomonlama ravishda AQSh dollarining oltinga to'g'ridan-to'g'ri konvertatsiyasini bekor qilishni buyurdi. Ushbu harakat Nikson zarbasi sifatida tanilgan.

AQSh dollari va oltin qiymati

Bretton-Vuds kelishuvlari bekor qilingandan keyin oltin narxining keskin ko'tarilishi, markaziy bank (Federal rezerv) tomonidan Bretton ostida muvofiqlashtirilgan fraksiyonel rezerv banki orqali pul taklifining haddan tashqari inflyatsiyasi tufayli AQSh dollarining sezilarli darajada pasayishi natijasidir. Ruxsat etilgan valyuta kurslari orqali dollarni oltinga bog'laydigan xalqaro mexanizm mavjud bo'lmaganda, dollar sof valyutaga aylandi va shuning uchun uning oltinga nisbatan erkin bozor kursiga tushdi. Oltinning dollar narxi 1970-yillarning boshida o'sishni boshlaganidan ko'p o'tmay, neft kabi boshqa tovarlarning narxi ham ko'tarila boshladi. Amerika Qo'shma Shtatlarining kumush sertifikatlari 1878-yildan 1964-yilgacha Qo'shma Shtatlarda qog'oz pul muomalasining bir qismi sifatida chop etilgan vakillik pullarining bir turi edi. Ular to'rtinchi tangalar to'g'risidagi qonundan g'azablangan fuqarolar tomonidan kumush qo'zg'atishga javoban ishlab chiqarilgan va oltinga asoslangan dollar pullari bilan birga ishlatilgan. Kumush sertifikatlar dastlab kumush dollar tangalarining nominal qiymatida, keyinroq sotib olinishi mumkin edi

Amerika Qo'shma Shtatlari banknotlari

100 yildan ortiq vaqt davomida amalda bo'lganligi sababli, ular AQSh qog'oz pullarining boshqa shakllariga qaraganda uzoqroq muddatga chiqarilgan. Ular o'z davrida "yashillar" nomi bilan mashhur bo'lgan, bu nom ular 1862-yilda almashtirilgan Demand Notesdan meros bo'lib qolgan.

Amerika Qo'shma Shtatlari banknotalari ham, Federal zaxira banknotalari ham Amerika Qo'shma Shtatlari milliy valyutasining bir qismi bo'lib, ikkalasi ham 1933-yilda oltin qaytarib olingandan beri qonuniy to'lov vositasi bo'lib kelgan. Ikkalasi ham muomalada pul sifatida bir xil tarzda ishlatilgan. Amerika Qo'shma Shtatlari Notasi va Federal Zaxira Notasi o'rtasidagi farq shundaki, Amerika Qo'shma Shtatlari Notasi "kredit veksel" ni ifodalaydi va G'aznachilik tomonidan foizsiz muomalaga kiritiladi. Federal zahira qog'ozlari Federal rezerv tomonidan sotib olingan qarz bilan ta'minlanadi va shu bilan Federal rezerv tizimi uchun senyoraj hosil qiladi, bu G'aznachilik va jamoatchilik o'rtasida kredit vositachisi bo'lib xizmat qiladi.

Federal zaxira banknotlari

Fuqarolar urushidan keyin Kongress qog'oz pullarni chiqarishni davom ettirdi, ulardan eng muhimi 1913-yilgi Federal zaxira to'g'risidagi qonun bilan ruxsat etilgan Federal zaxira banknoti edi.

Ikkinchi jahon urushi Yevropa va Osiyo iqtisodlarini vayron qildi, shu bilan birga Qo'shma Shtatlar iqtisodiyotini nisbatan zarar ko'rmadi. Yevropa hukumatlari oltin zahiralarini tugatib, Qo'shma Shtatlarga urush materiallari uchun to'lash uchun qarz oldilar, Qo'shma Shtatlar katta oltin zaxiralarini to'pladi. Bu kombinatsiya Qo'shma Shtatlarga urushdan keyin muhim siyosiy va iqtisodiy kuch berdi.

Bretton-Vuds kelishuvi urushdan keyin dollarning bu iqtisodiy hukmronligini kodladi. 1944-yilda Ittifoqchi davlatlar jahon iqtisodiyotini qo'llab-quvvatlovchi va Birinchi jahon urushidan keyin yuzaga kelgan iqtisodiy inqirozning oldini oladigan xalqaro valyuta tartibini yaratishga harakat qilishdi. Bretton-Vuds kelishuvi xalqaro iqtisodiy tizim uchun qoidalar va kutishlarni yaratgan xalqaro valyuta tartibiga asos soldi. U Jahon bankining o'tmishdoshi bo'lgan Xalqaro valyuta jamg'armasini (XVF) va qat'iy valyuta kurslariga asoslangan xalqaro valyuta tizimini yaratdi.

Marshall va Dodge rejalarining muvaffaqiyati AQSh dollariga yangi muammolarni keltirib chiqardi. 1959-yilda butun dunyo bo'ylab muomalada bo'lgan dollar AQSh oltin zaxiralaridan oshib ketdi, bu esa bank o'tkazmalari ekvivalentiga nisbatan zaif bo'lib qoldi. 1960-yilda Yel iqtisodchisi Robert Triffin Kongressga muammoni shunday tasvirlab berdi: yoki dollar erkin boʻlmagan va boshqa mamlakatlar Amerika tovarlarini import qilishga qurbi yetmasdi, yoki dollar erkin mavjud edi, lekin dollarni oltinga aylantirish mumkinligiga ishonch susayadi.

Madina Xudoyberdiyeva tayyorladi.

Telegram kanal: https://t.me/arsenal_pc

"Arsenal" loyihasi orqali e'lon qilingan maqolalarda ayrim xatolarga duch kelsangiz @arsenalcontact_bot orqali bizga xabar bering.

O’zbekistonda partiyaviy tizimni isloh qilishning konseptual tahlili

2022-04-14T18:27:12.484Z

Foto:xs.uz

Ushbu ilmiy maqola "Bilim Karvoni" nodavlat-notijorat ilmiy muassasasining veb-saytidan olindi. Asl manbaga havola: https://uzbk.org/?p=8964&lang=uz

Huquqiy-demokratik davlat va fuqarolik jamiyatini shakllantirishning asosiy prinsiplaridan eng muhimi davlat hokimiyati organlarining umumxalq saylovlari asosida shakllantirilishi hamda fuqarolarning davlat va jamiyat ishlarida bevosita yoki o‘zlari tomonidan saylab qo‘yilgan vakillari orqali ishtirok etishi hisoblanadi.

Bunda, eng avvalo, jamiyat bilan davlat o‘rtasida o‘ziga xos «ko‘prik» vazifasini o‘tovchi va fuqarolik jamiyatining eng muhim institutlaridan biri bo‘lgan – siyosiy partiyalar asosiy rol o‘ynaydi.

O‘zbekistonda partiyaviy tizim masalasi hanuzgacha chuqur tadqiq qilinmagan va shu bois uning dolzarbligi tobora oshib bormoqda, chunki yangi keng qamrovli o‘zgarishlar davrida siyosiy islohotlar hal qiluvchi ahamiyatga ega hisoblanadi. Mamlakatda siyosiy jarayon qanday kechmoqda va unda partiyalar zamonga javob beradigan darajada faoliyat olib bormoqdami? Partiyaviy tizimni qanday isloh qilish mumkin? Ushbu taqdim etilayotgan qisqa tahliliy ma’ruzada mazkur masala tanqidiy ko‘rib chiqilgan va muhokama uchun dastlabki takliflar kiritilgan.

Partologiyaning zamonaviy nazariyalari

Ekspertlarning fikriga ko‘ra, siyosiy partiya – bu siyosiy ambisiyaga ega bo‘lgan shaxslar tomonidan tuzilgan va boshqariladigan, a’zolari o‘rtasida yuksak ishonch shakllangan hamda umumiy mafkura asosida birlashgan tarmoqdir (networks)[1]. Siyosiy partiyalar eng avvalo, o‘z elektorati manfaatlaridan, siyosiy mafkurasi va pozisiyasidan kelib chiqib siyosiy qarorlar qabul qilish jarayonlariga yetarlicha ta’sir o‘tkazishlari hamda o‘zining vakillari orqali davlatning markaziy va mahalliy ijroiya organlari ustidan jamoatchilik nazoratini o‘rnatishda qatnashishlari lozim. Elektoral faollik, fuqarolarning ijtimoiy-siyosiy jarayonlarga qamrab olinishi esa o‘z navbatida partiya tizimidagi ijtimoiy kapitalning darajasi bilan belgilanadi.

Siyosiy partiyalar sohasida mashxur tadqiqotchilardan biri La Palombara, siyosiy partiyalar, siyosiy tizimning vazifalari muayyan murakkablik darajasiga yetgan yoki siyosiy hokimiyat aholining davlat va jamiyat hayotida ishtirok etishi kerak degan xulosaga kelgan hamma joyda paydo bo‘ladi, deya ta’kidlaydi. Siyosiy partiya xalqni uyushtirgani holda hokimiyat rotasiyasida ishtirok etadi[2].

T.Bersel, siyosiy partiyalar jamiyatda ijtimoiy aloqalarni mustaxkamlashi asnosida siyosiy tarmoqni shakllantiradi. Siyosiy tarmoq bu – siyosatda umumiy manfaatlar asosida birlashgan va mazkur manfaatlarni ilgari surish uchun o‘zaro resurslar almashadigan aktorlar yig‘indisi hisoblanadi. Bunda ijtimoiy va siyosiy kooperasiya umumiy maqsadlarga erishishning eng to‘g‘ri va samarali yo‘li hisoblanadi,[3] deya e’tirof etadi. Olimning so‘zlarini to‘ldirgan holda shuni ta’kidlash mumkinki, siyosiy koopersiya mexanizmlari eng avvalo jamoada (elektoratda) umumiy normalar va qadriyatlar, mustahkam aloqalar tizimi hamda ishonch omilini shakllanishi bilan chambarchas bog‘liqdir. Siyosiy partiyada siyosiy ideologiya qanchalik kuchli bo‘lsa partiyaning davlat va jamiyat siyosiy hayotidagi pozisiyasi ham shunchalik mustahkam bo‘ladi.

Siyosiy partiyalarning asosiy vazifalari sifatida davlat boshqaruvida o‘zaro tiyib turish va manfaatlar muvozanatini ta’minlash; o‘z elektorati hamda butun jamiyat manfaatlarini ilgari surish; davlat va jamiyat taraqqiyotiga qaratilgan muqobil loyiha (dastur)lar ishlab chiqish kabi ko‘plab funksiyalarni bajarib keladi. Nemis siyosatshunosi Klaus fon Beyme siyosiy partiyalarning ustuvor funksiyalari sifatida quyidagilarni e’tirof etib o‘tadi: o‘z maqsadini aniqlash, mafkurasini ishlab chiqish, harakat dasturi va yo‘nalishini belgilash; jamoatchilik manfaatlarini birlashtirish va ilgari surish; fuqarolarni sosializasiya va mobilizasiyasini tashkillashtirish; mamlakat boshqaruv elitasi va hukumat tarkibini shakllantirish; o‘z tarafdorlari va a’zolari o‘rtasida mustahkam ijtimoiy aloqalar, tartib-qoidalar va ishonch faktorini o‘rnatish[4]. Aynan shuning uchun ham siyosiy partiyalar ijtimoiy taraqqiyotning turli yo‘llari va strategiyalarini ishlab chiqish orqali sosiumning integrasiyalashuvini ta’minlab beradi.

Shuning bilan birga, bugun rivojlangan demokratik mamlakatlarda mazkur masalani «ijtimoiy amortizator» konsepsiyasi asosida tahlil qilish ham kuchayib bormoqda[5]. Ijtimoiy amortizator bu – o‘zida sosiomadaniy ixtiloflarning oshishi haqida o‘ziga xos signallarni qabul qilish va ularni bartaraf qilish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlarni qo‘rishga qodir bo‘lgan sosiomadaniy institutlarni qamrab oladi. Demokratik jamiyatlarda ijtimoiy amortizator institutlari sifatida – mustaqil OAV, parlament va albatta o‘zida raqobat elementlarini qamrab olgan siyosiy partiyalar tashkil etadi. Ijtimoiy amortizatorlarning asosiy vazifasi sifatida davlat va jamiyatni qiynayotgan dozarb muammolarni yumshatish va bugungi kun tartibiga ko‘chirishdan iboratdir. Ularning faoliyatiga birdan bir bahoni esa sosium beradi.

