Botir Temirov

Qora oltinga yo’l || The Road to Black Gold

2026-03-02T13:20:02.349Z

English 🇬🇧 below ⏬👇

Yaqin Sharqda ro’y berayotgan taloto’plar fonida, “Ipak yo’li, Dunyoning yangi tarixi” nomli mashhur asardan sizlarga qiziqarli bir parcha keltiray:

“Britaniyaning eng yomon qo‘rquvlari 1951 yil bahorida Majlis tomonidan Mossadeghning o‘zi yangi Bosh vazir etib saylanganda ro‘yobga chiqdi. U darhol Ingliz-Eron (Neft kompaniyasi)ni zudlik bilan milliylashtirish to‘g‘risidagi qonunni qabul qildi. London matbuoti hamda Britaniya Vazirlar Mahkamasi anglaganidek, bu falokat edi. Mudofaa vaziri: “ular bizni xohlagan kuylariga o’ynata olmaydilar’, deb bayon qildi. Agar Eronga ‘bunga yo‘l qo‘yilsa’, deya davom etdi u, ‘keyingi qadam Suvaysh kanalini milliylashtirishga urinish bo‘lishi mumkin’. Zarurat tug‘ilganda, Abodondagi neftni qayta ishlash zavodini qo‘lga kiritish uchun Eronga parashyutchilar tushirish rejasi ishlab chiqildi. Bu orqaga cho’kayotgan buyuk imperiyaning so‘nggi talvasalari edi — o‘zining sobiq shon-shuhratini saqlab qolish uchun jon-jahdi bilan tipirchilayotgan edi.

Mossadegh bosimni yanada kuchaytirib, 1951 yil sentabrida Ingliz -Eron kompaniyasining britaniyalik xodimlariga bir hafta ichida buyumlarini yig‘ishtirib, Eronni tark etishni buyurdi. Buning ustiga, Oyatulloh Koshoniy ‘Britaniya hukumatiga nafrat kuni’ni e’lon qildi. Britaniya Erondagi barcha muammolarning ramziga aylangan, turli siyosiy qarashlarni birlashtiruvchi obraz bo‘lib qolgan edi. ‘Siz britaniyaliklarning qanchalik makkor ekanini bilmaysiz,’ dedi Mossadegh yuqori martabali amerikalik elchiga. ‘Ularning qanchalik yovuz ekanini bilmaysiz. Ular qo‘l tekkizgan hamma narsani bulg‘aydilar.’ Bunday ritorika uni mamlakat ichida nihoyatda mashhur qildi; u xorijda ham tanildi: 1952 yilda u Time jurnali muqovasida “Yil odami” sifatida chiqdi. Britaniyaning vaziyatni qo‘pol tarzda majburlab hal etishga urinishlari foyda bermadi. Ingliz-Eron ustidan nazoratni, shuningdek u keltirayotgan daromadni yo‘qotish xavfi bilan yuzlashgan Britaniya hukumati inqiroz holatiga o‘tdi va Eron neftiga nisbatan embargo uyushtirdi. Maqsad Mossadeghga zarar yetkazish va uni taslim bo‘lishga majbur qilish edi. Eronni mablag‘siz qoldirish tez orada kutilgan natijani beradi, deb hisoblagan Britaniyaning Tehrondagi elchisi ser Uilyam Freyzer: ‘ular pulga muhtoj bo‘lganda, qornida emaklab oldimizga keladilar’, degan edi. Asosiy matbuotda paydo bo‘lgan bunday izohlar Britaniyaning jamoatchilik fikridagi mavqeiga yordam berishi amrimahol edi. Aksincha, ular Erondagi qat’iyatni yanada kuchaytirdi, shunday darajagacha yetdiki, 1952 yil oxiriga borib britaniyaliklar sanksiyalar taktikasining samara berishiga endi unchalik ishonmay qo‘ydilar. Shu bois yaqinda tashkil etilgan Markaziy razvedka boshqarmasiga (CIA) ‘Eron Bosh vaziri Mossadeghni lavozimidan chetlatish bo‘yicha qo‘shma siyosiy harakat rejasi’ni qo‘llab-quvvatlash taklifi bilan murojaat qilindi — boshqacha aytganda, davlat to‘ntarishi uyushtirish. Bu mintaqada muammoni hal etish yo‘li sifatida hokimiyatni almashtirish so‘nggi marta qo‘llanilayotgan usul emas edi… Amerika Qo‘shma Shtatlaridagi rasmiylar britaniyaliklarning taklifiga ijobiy javob berdilar.

Bu mablag‘larning bir qismi poytaxt ko‘chalarida namoyishlar uyushtirish uchun to‘plangan olomonni moliyalashtirishga sarflandi; buni CIAning mahalliy ikki asosiy agenti tashkil etdi. Yana boshqa muhim oluvchilar ham bor edi — avvalo Oyatulloh Koshoniy kabi diniy rahnamolar, ularning manfaatlari fitnachilarning maqsadlariga mos deb baholandi. Musulmon ulamolari Kommunizmning aqidalari va dinsizlik ruhiyati Islom ta’limotiga mutlaqo zid degan xulosaga kelgan edilar. Shu bois CIA ruhoniylar bilan kelishuvlar tuzish uchun aniq umumiy manfaat maydonini ko‘rdi; ularga Kommunistik Eron xavfi haqida qat’iy ogohlantirishlar berildi.”

AQSh (CIA) Mossadeghni — mamlakatda demokratik islohotlar o‘tkazishga uringan shaxsni — hokimiyatdan chetlatib, uning o‘rniga 1950-yillarda ruhoniylar ta’siri kuchaygan tuzumni olib keldi.

English 🇬🇧:

With the current Middle East conflicts in mind here is an interesting excerpt from a famous book “The Silk Roads. A New History of the World” by Peter Frankopan:

“Britain’s worst fears were realised when Mossadegh himself was chosen as the new Prime Minister by the Majlis in the spring of 1951. He at once passed a law nationalising Anglo-Iranian (Oil company) with immediate effect. This was a disaster, as both the press in London and the British Cabinet realised. It was important, declared the Defence Minister, ‘to show that our tail [can]not be twisted interminably’. If Iran was ‘allowed to get away with it’, he went on, ‘the next thing could be an attempt to nationalise the Suez canal’. Plans were drawn up to drop paratroopers into Iran to secure the refinery at Ābādān if necessary. These were the death throes of a great empire in retreat, desperately thrashing to hold on to its former glories.

Mossadegh turned the screw, giving British employees of Anglo-Iranian a week to pack and to get out of Iran in September 1951. To top it off, Ayatollah Kashani declared a national day of ‘hatred against the British government’. Britain had become a byword for all that was wrong in Iran, one that united a wide spectrum of political beliefs. ‘You don’t know how crafty [the British] are,’ Mossadegh told one high-ranking American envoy. ‘You don’t know how evil they are. You do not know how they sully everything they touch.’ This sort of rhetoric made him wildly popular at home; it also made him famous abroad: in 1952, he was on the cover of Time magazine as its Man of the Year. Britain’s heavy-handed attempt to force the situation did not help. Faced with losing control not only of Anglo-Iranian but of the income it brought, the British government went into crisis mode, organising an embargo on all Iranian oil. The aim was to hurt Mossadegh and force him to capitulate. Starving Iran of funds would soon have the desired effect, opined Sir William Fraser, the British ambassador in Teheran: ‘when [the Iranians] need money, they will come crawling to us on their bellies’. Comments like these that appeared in the mainstream press were hardly likely to help Britain’s cause in the court of public opinion. Instead they simply strengthened resolve in Iran, to the point that by the end of 1952 the British were no longer so confident that the tactic of using sanctions would pay off. An approach was therefore made to the recently established Central Intelligence Agency to support a plan ‘of joint political action to remove [Iran’s] Prime Minister Mossadegh’ – in other words, to stage a coup. Not for the last time, regime change in this part of the world seemed the answer to the problem… Officials in the United States responded favourably to British overtures.

Some of these funds were spent paying for crowds to march on the streets of the capital, organised by the CIA’s two main local operatives. There were other notable recipients too – above all mullahs like Ayatollah Kashani, whose interests were judged to be mutually compatible with the aims of the plotters. Muslim scholars had concluded that the precepts and anti- religiosity of Communism made the doctrine anathema to the teaching of Islam. As such, there was an obvious overlap for the CIA to strike deals with clerics, who were emphatically warned of the dangers of a Communist Iran.”

The USA (CIA) removed Mossadegh, a person who tried to do democratic reforms in the country and changed him to clerics back in the 1950th.

Garov || Гаров

2025-08-22T16:02:11.330Z

(hikoya || ҳикоя)
Кириллчаси бор ⏬👇
Ufqda quyosh chala pishgan anorga o`xshab turibdi. Sho`x-quv bolalar maktabdan qaytgan zahoti portfelni bir chekkaga uloqtirib, har galgidek o`yinni boshlab yuborgan edi. Alakaning itidek mushtdekkina koptokning ortidan quvishadi. Hammaning ham omadi chopavermaydi. Ayniqsa, G’appor shoshmaga o`xshagan landovur koptok u yoqda qolib, duch kelgan toshni tepib ketaveradi. Oqibat nima bo`ladi: oyog`i titilib ketadi-da. Bu ham mayli, o`pkasi shishib ketganichi? Bolalar kelishib, biroz dam oladigan bo`lishdi. Havo jingirtob. Bu issiqda badaningizdan suv quyulib chiqadi. Qushlar ham uchishga erinib daraxtlarga, tomlardagi televizor antennalariga, elektr toki o`tgan simlarga qo`nib olgan.
Qizg`in gurung boshlanib, har kimning og`zidan har xil so`z sachray ketdi. Sirasi, hamma maqtanishga tushdi. Akbar, kuchugi to`rt qulochlik ariqdan xatlaganini, Vali bir hushtak chalsa o`n sakkizta kaptarining bari kaftiga uchib kelib joy talashishini, Karim esa mushugining qo`l sig`maydigan teshikdan ura qochganini og`izlaridan bol tomib maqtashga tushdi. G`appor shoshma ham bir boplagisi keldi. Ammo maqtashga arzigulik nimasi bor? Kuchugi “ho`yt” desa qochadigan, mollari biror “qahramonlik” qilish u yoqda tursin, biqiniga tayoq suqsangiz ham miq etmay kavsh qaytargancha turaveradi. Tovug`ichi? Axir kunda ikkita tuxum tug`adi-ku. “Bo`ldi, shuni maqtayman” deb o`yladi ichida Shoshmaqul.
--Hey, Abror—dedi Abrorning buqasi devorni teshgani jaqidagi hikoyasini bo`lib,—buqangni qo`yatur… Meni tovug`imchi, Samarqandda yagona tovuqlardan.
--Vahima qilma-ey, qo`rqib ketdim—dedi Farrux kalaka qilishga tushib.
--Ha, shunaqa, tovug`im O`zbekistonda yagona, desa ham bo`ladi—Meni tovug`im bir kunda ikkita tuxum tug`adi.
--Bo`lishi mumkin emas—dedi Vali ishonqiramay.
G`appor maqtanishda davom etdi:
--Bundan tashqari bitta tuxumning rangi oq, keyingisi qizg`ish…
--Fantastika—dedi Farrux uning gapini shartta bo`lib. G`appor shoshmaning jahli chiqdi. “Bir bankrot qilsammikan shularni” deb ichidan o`tkazdi-yu Farruxga yuzlandi:
--Garov o`ynaymizmi? Tovug`im bir kunda ikkita tuxum tug`adi, bittasining rangi oq, ikkinchisi qizg`ish.
--Bo`pti—dedi Farrux garov o`ynash uchun uzatilgan shoshma qo`lni siqib—lofchilikda Baron Myunxauzendan ham o`tib ketding, lekin men bu loflaringa laqqa tushmayman. Ko`rasan!
Garovga yutkan kishi birvarakayiga uchta “snikers”ni cho`ntakka uradigan bo`ldi. Bolalar bay boylab, gapni bir joyga yig`di-da, “fantastika”ni ko`rishga shoshildi. Uyga kelib, G`appor shoshma ukasidan tovuqning hozirgina tug`ib, qoqog`lab katakdan chiqqaniga chorak soat bo`lganini bildi, jo`ralarini katak tomonga boshladi. Shoshmaqulning oshqozoni “snikers” qurg`urning hajrida lov-lov yonadi, tovug`ining tuxumlarini tezroq ko`rsatib, quling o`rgilsin shokoladni paqqos tushirsam, deydi…
Favqulotda bir voqea sodir bo`ldi-yu, katakka yetmay shartta to`xtadi. Tovug`ining katagidan G’apporlarning yon qo`shnisi Akmallarning tovug`i “nima gaping bor” deganday pildirab chiqib kelyapti. Katak ichiga kira solib, tuxumlarni ushlab ko`rdi, kizg`ish tuxum issiqqina. Buni akmallarning tovug`i hozirgina tuqqan.
Tag`in qovun tushirdi bu G`appor shoshma… Kepkasini qiyshiq kiyib olib attang qila ketdi: “Obbo-o, bu sho`r manglay Maradonaning tepishiga arzigulik ekan o`ziyam. Ikkinchi tuxumni Akmalning tovug`i tug`arkan-u, juftakni rostlab qolarkan”. G`appor shoshma “he, landovur!” deb ketiga bir tepmoqchi edi-yu, afsuski buning iloji yo`q. Hech kim o`zining ketiga o`zi tepolmaydi… U Farruxga “snikers”ni, xudo xohlasa, katta bo`lsa olib beradi.

Botir Temirov, 2007

P.s ushbu hikoya “Bekajon” gazetasining 06/07/2007 dagi sonida nashr qilingan. Hikoya hech qanday adabiy-badiiy qiymatga ega emas, uni yosh-g’o’r ijodkorning yozishdagi mashqlaridan biri deb qabul qilgaysiz.

