First Republic of Armenia

🇦🇲 Հայաստանի բոլշևիկական օկկուպացիա: Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն

2026-09-25T13:05:53.964Z

Առաջին Հայաստանի Հանրապետություն

1920 թվականի նոյեմբերին Հայաստանի Առաջին Հանրապետության դրությունը դարձել էր ծայրահեղ ծանր։ Երկիրը միաժամանակ բախվել էր թուրքական զորքերի առաջխաղացմանը, ծանր ներքին ճգնաժամին և Ադրբեջանի կողմից Կարմիր բանակի առաջխաղացմանը։ Այդ ընթացքում Մոսկվայում քննարկվում էին Հայաստանի նկատմամբ հետագա քաղաքականության տարբեր տարբերակներ։

Խորհրդայնացման նախապատրաստությունը

1920 թվականի նոյեմբերի 6-ին ՌԽՖՍՀ արտաքին գործերի ժողովրդական կոմիսար Գեորգի Չիչերինը Կովկասյան բյուրո ուղարկեց հաղորդագրություն՝ նշելով, որ անհրաժեշտ է փրկել Հայաստանը՝ կա՛մ միջնորդության, կա՛մ խորհրդայնացման միջոցով։ Նա պահանջում էր արագ գործել, որպեսզի Անտանտի տերությունները չկարողանան խափանել այդ ծրագրերը։

Սակայն Մոսկվայից ստացվող հրահանգները հակասական էին և միշտ չէ, որ համապատասխանում էին Անդրկովկասում արագ փոփոխվող իրավիճակին։ Գրիգորի Օրջոնիկիձեն պնդում էր Կարմիր բանակի կողմից Հայաստանի գրավման անհրաժեշտությունը։ Նրա կարծիքով՝ դա անհրաժեշտ էր, որպեսզի թույլ չտրվեր թուրքական զորքերի առաջխաղացումը դեպի Ադրբեջան, որտեղ տարածվում էին հնարավոր լայնածավալ հակախորհրդային ապստամբության մասին լուրերը։

Նոյեմբերի 22-ին Օրջոնիկիձեն ՌԿ(բ)Կ Կենտրոնական կոմիտեին զեկուցում էր, որ Ադրբեջանի և Հայաստանի կոմունիստական կուսակցությունների միացյալ ղեկավարությունը եկել է այն եզրակացության, որ անհրաժեշտ են վճռական գործողություններ։ Նոյեմբերի 24-ին նա հաղորդում էր, որ հայ կոմունիստները և Ազրևկոմի նախագահ Նարիման Նարիմանովը պնդում են, որ այլևս սպասել չի կարելի, քանի որ թուրքերը ձգտում են ազատել իրենց ձեռքերը Հայաստանում, իսկ Դաշնակցությունը, նրանց գնահատմամբ, կորցրել է վերահսկողությունն ու ազդեցությունը։ Օրջոնիկիձեն Հայաստանի խորհրդայնացումը դիտարկում էր որպես Ադրբեջանի նկատմամբ թուրքական հետագա ծրագրերի դեմ երաշխիք։

Նոյեմբերի 22-ին Կովկասյան բյուրոյի հավանությամբ Բաքվում ստեղծվեց Հայաստանի Ռազմահեղափոխական կոմիտեն՝ Ռևկոմը։ Նրա նախագահ դարձավ Սարգիս Կասյանը, իսկ անդամներ՝ Ասքանազ Մռավյանը, Սահակ Տեր-Գաբրիելյանը, Ալեքսանդր Բեկզադյանը, Իսահակ Դովլաթյանը և Ավիս Նուրիջանյանը։

Երեք օր անց Կասյանն ու Նուրիջանյանը մեկնեցին Ղազախ։ Նրանք իրենց հետ տանում էին պարեն, վառելիք, ավտոմեքենաներ, հեղափոխական գրականություն, թուղթ, տպագրական մամլիչ և այլ անհրաժեշտ պարագաներ։ Հայաստանի խորհրդայնացման մասին հռչակագիրը նախապես պատրաստվել և տպագրվել էր, սակայն ճանապարհի ընթացքում տեղի ունեցած ցնցումների պատճառով այն ստիպված եղան վերատպել արդեն Ղազախում։