Ijtimoiy amortizatorlarning yo‘qligi (yoki sust faoliyati) jamiyatda ijtimoiy, siyosiy va boshqa turdagi muammolarning yanada «gazak otishiga» olib kelishi muqarrar. Shulardan kelib chiqib savol paydo bo‘ladi: bugun O‘zbekistonda siyosiy partiyalar tom ma’nodagi ijtimoiy amortizator vazifasini o‘tay olayapdimi?

Siyosiy diskurs

Shu o‘rinda, tom ma’nodagi ko‘ppartiyaviylik tizimini mustahkamlanishi nafaqat siyosiy partiyalarda, balki butun jamiyatimiz siyosiy tizimida ro‘y beradigan siyosiy diskurs(diskussiya, munozara) jarayonlari bilan bevosita bog‘liqdir. Aynan jamiyatda bugungi kun uchun dolzarb bo‘lib turgan ijtimoiy-siyosiy va sosial-iqtisodiy muammolarni (masalalarni) muhokama qilishda partiyalar o‘rtasida doimiy ravishda olib boriladigan siyosiy diskurslarning ahamiyati katta. Siyosiy diskurs – bu eng avvalo siyosiy partiyalar (shu jumladan fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari) o‘rtasida kommunikativ muloqotni tashkil qilib beradigan siyosiy jarayondir[6].

Siyosiy munozaralar o‘z navbatida siyosiy yetakchilar orqali boshqariladigan va tegishli auditoriya uchun qo‘llaniladigan hamda o‘zining maxsus tiliga ega bo‘lgan siyosiy vositadir. Siyosiy diskurs saylov kampaniyasi davrida partiyalar tomonidan mamlakat ichki va tashqi siyosatini muhokama qilishda, jamiyat va davlat hayotiga taalluqli muhim masalalar yuzasidan bahs-munozaraga kirishuvida hamda ijtimoiy-siyosiy jarayonlarni tahlil qilishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Siyosiy partiyalarning o‘zaro siyosiy diskussiyaga kirishishida ommaviy axborot va kommunikasiya vositalarining o‘rni katta. Rivojlangan demokratik mamlakatlar tajribasida nafaqat saylovoldi kampaniyasi davrida, balki muntazam ravishda dolzarb ijtimoiy-siyosiy masalalar yuzasidan tele-debatlar, brifing va press-konferensiyalar o‘tkazib kelinadi.

Siyosiy diskursning asosiy maqsadi – mavjud holatni oddiygina tasniflash emas balki, bu o‘z g‘oya va fikrlariga elektoratni ishontirish, ijobiy imidj yaratish va auditoriyada motivasiyani uyg‘otishga qaratiladi. Shuning asnosida siyosiy diskussiyalar prezentativ – o‘z g‘oya va dasturlarini taqdimot qilish; konstruktiv – amaldagi hukumatga (yoki hokimiyatdagi partiyaga) nisbatan o‘z pozisiyasini bildirishi, ya’ni muqobil g‘oya va dasturlarni ilgari surish, konfrontativ – amaldagi hukumatga (yoki hokimiyatdagi partiyaga) nisbatan muxolifat shaklida faoliyat olib borish kabi ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi.

Jahon partiyaviy tizimlari

Ma’lumki partiviy tizim demokratik qadriyatlarning universal shakli bo‘lsada, u har bir davlatda o‘ziga xos spesifik alomatlarga ham ega bo‘ladi. Bular, eng avvalo mamlakatning siyosiy boshqaruv tizimi, iqtisodiy axvoli, jamiyatda qonun ustuvorligi va inson huquqlari ta’minlanishi holati, aholining siyosiy-huquqiy madaniyati va faolligi bilan chambarchas bog‘liqdir.

Dunyo mamlakatlarida bir partiyaviylik, ikki partiyaviylik va ko‘ppartiyaviylik tizimlari mavjud[7]. Ularning ayrimlarini tahlil qilib o‘tamiz.

Amerika Qo‘shma Shtatlari partiyaviy tizimi

AQSHda rasman ro‘yxatdan o‘tgan 38 ta siyosiy partiya bo‘lsada, mazkur mamlakat siyosiy hokimiyati ikki partiyaviylik tizimi asosida shakllanadi. Ya’ni, bu yerda biz Respublikachilar va Demokratlar partiyalari o‘rtasida doimo raqobatni kuzatishimiz mumkin.

Mazkur raqobat esa o‘z navbatida siyosiy diskursning klassik shaklidan farq qiladigan, mamlakatning ichki va tashqi siyosatiga taalluqli zamonaviy jarayonlar bilan bog‘liqdir. Ya’ni, ular siyosiy mafkurasi, yoki bo‘lmasa, umumiy siyosiy manfaatlari jihatidan kelib chiqib emas, balki bugungi kun tartibidagi dolzarb muammolarni hal qilish borasidagi yondashuvlarga asoslanadi. Kuyidagi jadvalda buning namunasini ko‘rish mumkin:

Mazkur partiyaviy tizim o‘zining chuqur demokratik an’analari bilan alohida ajralib turadi. Masalan, saylovlar jarayonida partiyalardan nomzod ko‘rsatish bir nechta bosqichda amalga oshiriladi. Oldin partiyaning o‘zida nomzod ko‘rsatish borasida saylovlar bo‘lib o‘tadi. Bitta nomzodlik o‘rni uchun bir nechta shaxs kurash olib borib, oxir-oqibat partiyadan yagona nomzod davlatning prezidentlikka, Kongres-Senat a’zoligiga yoki shtat hokimligiga nomzod sifatida ko‘rsatiladi.

Germaniya Federativ Respublikasi partiyaviy tizimi

GFR konstitusiyasi Yevropada birinchilar qatori siyosiy partiyalarning konstitusiyaviy maqomini belgilab bergan. Partiyalarning asosiy vazifasi sifatida xalq irodasini ifoda etish deya e’tirof etiladi. Bugungi kunda, Germaniyada tom ma’nodagi ko‘ppartiyaviylik qaror topgan bo‘lib, mamlakatda 30 ga yaqin siyosiy partiyalar faoliyat olib boradi. Lekin, parlament va xukumat mandatlari uchun asosan 6 ta partiya: Germaniya sosial-demokratik partiyasi, Xristian-demokratik ittifoq, Xristian-sosialistik ittifoq, «Yashillar» partiyasi, Ozod demokratik partiya va Muqobil Germaniya partiyalari kurash olib boradi.

Mamlakat siyosiy tizimi shunisi bilan ancha qiziqarliki, har bir saylovda mazkur partiyalar o‘rtasida qizg‘in saylovoldi kampaniyalari va targ‘ibotlar olib borilishiga qaramay xech bir partiya mutloq ko‘pchilik ovoziga ega bo‘la olmaydi. Bu esa «siyosiy koalisiya»lar tuzishga va o‘zaro raqobatchi partiyalar o‘rtasida umummilliy manfaat yuzasidan konsensusga kelishga olib keladi.

Mazkur jarayon davlat markaziy va mahalliy boshqaruv tizimida o‘zaro tiyib turish, manfaatlar muvozanati va jamoatchilik nazorati mexanizmlarini kuchaytirishga ijobiy ta’sir qiladi.

Yaponiya partiyaviy tizimi

Yaponiyada rasman bir nechta yuzlab partiyalar mavjud bo‘lsada, mamlakat siyosiy tizimida bitta – Liberal-demokratik partiyasi yaqqol dominant maqomga ega. U so‘ngi 40 yil davomida parlament va xukumatni shakllantirishda asosiy rol o‘ynab keladi.

Yaponiya siyosiy hayotida partiyalar: siyosiy integrasiya va sosializasiya; individual va jamoaviy siyosiy, ijtimoiy va boshqa turdagi manfaatlarni ilgari surish; fuqaroviy munosabatlarda ixtiloflarni hal qilish (institusionalizasiya konfliktov); fuqarolarni siyosiy jarayonlarda ishtirokini tizimlashtirish; mamlakatda siyosiy liderlarni tarbiyalash; jamiyat bilan davlat o‘rtasida «qayta aloqa» tizimini yo‘lga qo‘yish kabi ko‘plab funksiyalarni bajarib keladi[8].

Yaponiya siyosiy tizimining alohida jihatlaridan yana biri, bu amaldagi siyosiy partiyalar o‘z safiga jamiyatdagi kuchli yetakchi shaxslarni jalb qilishi asnosida saylovlarda muvaffaqiyat qozonishi bilan izohlanadi. Ya’ni, mamlakatda ko‘p hollarda «kuchli lider» faktori hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Yetakchining g‘alabasi esa partiyaning g‘alabasi sifatida qaraladi.

O‘zbekiston partiyaviy tizimi: holati, muammo va mulohazalar

Mustaqillikdan so‘ng O‘zbekistonda ko‘ppartiyaviylik tizimini mustahkamlash va faoliyati samaradorligini oshirish borasida bir qancha tashkiliy, huquqiy va institusional asoslar yaratildi. Bugungi kunda, mamlakatimizda beshta siyosiy partiya rasman ruyxatdan o‘tgan holda faoliyat olib bormoqda, bular: O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasi; «Adolat» sosial-demokratik partiyasi, «Milliy tiklanish» demokratik partiyasi, O‘zbekiston Liberal-demokratik partiyasi va O‘zbekiston Ekologik partiyasidir.

Mamlakatda partiyaviy tizimni rivojlantirish borasida ijobiy tajriba bilan bir qatorda ayrim konseptual muammolar ham mavjud, va aynan shu muammo va kamchiliklar bugungi kun tartibiga olib chiqishni kutayotgan masalalardan hisoblanadi. Shuni ham ta’kidlash lozimki, 2017 yilning 12 iyulida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlis palatalari, siyosiy partiyalar hamda O‘zbekiston Ekologik harakati vakillari bilan o‘tkazilgan yig‘ilishida ham siyosiy partiyalar va deputatlik korpusi vakillari faoliyati tanqidiy tahlil etgan edi. Unda asosiy e’tibor partiyalararo siyosiy raqobatning sustligi, aholi (elektorat) bilan ishlash tizimidagi muammolar, Oliy Majlis Qonunchilik palatasi hamda mahalliy kengash deputatllari faoliyatidagi kamchiliklar va boshqa jihatlarga alohida e’tibor qaratildi.

Shulardan kelib chiqib, bugungi kunda, O‘zbekistonda siyosiy partiyalar faoliyati va ularni tom ma’nodagi fuqarolik jamiyati institutiga aylanishi borasidagi fundamental muammolarni quyidagicha tasniflash mumkin:

birinchidan, amaldagi siyosiy partiyalar o‘z harakati va faoliyati jihatidan jamiyatdan, elektoratdan uzilib qolgan desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Siyosiy partiyalar dasturlarida individuallik va raqobatni ko‘ra olmaymiz. Mazkur partiyalar rasmiy hukumat tomonidan olib borilayotgan siyosatga nisbatan muqobil dastur va modellarni ilgari surish qobiliyatiga ega emas.