Кириллчаси:
Уфқда қуёш чала пишган анорга ўхшаб турибди. Шўх-қув болалар мактабдан қайтган заҳоти портфелни бир чеккага улоқтириб, ҳар галгидек ўйинни бошлаб юборган эди. Алаканинг итидек муштдеккина коптокнинг ортидан қувишади. Ҳамманинг ҳам омади чопавермайди. Айниқса, Ғаппор шошмага ўхшаган ландовур копток у ёқда қолиб, дуч келган тошни тепиб кетаверади. Оқибат нима бўлади: оёғи титилиб кетади-да. Бу ҳам майли, ўпкаси шишиб кетганичи? Болалар келишиб, бироз дам оладиган бўлишди. Ҳаво жингиртоб. Бу иссиқда баданингиздан сув қуюлиб чиқади. Қушлар ҳам учишга эриниб дарахтларга, томлардаги телевизор антенналарига, электр токи ўтган симларга қўниб олган.
Қизғин гурунг бошланиб, ҳар кимнинг оғзидан ҳар хил сўз сачрай кетди. Сираси, ҳамма мақтанишга тушди. Акбар, кучуги тўрт қулочлик ариқдан хатлаганини, Вали бир ҳуштак чалса ўн саккизта каптарининг бари кафтига учиб келиб жой талашишини, Карим эса мушугининг қўл сиғмайдиган тешикдан ура қочганини оғизларидан бол томиб мақташга тушди. Ғаппор шошма ҳам бир боплагиси келди. Аммо мақташга арзигулик нимаси бор? Кучуги “ҳўйт” деса қочадиган, моллари бирор “қаҳрамонлик” қилиш у ёқда турсин, биқинига таёқ суқсангиз ҳам миқ этмай кавш қайтарганча тураверади. Товуғичи? Ахир кунда иккита тухум туғади-ку. “Бўлди, шуни мақтайман” деб ўйлади ичида Шошмақул.
--Ҳей, Аброр—деди Аброрнинг буқаси деворни тешгани жақидаги ҳикоясини бўлиб,—буқангни қўятур… Мени товуғимчи, Самарқандда ягона товуқлардан.
--Ваҳима қилма-эй, қўрқиб кетдим—деди Фаррух калака қилишга тушиб.
--Ҳа, шунақа, товуғим Ўзбекистонда ягона, деса ҳам бўлади—Мени товуғим бир кунда иккита тухум туғади.
--Бўлиши мумкин эмас—деди Вали ишонқирамай.
Ғаппор мақтанишда давом этди:
--Бундан ташқари битта тухумнинг ранги оқ, кейингиси қизғиш…
--Фантастика—деди Фаррух унинг гапини шартта бўлиб. Ғаппор шошманинг жаҳли чиқди. “Бир банкрот қилсаммикан шуларни” деб ичидан ўтказди-ю Фаррухга юзланди:
--Гаров ўйнаймизми? Товуғим бир кунда иккита тухум туғади, биттасининг ранги оқ, иккинчиси қизғиш.
--Бўпти—деди Фаррух гаров ўйнаш учун узатилган шошма қўлни сиқиб—лофчиликда Барон Мюнхаузендан ҳам ўтиб кетдинг, лекин мен бу лофларинга лаққа тушмайман. Кўрасан!
Гаровга юткан киши бирваракайига учта “сникерс”ни чўнтакка урадиган бўлди. Болалар бай бойлаб, гапни бир жойга йиғди-да, “фантастика”ни кўришга шошилди. Уйга келиб, Ғаппор шошма укасидан товуқнинг ҳозиргина туғиб, қоқоғлаб катакдан чиққанига чорак соат бўлганини билди, жўраларини катак томонга бошлади. Шошмақулнинг ошқозони “сникерс” қурғурнинг ҳажрида лов-лов ёнади, товуғининг тухумларини тезроқ кўрсатиб, қулинг ўргилсин шоколадни паққос туширсам, дейди…
Фавқулотда бир воқеа содир бўлди-ю, катакка етмай шартта тўхтади. Товуғининг катагидан Ғаппорларнинг ён қўшниси Акмалларнинг товуғи “нима гапинг бор” дегандай пилдираб чиқиб келяпти. Катак ичига кира солиб, тухумларни ушлаб кўрди, кизғиш тухум иссиққина. Буни акмалларнинг товуғи ҳозиргина туққан.
Тағин қовун туширди бу Ғаппор шошма… Кепкасини қийшиқ кийиб олиб аттанг қила кетди: “Оббо-о, бу шўр манглай Марадонанинг тепишига арзигулик экан ўзиям. Иккинчи тухумни Акмалнинг товуғи туғаркан-у, жуфтакни ростлаб қоларкан”. Ғаппор шошма “ҳе, ландовур!” деб кетига бир тепмоқчи эди-ю, афсуски бунинг иложи йўқ. Ҳеч ким ўзининг кетига ўзи теполмайди… У Фаррухга “сникерс”ни, худо хоҳласа, катта бўлса олиб беради.

Ботир Темиров, 2007

П.с ушбу ҳикоя “Бекажон” газетасининг 06/07/2007 даги сонида нашр қилинган. Ҳикоя ҳеч қандай адабий-бадиий қийматга эга эмас, уни ёш-ғўр ижодкорнинг ёзишдаги машқларидан бири деб қабул қилгайсиз.

Uyg`ongan ajdaho || Уйғонган аждаҳо

2025-07-27T07:47:07.161Z

(hikoya|| ҳикоя)

Otalarcha qattiqqo`l va mehripinhon murabbiy Munis Muxtorovga bag`ishlanadi || Оталарча қаттиққўл ва меҳрипинҳон мураббий Мунис Мухторовга бағишланади

Кириллчаси бор 👇⏬

Biz to`rtovlon: men, Jasur, Shoxrux va Jahongir davra qurib o`tiribmiz. Yon-verimizda ham biz kabi guruhlar to`da-to`da bo`lib gurunglashyapti. O`zicha mashq qilayotganlar ham bor: biri tatamini larzaga solib kata ishlaydi, boshqasi jang usullarini erinmasdan takror-takror bajaradi. Ba`zi to`dalarda askiyachilik, latifago`ylik gurkirayapti. Kulgilarning portlashidan sport zali aks-sado beradi. Bu beboshchilikning bari senseyning birrovga xonasiga kirib ketganidan. Uning ketidan baqaloq, yaltir bosh bir kishi, o`ziga quyib qo`ygandek yigitchani (o`g`li bo`lsa kerak) sudrab kirib ketgani hamon chiqmayapti. Aftidan “S.K.F.2” jamoasi yana bir shovvozga ko`payadi…

Xayriyat, beboshchilikka chek qo`yildi, senseyning eshigi g`irchillab ochilgan zamon hamma joy-joyiga o`rnashib oldi. Tatamidoshlarim qatori kimanomning u yoq-bu yog`ini tartibga keltirib safga turdim. Sensey safning boshida lochindek bo`lib turgan qora belbog`li Nabining ro`parasiga keldi. Murabbiyning qiyofasidagi tundlikni ko`rib, bolalar daraxtdek tik qotishdi.

- Zalni boshiga ko`tarib kimlar kuldi? - so`radi sensey vajohat-la. Hech kimdan sado chiqmagach:

- Kim? - ovozi bir parda ko`tarildi uning. Endi jim turishning iloji yo`qligini bilib, ko`z urushtirib olgan bir guruh “askiyachilar” oldinga bir qadam tashlashdi.

-Shuni biling-ki, tartib-intizom karatedan ko’ra muhimdir!

Sensey shunday deb “askiyachilar”ga qo`lini bigiz qildi-da, zalning tomidan chakka tushadigan burchagini ko`rsatdi. “Jinoyatchilar” sensey imo qilgan yerga bordilar-da, qo`llarini musht tugib, polga tiralib olib jazo mashqi – “ajimani” qila boshladilar.

- Jamadonni ko`tar - dedi sensey ikki yildan beri “odam bo`lmayotgan” Rasulga. Rasulning pol tozalayotgan belbog`i uchlari xiyol ko`tarildi…

“Jazo” boshlanib, tatamiga chak-chak ter toma boshladi. Picha o`tib, mushtlari og`rigan aybdorlar senseydan kechirim so`rashdi. Sensey bu hol yana qaytarilsa mashg`ulotning boshidan oxiriga qadar shunday turasanlar, deb uqtirdi.

- Bugun mashg`ulot ancha shiddatli bo`lyapti- deb gap boshladi mashg`ulotdagi juftim, terga bo`kkan Jasur.

- Ha… meniyam o`pkam… og`zimga keldi - dedim hansirab.

-Og`zingni och-chi?

-Nimaga? - so`radim hayron bo`lib.

-O`pkangni bir ko`ray.

Kimdir miyig`ida kuldi, kimdir ichida. Ko`zim senseyga qadalib, sergak tordim.

-Mashg`ulotning shiddatli bo`lishiga sabab bor – dedi sensey.

Bolalar diqqatini senseyga qaratdi. Sensey karate tilida (bilayman, bu qanday til) zalni jaranglatib “safga turing!”, dedi.

-Yigitlar, yaqinda Respublika kubogi boshlanadi. Yaxshilab tayyorlanish kerak. Musobaqa xuddi shu yerda, terlaringiz tomgan mana shu tatamida bo`lib o`tadi. Yutqazganingiz –bu sharmisor bo`lganingiz…

Men shu ondan boshlab oromimni yuqotdim. To`lqinlanib-to`lqinlanib kun sanadim. Sensey musobaqaga qatnashadiganlar ro`yxatiga meni ham kiritgandilar.

Ertalab turib mashq qildim, kechqurun yotmay mashq qildim. Bo`ladi-ku, ba`zilar balandroq joyga bo`yinbog`ini qadab o`zini osishga ham tayyor bo’ladi, faqat mansab tegib, bo`yinboqqa ega bo`lsalar bas. Men ham shunday holga tushdim. Medalni shiftga qoqib o`zimni osishga ham tayyorman, faqat medal olsam bo`lgani.

Ertasiga mashg`ulotga borib musobaqada birinchi o`rinni olgan shovvoz jahon chempionatiga yo`llanma olarkan, degan gap eshitdim. Ana endi kun emas, soat sanadim. Goh eshiklarni, goh devorlarni baqirib musht uraman, chiroqlarni oyog`im bilan ochirib-yoqib ayamni jig`ibiyron qilaman. Goh Jasur biznikiga keladi, goh men ularnikiga boraman. Birgalikda ter to`kib ishladik. Oz fursatda bu champion do`stim menga ancha narsa o`rgatib qo`ydi.

Endilikda sensey “bo`ladigan” bolalar bilan alohida shug`ullandilar, ularning orasida men ham borman. Ana endi og`zim qulog`imgacha cho`zilib, burnim peshonamgacha ko`tarildi. Bir mashg`ulot so`ngida sensey meni chaqirtirib, “sening Nabi-yu Jasurdan nimang kam, bir o`zingni ko`rsatgin, shovvoz”, deb yelkamga qoqdilar. Shunday abjir bo`lgim keldiki, pashsha-yu chivindan tortib, osmon-u oftobgacha urib, qulatib tashlagim keldi. To`g`ri-da, mening Nabi-yu Jasurdan nimam kam… Mashg`ulot kundan-kun avj olib, za`l ta`mirlash ostida qolganda ham, charchoqdan mador qurib, “puf” desa yiqilayozganda ham tinmasdim.

Jasur qadrdon do`stim edi. Menga ko`p sir-asrorlarni o`rgatardi, champion bo`lishimni chin dildan istardi. Xullas Jasur mening ikkinchi murabbiyim edi. Biroq men uning bu kuyunchakligini hazm qilolmasdim: axir ikkimiz ham bir yilda tug`ilganmiz, ustiga-ustak vaznimiz ham bir xil, kategoriyamiz ham bir…

Fursat suvdek yugurib chempionatni olib keldi. Zal ayvonida qor uchqunlay boshlaganda yetib keldim. Yerdagi qor dengiz sohillaridagi yoqimli o’yinqaroq ko’pik pufakchalarni eslatardi. Ichkariga kirib zalni tanimay qoldim. To`rt burchakda ham basavlat karnay qutilar turibdi, rang-barang pufaklarning sanog`i yo`q. Ayniqsa, zalning to`rida ko`zni quvnatib turgan medal-u diplomlarni aytmaysizmi. Bu medallardan biriga bugun erisha olarmikanman?...

Har doimgidek chempionat kichik yoshdagi karatechilarning jangi bilan boshlandi. Ilk jang surxondaryolik va farg`onalik jajji karatechilar o`rtasida kechdi. Chamamda, ular endi kumite maydoniga qadam bosishlari edi. Hali olti yoshga to`lmagan bu bolakaylar qo`l-oyoqchalarini turli tomonga nuqib baqirar, ko`zlarini hakamlarga, tomoshabinlarga, murabbiylarga qadab bir-birini shapatilardi. Shunda, to`satdan hakamning chap yonida turgan bolakay ho`ngillab yubordi, yuziga qattiqroq tarsaki urgani uchun raqibidan arazlab, tatamining chekkasiga borib o’tirib oldi… Keying jang tatamidoshim Aziz va toshkentlik bir bola o`rtasida bo`ldi. Aziz odatda har musobaqada raqiblarini muddatdan ilgari yer tishlatib, janglarni tugatardi. Hozir negadir uning jangi qovushmadi. Raqibini mag`lub qilgan esa-da, senseyning ko`ngli to`lmadi:

-Ha, Aziz, uyqusirayapsanmi?—dedilar Azizni oldilariga chaqirib.

-Yo`q sensey, bugun sakkiz yarimgacha uxladim.

Sensey miyig`ida kuldilar:

-Unda nega koptok qib tashlamading?

-Shoxanimi?

-Kim u, Shoxa?

-Hozir men bilan tushgan bola-chi?

-Haa, tanishib oldim, deigin.

-Hm, akasi cho`loq ekan…

-Nimaga yaxshilab solmading, garangvoy?

-Anavi… tishi qimirlab qolgan ekan, shunga seki-in…

Mazkur kategoriya tugab, Azizdan kattaroq bolalar kumitega tushishdi. Sportchilarning yoshi ko`tarilavergani sari, kumitening sifati oshib borardi. Jasur esa labi labiga tegmay gap uqtiradi. Men uning “falonchi to’rt karra mamlakat chempioni, juda tez, himiyoda hushyorroq bo`l”, “pismadonchi ikki karra Osiyo chempioni, chapaqay, ehtiyot bo`l” degan so`zlarini diqqatimni berib eshitardim. Eshitayotib, uning shashti boshqachaligini sezdim. Ko`zlarida ishonch o`ti yonib turgan bo`lsa-da, yuragi g`ashligi, nimadandir tajangligi sezilib turadi, ko`zlari kirtaygan, aftidan bu kecha tuzuk uxlamaganday…

Bizning kategoriyamizdagi jangchilar ro`yxatdan o`ta boshlaganda bir dilxiralik bo`ldi: Jasurning musobaqaga qatnashishga oid hujjatlari orasidan, shifokor ko`rigi bayonnomasi chiqmapti. Buning uchun Jasur senseydan xo`p gap eshitdi. Sensey asabiylashib, ro`yxatdan Jasurni o`chirmoqchi bo`lib turganda, ayni jo`ramning baxtiga shexan jahon chempionatiga yo`llanmani unga arziydigan shovvozlar olishi kerak, deb bunga yo`l qo`ymadi…

Jasur musobaqada qoldirilgan bo`lsa-da, baribir tajang ko`rinardi…

Musobaqaning birinchi kuni tugab, bizning janglarimiz ertaga o`tgazilishi ma`lum bo`ldi. Uy-uyimizga tarqaldik. Uyda mashq qilayotsam ayam chaqirib qoldi: “Tiling galstuk bo`ldi bo`lam, bo`ldi qil, ovqatlanamiz…”.