Առաջին Հանրապետության վերջին կառավարությունը

Միևնույն ժամանակ Հայաստանի կառավարության դրությունը արագորեն վատթարանում էր։

Նոյեմբերի 23-ին վարչապետ Հովհաննես Քաջազնունու կառավարությունը հրաժարական տվեց։ Նրան փոխարինեց Սիմոն Վրացյանը, որը դարձավ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության վերջին կառավարության վարչապետը։

Վրացյանի կառավարություն մտան՝

ռազմական գործեր — Դրաստամատ Կանայան,
ֆինանսներ — Համբարձում Տերտերյան,
գյուղատնտեսություն և պետական գույք — Արշակ Հովհաննիսյան,
իրավական գործեր — Արշամ Խոնդկարյան,
լուսավորություն և մշակույթ — Վահան Մինախորյան։

Նոր իշխանությունը կանգնած էր չափազանց բարդ ընտրության առաջ։ Թուրքական զորքերն արդեն վերահսկում էին երկրի զգալի մասը, բանակը հյուծված էր, իսկ արևելքից մոտենում էին խորհրդային զորքերը։

Կարմիր բանակի հարձակման սկիզբը

Նոյեմբերի 26-ին Տասնմեկերորդ Կարմիր բանակին կցված հայկական հրաձգային գնդին հրամայվեց Գետաբեկի հանքերի շրջանից շարժվել դեպի Ղազախ։

Նոյեմբերի 28-ին Տասնմեկերորդ բանակի հրամանատար, գեներալ Անատոլի Գեկկերը ձևավորեց Երևանի արշավախումբը՝ գեներալ Միխայիլ Վելիկանովի հրամանատարությամբ։ Այն ներառում էր 178-րդ, 179-րդ և 180-րդ հրաձգային գնդերը, գեներալ Պյոտր Կուրիշկոյի 18-րդ հեծելազորային դիվիզիան, ինչպես նաև հրետանային, զրահապատ և օժանդակ ստորաբաժանումներ։

Ջոկատի խնդիրն էր «կյանքի կոչել վերջին քաղաքական հրահանգները»։ Վելիկանովը պետք է աջակցեր հայկական գնդին և տեղի ապստամբներին, կապ պահպաներ հրամանատարության հետ և հաստատեր բոլոր հրամանները։ Արշավախմբի հետ կապն ապահովում էր Ավիս Նուրիջանյանը։

Օրջոնիկիձեի հավանությամբ Ռևկոմը որոշեց գործողությունը սկսել նոյեմբերի 28-ի լույս 29-ի գիշերը։

Արշավախումբը Ղազախից դուրս եկավ երկու շարասյունով։ Առաջինն ուղղվեց դեպի Իջևան։

Նոյեմբերի 29-ին Օրջոնիկիձեն Ստալինի միջոցով Մոսկվային հաղորդեց, որ Հայաստանի Ռևկոմը, «արձագանքելով բազմաթիվ կոչերին և իմանալով հայկական բանակի քայքայման մասին», կեսգիշերի և լուսաբացի միջև անցել է սահմանը։

Խորհրդային Հայաստանի հռչակումը

1920 թվականի նոյեմբերի 29-ին Հայաստանի Ռևկոմը հրապարակեց նախապես պատրաստված հռչակագիրը՝ խորհրդային իշխանության հաստատման մասին։

Այն սկսվում էր հետևյալ խոսքերով.