Oliy Majlis Qonunchilik palatasidagi partiya fraksiyalari va deputatlar faolligi ham sust. Qabul qilinayotgan qonunlarning deyarli 90 foizini qonunchilik tashabbusi huquqi asosida xukumat yoki prezidentlik instituti tomonidan ilgari surilayotgani ham fikrimizni isbotidir. Shuni ta’kidlash lozimki, har qanday siyosiy partiya zamon bilan hamnafas bo‘lib, uning o‘tkir talablariga javob bergan taqdirdagina siyosiy kuch sifatida yashay oladi[9];

ikkinchidan, eng asosiy muammolardan yana biri bu haligacha siyosiy partiyalarning ijtimoiy asosi – elektorati to‘liqligicha shakllantirilmagani hisoblanadi. Shuningdek, amalda siyosiy partiyalar bilan, ular o‘z elektorati deya e’lon qilgan, ijtimoiy guruhi o‘rtasida «qayta aloqa» tizimi mavjud emas. Aholi (saylovchilar) o‘zlarini qiynayotgan sosial-iqtisodiy muammolarni yechimi bo‘yicha deputatlarga (partiyaga) murojaat qilishdan ko‘ra hokimiyat yoki huquq tartibot organlariga murojaat qilishni afzal ko‘rishadi. Masalan, Fuqarolik jamiyatini monitoring qilish mustaqil instituti tomonidan o‘tkazilgan sosiologik so‘rovda «Sizning huquqlaringizni amalda kim himoya qiladi?» degan savolga respondentlarning aksariyati (27%) huquq tartibot organlari: IIB, DXX, prakuratura va sud; yana bir qismi mahalla va hokimiyat idoralari deya javob bergan bo‘lsa, so‘rovda ishtirok etgan xech bir respondent siyosiy partiya yoki o‘zim saylagan deputat deya javob bermagan[10]. Shu o‘rinda ta’kidlash lozim, ijtimoiy hayotimizda shunday omil ko‘zga tashlanadiki, bugungi kunda, go‘yoki siyosiy partiyalar o‘z hayotida, elektorat esa o‘z hayoti bilan yashamoqda;

uchinchidan, hozirda, siyosiy partiyalar tashkilotlarida kadrlar muammosi juda dolzarbligicha qolmoqda. Partiya tizimida hali-xamon yoshi o‘tgan va eskicha fikrlaydigan parttashkilotchilar faoliyat olib bormoqda. Yosh, tashabbuskor, zamonaviy bilim va ko‘nikmalarga ega kadrlarning siyosiy partiyalar tizimiga kelishmayotganining sabablaridan biri – oylik maoshining pastligi bilan ham izohlashimiz mumkin. Masalan, siyosiy partiyaning markaziy organlari xodimlari uchun lavozimiga qarab 1.5 mln.dan 2 mln.gacha (170-230 AQSH dollari atrofida) maosh olishadi[11]. Shuningdek, partiya tashkilotlari tizimida o‘rnatilgan qattiq byurokratik tizim ham professional kadrlarni jalb qilish imkonini cheklaydi;

to‘rtinchidan, demokratik norma va qadriyatlarning sustligi – siyosiy partiyalarning muhim muammolaridan yana biridir. O‘zlarini «demokratik» partiya deya e’lon qilgan mazkur siyosiy partiyalarning faoliyatida demokratiyaga xos bo‘lmagan kayfiyat ustuvorligini kuzatish mumkin. Bular, partiya boshqaruv organlari saylovida, siyosiy partiyadan deputatlikka nomzodlarning ko‘rsatilishida, partiya tizimida o‘rnatilgan chuqur vertikal munosabatlarda yaqqol ko‘rinadi. Mazkur holatlar esa, aslida jamiyatda demokratiyani mustahkamlashga qaratilgan fuqarolik jamiyati instituti hisoblanmish – siyosiy partiyalarning xalq oldidagi imidjini tushishiga olib kelmoqda.

beshinchidan, mavjud partiyalarning mafkuraviy asoslari va dasturiy g‘oyalari umumiy va bir biriga o‘xshash tarzda ifoda etilgan bo‘lib, ular orasidagi prinsipial farq sezilmaydi va sun’iy ajratilish kuzatilmoqda. Misol tariqasida ayrim holatlarni eslatib o‘tish kifoya. Jumladan, bir tomondan «adolat» g‘oyasi, ikkinchi tomondan «milliy tiklanish» g‘oyasi bir biriga juda yaqin va zid emas. Yana bir masala, bu partiyalarning tashqi siyosiy pozisiyalari deyarli mavjud emas. Xalq demokratik partiyasining hattoki nomi ham biroz g‘alati belgilangan, chunki demokratiya so‘zining o‘zi xalq hokimiyatini bildiradi, demak partiyaning nomida «xalq xalq hokimiyati» (ikkita xalq so‘zi) ibora bo‘lib qolgan.

Umuman olganda, bizning jamoatchilikimizda va ayniqsa partiyalar doirasida mafkuraviy diskurs juda sust bo‘lgani uchun, partiyalar o‘ziga asos qilib olgan mafkuralarning o‘zi ham hali jiddiy ishlov berilmagan ko‘rinadi. Masalan liberal demokratiya g‘oyasi jahon siyosiy tajribasida hamda ilmiy doiralarda turlicha talqin qilinadi; hususan liberalizm g‘oyasi tanazzulga uchraganligi haqida ham baxslar avj olgan.

oltinchidan, partiyalarimiz negadir muholifat so‘zidan cho‘chigandek tuyuladi. Bu so‘z, garchi qonunlarimizda kiritilgan va e’tirof etilgan bo‘lsa-da, bizning siyosiy jarayonimizda va muloqotlarimizda qo‘llanilmay qoldi. Bizning fikrimizcha, bu masalaga ham innovasion yondashuv va oydinlik kiritish kerak. Gap shundaki, muholifat so‘zi juda tor va salbiy ma’no xosil qilib, stereotipga va qotib qolgan tushunchaga aylanib qolgan.

Masalaga kengroq yondashsak, O‘zbekistonga aslida muholifatdan ham ko‘ra ko‘proq siyosiy xilma-xillik muhiti yaratilishi maqsadga muvofiq. Ya’ni, jamiyatda tabiatan mavjud turli fikrlar, g‘oyalar, ehtiyojlar, manfaatlar va talablarni davlat tomon harakatlanishi uchun tegishli kanallar yaratilishi lozim.

***

Shu o‘rinda savol paydo bo‘ladi: O‘zbekiston taraqqiyotini ta’minlash, huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini shakllantirishda bizga qanday siyosiy partiyalar kerak?

Bu savolga yagona bir javob berish qiyin, albatta. Lekin, ilmiy muassasa tomonidan shunday takliflarni berishimiz mumkin:

«Milliy yuksalish» partiyasi: deyarli 30 yil davomida mamlakatimizda milliy tiklanish, u yoki bu shaklda bo‘lsada, ro‘y berdi. Endi milliy tiklanish maqsadidan – milliy yuksalishga o‘tish vaqti keldi. Shuning uchun mazkur partiyaning ham nomi, ham g‘oyaviy bazasi qayta ko‘rib chiqilishi maqsadga muvofiq.
«Turkiston partiyasi»: azaldan yagona ijtimoiy, siyosiy va madaniy jihatdan bir makon bo‘lgan – Markaziy Osiyo integrasiyasiga qaratilgan partiya. Yevropa mamlakatlarida masalan, Yevropa partiyalari mavjud. Prezident Shavkat Mirziyoyev boshchiligida O‘zbekiston o‘zining tashqi siyosatida Markaziy Osiyo mintaqasini ustuvor yo‘nalish deb belgiladi. Shu maqsadni ko‘zlagan holda va O‘zbekistonni mintaqada yetakchi davlat bo‘lib qo‘shni davlatlarni birlashtirish uchun xizmat qilish bu buyuk progressiv g‘oyadir.
«Agrar partiya»: UzLiDep partiyasi o‘z atrofida ham tadbirkorlarni ham yer egalari (fermerlar)ni qamrab olishi tobora qiyinlashib boradi. Aynan agrar partiya mamlakatdagi katta ijtimoiy qatlam hisoblangan – fermerlar siyosiy irodasini ifodalovchisi sifatida chiqishi mumkin.
«Respublikachilar partiyasi»: asosiy e’tibori davlat boshqaruvini optimallashtirish, samardorligini oshirish va ijro intizomini mustahkamlashga qaratadi. Respublikachilik mafkurasida demokratiya, davlatchilik va fuqarolik jamiyati g‘oyalari uyg‘un holda mujassam etishi mumkin.

Biz bu joyda aynan shu partiyalarni tuzish kerak demoqchi emasmiz, balki muhokamaga savol sifatida taqdim etmoqdamiz. Bu hususida davlat va jamoat tashkilotlari, siyosiy partiya vakillari, siyosatshunos olimlar va boshqa soha vakillari bilan ilmiy diskussiya qilish zarurligini e’tirof etish niyatidamiz. Eslatib o‘tish joiz, mamlakatimiz yangi tarixida siyosiy partiyalar tizimi doim bir ko‘rinishda qolmagan: ayrim partiyalar birlashgan, ayrimlari faoliyatini tugatgan. Bu normal dialektik jarayon.

Shulardan kelib chiqib, O‘zbekistonda huquqiy demokratik davlat va kuchli fuqarolik jamiyati shakllanishida, aholining ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirishda, sosium integrasiyalashuvida siyosiy partiyalar ishtirokini kengaytirish borasida bir qancha takliflarni ilgari surish mumkin. Jumladan:

Bugungi kunda, siyosiy partiyalarni davlat va jamiyat qurilishi sohasidagi dolzarb ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy masalalar borasida doimiy izlanishlar olib boradigan, aholini (elektoratni) qiynayotgan muammolar yechimlari yuzasidan aniq va manzilli dasturlar ishlab chiqadigan, davlat boshqaruv organlari ustidan jamoatchilik nazoratini va ijtimoiy hamkorlik o‘rnatadigan «aql fabrika»lariga aylantirish zarurati mavjud;
O‘zbekistonda faoliyat olib borayongan siyosiy partiyalarni vakillik demokratiyasi institutiga aylantirish uchun eng avvalo ularning ish samaradorligini oshirish, elektorat bilan ishlashda yangi, XXI asrga xos bo‘lgan, innovasion ijtimoiy mexanizmlarni qo‘llash hamda partiyalararo sog‘lom raqobat muhitini yaratish lozim;
davlat va jamiyat ijtimoiy-siyosiy tizimi shaffofligi va legitimligini ta’minlash eng avvalo xilma-xillik muhitini yaratish hamda siyosiy plyuralizmga ham bog‘liqdir. Ko‘ppartiyaviylik timizi o‘z o‘zi bilan demokratiyani yaratmaydi;
shuning bilan birga, hozirgi kunda O‘zbekiston Harakatlar Strategiyasi asosida o‘z oldiga qo‘ygan va ilgari surilayotgan ulkan islohotlarning qay darajada muvaffaqiyatli kechishi eng avvalo 2019 yilda mamlakatimizda kutilayotgan parlament saylovlariga ham ko‘p jahatdan boqliqdir. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, bugun O‘zbekistonga tom ma’nodagi demokratik saylovlar, demokratik partiyalar va demokratik parlament juda zarur.

Xulosa o‘rnida, partologiya va siyosatshunoslik sohasidan yana bir eslatmani keltirish foydadan holi emas. Partiyalarning mavjudligi bu bir masala, ular amalda qanday faoliyat yurgizishini tushunish bu boshqa masala. Har xil demokratiyalarda partiyalar har xil ish yuritadi. Zamonaviy demokratiya klassik demokratiyadan farq qiladi. Jamiyatlar va davlat institutlari globallashuv davrida va jadal informasion jarayonlar muhitida juda murakkablashib bormoqda. Demak partiyalar ham bunday sharoitda jiddiy sinovdan o‘tishi muqarrar. Bunda partiya tizimini islohoti bir nechta yo‘nalishda amalga oshirilishi kerak bo‘ladi, ya’ni: partiyaning tashkilot sifatida oliy maqsadi va ichki tuzilishi; partiyaning davlat bilan munosabati; partiyaning fuqarolar bilan muloqoti va hakazo.

Shu o‘rinda elektorat masalasining ham ma’no-mohiyati jiddiy o‘zgarib boradi. Ijtimoiy munosabatlar 21-asrda butun dunyoda yangicha tus olmoqda. Shu nuqtai nazardan, siyosiy qarashlar va manfaatlar ham tobora murakkablashib o‘zgaruvchan xarakterga ega bo‘ladi. Biz demokratik jarayonni jadallashtirishimiz kerak, chunki biz tasavvur qilgan zamonaviy demokratiya industrial inqilob zamonida rivoj topgan bo‘lib, uning o‘zi ham dunyoda o‘zgarib bormoqda, chunki informasion zamonda insoniyatning butun hayoti tubdan o‘zgarib boradi, jumladan davlatning qiyofasi va boshqaruv uslublari ham.