Uyg`onganimda tong yorishgan edi, apil-tapil nonushta qilib, zalga jo`nadim. Salqin tushib, mayda qor yerni qoplay boshlagan edi..

Kategoriyalar navbati oltmish kololilarga yetganda atrofga shom sep yoygandi. Birinchi kumite men va xorazmlik yigit olishuvuda o`tdi. Men dastlab uning tajribasini sinash uchun o`zimni hujum uyushtirayotgandek qilib unga tez yaqinlashdim. Shunda u dovdirab qoldi. Men boshqatdan hujum uyushtirib chakkasiga uramavashi qo`ydim. Ochko olgandan keyin tag`in shu zarbani yo`lladim, raqibim zarbamga chap berib oyog’imdan ushlab oldi. Men esa chaqqonlik bilan bo`ynidan o’ng qo’lim bilan qisib oldim. Shunday qilmasam muvozanatimni yo`qotaman, yerga turgan oyog`imdan chalib yiqitadi… Hakam quchoqlashib olgan biz raqiblarni ajratdi. Senseyning ovozi qulog`imga chalinib, uni ko`zim bilan qidirib toqdim. Uni tomoshabinlar qiy-chuvi ostida eshitmagan bo`lsamda, imo-ishoralaridan ushbu gapni uqib oldim: “Uni bir zarba bilan aldab, chalg`itib, boshqa zarbani yo`llash kerak”. Hakam “hajime” deganda raqibim chap oyog`i bilan yuzimga zarba yo`lladi. Agar kaftim bilan qaytarmasam, nakaut bo`lishim aniq edi. Zarbani qaytarib, orqaga tisarildim va birdaniga raqibimning qorniga o`ng qo`lim bilan zarba yo`lladim. Raqibim buni qaytarishga chog`langanida zarbam “tegay-tegmay” degan edi. Shunda men zarbamni tezlik bilan qaytarib olib, chap oyog`im bilan aftiga urdim. Zalda ko`tarilgan shovqin bir necha soniya aks-sado berib turdi. Senseyning beixtiyor qarsak chalib yuborganlarini ko`rib, shiddatimga shiddat qo`shildi, “kimanoning ichida turgan menmi, yo Chak Norrismi?” dedim. Ruhlanib ketdim. “Hajime”ni eshitar-eshitmas qo`qqisdan chap qo`lim bilan yuziga, chap oyog`im bilan qorniga va oyog`imni tushirmagan holda yuziga zarba yo`lladim. Har bir zarbam mo`ljalga tegdi. Endi meni olqishlay boshlashdi: “Samarqand! Samarqand!”…

Galdagi hujumda raqibimning oyog`idan chalib, yiqitishni rejalashtirayotgandim, vaqt tugadi. Hakam men tomonga qo`lini baland ko`tarib, “nakachi” dedi. Yana ikki jang o`tgach, Jasurning gali keldi. U toshkentlik bir yigit bilan tushib, har galgidek muddatidan avval zafar quchdi. Jang g`ildiragi aylanib-aylanib, tag`in men tatamiga tushdim. Jasurning jangiga havasim kelib, qani men ham vaqtdan oldin yutsam, degandim. Baholi qudrat bu jangimda niyatimga yetdim. Jangdan keyin sensey aytdilar:

-Hozir Muhsinov bilan tushasan, yuzinga ehtiyot bo`l, qo`lingni tushirmasdan urush. Oyog`i bilan yaxshi ishlaydi. Uning beliga himoyasi bo`sh, beliga zarba ber.

Men tag`in tatamiga tushdim. Muhsinov deganlari o`ta olg`ir chiqdi, zarbalari yashin kabi, kutilmaganda kunfayakun qiladi. Haliyam sensey uqtirib qo`ygan ekan, yo`qsa raqibim meni allaqachon mag`lubiyat mamlakatiga qaratib kovushimni to`g`rilarkan.

Men sensey aytganday qilib, uning beliga ketma-ket zarbalar yo`lladim. Deyarli hammasi tegdi. O’z o’rnida men ham qorin va jag’imga zarbalar o’tkazib yubordim. Jang qizg`in ketayotgan pallada vaqt tugadi. Entikib-entikib nafas oldim. Hakam ikkimizning ochkomiz teng bo`lganini, bir ochkolik jang bo`lishini ma`lum qildi. Bu jangning qoidasi shunday: birinchi bo`lib zarbasi tekkan sportchi yutadi. Senseyning “yaxshilab kutib ol” degan gapi zo`rg`a qulog`imni qidirib topdi. Bu bilan sensey, u hujum qilganda zarbani qaytarib o`tirmasdan, o`zing tezlik bilan zarba ber, demoqchi. Bu usul birinchi bo`lib zarba berishning eng qulayi hisoblanib, yaxshilab amalga oshirilsa muvaffaqiyat keltirishi aniq edi. Men ortiqcha maqsad va harakatlarsiz hushyorlik bilan raqibimning hujumini kutdim. U men o`ylaganimdek qornimga qo`li bilan zarba yo`lladi va men uni chap qo`limni yuziga to`g`rilab kutib oldim. Birdaniga u zarbani qaytib olib, o`ng oyog`i bilan mavashi yo`lladi. Bu mening baxtimga edi. U boshqa zarba beraman deb meni chalg`itmoqchi bo`lgandi. Natijada, o`zi qazigan chohga o`zi tushib, aftiga ko`m-ko`k g`urracha orttirdi.

Jasur meni quchoqlab, tabrikladi, yelkamdan tog` ag`darilganini aytdi. Jang g`ildiragi men va Jasurni yana ikkitadan raqib bilan to`qnashtirib, hadyalar taqdim etdi. Senseyning boshi osmonda edi. Men va Jasur finalga yo`llanma olgan, “S.K.F.2” jamoasiga yana bir champion aniq edi.

-Kelishib olaylik, o`rtoq, jangda bir-birimizni ayash yo`q—Jasur jang boshlanmasdan oldin shunday dedi.

U hozir g`alati ahvolga tushgan nimalarnidir pichirlab aytar va negadir jang tezroq boshlansa edi, deb shoshilardi. Final boshlanib, va`damga muvofiq astoydil jang qilishga bel bog`ladim. Do`stim… yo`q, sensey aytgandek jangohda do`stlikka o`rin yo`q, raqibimning hujumini kutib o`tirmay, o`ng oyog`im bilan yuziga mavashi urdim. Uning yuzi qoqilgan kimanoday charsillab ketdi, yomon tegdi, miyasi chayqalib ketgani aniq. Hechqisi yo`q, keyin kechirim so`rayman, “boshing bilan oyog`imga yomon urding”, deb hazillashaman, hozir bir zarbasini o`tkazaman… yo`q! Va`dalashganmiz, ayamayman.

Hakam ochkoni menga berib “hajime” deganda Jasur jang holatida turmay qo`lini ko`tardi. Bu jahon urushlaridagi oq bayroq ko`tarishday bir gap edi. Men uning ko`ziga qarab angrayib qolgandim. “?”. Hakam g`alabani menga berib, birinchi o`rin sohibi ekanligimni ma`lum qildi. Jasur mard raqiblar qatori meni g`alaba bilan tabrikladi.

-Xudo xohlasa sen jahon chempioni bo`lasan, senseyning yuzini yorug` qilasan—dedi u zo`rg`a ovozi chiqib. Jasur meni qattiq quchib olib, hadeganda qo`yib yubormadi. Hakam bizga hayron bo`lib yaqinlashdi, rang-quti to`satdan o`zgarib qoldi. Jasur nafas olmayotgan ekan… Men badbaxt o`z do`stimni o`ldirgan ekanman…

O`zimni suv ostida sho`ng`igandek his qildim, quloq chingillaydi. Ko`zlarim tinib ketdi. Zal chayqalayotgandek, atrofimdagi odamlar qalqib ketayotgandek tuyuldi. Bir ahvolda zaldan sudralib chiqdim. Picha piyoda yurdim, chuqur-chuqur nafas olaman. Qor hali pag`alab yog`ib, zamin yoqimsiz bo`lib qolgan edi. Tarnovlarda ertaklarda bir vaqtlar o`qiganim, Hizr buvaning soqollaridek, uzun sumalaklar osilib turibdi, nazaramda qor yog`mayotgan, xuddi havoda muallaq turganday edi. Biroz o`zimga keldim, xarrakka borib o`tirdim.

Oldimdan ikki rus o`tayotib menga g`alati qarashdi, ular qaltirab, og’izlaridan par chiqib tez o’tib ketishdi. E`tibor bermadim. Sal o`tib tez yordam mashinasi zalimiz binosi tomonidan baland qichqirgan sirena bilan uchib o`tib ketdi: Jasurning jasadini olib ketishayotgan bolsalar kerak…

-Ana u! – deb qichqirdi kimdir.

Bu ovozdan sergak tortdim. Birpasda tatamidoshlarim girdimni o`rashdi. Bular ham boyagi rus qizlardek angrayib boqishdi. Sensey Jahongirga pichirlab bir nima degadi, u qayergadir g`oyib bo`lib, bir pasda kiyimlarimni olib keldi. Shu sovuqda oyoq yalang, bosh yalang, qurri kimanoda turgan ekanman. Sensay shosha-pisha paypog`imni oyog`imga ildirdi, shimimni qo`limga tutqazgalarida angrayaverganimdan, qo`limdan shartta olib, meni shu xarrakka yotqizdilar.

-Qaqqayib turmalaring!

Bolalar, tufligimni kiydirdi, ustimdagi qorni qoqishdi. Kurtkamni majburlab kiydirganlarida yechib otdim:

-Isib ketyapman, meni tinch qo’ylaring!

* * *

Kasalxonadamiz, tavba, qanday kasal ekanimni o`zim ham bilmayman. Oyim men bilan, zerikmayapman. Bir payt eshik tiqillab qoldi, oyim uni ochdilar: sensey kelibdilar. Qiziq, oyimga salom bermadilar, mening salomimga alik olmadilar. Kirib olib nuqul menga tikiladilar, ko`zlarida bir nima miltillayapti. Tavba, yiqilay-yiqilay deganimda ham orqamga Azizni opichtirib stadionni gir yugurtirgan, ko`z oldim qorong`ulashib yiqilganimda Azizdan-da barzangiroq bolani orttirgan bag`ritosh senseyning ko`zlarimi bu? Zarbam qopni yirtmaguncha uyimga jo`natmagan rahmsiz kishining kozlarimi bu? Ha, o`sha. Faqat bu ko`zlarda hozir qahr yo`q… nam.

-Tinchlikmi?—so`radilar ayam bir menga, bir senseyga qarab. Sensey tomoq qirdilar.

-Jasurni sen o`ldirmagansan. U tuzalmas kasal bo`lgan, boshida o’simta bo’lgan, o`limini bilgan. Shunga qaramay kumitega chiqqan. U o`ziga ishonardi, niyati finalgacha seni qo`llab, dalda bo`lib, sen bilan finalga chiqish bo`lgan, tushunayapsanmi? Yutqazmoqchi bo`lgan… sen uchun. Champion bo`lishingni istagan…

Ko`z oldimdan tibbiy ko`rik mashmashasi o`tdi…

Keyin musobaqadan bir kun oldin Jasurnikiga borganimni esladim.

--Bir savol bor jo`ra, lekin sal g`alati, oldindan uzr. Tasavvur qil: sen o`rmonda do`sting bilan ketyapsan. Kutilmaganda ilon hamla qilib qo`lingdan chaqib oldi. Do`sting qo`lingni so`rib, zaharni chiqarib, tuflab tashlaydi. Yana yo`llaringda davom etasizlar. Endi ilon do`stingning oyog`idan, terlagan, rasvo tovonidan chaqib oldi.

-Xo`sh, keyinchi?

-Sen… sen zaharni so`rib olarmiding?

Biroz o`ylab, “ha” dedim.

-Sendan shuni kutgan edim—dedi Jasur ko`zini bir nuqtadan uzmay…

Tishlarim g`ijirladi, qo`llarim musht bo`lib tugildi.

-Men jahon chempioni bo`laman!—deya hayqirdim. Bu kutilmagan hayqiriqdan ayam cho`chib tushdilar, senseyning esa xuddi cho`qqiga chiqib bo`lgan alpinistday chuqur va xotirjam nafas olganlarini eshitdim.

Temirov Botir, 2007, Aprel.

P.S ushbu hikoya 2007 yil 12-Mayda “Bekajon” gazetasining 40- sonida va shu nomli kichik hikoyalar to’plamida e’lon qilingan.

Кириллчаси:

Биз тўртовлон: мен, Жасур, Шохрух ва Жаҳонгир давра қуриб ўтирибмиз. Ён-веримизда ҳам биз каби гуруҳлар тўда-тўда бўлиб гурунглашяпти. Ўзича машқ қилаётганлар ҳам бор: бири татамини ларзага солиб ката ишлайди, бошқаси жанг усулларини эринмасдан такрор-такрор бажаради. Баъзи тўдаларда аскиячилик, латифагўйлик гуркираяпти. Кулгиларнинг портлашидан спорт зали акс-садо беради. Бу бебошчиликнинг бари сенсейнинг бирровга хонасига кириб кетганидан. Унинг кетидан бақалоқ, ялтир бош бир киши, ўзига қуйиб қўйгандек йигитчани (ўғли бўлса керак) судраб кириб кетгани ҳамон чиқмаяпти. Афтидан “С.К.Ф.2” жамоаси яна бир шоввозга кўпаяди…

Хайрият, бебошчиликка чек қўйилди, сенсейнинг эшиги ғирчиллаб очилган замон ҳамма жой-жойига ўрнашиб олди. Татамидошларим қатори киманомнинг у ёқ-бу ёғини тартибга келтириб сафга турдим. Сенсей сафнинг бошида лочиндек бўлиб турган қора белбоғли Набининг рўпарасига келди. Мураббийнинг қиёфасидаги тундликни кўриб, болалар дарахтдек тик қотишди.