«Հայաստանի ապստամբած աշխատավոր ժողովրդի կամքով և ցանկությամբ Հայաստանի Կոմունիստական (բոլշևիկյան) կուսակցությունը այսօրվանից Հայաստանը հայտարարում է Սոցիալիստական Խորհրդային Հանրապետություն։ Այսուհետ Խորհրդային Հայաստանի Կարմիր դրոշը կպաշտպանի աշխատավորներին կեղեքիչների դարավոր լծից»։

Հռչակագրում խստորեն դատապարտվում էր Դաշնակցություն կուսակցության կառավարության քաղաքականությունը։ Նրան վերագրվում էր նոր զոհերի, քաղաքների և գյուղերի ավերման, երկաթուղիների կաթվածահար վիճակի և ազգամիջյան բախումներում երիտասարդների զոհվելու պատասխանատվությունը։

Ռևկոմը պնդում էր, որ Անտանտի կողմից լքված դաշնակցականները գրեթե առանց դիմադրության հանձնել են երկիրը՝ ձգտելով պահպանել իշխանությունը էսէռների և սոցիալ-դեմոկրատների հետ կոալիցիայի միջոցով։ Ըստ հռչակագրի՝ Խորհրդային Ռուսաստանը նախկինում փորձել էր փոխել Դաշնակցության քաղաքական ուղղվածությունը, սակայն բախվել էր կոմունիստների նկատմամբ իրականացվող բռնաճնշումներին։

Այժմ, Լեհաստանի հետ խաղաղության կնքումից և Վրանգելի բանակի պարտությունից հետո, Ռուսաստանը, ըստ հռչակագրի, Հայաստանին մեկնում էր «եղբայրական ձեռքը»։

Փաստաթուղթը հռչակում էր նոր դարաշրջանի սկիզբը.

«Ազատ Խորհրդային Հայաստանի Կարմիր դրոշը իր աշխատավոր զավակներին բարձրացնում է հուսահատության և դառնության անդունդից։ «Ինտերնացիոնալի» առաջին հնչյունների հետ Հայաստանում ռասայական և էթնիկական բաժանումը կվերանա՝ իր տեղը զիջելով ժողովուրդների եղբայրությանը»։

Առանձին անդրադարձ էր կատարվում Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ հարաբերությունների փոփոխությանը։ Ռևկոմը հայտարարում էր արյունահեղությունը դադարեցնելու և վիճելի հարցերը լուծելու անհրաժեշտության մասին։

Ադրբեջանի կոմունիստներին ուղղվում էին «հեղափոխական ողջույններ», իսկ Թուրքիայի նկատմամբ արտահայտվում էր Անտանտի դեմ դաշինքի հույս։

Կարմիր բանակի առաջխաղացումը

Միևնույն ժամանակ խորհրդային զորքերը շարունակում էին առաջխաղացումը։

Առաջին շարասյունը, Ուզունթալայում թույլ դիմադրության հանդիպելուց հետո, նոյեմբերի 29-ի ցերեկը մտավ Իջևան։ Դրանից կարճ ժամանակ անց այնտեղ ժամանեցին Սարգիս Կասյանն ու Ավիս Նուրիջանյանը։

Երկրորդ շարասյունը երեկոյան հասավ Սևքար։

Նուրիջանյանը Օրջոնիկիձեին հաղորդում էր, որ բնակչությունը, իբր, ուրախությամբ է դիմավորում Կարմիր բանակին։ Նա նաև խնդրում էր Ադրբեջանում գտնվող հայ բոլշևիկներին մոբիլիզացնել քաղաքական աշխատանքի համար և լայնորեն տարածել հռչակագրերը։

Առաջին Հանրապետության կառավարության համար տեղի ունեցողը անակնկալ էր։ Հարձակումը անսպասելի էր նույնիսկ Հայաստանում խորհրդային դիվանագիտական ներկայացուցիչ Բորիս Լեգրանի համար։