AQSHda va boshqa ilg‘or mamlakatlarda katta tezlikda kechayotgan bu jarayon hatto “demokratiya zaiflashib va tanazzulga yuz tutib bormoqda” degan tashvishlarga sabab bo‘lmoqda. Tahlilchilarning fikriga ko‘ra, to yangi tartibot shakllanguncha har bir institut – davlatdan tortib to oilagacha, maktabgacha va korxonagacha butun jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlar tubdan o‘zgarib ketadi.[12] Biz bu hodisani ‘post-demokratiya’ deb atasak bo‘ladi. Shuning uchun biz informasion asrga mos davlat institutlari va boshqaruv sifatiga, ya’ni post-demokratiyaga o‘tishdan oldin “klassik” demokratiyani oddiy turmush tarziga aylantirishimiz lozim. Siyosiy partiyalarning eng dolzarb vazifasi shundan iborat.

Farhod Tolipov, "Bilim Karvoni" nodavlat-notijorat ilmiy muassasasi direktori, mustaqil siyosatshunos.

1] Diamond L. “Is the Third Wave Over?” Journal of Democracy, 1996, № 3.

[2] La Palombara J., Weiner M. Political parties and political development. – The origin and development of political parties (Princeton, NJ, 1966), p. 3-4.

[3] Tanja A. Borzel. Organizing Babylon – On the Different Conceptions of Policy Networks//Public Administration. – 1998, p. 253–273.

[4] Бейме К. фон. Партии // Политология вчера и сегодня. Вып. 4. –М., 1992. – С. 64.

[5] Ижтимоий амортизатор – жамиятда юзага келадиган ижтимоий қарама-қаршиликларни юмшатиш ва бартараф қилишга қаратилган фаолият тури. Социокультурный словарь, Т.3. 471 с.

[6] Язык и наука конца XX века. Сб. статей. М.: РГГУ, 1995. – С. 35-73.

[7] Бу жойда мамлакатлардаги партияларнинг айнан сони эмас, балки уларни ҳокимият учун реал кураша оладиган сиёсий партиялар назарда тутилган – муаллиф.

[8] Особенности партийной системы: http://www.hyno.ru/tom2/1886.html

[9] Мирзиёев Ш.М. Парламентимиз ҳақиқий демократия мактабига айланиши, ислоҳотларнинг ташаббускори ва асосий ижрочиси бўлиши керак. 12.07.2017. http://uza.uz/oz/politics/parlamentimiz-a-i-iy-demokratiya-maktabiga-aylanishi-islo-ot-12-07-2017

[10] Фуқаролик жамияти институтлари салоҳиятини мустаҳкамлаш, жамиятнинг ҳуқуқий маданияти ва ижтимоий фаоллигини оширишга оид Ўзбекистон тажрибаси. Ўқув қўлланма. Т., 2016. Б.80.

[11] Сиёсий партия вакиллари билан суҳбат асосида шакллантирилган.

[12] Walter Russel Mead. “The Big Shift. How American Democracy Fails Its Way to Success”, in Foreign Affairs, May/June 2018, https://www.foreignaffairs.com/articles/united-states/2018-04-16/big-shift?cid=nlc-fa_twofa-20180419

Telegram: https://t.me/arsenal_pc

Raqamli huquqlar va siyosat

2022-04-11T01:27:20.472Z

PRISM

2013-yilning 5-iyun kuni Buyuk Britaniyaning The Guardian nashri maxfiy sud qarorini eʼlon qildi. Unga koʻra, AQSH milliy xavfsizlik agentligi millionlab amerikaliklarning telefon qoʻngʻiroqlarini kuzatib borgan.

6-iyun kuni esa The Washington Post maxfiy terrorizmga qarshi kurashish dasturi haqidagi maʼlumotlarni eʼlon qildi. Unga koʻra, AQSH Milliy xavfsizlik agentligi va Federal tergov byurosi Amerikaning texnologik kompaniyalari serverlaridan toʻgʻridan-toʻgʻri foydalanish imkoniyatiga ega boʻlgan.

Bu NSA'ning (National Security Agency - AQSH Milliy xavfsizlik agentligi) sobiq hodimi Eduard Snouden tomonidan maxfiy ravishda sizdirilgan ma'lumotlarga asoslangan xabarlar edi.Snouden tomonidan taqdim etilgan ma'lumotlarga ko'ra , AQSH Milliy xavfsizlik agentligi va Federal tergov byurosi mamlakatdagi yirik texnologik kompaniyalar — Microsoft, Yahoo!, Google, Facebook, AOL, Skype, YouTube va Apple serverlariga toʻgʻridan-toʻgʻri kirish imkoniyatiga ega boʻlgan.

Eduard Snouden tomonida sizdirilgan taqdimotdan

PRSIM nomli maxfiy dastur orqali AQSH Milliy xavfsizlik agentligi va Federal tergov byurosi foydalanuvchilarning deyarli barcha ma'lumotlarni maxsiy ravishda kuzatishlari mumkin bo'lgan.

2007-yilgi qonunga koʻra, AQSH xavfsizlik xizmati vakillari mamlakatdan tashqari barcha shubhali obyektlarni va ular bilan muloqotda boʻlgan amerikaliklar faoliyatini kuzatib borishini kafolatlaydi. Milliy xavfsizlik agentligining PRISM dasturi boʻyicha ilk hamkori 2007-yilda Microsoft boʻlgan boʻlsa, 2008-yilda Yahoo!, keyin 2009-yilda Google, Facebook va PalTalk, 2010-yilda esa — YouTube, 2011-yilda — Skype va AOL, 2012-yilda esa Apple hamkorga aylanadi.

2008-yilda Xorijlik aygʻoqchilarni nazorat qilish toʻgʻrisidagi qonunga oʻzgartish kiritiladi. Unga muvofiq, AQSH xavfsizlik xizmatiga maʼlumotlar yigʻishda yordam bergan kompaniyalar sudga tortilmasligi kafolatlanadi.

Ushbu ma'lumotlarning matbuotda e'lon qilishi va Milliy xavfsizlik agentligi tomonidan PRISM dasturi mavjudligining tan olinishi fuqarolar siyosiy tafakkurida katta burilishni keltirib chiqardi.G'arb demokratiyasi va liberalizm qadriyatlarini targ'ib etuvchi davlat fuqarolari aslida o'zlari o'ylaganidek erkin emasligini , ularni istalgan vaqtda kuzatishlari mumkinligi ma'lum bo'ldi.Shuningdek,PRISMning yillik xarajatlari ($20 mln.) ham soliq to'lovchilar hisobidan moliyalashtirilgan.

Eduard Snouden tomonida sizdirilgan taqdimotdan

Pegasus

Pegasus josuslik dasturi Andriod va iOS tizimidagi qurilmalar uchun Isroilning NSO Group nomli kiberqurol ishlab chiqaruvchi kompaniyasi tomonidan ishlab chiqarilgan.

Isroilning NSO Group kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan Pegasus dasturi orqali maxsus xizmatlar telefonlarni egasiga sezdirmay kuzatgan. Bu korxona 2010 yil Tel-Avivda tashkil etilgan va 2016 yildan boshlab dunyodagi maxsus xizmatlarga dasturlar taqdim etib kelishi ma'lum.

Parijdagi Forbidden Stories notijoriy tashkiloti Amnesty International bilan birgalikda 50 mingga yaqin telefon raqamlari ular ulangan telefon apparatini buzib kirish uchun Isroil kompaniyasiga buyurtma ko‘rinishida yuborilganini aniqlagan. Bu telefonlarning qanchasi buzib kirilgani aniq emas, lekin jurnalistlar raqamlarning mingga yaqini kimga tegishli ekanini aniqlashga muvaffaq bo‘lgan.

Ro‘yxatda 65 nafar top-menejyer, 85 nafar huquq faoli, 189 jurnalist, 600dan ortiq siyosatchi va mansabdorlar, vazirlar, arab davlatlaridagi qirollik oilasi vakillari, advokatlar, ishlab chiqaruvchilar bo‘lgan.

Meksikaning sobiq prezidenti Felipe Kalderon, Burundi bosh vaziri Alen-Giyom Bunoni, ortidan ham josuslik dasturi yordamida kuzatuv olib borilgan.

Fransiya prezidenti Emmanuel Makron, Pokiston bosh vaziri Imron Xon, Iroq prezidenti Barama Solih, JAR prezidenti Siril Ramafozu, Misr bosh vaziri Mustafo Mabduli, Marokash bosh vaziri Saididdin Usmoni, Qozog‘iston prezidenti Qosim-Jo‘mart To‘qayev va bosh vaziri Asqar Mamin va Marokash qiroli Muhammad oltinchining telefonlari kuzatilgan bo‘lishi mumkin.

Le Monde nashrining yozishicha, Makron 2017 yildan buyon ishlatib kelayotgan telefonini eshitishni Marokash razvedkasi buyurtma qilgan.

Cambridge Analytica

Cambridge Analytica Britaniyaning siyosiy konsalting kompaniyasi bo'lib, u Facebook-Cambridge Analytica ma'lumotlari janjali orqali mashhur bo'lgan.

2010-yillarda millionlab Facebook foydalanuvchilariga tegishli shaxsiy maʼlumotlar Britaniyaning Cambridge Analytica konsalting kompaniyasi tomonidan ularning roziligisiz toʻplangan , asosan siyosiy reklama uchun foydalanilgan.

2016 yilda amerikalik senator Ted Kruz prezidentlik kampaniyasiga yordam berish uchun Cambridge Analytica kompaniyasini yolladi. Federal saylov komissiyasi xabar berishicha, Kruz kompaniyaga xizmatlar uchun 5,8 million dollar to'lagan.

Cambridge Analytica Facebook'da individual psixografik profillarni yaratishni boshladi.Keyinchalik bu ma'lumotlar har bir kishi uchun Kruzga ovoz berishda ularni targ'ib qilish uchun moslashtirilgan reklama yaratish uchun ishlatilgan.

Donald Trampning 2016-yilgi prezidentlik kampaniyasi yig'ilgan ma'lumotlardan foydalanuvchilarning Facebookdagi faolligi asosida shaxsiy xususiyatlarini aniqlab, psixografik profillarni yaratish uchun foydalangan.Reklamalar, asosan, Tramp tarafdorlari yoki potentsial ovoz berishlari asosida turli toifalarga bo'lingan

Cambidge Analyitica kabi dasturlardan siyosiy kampaniyalarda ovoz olish uchun saylovchilarni ijtimoiy tarmoqlarda manipulyatsiyaqilishda foydalanish va saylovlarda g'alaba qozonish mohiyatan, nisbatan avtoritar davlatlarda uchraydigan televideniye,radio va bosma matbuotda olib boriladigan propaganda siyosatidan katta farq qilmaydi.Bu esa, demkoratik, erkin va shaffof ovoz berish qadriyatlari,hukumatning saylovchilar oldidagi legitimligi kabi tushunchalarni shubha ostiga qo'yadi.

Hozirda axborot jamiyatida fuqarolar va hukumat su'niy intellekt, raqamli texnologiyalar va ijtimoiy tarmoqlardan siyosiy hokimyatni egallash va aholini manipulyatsiya qilish quroli sifatida foydalanmasligiga erisha oladigan adolatli konsensusga erishishlari lozim.

Aynan yuqorida biz sanab o'tgan sabablar tufayli kelgusida raqamli huquqlar sohasi juda muhim ahamyatga ega bo'lib boradi.

Data Science bo'yicha olim va Barak Obamaning raqamli tahlil bo'yicha direktori Ameliya Shoualter "har bir saylovchi haqida modellarga ega bo'lish va ular qaysi yo'l bilan ovoz berishi mumkinligini aniqlashga urinish biz uchun bir necha foiz punktda foydali bo'ladi" degan edi.Shuningdek, uning fikricha bu kabi texnolgiyalar hozirda Mayk Taysonning yoshligiga o'xshaydi. U hozir asabiylashyapti, lekin keyinroq dahshatli bo'ladi."

@arsenal_pc jamoasi tayyorladi.

Telegram kanalimiz: https://t.me/arsenal_pc

Manbalar:

Siyosatshunos kasbi va uning daromadi

2022-04-07T19:15:40.469Z

Qanday qilib siyosatshunos bo’lish mumkin ?