- Зални бошига кўтариб кимлар кулди? - сўради сенсей важоҳат-ла. Ҳеч кимдан садо чиқмагач:

- Ким? - овози бир парда кўтарилди унинг. Энди жим туришнинг иложи йўқлигини билиб, кўз уруштириб олган бир гуруҳ “аскиячилар” олдинга бир қадам ташлашди.

-Шуни билинг-ки, тартиб-интизом каратедан кўра муҳимдир!

Сенсей шундай деб “аскиячилар”га қўлини бигиз қилди-да, залнинг томидан чакка тушадиган бурчагини кўрсатди. “Жиноятчилар” сенсей имо қилган ерга бордилар-да, қўлларини мушт тугиб, полга тиралиб олиб жазо машқи – “ажимани” қила бошладилар.

- Жамадонни кўтар - деди сенсей икки йилдан бери “одам бўлмаётган” Расулга. Расулнинг пол тозалаётган белбоғи учлари хиёл кўтарилди…

“Жазо” бошланиб, татамига чак-чак тер тома бошлади. Пича ўтиб, муштлари оғриган айбдорлар сенсейдан кечирим сўрашди. Сенсей бу ҳол яна қайтарилса машғулотнинг бошидан охирига қадар шундай турасанлар, деб уқтирди.

- Бугун машғулот анча шиддатли бўляпти- деб гап бошлади машғулотдаги жуфтим, терга бўккан Жасур.

- Ҳа… мениям ўпкам… оғзимга келди - дедим ҳансираб.

-Оғзингни оч-чи?

-Нимага? - сўрадим ҳайрон бўлиб.

-Ўпкангни бир кўрай.

Кимдир мийиғида кулди, кимдир ичида. Кўзим сенсейга қадалиб, сергак тордим.

-Машғулотнинг шиддатли бўлишига сабаб бор – деди сенсей.

Болалар диққатини сенсейга қаратди. Сенсей карате тилида (билайман, бу қандай тил) зални жаранглатиб “сафга туринг!”, деди.

-Йигитлар, яқинда Республика кубоги бошланади. Яхшилаб тайёрланиш керак. Мусобақа худди шу ерда, терларингиз томган мана шу татамида бўлиб оътади. Ютқазганингиз –бу шармисор бўлганингиз…

Мен шу ондан бошлаб оромимни юқотдим. Тўлқинланиб-тўлқинланиб кун санадим. Сенсей мусобақага қатнашадиганлар рўйхатига мени ҳам киритгандилар.

Эрталаб туриб машқ қилдим, кечқурун ётмай машқ қилдим. Бўлади-ку, баъзилар баландроқ жойга бўйинбоғини қадаб ўзини осишга ҳам тайёр бўлади, фақат мансаб тегиб, бўйинбоққа эга бўлсалар бас. Мен ҳам шундай ҳолга тушдим. Медални шифтга қоқиб ўзимни осишга ҳам тайёрман, фақат медал олсам бўлгани.

Эртасига машғулотга бориб мусобақада биринчи ўринни олган шоввоз жаҳон чемпионатига йўлланма оларкан, деган гап эшитдим. Ана энди кун эмас, соат санадим. Гоҳ эшикларни, гоҳ деворларни бақириб мушт ураман, чироқларни оёғим билан очириб-ёқиб аямни жиғибийрон қиламан. Гоҳ Жасур бизникига келади, гоҳ мен уларникига бораман. Биргаликда тер тўкиб ишладик. Оз фурсатда бу чампион дўстим менга анча нарса ўргатиб қўйди.

Эндиликда сенсей “бўладиган” болалар билан алоҳида шуғулландилар, уларнинг орасида мен ҳам борман. Ана энди оғзим қулоғимгача чўзилиб, бурним пешонамгача кўтарилди. Бир машғулот сўнгида сенсей мени чақиртириб, “сенинг Наби-ю Жасурдан ниманг кам, бир ўзингни кўрсатгин, шоввоз”, деб елкамга қоқдилар. Шундай абжир бўлгим келдики, пашша-ю чивиндан тортиб, осмон-у офтобгача уриб, қулатиб ташлагим келди. Тўғри-да, менинг Наби-ю Жасурдан нимам кам… Машғулот кундан-кун авж олиб, зал тамирлаш остида қолганда ҳам, чарчоқдан мадор қуриб, “пуф” деса йиқилаёзганда ҳам тинмасдим.

Жасур қадрдон дўстим эди. Менга кўп сир-асрорларни ўргатарди, чампион бўлишимни чин дилдан истарди. Хуллас Жасур менинг иккинчи мураббийим эди. Бироқ мен унинг бу куюнчаклигини ҳазм қилолмасдим: ахир иккимиз ҳам бир йилда туғилганмиз, устига-устак вазнимиз ҳам бир хил, категориямиз ҳам бир…

Фурсат сувдек югуриб чемпионатни олиб келди. Зал айвонида қор учқунлай бошлаганда етиб келдим. Ердаги қор денгиз соҳилларидаги ёқимли ўйинқароқ кўпик пуфакчаларни эслатарди. Ичкарига кириб зални танимай қолдим. Тўрт бурчакда ҳам басавлат карнай қутилар турибди, ранг-баранг пуфакларнинг саноғи ёъқ. Айниқса, залнинг тўрида кўзни қувнатиб турган медал-у дипломларни айтмайсизми. Бу медаллардан бирига бугун эриша олармиканман?...

Ҳар доимгидек чемпионат кичик ёшдаги каратечиларнинг жанги билан бошланди. Илк жанг сурхондарёлик ва фарғоналик жажжи каратечилар ўртасида кечди. Чамамда, улар энди кумите майдонига қадам босишлари эди. Ҳали олти ёшга тўлмаган бу болакайлар қўл-оёқчаларини турли томонга нуқиб бақирар, кўзларини ҳакамларга, томошабинларга, мураббийларга қадаб бир-бирини шапатиларди. Шунда, тўсатдан ҳакамнинг чап ёнида турган болакай ҳўнгиллаб юборди, юзига қаттиқроқ тарсаки ургани учун рақибидан аразлаб, татамининг чеккасига бориб ўтириб олди… Кейинг жанг татамидошим Азиз ва тошкентлик бир бола ўртасида бўлди. Азиз одатда ҳар мусобақада рақибларини муддатдан илгари ер тишлатиб, жангларни тугатарди. Ҳозир негадир унинг жанги қовушмади. Рақибини мағлуб қилган эса-да, сенсейнинг кўнгли тўлмади:

-Ҳа, Азиз, уйқусираяпсанми?—дедилар Азизни олдиларига чақириб.

-Йўқ сенсей, бугун саккиз яримгача ухладим.

Сенсей мийиғида кулдилар:

-Унда нега копток қиб ташламадинг?

-Шоханими?

-Ким у, Шоха?

-Ҳозир мен билан тушган бола-чи?

-Ҳаа, танишиб олдим, деигин.

-Ҳм, акаси чўлоқ экан…

-Нимага яхшилаб солмадинг, гарангвой?

-Анави… тиши қимирлаб қолган экан, шунга секи-ин…

Мазкур категория тугаб, Азиздан каттароқ болалар кумитега тушишди. Спортчиларнинг ёши кўтарилавергани сари, кумитенинг сифати ошиб борарди. Жасур эса лаби лабига тегмай гап уқтиради. Мен унинг “фалончи тўрт карра мамлакат чемпиони, жуда тез, ҳимиёда ҳушёрроқ бўл”, “писмадончи икки карра Осиё чемпиони, чапақай, эҳтиёт бўл” деган сўзларини диққатимни бериб эшитардим. Эшитаётиб, унинг шашти бошқачалигини сездим. Кўзларида ишонч ўти ёниб турган бўлса-да, юраги ғашлиги, нимадандир тажанглиги сезилиб туради, кўзлари киртайган, афтидан бу кеча тузук ухламагандай…

Бизнинг категориямиздаги жангчилар рўйхатдан ўта бошлаганда бир дилхиралик бўлди: Жасурнинг мусобақага қатнашишга оид ҳужжатлари орасидан, шифокор кўриги баённомаси чиқмапти. Бунинг учун Жасур сенсейдан хўп гап эшитди. Сенсей асабийлашиб, рўйхатдан Жасурни ўчирмоқчи бўлиб турганда, айни жўрамнинг бахтига шехан жаҳон чемпионатига йўлланмани унга арзийдиган шоввозлар олиши керак, деб бунга йўл қўймади…

Жасур мусобақада қолдирилган бўлса-да, барибир тажанг кўринарди…

Мусобақанинг биринчи куни тугаб, бизнинг жангларимиз эртага ўтгазилиши маълум бўлди. Уй-уйимизга тарқалдик. Уйда машқ қилаёцам аям чақириб қолди: “Тилинг галстук бўлди бўлам, бўлди қил, овқатланамиз…”.

Уйғонганимда тонг ёришган эди, апил-тапил нонушта қилиб, залга жўнадим. Салқин тушиб, майда қор ерни қоплай бошлаган эди..

Категориялар навбати олтмиш кололиларга етганда атрофга шом сеп ёйганди. Биринчи кумите мен ва хоразмлик йигит олишувуда ўтди. Мен дастлаб унинг тажрибасини синаш учун ўзимни ҳужум уюштираётгандек қилиб унга тез яқинлашдим. Шунда у довдираб қолди. Мен бошқатдан ҳужум уюштириб чаккасига урамаваши қўйдим. Очко олгандан кейин тағин шу зарбани йўлладим, рақибим зарбамга чап бериб оёғимдан ушлаб олди. Мен эса чаққонлик билан бўйнидан ўнг қўлим билан қисиб олдим. Шундай қилмасам мувозанатимни йўқотаман, ерга турган оёғимдан чалиб йиқитади… Ҳакам қучоқлашиб олган биз рақибларни ажратди. Сенсейнинг овози қулоғимга чалиниб, уни кўзим билан қидириб тоқдим. Уни томошабинлар қий-чуви остида эшитмаган бўлсамда, имо-ишораларидан ушбу гапни уқиб олдим: “Уни бир зарба билан алдаб, чалғитиб, бошқа зарбани йўллаш керак”. Ҳакам “ҳажиме” деганда рақибим чап оёғи билан юзимга зарба йўллади. Агар кафтим билан қайтармасам, накаут бўлишим аниқ эди. Зарбани қайтариб, орқага тисарилдим ва бирданига рақибимнинг қорнига ўнг қўлим билан зарба йўлладим. Рақибим буни қайтаришга чоғланганида зарбам “тегай-тегмай” деган эди. Шунда мен зарбамни тезлик билан қайтариб олиб, чап оёғим билан афтига урдим. Залда кўтарилган шовқин бир неча сония акс-садо бериб турди. Сенсейнинг беихтиёр қарсак чалиб юборганларини кўриб, шиддатимга шиддат қўшилди, “киманонинг ичида турган менми, ё Чак Норрисми?” дедим. Руҳланиб кетдим. “Ҳажиме”ни эшитар-ешитмас қўққисдан чап қўлим билан юзига, чап оёғим билан қорнига ва оёғимни туширмаган ҳолда юзига зарба йўлладим. Ҳар бир зарбам мўлжалга тегди. Энди мени олқишлай бошлашди: “Самарқанд! Самарқанд!”…

Галдаги ҳужумда рақибимнинг оёғидан чалиб, йиқитишни режалаштираётгандим, вақт тугади. Ҳакам мен томонга қўлини баланд кўтариб, “накачи” деди. Яна икки жанг ўтгач, Жасурнинг гали келди. У тошкентлик бир йигит билан тушиб, ҳар галгидек муддатидан аввал зафар қучди. Жанг ғилдираги айланиб-айланиб, тағин мен татамига тушдим. Жасурнинг жангига ҳавасим келиб, қани мен ҳам вақтдан олдин юцам, дегандим. Баҳоли қудрат бу жангимда ниятимга етдим. Жангдан кейин сенсей айтдилар:

-Ҳозир Муҳсинов билан тушасан, юзинга эҳтиёт бўл, қўлингни туширмасдан уруш. Оёғи билан яхши ишлайди. Унинг белига ҳимояси бўш, белига зарба бер.

Мен тағин татамига тушдим. Муҳсинов деганлари ўта олғир чиқди, зарбалари яшин каби, кутилмаганда кунфаякун қилади. Ҳалиям сенсей уқтириб қўйган экан, йўқса рақибим мени аллақачон мағлубият мамлакатига қаратиб ковушимни тўғриларкан.

Мен сенсей айтгандай қилиб, унинг белига кетма-кет зарбалар йўлладим. Деярли ҳаммаси тегди. Ўз ўрнида мен ҳам қорин ва жағимга зарбалар ўтказиб юбордим. Жанг қизғин кетаётган паллада вақт тугади. Энтикиб-ентикиб нафас олдим. Ҳакам иккимизнинг очкомиз тенг бўлганини, бир очколик жанг бўлишини маълум қилди. Бу жангнинг қоидаси шундай: биринчи бўлиб зарбаси теккан спортчи ютади. Сенсейнинг “яхшилаб кутиб ол” деган гапи зўрға қулоғимни қидириб топди. Бу билан сенсей, у ҳужум қилганда зарбани қайтариб ўтирмасдан, ўзинг тезлик билан зарба бер, демоқчи. Бу усул биринчи бўлиб зарба беришнинг энг қулайи ҳисобланиб, яхшилаб амалга оширилса муваффақият келтириши аниқ эди. Мен ортиқча мақсад ва ҳаракатларсиз ҳушёрлик билан рақибимнинг ҳужумини кутдим. У мен ўйлаганимдек қорнимга қўли билан зарба йўллади ва мен уни чап қўлимни юзига тўғрилаб кутиб олдим. Бирданига у зарбани қайтиб олиб, ўнг оёғи билан маваши йўллади. Бу менинг бахтимга эди. У бошқа зарба бераман деб мени чалғитмоқчи бўлганди. Натижада, ўзи қазиган чоҳга ўзи тушиб, афтига кўм-кўк ғуррача орттирди.

Жасур мени қучоқлаб, табриклади, елкамдан тоғ ағдарилганини айтди. Жанг ғилдираги мен ва Жасурни яна иккитадан рақиб билан тўқнаштириб, ҳадялар тақдим этди. Сенсейнинг боши осмонда эди. Мен ва Жасур финалга йўлланма олган, “С.К.Ф.2” жамоасига яна бир чампион аниқ эди.