Գեներալ Նազարբեկյանը Դիլիջանում գտնվող Սեբուհին հրամայեց ձևավորել հարվածային խումբ՝ Կարմիր բանակին դուրս մղելու համար։ Լեգրանն իր հերթին ներողություն խնդրեց վարչապետ Վրացյանից՝ հայտարարելով, որ տեղի ունեցածը թյուրիմացություն է։ Նա առաջարկեց ուղարկել ռազմական կցորդ Բոբրիշչևին և Օրջոնիկիձեին տեղեկացրեց Վրացյանի, Դրոյի և Տերտերյանի հետ իշխանության խաղաղ փոխանցման շուրջ բանակցությունների մասին։

Սակայն Օրջոնիկիձեն պատասխանեց, որ Ռևկոմը կանգնեցնել հնարավոր չէ, իսկ հայկական բանակը, իբր, անցնում է ապստամբների կողմը։

Նոյեմբերի 30-ին Սեբուհի ջոկատը առանց կռվի հանձնվեց Դիլիջանից մոտ ութ կիլոմետր հեռավորության վրա։ Երեկոյան քաղաք մտան խորհրդային հեծելազորային ստորաբաժանումներ, հայկական գունդ և մարտկոց։

Օրջոնիկիձեն թույլատրեց հետագա առաջխաղացումը՝ միաժամանակ պահանջելով բնակչության նկատմամբ ճիշտ վերաբերմունք և դժգոհություն հայտնելով խախտումների մասին հաղորդումներից։

Իշխանության փոխանցման շուրջ բանակցությունները

Նոյեմբերի 30-ին Բորիս Լեգրանը կրկին բանակցությունների մեջ մտավ Հայաստանի ղեկավարության հետ։ Նրան հանձնարարվել էր Դաշնակցության ձախ թևը ներգրավել նոր կառավարության կողմը։ Դրոյին և Տերտերյանին առաջարկվում էին պաշտոններ Ռևկոմում և անձեռնմխելիության երաշխիքներ։

Դիլիջանից Ռևկոմը հեռագիր ուղարկեց Լենինին՝ ողջույններ հղելով և խնդրելով Կարմիր բանակի օգնությունը։

Մոսկվայում Վլադիմիր Լենինը ողջունեց իր բնորոշմամբ Հայաստանի ազատագրված աշխատավորներին և հույս հայտնեց Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ եղբայրական հարաբերությունների հաստատման վերաբերյալ։

Իոսիֆ Ստալինը նույնպես ողջունեց խորհրդային իշխանության հաստատումը՝ հայտարարելով, որ Հայաստանը, իր խոսքերով, «Անտանտի և դաշնակցական կուսակցության ողորմածությամբ հանձնվել էր սովի, ավերածության և դասալքության»։

Միաժամանակ խորհրդային ղեկավարությունը ձգտում էր ամրապնդել նոր իրավիճակը նաև Ադրբեջանի հետ հարաբերություններում։

Նոյեմբերի 30-ին Ադրբեջանի Կոմունիստական կուսակցության Կենտկոմի Քաղբյուրոն և Օրգբյուրոն որոշեցին Բաքվում գտնվող դաշնակցական առաքելությունը հանձնել հայ կոմունիստներին և ողջույն ուղարկել Հայաստանի նոր կառավարությանը։

Փաստաթղթում խոսվում էր խորհրդային հանրապետությունների միջև սահմանների բացակայության, Զանգեզուրի փոխանցման, Լեռնային Ղարաբաղի ինքնորոշման իրավունքի և անխախտ միության մասին։

Նոյեմբերի 30-ի երկրորդ դեկրետում սա ձևակերպվում էր ավելի ուղղակի.