Siyosatshunoslar ishga kirishi uchun kamida magistratura diplomi yoki PhD darajasi talab qilinadi. Odatda siyosatchilar davlat boshqaruvi, davlat siyosati, yoki jamoat ishlari bo’yicha magistratura diplomiga ega bo’ladi. Bu dasturlar odatda bir nechta fanlarni o’z ichiga oladi va talabalar o’z qiziqishlaridan kelib chiqib aniq sohani tanlashi mumkin. Talabalarning ko’p qismi tadqiqot usullari, siyosatning shakllanishi, dasturlarning evolutsiyasi va statistika bo’limlarini tanlashadi. Siyosatshunoslik bo’yicha eng mashhur universitetlar: Garvard universiteti(AQSh), Prinseton Universiteti(AQSh),Kaliforniya Universiteti(AQSh), Michigan Universiteti(AQSh),Yel Universiteti(AQSh), Massachutes Universiteti(AQSh), Kolumbiya Universiteti (AQSh).

Bu universitetlarda asosan siyosatshunoslik, xalqaro munosabatlar va siyosatshunoslikning boshqa yo’nalishlari bor. Ba’zi siyosatshunoslar PhD dasturini tugatgandan so’ng o’zini sohasi bo’yicha ishlashni boshlaydi. Ular yillar davomida dissertatsiya uchun o’zlari tadqiqot olib boradi. Ko’p PhD nomzodlari asosan milliy siyosat, qiyosiy siyosatshunoslik, xalqaro aloqalar va siyosiy nazariya yo’nalishlarini tanlaydi.

Bakalavr diplomi bilan ishlamoqchi bo’lganlar asosan tadqiqot tashkiloti yordamchisi, siyosiy kompaniyalarga yoki notijorat tashkilotlariga ishga qabul qilinishi mumkin .

Siyosatshunoslardan talab qilinadigan qobiliyatlar:

Tahlil qilish qobiliyati. Siyosatshunoslar ko’pincha sifat va son metodlaridan foydalanadi. Tahlil qilish qobiliyati ma’lumotlarni to’plash, baholash va shahrlashga yordam beradi.
Aloqa o’rnatish qobiliyati. Odatda siyosatshunoslar maqola yozayotganda va taqdimot o’tkazayotganda jamoa bo’lib ishlaydi. Ular to’plagan ma’lumotlarini jamoa bilan tahlil qilishi kerak.
Kreativlik. Siyosiy jarayonlarni o’rganish va ularni tahlil qilish uchun siyosatshunoslar muntazam ravishda yangi g’oyalarni kashf etishi va yangi ma’lumotlarni o’rganishi kerak.
Tanqidiy fikrlash qobiliyati. Siyosatshunoslar mavjud bo’lgan ma’lumotlarni tekshirishi va jarayonni oxirini mantiqiy ko’ra olishi kerak.

Siyosatshunoslarni ish bilan ta’minlash 2020-yildan 2030-yilgacha 9 foizga oshishi taxmin qilinmoqda.( Source: U.S. Bureau of Labor Statistics, Employment Projections program).Odatda Amerikada 50% siyosatshunoslar federal hukumatga ishga qabul qilinadi.

Siyosatshunoslarning daromadi.

2020-yil ma’lumotlariga ko’ra siyosatshunoslarning o’rtacha maoshi $125 350 ni tashkil etadi.Eng yuqori maosh oladigan 25% siyosatshunoslarning oylik daromadi $157 710 ni tashkil etgan bo'lsa, eng past maosh oluvchi 25 % siyosatshunosning oylik daromadi $90 780 ni tashkil etadi.(Source: U.S. Bureau of Labor Statistics).

AQShda 8 yillik tajribaga ega siyosatchilar o’rtacha $113 298 oylik maosh olishadi va bundan tashqari bonus ham olishi mumkin.

Buyuk Britaniyada o’rtacha oylik 52 463 yevroni, eng yuqori maosh esa 65 061 yevroni tashkil etadi va 1021 yevro bonus ham olishi mumkin.

Turkiyadagi siyosatshunoslarning o’rtacha daromadi $7 200 yana ular $200 bonus ham olishi mumkin. Turkiyada eng yuqori oylik maosh 8 919 $ ni tashkil etadi.

Qozog’istonda siyosatshunoslarning esa eng yuqori oylik daromadi $13 401 ni , o’rtacha oylik esa $10 682 ni tashkil etadi.Bundan tashqari $285 bonus ham olishi mumkin.

Charos Yunusaliyeva tayyorladi.

Telegram kanal - https://t.me/arsenal_pc

Viktor Orban

2022-03-29T18:24:18.071Z

Orban Viktor (1963-yil 31-mayda tugʻilgan, Alcútdoboz, Vengriya). Vengriya bosh vaziri (1998–2002; 2010–) boʻlgan vengriya siyosatchisi.
U Sovuq urushdan keyin Sharqiy va Markaziy Yevropada sovet davridagi kommunistik tuzumga a'zo bo'lmagan birinchi hukumat rahbari hisoblangan.
Orban 1987 yilda Budapesht universitetida huquqshunoslik diplomini oldi.
Keyingi yili u moliyachi Jorj Soros tomonidan yaratilgan demokratiya tarafdori tashkilot Soros jamg'armasi homiyligidagi markaziy va sharqiy Yevropa tadqiqot guruhida tahsil oldi.
Orban shuningdek, Yosh demokratlarning antikommunistik federatsiyasining (Fidesz deb nomlanadi) asoschisi bo'ldi.
1989 yilda u Oksford universitetida siyosiy falsafa bo'yicha o'qish uchun Soros jamg'armasi stipendiyasi oldi. O'sha iyun oyida Orban 1956-yilgi Vengriya inqilobining yetakchisi, sobiq bosh vazir Imre Nadjini qayta dafn etish marosimida nutq so'zlab, erkin saylovlar o'tkazish va Sovet qo'shinlarini Vengriyadan olib chiqib ketishga chaqirganida keng e'tirofga sazovor bo'ldi. 1991-yil o'rtalarida barcha Sovet qo'shinlari haqiqatan ham chiqib ketishdi.

1990-yilda Vengriyaning yangi Milliy Assambleyasiga birinchi marta saylangan Orban 1993-yilda Fidess yetakchisi bo‘ldi. Partiya 1990-yilgi parlament saylovlarida bir qancha o‘rinlarni qo‘lga kiritdi va 1994-yilgi saylovlarda ham kamroq o‘rinlar qo‘lga kiritilgach, ularning vakilligi yanada pasaydi. Ko'proq saylovchilarni jalb qilish uchun Orban o'z partiyasini markazning o'ng guruhlari bilan ittifoq tuzib, o'ng markazga o'tkazdi.

1998-yilgi saylovlarda Fides va uning ittifoqchilari eng ko'p parlament o'rinlarini qo'lga kiritdilar; Keyin Fides yana ikki partiya bilan koalitsion hukumat tuzdi va Orban bosh vazir bo'ldi.

Birinchi muddat bosh vazir sifatida

Bosh vazir sifatida Orban oldingi hukumatlar bilan aloqasi bo'lmagan bir qator yosh vazirlarni tayinladi; u, shuningdek, Vengriyani erkin bozor iqtisodiyotiga o'tkazish uchun qadamlar qo'ydi. Shu bilan birga, u Vengriyaning Yevropa ishlarida faol rol o'ynashini da'vo qildi va 1999-yilda Vengriyaning Shimoliy Atlantika Shartnomasi Tashkilotiga kirishini nazorat qildi.
2000-yil yanvar oyida partiya qurultoyi bosh vazir va partiya rahbari lavozimlarini ajratish uchun ovoz berganida, Orban Fidess rahbari lavozimini tark etdi. 2002 yilda Fides parlament saylovlarida Vengriya Sotsialistik partiyasiga (MSzP) mag'lub bo'lgach, u bosh vazirlikdan chetlatilgan edi. 2003 yilda Orban Fidesga rahbarlik qilishga qaytdi, ammo 2006-yilda uning partiyasi MSzPga yana mag'lub bo'lgach, iste'foga chiqishga chaqiriqlar bo'ldi. Biroq, hukmron MSzP ovoz to'plash uchun mamlakat iqtisodiyotining ahvoli haqida yolg'on gapirgani aniqlangach, Orbanning mashhurligi qayta tiklandi. Orban dastlab norozilik namoyishlarini qo'llab-quvvatladi, ammo namoyishlar zo'ravonlikka aylanganda o'zini uzoqlashtirdi.
2009-yil iyun oyida Orban o'sha oyda Yevropa parlamentida Vengriyaning 22 o'rinlaridan 14 tasini qo'lga kiritgan Fidesz partiyasi rahbari etib qayta saylandi. Vengriya 2008-yildagi iqtisodiy inqirozdan keyin kurashni davom ettirdi va Fides 2010-yil aprel oyi o'rtalarida bo'lib o'tgan parlament saylovlarida katta g'alaba qozonganidan so'ng, Orban yana bosh vazir bo'ldi.

Ikkinchi muddat bosh vazir sifatida

2010-2011-yillar davomida Orban o'z partiyasining parlamentdagi ustunligidan foydalanib, 2012-yil 1 yanvarda konservativ axloqiy va diniy mavzularni o'zida mujassam etgan yangi konstitutsiyaning qabul qilinishi bilan yakunlangan bir qator keng qonunchilik choralarini ko'rdi. Yangi konstitutsiya mamlakat ichkarisida ham, xorijda ham noroziliklarni keltirib chiqardi, jumladan, Yevropa Kengashining Vengriya sudlarining mustaqilligini cheklagan sud-huquq islohotlariga shubha bilan qaratgan hisoboti. Ko'pincha xorijiy tanqidlarga javoban , Orban hukumati Fideszga matbuot ustidan sezilarli to'g'ridan-to'g'ri nazorat qilish imkonini beradigan OAV qonunini bekor qildi.
2013-yilda uning hukumati mo'tadil tejamkorlik dasturini amalga oshirishni davom ettirdi , bank va tanlangan tarmoqlar uchun inqiroz soliqlarining yangi to'plamini joriy qildi va kommunal kompaniyalarga barcha vengriya uy xo'jaliklari uchun to'lovlarni kamaytirishni buyurdi. Hech bo'lmaganda qisman ushbu so'nggi tashabbusning mashhurligi natijasida Fidesz va uning kichik saylovdagi hamkori Xristian-Demokratik Xalq partiyasi 2014-yil aprel oyida bo'lib o'tgan milliy parlament saylovlarida yana bir g'alaba qozonishdi va Orban yana bir muddat bosh vazir lavozimini egalladi. Bu muvaffaqiyat Fidesning keyingi oyda Yevropa parlamentiga bo‘lib o‘tgan saylovlarda g‘alaba qozonishida aks etdi va u umumiy ovozlarning 50 foizdan ortig‘ini qo‘lga kiritdi.
Muxolifatning qashshoqlik ortib borayotgani va iqtisodiyotning turg'unlashgani haqidagi da'volariga, shuningdek, Fidesning avtoritarizm va korruptsiyada ayblanishiga qaramay, 2014-yilgi saylov natijalari Orban hukumati kuchli qo'llab-quvvatlanganligini yana bir bor tasdiqladi, Bundan tashqari, Orban Fidesz ko'plab ish o'rinlari yaratganini ta'kidladi. mehnatkash oilalarning ahvolini yaxshiladi, Vengriya manfaatlarini xalqaro miqyosda tasdiqladi va milliy suverenitetni himoya qildi . Uning hukumati, shuningdek, reklamadan tushadigan daromadga yangi soliqni joriy qildi, bu ayniqsa tijorat teleradiokompaniyasi RTLni kishanlash uchun mo'ljallangan bo'lib ko'ringan va odatda ommaviy axborot vositalari erkinligini so'ndiruvchi sifatida qaraldi . Hukumat, shuningdek , kutilmagan tekshiruvlar o'tkazib, fuqarolik jamiyatini ta'qib qildinodavlat notijorat tashkilotlari (NNT). Orbanning ta'kidlashicha, u xorijdan mablag' olgan nodavlat tashkilotlarni faoliyatini yaqindan kuzatib borish kerak bo'lgan xorijiy kuchlarning agentlari deb biladi.