-Келишиб олайлик, ўртоқ, жангда бир-биримизни аяш йўқ—Жасур жанг бошланмасдан олдин шундай деди.

У ҳозир ғалати аҳволга тушган нималарнидир пичирлаб айтар ва негадир жанг тезроқ бошланса эди, деб шошиларди. Финал бошланиб, ваъдамга мувофиқ астойдил жанг қилишга бел боғладим. Дўстим… йўқ, сенсей айтгандек жангоҳда дўстликка ўрин йўқ, рақибимнинг ҳужумини кутиб ўтирмай, ўнг оёғим билан юзига маваши урдим. Унинг юзи қоқилган киманодай чарсиллаб кетди, ёмон тегди, мияси чайқалиб кетгани аниқ. Ҳечқиси йўқ, кейин кечирим сўрайман, “бошинг билан оёғимга ёмон урдинг”, деб ҳазиллашаман, ҳозир бир зарбасини ўтказаман… йўқ! Ваъдалашганмиз, аямайман.

Ҳакам очкони менга бериб “ҳажиме” деганда Жасур жанг ҳолатида турмай қўлини кўтарди. Бу жаҳон урушларидаги оқ байроқ кўтаришдай бир гап эди. Мен унинг кўзига қараб анграйиб қолгандим. “?”. Ҳакам ғалабани менга бериб, биринчи ўрин соҳиби эканлигимни маълум қилди. Жасур мард рақиблар қатори мени ғалаба билан табриклади.

-Худо хоҳласа сен жаҳон чемпиони бўласан, сенсейнинг юзини ёруғ қиласан—деди у зўрға овози чиқиб. Жасур мени қаттиқ қучиб олиб, ҳадеганда қўйиб юбормади. Ҳакам бизга ҳайрон бўлиб яқинлашди, ранг-қути тўсатдан ўзгариб қолди. Жасур нафас олмаётган экан… Мен бадбахт ўз дўстимни ўлдирган эканман…

Ўзимни сув остида шўнғигандек ҳис қилдим, қулоқ чингиллайди. Кўзларим тиниб кетди. Зал чайқалаётгандек, атрофимдаги одамлар қалқиб кетаётгандек туюлди. Бир аҳволда залдан судралиб чиқдим. Пича пиёда юрдим, чуқур-чуқур нафас оламан. Қор ҳали пағалаб ёғиб, замин ёқимсиз бўлиб қолган эди. Тарновларда эртакларда бир вақтлар ўқиганим, Ҳизр буванинг соқолларидек, узун сумалаклар осилиб турибди, назарамда қор ёғмаётган, худди ҳавода муаллақ тургандай эди. Бироз ўзимга келдим, харракка бориб ўтирдим.

Олдимдан икки рус ўтаётиб менга ғалати қарашди, улар қалтираб, оғизларидан пар чиқиб тез ўтиб кетишди. Эътибор бермадим. Сал ўтиб тез ёрдам машинаси залимиз биноси томонидан баланд қичқирган сирена билан учиб ўтиб кетди: Жасурнинг жасадини олиб кетишаётган болсалар керак…

-Ана у! – деб қичқирди кимдир.

Бу овоздан сергак тортдим. Бирпасда татамидошларим гирдимни ўрашди. Булар ҳам бояги рус қизлардек анграйиб боқишди. Сенсей Жаҳонгирга пичирлаб бир нима дегади, у қаергадир ғойиб бўлиб, бир пасда кийимларимни олиб келди. Шу совуқда оёқ яланг, бош яланг, қурри киманода турган эканман. Сенсай шоша-пиша пайпоғимни оёғимга илдирди, шимимни қўлимга тутқазгаларида анграяверганимдан, қўлимдан шартта олиб, мени шу харракка ётқиздилар.

-Қаққайиб турмаларинг!

Болалар, туфлигимни кийдирди, устимдаги қорни қоқишди. Курткамни мажбурлаб кийдирганларида ечиб отдим:

-Исиб кетяпман, мени тинч қўйларинг!

* * *

Касалхонадамиз, тавба, қандай касал эканимни ўзим ҳам билмайман. Ойим мен билан, зерикмаяпман. Бир пайт эшик тиқиллаб қолди, ойим уни очдилар: сенсей келибдилар. Қизиқ, ойимга салом бермадилар, менинг саломимга алик олмадилар. Кириб олиб нуқул менга тикиладилар, кўзларида бир нима милтиллаяпти. Тавба, йиқилай-йиқилай деганимда ҳам орқамга Азизни опичтириб стадионни гир югуртирган, кўз олдим қоронғулашиб йиқилганимда Азиздан-да барзангироқ болани орттирган бағритош сенсейнинг кўзларими бу? Зарбам қопни йиртмагунча уйимга жўнатмаган раҳмсиз кишининг козларими бу? Ҳа, ўша. Фақат бу кўзларда ҳозир қаҳр йўқ… нам.

-Тинчликми?—сўрадилар аям бир менга, бир сенсейга қараб. Сенсей томоқ қирдилар.

-Жасурни сен ўлдирмагансан. У тузалмас касал бўлган, бошида ўсимта бўлган, ўлимини билган. Шунга қарамай кумитега чиққан. У ўзига ишонарди, нияти финалгача сени қўллаб, далда бўлиб, сен билан финалга чиқиш бўлган, тушунаяпсанми? Ютқазмоқчи боълган… сен учун. Чампион бўлишингни истаган…

Кўз олдимдан тиббий кўрик машмашаси ўтди…

Кейин мусобақадан бир кун олдин Жасурникига борганимни эсладим.

-Бир савол бор жўра, лекин сал ғалати, олдиндан узр. Тасаввур қил: сен ўрмонда дўстинг билан кетяпсан. Кутилмаганда илон ҳамла қилиб қўлингдан чақиб олди. Дўстинг қўлингни сўриб, заҳарни чиқариб, туфлаб ташлайди. Яна йўлларингда давом этасизлар. Энди илон дўстингнинг оёғидан, терлаган, расво товонидан чақиб олди.

-Хўш, кейинчи?

-Сен… сен заҳарни сўриб олармидинг?

Бироз ўйлаб, “ҳа” дедим.

-Сендан шуни кутган эдим—деди Жасур кўзини бир нуқтадан узмай…

Тишларим ғижирлади, қўлларим мушт бўлиб тугилди.

-Мен жаҳон чемпиони бўламан!— дея ҳайқирдим. Бу кутилмаган ҳайқириқдан аям чўчиб тушдилар, сенсейнинг эса худди чўққига чиқиб бўлган алпинистдай чуқур ва хотиржам нафас олганларини эшитдим.

Темиров Ботир, 2007, Апрел.

П.С ушбу ҳикоя 2007 йил 12-Майда “Бекажон” газетасининг 40- сонида ва шу номли кичик ҳикоялар тўпламида эълон қилинган.

Ma’rifatparvarlar diqqat markazida “xotunlar masalasi” || The ‘women’s question in the spotlight of the reformists

2025-07-10T14:43:56.323Z

English 🇬🇧⏬👇
Turkistondagi mutaasiblar ayollarga ovoz berish huquqini berishga qat’iyan qarshi chiqdilar. Jadidlar uchun bu mutlaqo mantiqsiz edi, chunki bu holda ular millatning yarmi ovozidan voz kechayotgan bo‘lishar, demakki, hokimiyatni yevropaliklarga topshirishardi. Aslida, 1917-yil musulmon siyosatini belgilagan kelishmovchiliklardan biri aynan ayollar masalasi bo‘yicha bo‘lgan bahs edi. Abdulhay Tojiyev ismli juda yosh muallif tomonidan yozilgan, qizlar uchun maktablar zarurligini ta’kidlagan maqola ulamolarni ayollarni “noqis ul-aql” (aqlida nuqsoni bor) deb hisoblagani uchun tanqid qilgan edi. Javoban, Mullo Sayyid Maqsudxon Mahdum ismli bir kishi Tojiyevning bu iborani tanqid qilganidan qattiq g‘azablandi. Uning fikricha, bu ibora Qur’on va hadis asosida to‘liq o‘z isbotini topgan edi. “Ayolning har tomonlama nuqsonli ekani ilohiy oyatlar va Payg‘ambarning muborak sunnatlari bilan isbotlangan,” deb yozadi u. “Ma’nosini tushunmasdan, odobsiz va to‘qima so‘zlarni matbuotda yozish johillikning eng yuksak ko‘rinishi, hatto kufrga yaqin.” Natijada, ko‘plab hududlarda konservativlar g‘alaba qozondi va musulmon ayollarga ovoz berish taqiqlanib qo‘yildi. Shundan so‘ng, ayollarni millat uchun foydali a’zoga aylantirish masalasi Jadidlar uchun 1918-yilda Sovet hokimiyati tarkibiga kirgach muhim masalaga aylandi.

Bahs esa, ko‘plab musulmon mamlakatlaridagi kabi, asosan erkaklar doirasida yuritilgan va milliy o‘zlik hamda taraqqiyot nuqtai nazaridan baholangan edi. Jadidlar uchun ayollar masalasi millat masalasi edi. Inqilobdan oldingi va keyingi fikrlar orasida sezilarli darajada davomiylik bo‘lib, faqat shakllar o‘zgargan edi. “Zamon o‘zgardi,” deb yozadi mualliflardan biri, “endi erkaklar ma’lumotli ayollarni xohlaydi. Agar biz qizlarimizni o‘qitmasak, erkaklar rus ayollariga uylanadi va bu holat millat manfaatlariga zarar yetkazadi.” Millat taraqqiy etishi uchun ayollar o‘zgarishi kerak edi.

“Qanday qilib biz ayollarni ozod qilamiz?” degan edi Qayum Ramazon (O‘ktam) bir gazetada ritorik savol bilan. “Faqatgina paranji tashlash bilanmi? Shu bilan ayol ozod bo‘lib qoladimi? Yo‘q, ularning iqtisodiy ehtiyojlari hanuz erkaklar qo‘lida, ya’ni hokimiyat erkaklarda qolmoqda… Paranji masalasi ayollar huquqlari masalasidan farqli.” Agar ayollar iqtisodiy mustaqillikka erishsalar, ularning o‘zi paranji tashlaydi, deydi u. Aksincha, “Agar biz ayollarni majburlab chimmatlarini yechtirsak, foyda o‘rniga ortga qaytish bo‘ladi, hatto qonli to‘qnashuvlar yuz berishi mumkin.” …

English 🇬🇧:
Conservatives in Turkestan resolutely opposed allowing women to vote. For the Jadids, this was sheer madness, for all else aside, it meant disavowing half of the nation’s votes and thereby ceding power to the Europeans. Indeed, debate over the role of women had been one of the key catalysts of the discord that marked Muslim politics in 1917. An article by a very young Abdulhay Tojiyev asserting the need for schools for girls had criticized the ulama for deeming women to be “noqisot ul-aql”. In response, a certain Mullo Sayyid Maqsudxon Mahdum thundered with indignation at Tojiyev’s temerity in criticizing the phrase, for which the author found ample sanction in the Qur’an and hadith. Women’s “deficiency in all respects is proven,” he argued, “by divine verses and by the noble tradition of the Prophet. Writing vulgar and fictional words in periodicals without understanding their meaning is the height of ignorance” and bordering on infidelity, kufr. The conservatives triumphed, and in many places Muslim women were not allowed to vote. Making women useful members of the nation, therefore, became a key issue for the Jadids once they entered organs of Soviet power in 1918.

The debate that ensued remained, as in many other parts of the Muslim world, primarily a male discourse about national authenticity and progress. For the Jadids, the nation remained the prism through which the question of women was viewed, and there was remarkable continuity of argument across the revolutionary divide, although the twists were often new. Times have changed, argued one of the authors, and now men want educated wives; if we don’t educate our girls, men will marry Russian women and thus harm the interests of the nation. Women had to change if the nation was to progress.

“How are we to liberate women?” Qayum Ramazon (O′ktam) once asked rhetorically in a newspaper. “Simply by casting off the paranji? Will women be thus liberated? No, their economic needs are still in the hands of men, meaning that men still hold the reins. . . . The paranji question is different from the question of women’s rights.” If women find economic independence, he argued, they will abandon the paranji of their own accord. On the other hand, “If we unveil women by force, we will see setbacks rather than any good, and we will even encounter bloody conflict.”

Adib Xolidning “O’zbekiston tavalludi” kitobidan || From “Making Uzbekistan” by Adeeb Khalid.
#iqtibos #quotes #bookrecommendations #tarix #history

Adib Xolid “O’zbekiston tavalludi” haqida || Adib Khalid about “Making Uzbekistan”

2025-07-02T04:12:04.411Z

English 🇬🇧 ⏬👇
AQSHdagi Carleton kolleji professori hisoblanuvchi Adib Xolidning o’zbek tiliga “O’zbekiston tavalludi” nomi ostida tarjima qilingan kitobi mamlakatimiz tarixidagi o’ta murakkab jarayon hisoblanuvchi 1917 yildan 1932 yilgacha va uning atrofida sodir bo’lgan voqea hodisalarni tilga oladi. Muallifga ko’ra 1924-yilda tashkil topgan O’zbekiston bu ko’p jihatdan inqilobdan oldingi ziyolilarning davomli merosi bo’lgan. Sovet inqilobi davrigacha zamonaviy yangi ziyolilar (jadidlar) xurofotchi dindorlar, va qoloqlik va boshboshdoqlik domidagi to’ralarga qarshi aqliy va fikriy janga kirishgan, o’z tarafdorlarining safini jonlari va mollarini qurbon qilib bo’lsa ham ancha kengaytirib, “Musulmon Turkistonida” yangi zamonaviy davlat bunyod qilish uchun zamin hozirlab qo’yishgan edi. Eskilar va yangilar (jadidlar) orasidagi bahsda har ikki tomonni ham batamom haq yoki mutlaqo nohaqqa chiqarish noto’g’ridir.
Chor Rossiyasi davridagi ziyolilar kuch va qurol yordamida zamonaviy, millat manfaatlariga mos, huquqiy davlat tuzishlari imkonsiz ekanligini famlaganlari uchun ham muzokara va murosa yo’lini tutganlar. Alohida davlat tuzish uchun mavjud xonliklar va amirliklarga, undan so’ng esa Chor Rossiyasiga qarshi chiqish o’z joniga suiqasd qilish bilan barobar edi. Ular juda uzoqni ko’zlab o’z hisoblaridan va yoki xayriya jamg’armalarini tashkil qilib gazeta jurnallar chiqara boshladilar, teatr orqali mudroq yotgan xalqning ongini uyg’ota boshladilar. Ziyolilar va ularga ergashuvchilarda sekin astalik bilan adolatga va teng huquqlilikka tashnalik hissi uyg’ona boshladi. O’rta Osiyoda paralel reallikda yashayotgan mahalliy xalq va yevropaliklar orasidagi tafovutni buzib ko’proq imtiyozlarga erishish jadidlarning orzulari edi. 1917 -yilgi Fevral inqilobi ana shunday tenglikni va’da qilmoqda edi. Biroq amalda haqiqiy tenglik bo’ldimi yoki yo’q, muallif o’quvchi bilan birgalikda ana shu savolga javob izlaydi. Agar barchasi sovetlar va’da qilganiday adolatli va tenglik asosida bo’lgan bo’lsa unda nima uchun norozilik kayfiyati aholining katta qismini qamrab olgan ? Muallif bizning qulog’imiz “bosmachilik harakati” yoki “ozodlik uchun kurash” deb eshitishni o’rganib qolgan tarixiy vaziyatlarni “markaziy osiyocha fuqarolik urushi” deb ataydi va menimcha ham o’sha tarixiy jarayonlarga nisbabat bu juda xolis nomlanish.