Bosh vazir sifatida uchinchi muddat va "noliberal" demokratiya

2014-yil iyul oyida qilgan chiqishida Orban hukumati tabiatan "liberal bo'lmagan" "MEHNAT" jamiyatini qurishni maqsad qilganini e'lon qildi. U Rossiya , Xitoy va Turkiyani misol qilib keltirdi. Bu ommaning noroziliklariga sabab boldi.
2015-yilda Orban hukumati Vengriyaning Serbiya bilan chegarasida Yaqin Sharqdagi tartibsizliklar yo‘lida mamlakatga kirmoqchi bo‘lgan muhojirlar va qochqinlar to‘lqinini to‘xtatish uchun tikanli simli panjara qurdi. 2015-yil sentabrida devor qurilishi tugallangach, Orban muhojirlar inqirozini “nemis muammosi” deb ta’riflab, ko‘plab kuzatuvchilarni g‘azablantirdi. Bu davlatga kirishdan umidini uzgan muhojirlar yevropaning boshqa davlatlari bo’ylab tarqalib ketti. Yevropa Ittifoqo kengashida muhojiylarni majburiy qabul qilish boyicha kvota masalasi qoyildi. Bunga 50 % dan ko’p ovoz to’plagan majburiy qabul qilish boyicha kvota masalasiga qarshilar, jumladan, Orban g’alaba qozondi.
2020-yil mart oyining oxirida, halokatli sifatida Butun dunyoni qamrab olgan COVID-19 pandemiyasi Vengriyada odamlarning hayotiga zomin bo'la boshladi, parlament Orbanga favqulodda farmon bilan hukmronlik qilish huquqini beruvchi qonun loyihasini qabul qildi, go'yo mamlakatda yuzaga kelgan sog'liqni saqlash inqirozini yaxshiroq hal qilish uchun. Muxolifatning keskin e'tirozlari bo'yicha Fides nazorati ostidagi parlament tomonidan qabul qilingan qonun saylovlarni to'xtatib qo'ydi, yolg'on xabar tarqatganlik uchun qattiq jazolarni tayinladi va Orbanning kengaytirilgan vakolatlariga chek qo'ymadi. "Ushbu favqulodda vaziyat tugagach, biz istisnosiz barcha vakolatlarni qaytarib beramiz", deb va'da berdi Orban qonunchilarga, ammo tanqidchilar u inqirozdan o'zining avtoritar doirasini kengaytirish uchun bahona sifatida ishlatayotganini ta'kidladilar. Vengriya pandemiyaning 2020-yil oxiridagi ikkinchi toʻlqini va 2021-yilning bahoridagi uchinchi toʻlqini davrida, aholi jon boshiga oʻlim darajasi dunyoda eng yuqori koʻrsatkichlardan biri boʻlgan davrda yomon ahvolga tushib qoldi. 2021-yil iyun oyi oxiriga kelib, 30 000 ga yaqin vengriyaliklar COVID-19 bilan bog‘liq sabablar tufayli vafot etdi.
Xuddi shu oyda, Fidess hukmronlik qiladigan parlament maktabdagi jinsiy ta'lim dasturlari va ommaviy axborot vositalarida "gomoseksualizm va jinsni o'zgartirishni targ'ib qiluvchi" kontentni taqiqlovchi ochiq-oydin anti-LGBTQ qonunini qabul qilganidan so'ng, Orban uyda va butun Evropa Ittifoqida keskin norozilik nishoniga aylandi. 18 yoshgacha bo'lganlar uchun mo'ljallangan qonun 157-1 ovoz bilan qabul qilindi, muxolif partiyalarning aksariyati ovoz berishni boykot qildi. Ovoz berishdan taxminan bir hafta o'tgach, Evropa Ittifoqi sammitida Orban boshqa milliy liderlarning tanqidiga qaramay, qonunga qat'iy rioya qildi.
2021-yil 31-mart kuni Orban Toshkentga tashrif buyurgan Prezident Mirziyayev bilan ikki davlat ortasida strategik sheriklik shartnomasini imzolagan. Qishloq xo’jaligining suv xo’jaligi, savdo bo’yicha ham bir qancha kelishuvlar imzolangan.

Miraziz Fozilov tayyorladi.

Telegram kanalimiz: https://t.me/arsenal_pc

Texnokratiya-iqtisodiy va siyosiy hokimiyat.

2022-03-29T18:11:24.975Z

Texnokratiya - bu boshqaruv modeli bo'lib, unda qaror qabul qiluvchilar texnik tajribalari va bilimlari asosida lavozimga tayinlanadi. Yetakchilik roliga tayinlangan shaxslar xalq ovozining koʻpchilik manfaatlariga mos keladimi yoki yoʻqmi, ayniqsa, ularning tegishli koʻnikmalari va isbotlangan ish faoliyatini taʼkidlaydigan jarayon orqali tanlanishi bilan anʼanaviy demokratiyadan farq qiladi. Texnokratiyada bunday lavozimlarni egallagan shaxslar "texnokratlar" deb nomlanadi. Tajribali iqtisodchi va empirik ma'lumotlarga nisbatan qo'llaniladigan qoidalar to'plamiga rioya qiladigan markaziy bank rahbarlarining ko’rinishi bunga misol bo’la oladi.

Texnokratiyada texnokratlar deb nomlanuvchi hukumat amaldorlari yoki siyosatchilar texnik koʻnikmalari yoki maʼlum bir sohadagi tajribasi tufayli yuqori hokimiyat tomonidan saylanadi. Texnokratlar tomonidan qabul qilingan qarorlar maʼlumotlarga asoslangan holda fikr yoki shaxsiy manfaat emas, balki ob'ektiv metodologiya bo’lishi kerak. Tanqidchilar texnokratiyaning nodemokratik ekanligi va xalq irodasini mensimasligidan shikoyat qiladilar.

Texnokratiya qanday ishlaydi?

Texnokratiya - bu qandaydir yuqori hokimiyat tomonidan tanlangan yoki tayinlanadigan ekspertlar (texnokratlar) tomonidan boshqariladigan siyosiy birlikdir. Texnokratlar, go'yoki, o'zlariga boshqaruv vakolati berilgan sohadagi tajribalari uchun maxsus tanlanadi. Amalda, texnokratlar har doim qandaydir yuqori hokimiyat tomonidan tayinlanishi kerakligi sababli, yuqori hokimiyatga ta'sir etuvchi siyosiy tuzilma va rag'batlar ham texnokratlarni tanlashda har doim qandaydir rol o'ynaydi. Texnokrat deb atalgan amaldor odatda saylangan siyosatchidan kutiladigan siyosiy bilim yoki xarizmaga ega bo'lmasligi mumkin. Buning o'rniga, texnokrat siyosat maydonida ko'proq pragmatik va ma'lumotlarga yo'naltirilgan muammolarni hal qilish ko'nikmalarini namoyish qilishi mumkin. Texnokratiya Buyuk Depressiya davrida Qo'shma Shtatlarda (eslatib o’tishim joizki, 1929-1939-yillar davomida butun dunyo davlatlarida yuz bergan iqtisodiy inqiroz. Xususan, AQSH davlatida ham yuz bergan. Eng uzoq davom etgan iqtisodiy inqirozning kelib chiqishiga asosiy sabablar ishlab chiqarishning keskin pasayishi, ishsizlik va o’tkir deflyatsiyalar edi.) mashhur harakatga aylandi, chunki muhandislar va olimlar kabi texnik mutaxassislar iqtisodiyotning o'ziga xos murakkabligi haqida siyosatchilarga qaraganda yaxshiroq tushunchaga ega bo'ladilar.

Chikagodagi ishsiz erkaklar.1931-yil.

Demokratik tarzda amaldorlar hokimiyat o'rinlariga ega bo'lishsa-da, ko'pchilik o'z rejalarini amalga oshirish uchun tanlangan mutaxassislarning texnik tajribasiga tayanadi. Hukumatdagi mudofaa choralari va siyosati ko'pincha harbiy xizmatchilar bilan o'zlarining bevosita tushunchalarini ta'minlash uchun katta maslahatlashuvlar bilan ishlab chiqiladi. Tibbiy davolanish bo'yicha qarorlar asosan shifokorlarning ma'lumotlari va bilimlariga asoslanadi va shahar infratuzilmasini muhandislar ishtirokisiz rejalashtirish, loyihalash yoki qurish mumkin emas.

Texnokratiyaga qarshi tanqidlar

Texnokratiyaga tayanishni bir necha sabablarga ko'ra tanqid qilish mumkin. Texnokratlarning xatti-harakatlari va qarorlari ular hukmronlik qilayotgan odamlarning irodasi, huquqlari va manfaatlariga zid kelishi mumkin. Bu, o'z navbatida, ko'pincha muayyan texnokratik siyosat qarorlariga va umuman texnokratlarga berilgan hokimiyat darajasiga populistik qarshilikka olib keldi. Bu muammolar va qarama-qarshiliklar o'z manfaatlarini ko'zlab boshqaruvchi qudratli, ildiz otgan, hisobsiz va oligarxik texnokratiyadan iborat bo'lgan populistik "chuqur davlat" kontseptsiyasining paydo bo'lishiga yordam beradi. Demokratik jamiyatda eng aniq tanqid - texnokratiya va demokratiya o'rtasida o'ziga xos keskinlik mavjudligi. Texnokratlar ko'pincha odamlarning xohish-irodasiga amal qilmasliklari mumkin, chunki ta'rifi bo'yicha ular umumiy aholiga yetishmaydigan maxsus tajribaga ega bo'lishi mumkin. Texnokratlar bunday qarorlar uchun xalq irodasi oldida javobgar bo'lishi mumkin yoki bo'lmasligi mumkin. Fuqarolarga ma'lum huquqlar kafolatlangan hukumatda, texnokratlar, agar ular o'zlarining maxsus bilimlari bu maqsadga muvofiq yoki kattaroq jamoat manfaatlarini ko'rsatsa, bu huquqlarga tajovuz qilishlari mumkin. Ilm-fan va texnik tamoyillarga e'tiborni jamiyatning insoniyligi va tabiatidan ajratilgan deb hisoblash mumkin. Masalan, texnokrat aholiga, alohida shaxslarga yoki aholi ichidagi guruhlarga ta'sir qilishdan ko'ra, ma'lumotlar hisob-kitoblari asosida qaror qabul qilishi mumkin. Har qanday hukumatda, texnokratlarni kim va qanday qilib tayinlashidan qat'i nazar, texnokratlar o'z manfaatlarini yoki o'zlari xizmat qiladigan boshqa shaxslarni jamoat manfaatlaridan ustun qo'yadigan siyosatni ishlab chiqish bilan shug'ullanishi xavfi doimo mavjud. Texnokratlar, albatta, ishonchli mavqega ega bo'ladilar, chunki ularning qarorlarini qabul qilishda foydalaniladigan bilimlar ma'lum darajada keng jamoatchilik uchun tushunarsiz. Bu o'z-o'zidan muomala qilish, til biriktirish, korrupsiya va qarindoshlik xavfi yuqori bo'lishi mumkin bo'lgan vaziyatni yaratadi. Texnokratiyada ijaraga olish, izlash yoki tartibga solish kabi iqtisodiy muammolar keng tarqalgan.

Kelib chiqish tarixi.

Xovard Skott (chapda)

Texnokratiya yunoncha [τέχνη]— "texnika" ma'nosi "mahorat" va "rosho", "kratos" ma'nosi esa kuchli boshqaruv yoki qoida. Kaliforniyalik muhandis Uilyam Genri Smit, odatda bu so'zni ixtiro qilgan deb hisoblanadi. Texnokratiya 1919 yilda bu so'z ilgari bir necha marta ishlatilgan bo'lsa-da, "o'zlarining xizmatkorlari, olimlar va muhandislar agentligi orqali samarali amalga oshirilgan xalq boshqaruvi" ni ta'riflash uchun qo’llashda Smit bu atamani ishlatgan. Texnokratiya jurnalida 1919 yilda yozilgan "'Texnokratiya' - sanoat demokratiyasini qo'lga kiritish yo'llari va usullari" maqolasida Sanoat boshqaruvida foydalanish haqida so'z boradi. Sanoat demokratiyasi: mavjud firmalar yoki inqilob orqali qaror qabul qilishga ishchilarni qo'shish harakati bo’lib, uning ta'siri orqali 1930-yillarda Xovard Skott(laqabi "Sirli yigit", Virjiniyada tuģilgan Shotlandiya-irlandiyalik muhandis) texnokratiya harakati (1931-yil) ga asos solgan.

Madina Xudoyberdiyeva tayyorladi.