Kitobda shuningdek dindorlarning tazyiqqa uchrashi, muqaddas islom diniga qarshi kurash, va bunda hukumatga yoqish uchun jonbozlik ko’rsatgan ba’zi jadid “bobolarimiz”, masjid va madrasalarning ommaviy yopilishi kabi o’g’riqli mavzular ham tilga olinadi. Dinga qarshi kurash muallifning ta’kidlanishicha General Kaufmanning islom dinini har qanday rasmiy maqomdan mosuvo qilish, vaqf institutlarini keskin qisqartirish yoki batamom tugatish, dindorlarni shunchaki e’tibordan chetda qoldirish ko’rinishida boshlangan.
Asarda Mustafo Choqoy, G’ozi Yunus, Turar Risqulov kabi murakkab shaxsiyatli qahramonlarning nomlari keltirilgan va tarixlari qisqacha bayon qilingan. Shu kabi musulmon ziyolilar sa’y harakati bilan musulmon komunistlari manfaatlari ancha vaqtgacha himoya qilingan, ammo muallifning ta’kidlashicha ularning talablari Lenin chizgan chiziqdan ancha chiqib ketgan. Uzun tashlab qo’yilgan arqonlar tes orada tortib dinga bo’lgan tazyiq yangicha kuchliroq to’lqinda davom etadi. Asarni o’qish davomida biz aziz Jadid bobolarimiz sifatida ko’klarga ko’tarib yuradigan ba’zi qahramonlarning o’zlarini dinsiz qilib ko’rsatishga urinib obro’ orttirishga tirishganlari, ateizmni targ’ib qilishda kimo’zarga maqolalar yozishganini o’qib hayratlandim. Ularning orasida Fitrat ajralib turadi. U hattoki Pochamir nomli obrazi orqali din ahkomlari, muqaddas Islom e’tiqodini kulgi qiladi. Masalan, Pochamirni narigi dunyoda ham nasha bor ekanmi degan o’y tashvishga soladi. Fitrat bangi “qahramonining qiyomatda sur ovozidan uyg’onib, qip yalang’och odamlarning sarosima qilishlarni tasvirlaydi. Muallifning yozishicha: “Fitratning (Shaytonning tangriga isyoni) asari bilan Salmon Rushdining 1988-yilda yozilgan Shaytoniy oyatlar asari o‘rtasida o‘xshashliklarni ko‘rishimiz mumkin. Unda ham Shayton va Muhammad payg‘ambarning xotinlari asosiy mavzulardan biri sifatida ishlatilgan bo‘lib, islomiy rivoyatlarni rad etishga xizmat qiladi.”
O‘sha o‘n yillik davomida mavjud bo‘lgan ruhoniylarga qarshi kayfiyat endilikda Sovet hukumatining ruxsatini olgan ateistik targ‘ibot darajasiga ko‘tarildi. Dinsizlar jangovarlari uyushmasining bo‘limlari musulmon hududlarida tashkil etila boshlandi va 1928-yil noyabr oyida birinchi O‘zbekiston Dinsizlar Qurultoyi bo‘lib o‘tdi. O‘sha bahorda ilk bor nashr etilgan o‘zbek tilidagi Xudosizlar (Dinsizlar) jurnali rus tilidan ko‘plab tarjimalarni e’lon qilgan bo‘lib, ular orqali ateizmning dastlabki nazariy asoslari o‘zbek tiliga kiritildi.
Dinga qarshi kurash shunaqangi avjiga chiqdiki, “G‘ijduvonda partiya bo’limi kotibi olti nafar boshqa faollar bilan birgalikda mahalliy masjidni yopishga qaror qildi. Ular qishloq bo‘ylab yurib, masjidni yopish uchun dehqonlardan imzo yig‘ar ekanlar, qarshilik bildirganlarni qishloqdan chiqarib yuborish bilan tahdid qildilar. Qishloqning sobiq oqsoqoli Ashur oqsoqol imzo qo‘ygan bo‘lsa-da, baribir namoz vaqti minora tepasiga chiqib, hovliga peshob qilishga majbur qilindi”( A. Mitrofanov, “K itogam partchistki v natsrespublikakh i oblastiakh,” Revoliutsiia i natsional′nosti, 1930, no. 2, 37; Keller, To Moscow, Not Mecca, 205–206) .
Asaka qishlog‘ida madaniyat xodimlari mahalliy uyushmasining yig‘ilishida shunday qaror qabul qilindi: kimki xotinini ro‘molini yechishga majbur qilsa, uning ismi “Qizil doska”ga yoziladi; buni bajarmaganlar esa uyushmadan (agar partiya a’zosi bo‘lsa — partiyadan ham) chiqariladi va ishdan bo‘shatiladi (RGASPI,f.62,op.2,d.883,l.50(19.06.1927).
Kitobda yuqoridagi kabi o’nlab misollar faktlar asosida keltirilgan-ki, hozirda ham yuzlab masjid va madrasalarning yopiq turganligi inobatga olinsa dinga qarshi kurash sovet ittifoqining o’ta muhim siyosati bo’lganligini anglash va uning ko’lami qanchalar ulkan bo’lganligini fahmlash qiyin emas.
Muallifning o’zbeklik va tojiklik borasidagi bahslari ham qiziq. Adib Xolidga ko’ra “Asrlar davomida turkiyzabon qabilalarning ko‘chishi va joylashuvi turkiy hamda forsiyzabonlar o‘rtasida chuqur o‘zaro uyg‘unlikni vujudga keltirgan edi. Bu esa ko’p sonli o‘zaro nikohlar va ikki tillilikka olib kelgan. Shuning uchun “o‘zbek” yoki “turk”ni “tojik” yoki “eronlik”dan ajratish oddiygina bir idishdagi turfa rangli sharchalarni ajratishdek oddiy ish emas edi. Aksincha, forsiy va turkiy tillarda so‘zlashuvchilar bir-birlari bilan chambarchas bog‘liq hayot kechirganlar. Ularning urf-odatlari va amaliyotlari bir-biriga o‘xshash bo‘lgan, ikki tillilik odatiy holga aylangan va til hech qachon shaxsiylikni belgilovchi asosiy omil bo‘lmagan”. “Agar Chigʻatoychilar tasavvuridagi oʻzbek millati davlatchilik anʼanasiga tayanayotgan boʻlsa, Ayniy tasvirlagan tojik millati esa hech qanday hukmronlikka ega boʻlmasa-da, baribir mavjud edi; aksincha, u bosqinchilarini madaniylashtirishga muvaffaq boʻlgan.

Xulosa qilib aytadigan bo’lsam, muallif biz xayolimizga keltirishga ham cho’chiydigan mavzularni dadil tilga olib, uni muhokamaga tashlaydi. O’quvchi bilan aqliy bahslar tavomida yoqori saviyadagi xolislikni saqlab qoladi. Balki asli o’zbekistonlik bo’lmagani uchun bo’lsa kerak aslo hissiyotga berilmaydi, uni “kim aybdor?”, “aslida qanday bo’lishi kerak edi?”, “19-asrdagi katta o’yinda chor hukumati emas, britaniyaliklarning qo’li baland kelsa voqealar qanday kechar edi” kabi savollardan ko’ra “aslida qanday bo’lgan”ligi ko’proq qiziqtiradi.

English 🇬🇧:

Adeeb Khalid, a professor at Carleton College in the United States, authored a book that was translated into Uzbek under the title O’zbekiston tavalludi (The Birth of Uzbekistan). The book explores one of the most complex and sensitive periods in our national history—from 1917 to 1932—and the key events surrounding those years.

According to the author, the establishment of Uzbekistan in 1924 was in many ways the continuation of the legacy of pre-revolutionary intellectuals. Before the Soviet Revolution, modern reformist intellectuals known as the Jadids had launched an intellectual and ideological struggle against superstitious religious figures and the outdated, chaotic leadership of local elites. Through tremendous personal sacrifice—risking both their lives and wealth—they laid the groundwork for building a modern nation-state in “Muslim Turkestan.”

In the debates between the old guard and the Jadids, it’s unfair to declare either side completely right or completely wrong. Intellectuals during the Tsarist era, realizing that building a modern and just nation aligned with the people’s interests would not be possible through force or arms, chose the path of negotiation and compromise. Calling for an independent state by challenging the existing khanates or the Russian Empire would have been suicidal. Instead, they pursued change through long-term vision: they funded newspapers and journals from their own pockets or through charitable foundations and used theater to awaken public consciousness.

Gradually, a thirst for justice and equality took hold among intellectuals and their followers. The stark contrast between the everyday lives of local people and privileged Europeans living in parallel realities across Central Asia was something the Jadids dreamed of breaking down. The February Revolution of 1917 promised such equality—but the book raises the key question: did that promise ever materialize in practice?

If everything had truly unfolded in the just and equal way the Soviets had promised, why then did such widespread dissatisfaction take hold among the people? Khalid invites readers to explore this very question with him.

What we’ve long been taught to call the “Basmachi Movement” or the “fight for freedom,” the author refers to as a Central Asian civil war—a term I believe captures the reality far more accurately and objectively.

The book also covers painful topics such as the persecution of religious believers, the aggressive anti-Islam campaigns, and the role of certain Jadid figures who, seeking favor with the authorities, played active roles in closing mosques and madrasas. As the author notes, the Soviet campaign against religion began with General Kaufman’s efforts to strip Islam of any official status, cut down the waqf (Islamic endowment) system, and sideline religious leaders altogether.

Prominent figures like Mustafa Chokay, G’ozi Yunus, and Turar Ryskulov are also discussed. Thanks to efforts by such Muslim intellectuals, the interests of Muslim Communists were protected for a time—but as the author explains, their demands eventually drifted too far from Lenin’s red line. And soon, harsher waves of religious repression resumed.

As I read the book, I was surprised to discover that some of the figures we revere as our enlightened Jadid forefathers gained influence by distancing themselves from religion, even contributing to atheist propaganda. Among them, Fitrat stands out. In his work, through the fictional character “Pochamir,” he mocks Islamic beliefs and rituals—for example, portraying Pochamir as worrying about whether cannabis would be available in the afterlife. Fitrat vividly describes his drug-addicted “hero” waking up on Judgment Day to the sound of the trumpet, confused and surrounded by naked people in chaos.

The author writes: “We might note resemblances between Fitrat’s work and that of Salman Rushdie, whose Satanic Verses (1988) also uses Satan and Muhammad’s wives as major topoi to subvert the Islamic narrative.”

Throughout the 1920s, anticlerical sentiment escalated into full-blown atheist propaganda with official Soviet backing. Branches of the League of the Militant Godless were set up in Muslim areas, and in November 1928, the First Congress of the Godless of Uzbekistan was held. That spring, a new Uzbek-language journal, Xudosizlar (The Godless), began publishing Russian translations that introduced atheism’s theoretical foundations to the Uzbek-speaking public.

The campaign against religion reached extreme levels. In G‘ijduvon, the party cell secretary and six other activists decided to close the local mosque. They went around the village collecting signatures for its closure, threatening to expel anyone who refused. One elderly village leader, Ashur Oqsoqol, signed under pressure but was still forced to climb the minaret and urinate into the courtyard during prayer time.
(A. Mitrofanov, “Kitogam partchistki v natsrespublikakh i oblastiakh,” Revoliutsiia i natsional′nosti, 1930, no. 2, pp. 37; Keller, To Moscow, Not Mecca, pp. 205–206.). In the village of Asaka, a local cultural workers’ union decided that any member who unveiled his wife would be honored by having his name placed on the “Red Board.” Those who refused would be expelled from the union (and from the Party, if applicable) and fired from their jobs.
(RGASPI, f.62, op.2, d.883, l.50 – June 19, 1927). The book provides many such well-documented examples. When we consider that even today, hundreds of mosques and madrasas remain closed, it’s easy to grasp how serious and far-reaching the Soviet campaign against religion really was.

Khalid’s discussion of “Uzbek” and “Tajik” identity is equally fascinating. According to him:
“Centuries of migration and settlement by Turkic-speaking tribes had created a deep symbiosis between Turkic and Persian speakers that resulted in high rates of intermarriage and of bilingualism. Separating ‘Uzbek’ or ‘Turk’ from ‘Tajik’ or ‘Iranian’ was not simply a matter of sorting different-colored marbles from a jar. Rather, Persian and Turkic speakers lived deeply interconnected lives, in which customs and practices were identical, bilingualism was common, and language was never a marker of identity.”
He continues: “If the Chaghatayist vision of the Uzbek nation centered on a tradition of statehood, Ayni’s Tajik nation existed despite the lack of dominion; instead, it civilized its conquerors.”

Final Thoughts
The author boldly engages with topics that many of us would hesitate to even imagine discussing, much less write about. He maintains a high level of intellectual integrity throughout, never succumbing to emotional bias—perhaps precisely because he is not originally from Uzbekistan. Rather than getting lost in the questions of “who was to blame?” or “how should it have been?” or speculative alternatives like “what if the British had won the Great Game in the 19th century?”—he’s far more concerned with uncovering what actually happened.
And in doing so, he invites us to face our past with honesty, clarity, and a fresh perspective.

#taqriz #bookreview #mentugatgankitob

“Hikmatga muhtoj bolaning hikmatlari” || “Ҳикматга муҳтож боланинг ҳикматлари”

2025-06-04T07:05:24.334Z

Кириллчаси бор 👇⏬

Haqiqat cho`loq insonga o`xshab doimo ortda qoladi.