Telegram kanalimiz: https://t.me/arsenal_pc

Alberto Kenya Fuximori

2022-03-28T19:00:44.247Z

Alberto Kenya Fuximori (Fujimori) 1938 - yil 28-iyulda tugʻilgan , Lima , Peru . 1990 - yil
28-iyuldan 2000 - yil 17-noyabrgacha Peru prezidenti. Fuximori prezidentlik davrida
neokonservatizm ruhida bir qator iqtisodiy islohotlarni amalga oshirdi. Uning hukmronligi avtoritar tuzumning o'rnatilishi, inson huquqlarining buzilishi va " o'lim
otryadlari " ning tashkil etilishi bilan o'lchanadi. U o'z hukmronligi davrida aholining eng kambag'al qatlamlaridan bo'lgan yuz minglab odamlar majburiy sterilizatsiyaga uchraganlikda ayblangan. U Peruning birinchi Osiyo prezidenti va jahon tarixida Yaponiya imperatorlik oilasi aʼzosi boʻlmagan holda davlat davlat rahbari boʻlgan yagona yaponiyalikdir.

Milliy qishloq xo‘jaligi universiteti, Fransiyaning Strasburg universiteti va AQSHning Viskonsin universitetida “agronom” (“meliorator muhandis”), “matematik” va “fizik” mutaxassisliklari bo‘yicha ta’lim olgan. matematika. U Peru milliy qishloq xo'jaligi universiteti rektori va Peru universitet rektorlari assotsiatsiyasi prezidenti bo'lgan. Bundan tashqari, 1988-yildan beri u Peru davlat kanalida teleko'rsatuv olib boradi.

"Qora ot"

1990-yilgi prezidentlik saylovlarida Fuximori "qora ot" ( qora ot - bu g'alabaga da'vosi ilgari muhokama qilinmagan kutilmagan kuchli nomzod yoki g'alaba uchun da'vogar) sifatida qaraldi , shuning uchun uning dunyoga mashhur perulik yozuvchi va dramaturg Mario Vargas Lyosa ustidan g'alaba qozonishi kutilmagan bo'ldi.

Siyosati

Fuximori monetaristik neoliberal va neo-konservativ islohotlar kursini e'lon qildi, bu umumiy xususiylashtirishni tashkil etdi, bu hatto strategik korxonalar va temir yo'llarga ham ta'sir qildi.

Fuximorining harakatlari 1990-yillarning o'rtalarida iqtisodiy tiklanish davrida makroiqtisodiy ko'rsatkichlarni barqarorlashtirishga olib keldi. Biroq, bunday o'zgarishlarning ijtimoiy oqibatlari, jumladan, aholining muhim qismining qashshoqlashuvi juda jiddiy bo'lib chiqdi.Xalq orasida "Fujishok" nomi bilan tanilgan siyosat inflyatsiyani yo'q qildi, ammo zudlik bilan ishdan bo'shatish va kambag'allar orasida qiyinchiliklarga olib keldi.

To'ntarish

1992-yil 5-aprelda prezident o'z vakolatlarini kengaytirish va Kongressni tarqatib yuborish uchun o'z hukumatini ag'darish bo'lgan "o'z-o'zini to'ntarish" ( avtogolpe , "Fuhi to'ntarishi" deb ham ataladi) tashabbusi bilan chiqdi. 1992-yil noyabrda Kongressni tarqatib yuborish prezident saylovdan oldin tuzilgan o'z partiyasi uchun ko'pchilikni qo'lga kiritib, yangi saylovlar o'tkazdi. Shunday qilib, Fuximori deyarli cheksiz avtoritar hokimiyatga ega bo'ldi, bu 1993-yil oktyabr oyida yangi konstitutsiya bo'yicha o'tkazilgan referendum natijasida prezidentning vakolatlarini sezilarli darajada kengaytirdi.

Peru prezidentining hokimiyatni tortib olishiga (Venesuela bu davlat bilan diplomatik munosabatlarni uzgan, Argentina elchini chaqirib olgan) ko‘plab davlatlar salbiy munosabat bildirganiga qaramay, Peruning o‘zida Fuximorini qo‘llab-quvvatlash reytingi 73 foizga ko‘tarilgan. To'ntarishni odatda Amerika Qo'shma Shtatlari qo'llab-quvvatladi, u faqat kuch ishlatish ehtimolini qoraladi.

Ikkinchi muddati

Fuximori 1995-yil aprel oyida BMTning sobiq Bosh kotibi Xaver Peres de Kuelyarni mag'lub etib, prezidentlikka qayta saylandi . Bu, asosan, Fuximorining radikal tashkilotlarga qarshi kurashdagi muvaffaqiyati, shuningdek, 1995-yil yanvarida Ekvador bilan chegaradagi mojarodagi yashin g‘alabasi bilan bog‘liq. Ushbu mojaro natijasida XIX asrdan beri ikki davlat tomonidan egalik qilish bo'yicha kelishmovchiliklar bo'lgan Oriente mintaqasidagi chegaralar Peru foydasiga hal bo'ldi

Fuximorining ikkinchi muddatga saylanganidan keyingi birinchi qadamlaridan biri 1980-yildan 1995-yilgacha inson huquqlarini buzganlikda ayblangan barcha Peru harbiylari va politsiyachilariga amnistiya e'lon qilish edi.

2000-yilgi prezidentlik saylovlaridagi yagona raqib Alexandro Toledo 28-may kuni boʻlib oʻtgan ikkinchi turda Peru sud tizimi saylov jarayonining qoʻpol buzilishiga hech qanday munosabat bildirmayotganini aytib, oʻz nomzodini qaytarib oldi. G'olib deb e'lon qilingan Fuximori noroziliklardan qo'rqib, muxolifat a'zosi Federiko Salasga bosh vazirlikni taklif qildi . Biroq 2000-yilning kuzida Vladimiro Montesinos muxolifatdagi deputat Kouriga Fuximorining Peru 2000 partiyasiga qo‘shilish uchun 15 million dollar pora bergani aks etgan video e’lon qildi. Deputatlarga pora berish va sobiq Peru harbiylarining Kolumbiya isyonchilari uchun qurol kontrabandasida ishtirok etishi bilan bog'liq janjallar Fuximorini hokimiyatdan voz kechishga majbur qildi

2000-yil 13-noyabrda Alberto Fuximori mamlakatni tark etib, ASEAN forumi uchun Bruneyga jo'nab ketdi. 16-noyabr kuni Valentin Paniagua prezident vakolatlarini amalga oshirishni o'z zimmasiga oldi va ertasi kuni Fuximori shoshilinch ravishda Bruneyni tark etdi va Yaponiyaga uchib ketdi va u erda ekstravagant tarzda (faks orqali) prezidentlikdan iste'foga chiqqanini e'lon qildi, shuningdek, siyosiy boshpana so'radi. Peru Kongressi uning ixtiyoriy iste'fosini faks orqali qabul qilmadi va uni lavozimidan chetlatdi.

Yaponiyaga joylashib, Fuximori potentsial saylovchilar bilan Internet orqali aloqa o'rnatib, Peru prezidentligiga qayta nomzodini qo'yish niyatida edi, Peru prokuraturasi Fuximoriga qarshi bir nechta jinoiy ish qo'zg'atdi va keyin Fuximorini Interpol orqali bir necha bor ekstraditsiya qilishni talab qildi, ammo Yaponiya o'z fuqarolarini yoki to'g'ridan-to'g'ri yaponiyalik bo'lgan boshqa davlatlar fuqarolarini ekstraditsiya qilishni taqiqlab, konstitutsiya asosida Fuximorini ekstraditsiya qilishdan bosh tortdilar. 2002 yilda Fuximori diplomatik immunitet olish umidida kichik siyosiy partiyadan Yaponiya Dietining yuqori palatasiga nomzod bo'lish taklifini qabul qildi, ammo muvaffaqiyatsizlikka uchradi.

Jinoyat va hukm

2007-yil 11-dekabrda Peru Oliy sudi Fuximorini mansab vakolatini suiiste'mol qilgani uchun olti yillik qamoq va 92 ming dollar jarimaga hukm qildi. Fuximori o‘z mamlakatiga ekstraditsiya qilingan va inson huquqlarini buzganlikda ayblangan birinchi demokratik yo‘l bilan saylangan davlat rahbari bo‘ldi.

Fuximori sudda.

Bir kun avval yana bir sud jarayoni boshlandi, unda Fuximori ayblanuvchi sifatida ushlab turildi. Sud jarayoni natijasida 2009-yil 7-aprelda maxsus tribunal tomonidan 1990-yillar boshida 25 kishining o‘ldirilishiga mas’ul bo‘lgan “ o‘lim otryadlari ” ni tashkil etgani uchun 25 yillik qamoq jazosiga hukm qilindi . Hukm e'lon qilingandan so'ng, Fuximori hukm ustidan shikoyat qilmoqchi ekanligini e'lon qildi.

Sobiq prezidentning qizi, o'sha paytda Peru parlamenti a'zosi bo'lganKeyko Fuximori sud jarayonlarini qattiq tanqid qildi.

2009-yil iyul oyida Fuximori Peru Milliy razvedka xizmati rahbari Vladimiro Montesinosga bergan 15 million dollar pora uchun 7,5 yilga, 2009-yil sentabrida esa telefonlarni noqonuniy tinglashni tashkil qilganlik va davlat mablag‘laridan foydalanganlik uchun yana 6 yilga ozodlikdan mahrum etilgan edi. 2000 yilgi saylov kampaniyasi vaqtida jurnalistlar, siyosatchilar va biznesmenlarga pora berish (har ikki holatda ham Fuximori o‘z aybini tan oldi)

"Fuximorining qulashi" filmi

2017 -yil 24-dekabr kuni Peru davlati rahbari Pedro Kuchinskikorrupsiya va boshqa jinoyatlar uchun 25 yillik qamoq jazosini o‘tayotgan Alberto Fuximorini afv etdi. 2018-yil 3-oktabrda sud qarori bilan Fuximorining afv etilishi bekor qilindi va unga jazoni o‘tash uchun qamoqxonaga qaytish buyurildi. Ko'p o'tmay, Peru Kongressi jazo muddatining kamida uchdan bir qismini o'tagan keksa mahbuslarga elektron bilaguzuk taqish sharti bilan uy qamog'ida o'tkazishga ruxsat beruvchi qonunni qabul qildi. Qonun loyihasi tashabbuskori Fuximorist Xalq hokimiyati edi, bu Kongressdagi sezilarli miqdordagi o'rinlarni nazorat qiladi. Qonun loyihasi boshqa ko'plab siyosiy kuchlar tomonidan, ularning fikricha, Alberto Fuximori foydasiga aniq yo'naltirilganligi, milliy qonunchilikka mos kelmasligi va ko'rib chiqish jarayonida protsessual buzilishlar uchun tanqid qilindi

Farangiz Salimova tayyorladi.

Foydalanilgan manbaalar:

1.https://www.britannica.com/biography/Alberto-Fujimori

2.https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D1%83%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8,_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BE

Daniya qirolligi

2022-03-20T18:01:33.780Z

Daniya qirolligi Shimoliy Yevropada joylashgan qadimiy davlat.Daniya qirolligiga VIII asrda asos solingan.

Daniya konstitutsiyaviy monarxiya , davlat boshlig'i monarx bo'lib, qonun chiqaruvchi hokimiyatni bir palatali parlament - Folketing (179 deputat) bilan birgalikda amalga oshiradi. Daniya 1973-yildan beri Yvropa Ittifoqining a'zosi , ammo hali ham Yevrozonaning bir qismi emas . Daniya NATO va Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilotining asoschisi hisoblanadi

Daniya unitar davlatdir. Poytaxti — Kopengagen.

1953-yil 5-iyundagi konstitutsiyaga ko'ra, davlat boshlig'i qirol, 1972-yil yanvardan - Shlezvig-Golshteyn-Sonderburg-Glyuksburg sulolasidan qirolicha Margret.

Davlat boshligʻi qirol (qirolicha) boʻlib, tayinlangan hukumat orqali oliy hokimiyatni amalga oshiradi,parlament raisi yoki parlament fraksiyalari rahbarlarining taklifiga koʻra bosh vazirni tayinlaydi va lavozimidan ozod qiladi. vazirlar, parlamentni tarqatib yuborish huquqiga ega.