* * *
Ichki a`zolarimizning borligi og`riganda ma`lum bo`lishi kabi, xato qilganimizni ko`pincha jazolanganda sezamiz. Ha, biz xatolardan iboratmiz!

* * *
Yorug`likning yo`lini to`sganimiz zahoti soya paydo bo`ladi va bizni ta`qib qila boshlaydi... hamma narsalar qatori dushmanni ham o`zimiz orttiramiz

* * *
Yolg`on qor kabi go`zaldir.

* * *
Odob majnuntol shoxi kabi yerga tomon o`sadi.

* * *
Har qanday ulovni oldga qara turib orqa tomonga haydash yoxud buning teskarisini qilish kulgili va halokatlidir… Biz insonlar zamon ulovini haydab boryapmiz.

* * *
Laganbardorning basharasiga musht tushirdim, NIQOBI og`ridi.

* * *
Hayotni futbol o`yiniga o`xshataman. Futbolda bir necha kishi bir koptokni o`ynaydi. Hayotda esa bir o`yinchi, ya`ni taqdir bir necha koptokni, ya`ni tanali boshlarni o`ynaydi.

* * *
Odamlar muzni yengayotgan harorat kabin tirishqoq bo`lmog`i darkor. Ammo ba`zilar bu jumlani xato tushunib, suyak g`ajiyotgan it kabi tirishadilar.

* * *
Suv bo`lmasa favvora, gul bo`lmasa chaman bo`lmaganiday, xalq bo`lmasa vatan bo`lmaydi!

Botir Temirov
P.S. Ushbu qatralar “Bekajon” gazetasining 2007-yil 6- apreldagi sonida va “Zarafshon” ro’znomasining 2007-yil 10-noyabrdagi sonida e’lon qilingan.
#adabiyot #hikmat

Кириллчаси:

Ҳақиқат чўлоқ инсонга ўхшаб доимо ортда қолади.

* * *
Ички аъзоларимизнинг борлиги оғриганда маълум бўлиши каби, хато қилганимизни кўпинча жазоланганда сезамиз. Ҳа, биз хатолардан иборатмиз!

* * *
Ёруғликнинг йўлини тўсганимиз заҳоти соя пайдо бўлади ва бизни таъқиб қила бошлайди... ҳамма нарсалар қатори душманни ҳам ўзимиз орттирамиз

* * *
Ёлғон қор каби гўзалдир.

* * *
Одоб мажнунтол шохи каби ерга томон ўсади.

* * *
Ҳар қандай уловни олдга қара туриб орқа томонга ҳайдаш ёхуд бунинг тескарисини қилиш кулгили ва ҳалокатлидир… Биз инсонлар замон уловини ҳайдаб боряпмиз.

* * *
Лаганбардорнинг башарасига мушт туширдим, НИҚОБИ оғриди.

* * *
Ҳаётни футбол ўйинига ўхшатаман. Футболда бир неча киши бир коптокни ўйнайди. Ҳаётда эса бир ўйинчи, яъни тақдир бир неча коптокни, яъни танали бошларни ўйнайди.

* * *
Одамлар музни енгаётган ҳарорат кабин тиришқоқ бўлмоғи даркор. Аммо баъзилар бу жумлани хато тушуниб, суяк ғажиётган ит каби тиришадилар.

* * *
Сув бўлмаса фаввора, гул бўлмаса чаман бўлмаганидай, халқ бўлмаса ватан бўлмайди!

Ботир Темиров
П.С. Ушбу қатралар “Бекажон” газетасининг 2007-йил 6- апрелдаги сонида ва “Зарафшон” рўзномасининг 2007-йил 10-ноябрдаги сонида эълон қилинган.
#адабиёт #ҳикмат

Uchta qumsoat || Учта қумсоат

2025-06-04T06:29:33.203Z

(Hikoya) || (Ҳикоя)
Кириллчаси бор 👇⏬
1
Ayol yumushlarining arqonidan bo`shalib, qandaydir g’ayritabiiylikni sezadi-da, yerga qaraydi. Nima bo`layotganini tushunmaydi… Soyalar qizchasining arg`imchog`iday u yoqdan bu yoqqa borib keladi. Odatda, shamol tufaylimi yoki boshqa sababmi chiroq tebransa shunaqa bo`ladi. Biroq, kuppa-kunduzi chiroq nima qilsin.
Ayolning atrofida qushlar g`uj, xuddi dunyodagi bor qushlar uning girdiga to`planganday. Ular bir-biriga gal bermay chirqillashadi, nolavash. Ayol boshini xiyol ko`tarib, osmonni sinchiklab kuzata boshlaydi.
Yo tovba-a!... Bulutlar goh g`arb tomon, goh sharq tomonga chaqqon borib keladi. Titrab-titrab borib keladi. Quyosh shamolda silkinayotgan chiroqdek tebranadi. Ayol o`ylaydi: “Shiftda osig`liq chiroq shamol bilan uzoq-uzoqlarga ketishni istaydi, lekin zolim dorning dastidan qutula olmaydi. Quyosh chiroqning abgor holiga tushgan, desam, quyosh qaysi dorga osilgan bo`lishi mumkin. Qaysi shamol uni qo`zg`atishga kuch topa oladi. Bulutlar-chi, bulutlar nega titraydi?”
Ayol yerga qarab bir oz sukut qiladi. So`ng tag`in osmonga nigohini qadaydi va bexos pichirlaydi: “Tushundim, osmon titrayapti, osmonda zilzila bo`lyapti!.. Yo rabbiy, panoh ber! Zilzila tufayli osmondan biror nima qulab tushsa, netamiz!?”
Ayol ovozining boricha qichqira boshlaydi…
2
Yaqindagina yurishni eplagan do`mboqqina bolakay shaharning o`rtasida angrayib turibdi. U o`zi ichida turgan bahaybat soyani sinchiklab kuzatadi. “Bu odamning soyasimikan? Yo`g`-e, odam bunchalik katta bo`lmaydi-ku!.. Balkim buvim so`ylab bergan ertakdagi yashil devning soyasidir. Yo`q, u ham emas, yo`qsa bu soya yashil rangda bo`lardi”- bolakayning xayolidan shu gaplar o`tadi. Ammo bilmaydiki oq narsaning ham, yashil narsaning ham soyasi qora bo`ladi… Bola-da, bola!
Bolakay yigirma-o`ttiz qadamcha nari yurib, boshqa bir soyani xatlab o`tadi. Yana o`ylaydi: “Bu nimaning soyasi, odamnikimi. Yo`q maymunniki. Ha, maymunniki… Yo`q maymun unchalik katta bo`lmaydi”. Bola shularni o`ylab soyadan uzoqlasha boshlaydi. Biroq u bilmaydiki, nurga qanchalik narsalar yaqin bo`lsa, soyasi ham shunchalik ulkan bo`ladi…
Bolakay tuyqus ortiga o`giriladi. Cho`zilib olgan soyalarga qaraydi: “Bular nimalarning soyasi ekan?” Yuksak-yuksaklarda odamlarning haykallari gerdayib turadi. “Birorta uyning soyasimikan?”- bu haykallarning soyalariga qarab o`ylaydi bola va soyalardan chekinib, chetga o`tadi. Kun issiq, jazirama darrov olovni purkaydi. Bolakay tag`in shu soyalarga xatlab oladi. Salqinidan panoh istab, ichkariroq siljiydi.
3
Erkak hovlini bir qur kezib chiqadi. Tuyqus nigohi bahaybat daraxtning soyasiga tushadi. Allanimalarni o`ylaydi, ko`zlarini u yerdan uzmaydi. Ikki qoshi o`rtasida shaftoliqoqiga o`xshash tuguncha paydo bo`ladi. Birdan vajohati o`zgaradi. Akillab, quloqni batang qilayotgan kuchugining yonidan jadal yurib o`tib, yerto`laga keladi-da, eshikni shahd ochadi. Yag`iri chiqqan tokchadagi yashikni dast ko`tarib, ichidagi lash-lushlarni oyoqlari ostiga to`kadi. Tig`idan berisi zanglab ketgan sopsiz bolta qo`liga ilinadi. Keyin timirskilab arrani topadi.
Erkak ulkan daraxtga yaqinlashib, o`ng yoniga tupurib oladi. Keyin daraxtga chaqqonlik bilan chiqib, bilakday keladigan butoqni arralaydi. Ishini bitirgach, daraxtdan tushib, o`sha butoqdan boltaga sop yasay boshlaydi… Nariroqqa boradi-da, ulkan daraxtga razm soladi. Shamol sarg`aygan barglarni hol-joniga qo`ymay, shivirlatyapti.
Erkak ulkan daraxtning oldiga tag`in yaqinlashib boradi-da, kaftlariga tuf-tuflab, bir-biriga ishqaydi. So`ng sop qo`yilgan bolta bilan daraxtni zarb-la ura ketadi. Daraxt shoxlariga qo`ngan bir-ikki qushlar cho`chib, uchib ketishadi. Shamolni shivirlab so`kayotgan barglarning ba`zilari yerga tushadi. Erkak daraxtga tag`in bolta uradi…

Botir Temirov
Mart, 2007

Ushbu hikoya “Bekajon” gazetasining 431-sonida 29.03.2007 da nashr qilingan.

Кириллчаси:

1
Аёл юмушларининг арқонидан бўшалиб, қандайдир ғайритабиийликни сезади-да, ерга қарайди. Нима бўлаётганини тушунмайди… Соялар қизчасининг арғимчоғидай у ёқдан бу ёққа бориб келади. Одатда, шамол туфайлими ёки бошқа сабабми чироқ тебранса шунақа бўлади. Бироқ, куппа-кундузи чироқ нима қилсин.
Аёлнинг атрофида қушлар ғуж, худди дунёдаги бор қушлар унинг гирдига тўплангандай. Улар бир-бирига гал бермай чирқиллашади, нолаваш. Аёл бошини хиёл кўтариб, осмонни синчиклаб кузата бошлайди.
Ё товба-а!... Булутлар гоҳ ғарб томон, гоҳ шарқ томонга чаққон бориб келади. Титраб-титраб бориб келади. Қуёш шамолда силкинаётган чироқдек тебранади. Аёл ўйлайди: “Шифтда осиғлиқ чироқ шамол билан узоқ-узоқларга кетишни истайди, лекин золим дорнинг дастидан қутула олмайди. Қуёш чироқнинг абгор ҳолига тушган, десам, қуёш қайси дорга осилган бўлиши мумкин. Қайси шамол уни қўзғатишга куч топа олади. Булутлар-чи, булутлар нега титрайди?”
Аёл ерга қараб бир оз сукут қилади. Сўнг тағин осмонга нигоҳини қадайди ва бехос пичирлайди: “Тушундим, осмон титраяпти, осмонда зилзила бўляпти!.. Ё раббий, паноҳ бер! Зилзила туфайли осмондан бирор нима қулаб тушса, нетамиз!?”
Аёл овозининг борича қичқира бошлайди…
2
Яқиндагина юришни эплаган дўмбоққина болакай шаҳарнинг ўртасида анграйиб турибди. У ўзи ичида турган баҳайбат сояни синчиклаб кузатади. “Бу одамнинг соясимикан? Йўғ-э, одам бунчалик катта бўлмайди-ку!.. Балким бувим сўйлаб берган эртакдаги яшил девнинг соясидир. Йўқ, у ҳам эмас, йўқса бу соя яшил рангда бўларди”- болакайнинг хаёлидан шу гаплар ўтади. Аммо билмайдики оқ нарсанинг ҳам, яшил нарсанинг ҳам сояси қора бўлади… Бола-да, бола!
Болакай йигирма-ўттиз қадамча нари юриб, бошқа бир сояни хатлаб ўтади. Яна ўйлайди: “Бу ниманинг сояси, одамникими. Йўқ маймунники. Ҳа, маймунники… Йўқ маймун унчалик катта бўлмайди”. Бола шуларни ўйлаб соядан узоқлаша бошлайди. Бироқ у билмайдики, нурга қанчалик нарсалар яқин бўлса, сояси ҳам шунчалик улкан бўлади…
Болакай туйқус ортига ўгирилади. Чўзилиб олган сояларга қарайди: “Булар нималарнинг сояси экан?” Юксак-юксакларда одамларнинг ҳайкаллари гердайиб туради. “Бирорта уйнинг соясимикан?”- бу ҳайкалларнинг сояларига қараб ўйлайди бола ва соялардан чекиниб, четга ўтади. Кун иссиқ, жазирама дарров оловни пуркайди. Болакай тағин шу сояларга хатлаб олади. Салқинидан паноҳ истаб, ичкарироқ силжийди.
3
Эркак ҳовлини бир қур кезиб чиқади. Туйқус нигоҳи баҳайбат дарахтнинг соясига тушади. Алланималарни ўйлайди, кўзларини у ердан узмайди. Икки қоши ўртасида шафтолиқоқига ўхшаш тугунча пайдо бўлади. Бирдан важоҳати ўзгаради. Акиллаб, қулоқни батанг қилаётган кучугининг ёнидан жадал юриб ўтиб, ертўлага келади-да, эшикни шаҳд очади. Яғири чиққан токчадаги яшикни даст кўтариб, ичидаги лаш-лушларни оёқлари остига тўкади. Тиғидан бериси занглаб кетган сопсиз болта қўлига илинади. Кейин тимирскилаб аррани топади.
Эркак улкан дарахтга яқинлашиб, ўнг ёнига тупуриб олади. Кейин дарахтга чаққонлик билан чиқиб, билакдай келадиган бутоқни арралайди. Ишини битиргач, дарахтдан тушиб, ўша бутоқдан болтага соп ясай бошлайди… Нарироққа боради-да, улкан дарахтга разм солади. Шамол сарғайган баргларни ҳол-жонига қўймай, шивирлатяпти.
Эркак улкан дарахтнинг олдига тағин яқинлашиб боради-да, кафтларига туф-туфлаб, бир-бирига ишқайди. Сўнг соп қўйилган болта билан дарахтни зарб-ла ура кетади. Дарахт шохларига қўнган бир-икки қушлар чўчиб, учиб кетишади. Шамолни шивирлаб сўкаётган баргларнинг баъзилари ерга тушади. Эркак дарахтга тағин болта уради…

Ботир Темиров
Март, 2007

Ушбу ҳикоя “Бекажон” газетасининг 431-сонида 29.03.2007 да нашр қилинган.