Qirol (qirolicha) - Daniya qurolli kuchlarining oliy qo'mondoni va rasmiy davlat cherkovining boshlig'i hisoblanadi.Shuningdek,qirol (qirolicha) shaxsi daxlsiz hisoblanadi.

Daniya konstitutsiyasining 13-moddasida “The King shall not be answerable for his actions; his person shall be sacrosanct.The Ministers shall be responsible for the conduct of the government; their responsibility shall be determined by Statute” (tarjimasi “Qirol o’z harakatlari uchun javobgar emas.Uning shaxsi muqaddasdir.Vazirlar hukumat faoliyatiga javobgar bo’lib,ularning faoliyati Nizom (Statut) bilan belgilanadi”) deb belgilab qo’yilgan.

Oliy qonun chiqaruvchi organ - bir palatali parlament ( Folketing ), mamlakat fuqarolari tomonidan 4 yilga saylanadi. Parlament 179 deputatdan iborat boʻlib, ulardan 135 nafari 23 ta saylov okrugida umumiy saylov huquqi asosida proporsional vakillik orqali saylanadi.

40 deputatlik mandati saylov okruglari bo‘yicha yetarli miqdorda ovoz ololmagan nomzodlar o‘rtasida taqsimlanadi.Folketingning 2 a'zosi Farer orollaridan, 2 nafari Grenlandiyadan saylanadi.

Parlament saylovlari kamida toʻrt yilda bir marta oʻtkaziladi, lekin muddat tugashidan oldin monarxdan saylov oʻtkazishni soʻrash bosh vazirning vakolatiga kiradi. Ishonchsizlik votumi bo'yicha Folketing bitta vazirni yoki butun hukumatni iste'foga chiqarishga majbur qilishi mumkin.

Ishonchsizlik votumi bo’yicha hukumat a’zosi yoki butun hukumatni istefoga chiqarish tog’risidagi qoidalar Daniya Konstitutsiyasining 15-moddasida belgilab berilgan:

“A Minister shall not remain in office after the Folketing has passed a vote of

no confidence in him.”

(Folketing ishonchsizlik votumini qabul qilgandan keyin vazir o‘z lavozimida qolmaydi.)

Daniya qiroli Oliy bosh qo’mondon hisoblansada,Folketingning roziligisiz mudofaa maqsadlaridan tashqari boshqa davlatlarga qarshi harbiy kuch ishlata olmaydi. Qirolning ushbu qoidaga muvofiq ko'rishi mumkin bo'lgan har qanday chora-tadbirlar darhol Folketingga taqdim etilishi kerak.

Qirol ijro etuvchi hokimiyatni 19 a'zodan iborat va bosh vazir boshqaradigan hukumat ( regering deb nomlanadi) orqali amalga oshiradi. Hukumat Folketing oldida javobgardir. Barcha vazirlar yig'ilishi Davlat kengashini ( Statsrådet ) tashkil etadi, unda qirol va taxt vorisi o'tiradi va hukumatning eng muhim qonun loyihalari va choralari muhokama qilinadi. Har bir amt (Daniyaning hududiy birligi) boshida qirol tomonidan tayinlanadigan amtman (amtlarning rahbari deyish mumkin,lavozim) joylashgan, saylangan kengash ham mavjud. Qishloq kommunalarida kengashlar saylanadi, ularni saylangan rais boshqaradi; shaharlarda - burgomaster boshchiligidagi shahar kengashlari hokimyatni amalga oshiradi.

Daniya qirolligida quyidagi siyosiy partiyalar faoliyat ko’rsatadi:

Daniya xalq partiyasi – milliy-konservativ o’nglar
Rivojlanish partiyasi – o’ng populist
Xristian demokratlar partiyasi – xristian-demokrat
Konservativ xalq partiyasi – konservativ
Daniya liberal partiyasi – liberal o’ng markazchilar
Sotsial-liberal partiya – sotsial-liberal markazchilar
Sotsialistik xalq partiyasi – so’llar
Qizil-yashil kaolitsiya – o’ta so’l

Shuningdek,Daniya kasaba uyushmalari Markaziy tashkiloti (Landsorganisationen i Danmark). ham mavjud.

"Arsenal" tomonidan tayyorlandi.

Manbalar:

Telegram kanalimiz: https://t.me/arsenal_pc

Kipr mojarosi

2022-03-20T17:49:49.047Z

Turk-Kipr yoki Kipr mojarosi bir tomondan Kipr greklari va boshqa tomondan Kipr turklari va Turkiya o'rtasidagi Kipr orolining davlat shakllari va hududiy tashkil etilishi bilan bog'liq ziddiyatdir. Bu mojaroning asosiy ishtirokchilari Turkiya, Kipr va Gretsiyadir. 1960 yilda Kipr 1878 yilda orolni mustamlaka qilgan Buyuk Britaniyadan mustaqillikka erishdi. Biroq, Buyuk Britaniya Akrotiri yarim orolida va Dekeliya qishlog'i yaqinida joylashgan ikkita harbiy bazasini saqlab qoldi. Yangi Konstitutsiya ikki jamoaning mavjudligini e'lon qildi: greklar (orol aholisining 80%) va turklar (18%). Davlatning asosiy hujjatida belgilangan etnik kvotalar turk hamjamiyatining ham, grek hamjamiyatining noroziligiga sabab bo'ldi, chunki ikkala tomon ham kvotalar haqqoniy tassiqlanmagan deb hisoblar edi. 1963 yilda asta-sekin kuchayib borayotgan keskinlik har ikki tomonda ham ko'plab etnik nizolar bilan portladi. Vaziyatni hal qilishga urinish uchun, 1964 yilda, Kiprga yana BMTning tinchlikparvar kontingenti joylashtirildi va bu kontingent 10 yil davomida orolda bo'ldi. 1974-yilning 15-iyulida orolda harbiy to‘ntarish sodir bo‘lib, Kipr grek terror tashkiloti ESKA-V Kipr prezidenti arxiyepiskop Makarios II ni taxtdan ag‘dardi. Turkiya hukumati buni Kiprdagi o'z manfaatlariga xavf tug'dirayotganini ko'rib, orol hududining taxminan 37 foizini egallagan o'ttiz minglik qo'shin yubordi. Natijada Kipr janubiy grek qismiga va shimoliy turk qismiga bo'lindi. Buning natijasida orol de-fakto demakratsiya qilindi. Nizolashayotgan tomonlar BMTning bufer zonasi deb ataladigan "yashil chiziq" bilan ajratilgan. Demarkatsiya chizig'i bo'ylab harakatlanish deyarli imkonsiz bo'lib qoldi. Grek va turk jamoalari o'rtasida jismoniy va ijtimoiy to'siq yaratildi.

Keling nizolashayotgan tomonlarning va yirik davlatlarning manfaatlarini ko'rib chiqamiz.Birinchi bo'lib Turkiya tomonidan boshlasak. Turkiya tomonining rasmiy sabablarga ko'ra ular orolda yashovchi kipr turklarini himoya qildilar. Yashirin sabablarga kelsak, birinchisi, harbiy omil, agar Gretsiya tomoni Kiprni egallab olganida Turkiyaning janubiy chegaralariga tahdid solgan bo'lardi. Buning oldini olish uchun turk tomoni Kiprga qo‘shin yubordi. Ikkinchi yashirin omil - Turkiya davlatining obro'si. Agar Turkiya Kipr orolining Gretsiyaga qo‘shilishiga ruxsat bersa, bu Turkiyaning xalqaro obro‘siga putur etkazadi. Bu davlat ichida ham katta siyosiy nizolarni keltirib chiqarardi. Qisqasi, Turkiya geosiyosiy mag‘lubiyatga uchragan bo‘lardi. Grek va Kipr tomonlariga kelsak, ular tarixan orolni Gretsiyaning bir qismi deb bilishgan. Ularning fikricha, orolning Gretsiyaga berilishi tarixiy adolat hisoblangan. Yashirin sabablarga kelsak, yuqorida aytib o'tganim birinchi sabab harbiy omil. Agar Gretsiya orolga bostirib kirsa, Turkiyaning janubiy chegaralariga tahdid solardi. Gretsiya uchun orol ham tarixiy, ham madaniy jihatdan juda muhim. Kipr oroli qadimgi grek sivilizatsiyasi markazlaridan biri hisoblanadi. Agar greklar orolni anneksiya qilganlarida edi, ular katta geosiyosiy va ma’naviy g‘alabaga erishgan bo‘lar edi. Haligacha davom etayotgan mojaro omillariga kelsak, bu yerda yirik gaz konlari aniqlangan va orol katta geosiyosiy ahamiyatga ega. Ushbu orolga egalik qilish uning Sharqiy O'rta yer dengizining katta qismini nazorat qilishini anglatadi. Bu yerda nafaqat Turkiya, Gretsiya, Kipr, balki AQSh, Rossiya, Buyuk Britaniya va boshqa davlatlarning ham manfaatlari bor. Masalan, AQSH va Buyuk Britaniyaning asosiy maqsadi orolning toʻliq nazorat ostiga tushishiga yoʻl qoʻymaslikdir. Yevropa davlatlari va Isroilning maqsadi aniqlangan gazni Yevropa iste'mol bozorlariga yo'naltirishdir. Rossiyaning asosiy maqsadi Kipr gazining Yevropa bozorlariga kirishiga yo‘l qo‘ymaslikdir.

Davlatlarning imkoniyatlariga kelsak, Turkiyaning salohiyati yuqori. Chunki Turkiya iqtisodiy va harbiy jihatdan Gretsiya va Kiprdan kuchliroq. So‘nggi yillarda Turkiya harbiylari Suriyadagi harbiy amaliyotlardan so‘ng katta tajribaga ega bo‘ldi, Turkiyaning harbiy sanoati ham jadal rivojlanmoqda. Ukrainadagi mavjud o'zgarishlar ham Turkiyaning AQSh nazarida geosiyosiy mavqeini oshirmoqda. Rossiyadek davlatga qarshi turish uchun Turkiyadek kuchli harbiy ittifoqchi kerak. Shu sababli AQSh va boshqa Yevropa davlatlari Turkiyani F-35 dasturiga qaytarish masalasini ko‘rib chiqmoqda. Albatta, Turkiya bu omillarni o‘z manfaati uchun ishlatishga harakat qiladi. Gretsiya va Kiprning imkoniyatlari juda past. Chunki Gretsiya juda og’ir iqtisodiy ahvolda, Turkiya iqtisodiyoti ham og’ir kunlarni boshdan kechirmoqda, lekin vaziyat Gretsiyadan ancha yaxshi. Grek va Kipr armiyalari haddan tashqari import qilingan qurollarga juda bog'liq. Gretsiya o'z qurollarining 80 foizini xorijdan sotib oladi, Turkiya esa o'zi ishlab chiqaradi. Bu harbiy harakatlar paytida juda muhim omil. Dunyodagi hozirgi geosiyosiy vaziyat ham Gretsiya imkoniyatlarini pasaytirmoqda.

Avvalo, bu davlatlar o'rtasida ziddiyat bo'lmasin. Agar bu davlatlar oʻrtasida harbiy toʻqnashuv boʻlsa, bu iqtisodiyotimizga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Chunki iqtisodiyotimiz Turkiyadan keladigan sarmoya va tovarlarga bog‘liq. Keyin Turkiyada mehnat muhojirlarimiz ko‘p. Bu vaziyatda O‘zbekiston o‘zini qanday tutishi kerak, degan savol tug‘iladi. Javob oddiy: neytral, chunki geosiyosiy vaziyat juda beqaror, geosiyosiy vaziyat hozir Turkiya tomonida, lekin ertaga bunday bo‘lmasligi mumkin. Albatta, bu davlatlar oʻrtasida betaraflikni saqlash va vaziyatni yumshatish uchun faol diplomatiya yoʻlini tanlagan boʻlardim, chunki bu Oʻzbekistonning nxalqaro maydondagi nufuzini va imijini oshiradi. Ya’ni mening strategiyam betaraflik va faol diplomatiyaga asoslangan. Bu vaziyat uchun eng maqbul yo'l.

Kamronshoh Majidov

Foydalanilgan manbalar:

1.https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%BF%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%82

Telegram kanalimiz: https://t.me/arsenal_pc