Kutubxona aql shifoxonasidir || A library is a hospital for the mind

2025-06-04T06:14:11.308Z

Kutubxona aql shifoxonasidir || A library is a hospital for the mind.
Anonymous

Senda kutubxona va bog’ bo’lsa, hamma narsa bor ekan || If you have a library and a garden, it means you have everything you need.
Cicero

Ta’lim sen tugata oladigan narsa emas || Education isn’t something you can finish.
Isaac Asimov

Insonni o’ldirish mumkin, lekin g’oyani gumdon qilib bo’lmaydi || you can kill a man, but you can’t kill an idea 💡.
Sophocles

Sen albatta bilishing kerak bo’lgan yagona narsa bu kutubxonaning manzilidir || The only thing you need to know is the location of the library 📚.
Albert Einstein

Ilm tekin emas, unga qunt bilan “to’lov” qilinadi || Knowledge is not free, you have to pay attention.
Richard P. Feynman

Bir madaniyatni yo’q qilish uchun kitoblarni yoqib yuborish shart emas, shunchaki odamlarni kitob o’qishdan chalg’itsangiz yetarli || You don’t have to burn 🔥 books 📚 to destroy a culture. Just get people to stop reading them.
Anonymous

Bilim insonni qullikka toqatsiz qiladi || Knowledge makes a man unfit to be a slave.
Frederick Douglass

Toki amalda qo’llamaguningizcha ilmning qiymati yo’q || Knowledge is of no value unless you put it into practice.
Anton Chekhov

Shayx Muhammad Sodiqning “Baxtiyor oila”si || “Happy family” of the Sheikh Muhammad Sadik

2025-06-03T16:38:55.776Z

English 🇬🇧 below ⏬👇
“Odamni tuproqdan yaratgan va sokinlik topishi uchun undan o’z juftini yaratgan hamda ularning nikoh orqali oila qurib yashashlarini iroda qilgan Qodir va Hakiym Allohga U Zotning jaloliga yarasha hamdu sanolar bo’lsin!”
Kitob yuqorida keltirilgan nafis so’zlar bilan boshlanib, oila qurish va uni munosib saqlash borasidagi barcha jabhalarni ikr-chikirlarigacha qamrab olib, nafaqat diniy -islomiy, balki amaliy, strategik, psixologik ko’rsatmalar beradi-ki, uni amalda qo’llagan har kim inshaalloh koni foyda topadi. Taloq mavzusi shunchalik keng va batafsil yoritilganki, uning mas’uliyatini, javobgarligini chindan tushunib, his qilgan har qanday kishi “taloq” so’zini og’ziga olish u yoqda tursin, xayoliga ham keltirmaydi.
Kitobdan ba’zi iqtiboslar 👇⏬

“Nikoh bo’lmasa, kim kimdan dunyoga kelganini bilib bo’lmaydigan holatga kelib qolinar edi”.

Abu Zarr roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
“…Alloh sizlar uchun sadaqa qilib beradigan narsa bermadimi?! Har bir tasbeh sadaqadir, har bir takbir sadaqadir, har bir hamd sadaqadir, har bir tahlil sadaqadir, amri ma’ruf sadqadir, nahiy munkar sadaqadir. Biringizning jinsiy yaqinligi ham sadaqadir”, dedilar (Nabiy s.a.v.)
“Yo rasululloh! Birimiz shahvatini qondirsa, unga bunda ajr bo’ladimi?”, deyishdi.
“Aytinglar-chi, agar u o’shani haromga qo’ysa, unga gunoh bo’larmidi? Shuningdek, agar uni halolga qo’ysa, bu uning uchun ajr bo’ladi”, dedilar.
Muslim rivoyat qilgan.

“… (kelinning) faqat hasabu nasabiga ishonish ham yaxshilikka olib kelmaydi. Ota-ona, bobo-momolari yaxshi odamlar bo’lsa, juda ham yaxshi, lekin ular o’z uylarida qoladilar, kuyovnikiga kelinning o’zi keladi…”

“(Nikohdagi) iyjob va qabulda ishlatilgan iboralar abadiylikni ifoda qilishi shart. Agar bu iboralar vaqtinchalikni ifoda qilsa, nikoh bog’lanmaydi…” (bunda ba’zi bir adashgan qavmlarning fahsh ishlardan oldin soxta nikohdan o’tib, “ishi bitgandan keyin” uch taloq qo’yib, go’yoki shariat chegarasidan chiqmagan bo’lib ko’rinishga urinishlari yodga tushadi).

Ko’pchilik kuyovto’ralar kelinga mahr berish kerakligini eshitishgan-u, uning qanchaligini bilishmaydi. Ushbu kitobda bunga ham aniq javob bor: “Mahrning (ENG) ozi o’n dirhamdir. O’n dirham bir dinorga teng keladi. Bu- nisobga yetgan molning yigirmadan biri deganidir”. (Bu hozirgi pulimizga chaqqanda 1 800 000 bo’ladi.)

“Faqat sog’-salomatlik holatida ota-onaning ziyoratiga bir haftada bir marta er ruxsat bermasa ham borishga, agar ular bemor bo’lsalar, keragicha borishga ayolning shar’iy haqqi bor”.

“Avvalgi momolarimiz rizq-ro’z topish uchun jo’nab ketayotgan erlariga: -Harom kasb qilmang. Allohdan qo’rqing. Biz ochlik nochorlikka chidaymiz, lekin do’zaxning azobiga chiday olmaymiz- der ekanlar”.

“… rivoyatda- Ayol kishi (qiyshiq) qovurg’adan yaratilgandir. U sen uchun bir yo’lda mustahkam turmas. Agar sen undan egriligicha huzurlansang, huzurlanib qolding. Agar uni to’g’rilayman desang, sindirasan…- deyilgan”.

Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: “Nabiy s.a.v. - Alloh rashk qiladi. Mo’min ham rashk qiladi. Allohning rashki -mo’minning Alloh harom qilgan narsasini qilmog’idir- dedilar.

“… tarbiya mas’uliyati bardavom bo’ladi. Zotan, ota-onaning farzand ne’matiga haqiqiy shukrlari ham aynan tarbiya mas’uliyatini sharaf bilan ado etish orqali yuzaga chiqadi”.

Kitobda yuqoridagi kabi hikmatlar shunchalik bisyor-ki, har birini yozish uchun kitobni boshdan adog’ ko’chirib chiqish kerak. Yaxshisi, o’zingiz kitobdan baxtiyor oilangiz bilan birga bahramand bo’ling.

Kitob “O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Din ishlari bo’yicha qo’mitaning 2020 yil 9 noyabrdagi 5550-raqamli xulosasi asosida chop etildi”.

English🇬🇧:

Praise only suitable to his Majesty be to Allah, The Able and The All-Wise who created man from soil and created man’s couple from him so that he could find peace and who willed they were connected through the ties of marriage.
The book begins with the elegant words mentioned above, covers all aspects of building a family and keeping it worthy, and gives not only religious-Islamic, but also practical, strategic and psychological instructions, which anyone who applies it in practice will find benefit, God willing. The topic of divorce is covered in such a wide and detailed manner that anyone who truly understands and feels its responsibility, does not even think of even uttering the word "divorce".

Some quotes from the book 👇⏬

"If there was no marriage, it would be impossible to know who was born from whom."

It is narrated from Abu Dharr, may Allah be pleased with him: "...Hasn't Allah given you something to give as alms?! Every tasbih 📿 is a charity, every takbir is a charity, every praise is a charity, every tahlil is a charity, an amri ma’ruf is a charity, and a nahiy munkar is a charity. Making love with your spouse is also a charity," said (prophet Muhammad).
"O Messenger of Allah! If one of us satisfies his lust, will he be rewarded for it?'' they asked.
"Tell me, would it be a sin for him if he put that in the haram? Also, if he makes it halal, it will be a reward for him," he said. Narrated by Muslim.

"... relying only on the pedigree (of the bride) does not lead to good either. It is very good if the parents and grandparents are good people, but they stay at home, and the bride herself comes to the groom's house..."

"The expressions used in the (marriage) acceptance must express eternity. If these phrases express the temporary, the marriage will not be bound..." (this reminds me of some misguided peoples who try to pretend that they have not crossed the limits of the Sharia by entering into a fake marriage before committing adultery, and "after the end of the affair" by filing a triple talaq).

Many bridegrooms have heard that they have to give mahr (a dowry) to the bride, but they don't know how much it is. There is a clear answer to this in this book: "The amount of the smallest dowry is ten dirhams. Ten dirhams are equal to one dinar. This means one-twentieth of the wealth that has reached nisab." (That would be 1 800000 sum for our current money.)

"Only in the case of health, a woman has the right to visit her parents once a week, even if her husband does not allow her, and if they are sick, she has the sharia right to go as often as necessary."

"Our mothers used to say to their husbands who were to earn a living: - Don't do haram work. Fear Allah. We can endure hunger and helplessness, but we cannot endure the torment of hell."

"... in the narration it is said that - A woman was created from a (crooked) rib. She will not stand firmly in one way for you. If you enjoy her as she is, you have enjoyed it. If you say you will fix it, you will break it..."

It is narrated from Abu Hurairah, may Allah be pleased with him: "The Prophet, may God bless him and grant him peace, said - God is jealous. A believer is also jealous. God's jealousy is a believer's doing what God has forbidden.

"... the responsibility of education is continuous. After all, parents' true gratitude for the blessing of their children comes out by fulfilling the responsibility of upbringing with honor."

There are so much wisdom in the book that you have to copy the book from beginning to the end to write each one. Better yet, enjoy the book with your happy family.

#bookreview #bookrecommendation #islamic

Naqshbandiya & referendum

2025-06-02T17:15:10.548Z

(English🇬🇧 below👇⏬)
Naqshbandiya tariqati pirlaridan biri Xoja Ali Romitaniy umrining oxirida Xorazm darvozasiga yetganida, unga kirib joylashish uchun ruxsat olib kelish maqsadida ikki muridini shohning huzuriga yuboradi. “Shohga borib aytinglar, eshigingizga bir faqir tikuvchi keldi, shahringizga joylashish uchun sizdan ijozat so’rayapti. Ruxsat bersangiz shaharga kiradi, yo’qsa ortiga qaytib ketadi. Agar ijozat bersangiz, buni tasdiqlash uchun farmon yoki hujjat talab qilyapti”, denglar” – deya ularni jo’natadi. Kelganlarning gaplarini eshitgan shoh yuzlab odamlar ruxsatsiz kirib chiqayotgan bu shaharga kirish uchun ijozat so’rayotgan to’quvchiga muhri bosilgan ruxsatnoma qog’ozini yuboradi. Shohning ruxsatini olgan Xoja Ali Romitaniy shaharga kirib, kimsasiz mahallaga joylashishni afzal biladi. Bu yerda irshod (-- suluk yo’liga boshlash) uchun shu paytga qadar uchramagan bir usulda odamlar bilan munosabatga kirishgani rivoyat qilinadi. Har tong mardikor bozoriga borib yuk kelishini kutayotgan hammollarning qo’liga kundalik daromadini tutqazib, uyiga olib keladi. Keyin esa ularga: “Sizning ishingiz darrov tahorat olib, asr vaqtiga qadar bu yerda bizning suhbatimizda bo’lishdir” – deydi va ularga ibodatni, poklikni o’rgatadi, ilm beradi. Asta sekin Xojayi Azizonning Xorazmning chekka qismidagi uyi ziyoratchilar bilan to’lib tosha boshlaydi. Tez orada Xoja Ali Romitaniyning xalq muhabbatini qozonib, hurmati ortib borayotganidan xavotirga tushgan kimsalar: “Bu ketishda shayx yurtimizga shoh bo’ladi… saltanatimiz bir to’quvchi tomonidan barbod qilinadi” – deya hukmdorga shikoyat qiladilar. Shoh ham fitnachilarning gapiga ishonib, “Aytinglar, darhol shaharni tark etsin” – deya (OG’ZAKI) farmon berib, lashkarini Xoja Ali Romitaniy oldiga yuboradi. Xoja Ali Romitaniy shohning shaharga kirishga ruxsatnomasini chiqarib: “Biz shaxsan hukmdorning muhri bosilgan va shaharda yashashimizga izn berilgan farmonga egamiz. Agar hukmdor iznini va muhrini inkor etsa, chiqib ketishga rozimiz” – deydi. Choparlar shayxning aytganlarini hukmdorga yetkazganlarida, u o’z xatosini tushunadi, Xoja Ali Romitaniy huziriga keladi va muridlari safidan joy oladi.
Manba: Sayfiddin Sayfulloh, “Yetti pir”

O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzurudagi Din ishlari bo’yicha qo’mitaning 2019 yil 6 maydagi 2486-sonli xulosasi asosida nashrga tayyorlandi.

English 🇬🇧:
When one of the mentors of the Naqshbandi sect, Khwaja Ali Romitani, reached the gate of Khorezm at the end of his life, he sent two of his disciples to the king in order to get permission to enter and settle there. "Go and tell the king that a poor tailor has come to your door and is asking for your permission to settle in your city. If you give him a permission, he will enter the city, otherwise he will go back. If you allow him, he is requiring a decree or a document to confirm this," he says to them and sends them away. After hearing what the visitors said, the king sends a stamped permission slip to the weaver who is asking for permission to enter this city where hundreds of people enter and leave without permission. Khwaja Ali Romitani, who received the Shah's permission, prefers to enter the city and settle in a deserted neighborhood. Here, it is narrated that in order to guide people, he began to interact with them in a way that has not been seen before. Every morning, he goes to the labor market and pays their daily income to the hands of porters who are waiting for the cargo to arrive. Then he tells them: "Your job is to perform ablution right away and stay here in our company until the late afternoon" and teaches them prayer, purity, and knowledge. Little by little, Hojayi Azizon's house in the outskirts of Khorezm starts to fill up with pilgrims. Those who are worried about the fact that Khoja Ali Romitani is gaining the love of the people and his respect is increasing, complain to the ruler: "With this departure, the sheikh will become the king of our country... our kingdom will be destroyed by a weaver." The Shah believed the words of the conspirators and ordered (VERBALLY) "Tell him to leave the city immediately" and sent his army to Khoja Ali Romitani. Khoja Ali Romitani took out the king's permission to enter the city and said: "We personally have a decree with the seal of the ruler and we are allowed to live in the city. If the ruler denies his permission and seal, we agree to leave." When the they convey what the sheikh said to the ruler, the king realizes his mistake, comes to Khoja Ali Romitani and takes a place among his students.
Sources: Sayfiddin Sayfulloh: “Seven Mentors”

#sufism #islam #wisdom #Naqshbandi #haftpir