«Այսօրվանից Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև սահմանների վերաբերյալ վեճերը հայտարարվում են վերացված։ Լեռնային Ղարաբաղը, Զանգեզուրը և Նախիջևանը պետք է համարվեն Հայկական Սոցիալիստական Հանրապետության մաս»։

Դեկտեմբերի 1-ին Բաքվի թատրոնում տեղի ունեցած ժողովում Նարիման Նարիմանովը ընթերցեց Ադրբեջանի ղեկավարության որոշումները։ Օրջոնիկիձեն այդ ակտն անվանեց «պատմական ակտ, որը հավասարը չունի մարդկության պատմության մեջ»։

Վրացյանի կառավարության վերջին ընտրությունը

Սակայն Երևանում իշխանության փոխանցման հարցը դեռևս լուծված չէր։

Նոյեմբերի 30-ին Լեգրանը բանակցություններից հետո Վրացյանին և Դրոյին հայտարարեց, որ Ռուսաստանի Կոմունիստական կուսակցությունը որոշել է Հայաստանում հաստատել խորհրդային իշխանություն։ Իշխանության խաղաղ փոխանցման շուրջ բանակցությունները պետք է անմիջապես սկսվեին։

Օրվա երկրորդ կեսին Վրացյանը հրավիրեց կառավարության արտակարգ նիստ։

Կառավարության առջև ստեղծվել էր չափազանց ծանր իրավիճակ․ թուրքական զորքերը վերահսկում էին երկրի զգալի մասը, Կարմիր բանակը շարունակում էր առաջխաղացումը, իսկ հայկական զինված ուժերը բարոյալքված էին։

Միայն գյուղատնտեսության նախարար Արշակ Հովհաննիսյանն էր հանդես գալիս ակտիվ դիմադրության օգտին։ Մյուս նախարարները կարծում էին, որ միակ ելքը իշխանությունը զիջելն ու կոմունիստների մասնակցությամբ կոալիցիոն կառավարության շրջանակներում գոնե անվանական անկախությունը պահպանելու փորձն էր։

Երեկոյան տեղի ունեցավ Դաշնակցության ղեկավարության, Երևանի Կենտրոնական կոմիտեի, խորհրդարանական խմբակցության, քաղաքացիական առաջնորդների և կառավարության անդամների ընդլայնված խորհրդակցություն։

Հակաբոլշևիկյան թևը՝ Համազասպ Օհանջանյանը, Սարգիս Արարատյանը, Արշակ Հովհաննիսյանը և Արտաշես Չիլինգարյանը, դատապարտեց վերջնագիրը և կոչ արեց զինված դիմադրության։

Հովհաննիսյանը հայտարարեց.

«Ավելի լավ է կռվել և պարտվել, քան առանց կռվի հանձնել անկախությունը»։

Հակառակ դիրքորոշումն ունեին Դրոն, Տեր-Մինասյանը, Քաջազնունին և Վրացյանը։ Նրանք մատնանշում էին ժողովրդի հյուծվածությունը և Արևմուտքի կողմից աջակցության բացակայությունը։

Վրացյանը և նրա կողմնակիցները կարծում էին, որ հայ զինվորը չի կռվի ռուսների դեմ, իսկ պատերազմը շարունակելու փորձը արկածախնդրություն կլինի։

Կեսգիշերից հետո Ալեքսանդր Խատիսյանը Վրացյանին փոխանցեց Թուրքիայի խաղաղության խիստ պայմանները, որոնք, մասնավորապես, նախատեսում էին Սուրմալուի գավառի՝ Արարատ լեռով հանդերձ, հանձնումը։ Դա ներկաների շրջանում ծանր արձագանք առաջացրեց։

Արդյունքում որոշվեց Դրոյին և Համբարձում Տերտերյանին հանձնարարել բանակցել Լեգրանի հետ։ Հայկական կողմի պահանջների թվում էին Խորհրդային Ռուսաստանի կողմից Հայաստանի անկախության ճանաչումը, նախապատերազմյան սահմանների վերականգնումը, նյութական օգնությունը, բռնաճնշումներից երաշխիքները և ձախ դաշնակցականների մասնակցությամբ կոալիցիոն կառավարության ստեղծումը։

Միաժամանակ Հայաստանի կառավարությունը որոշեց ընդունել թուրքական վերջնագիրը՝ հույս ունենալով ժամանակ շահել և կանխել թուրքական զորքերի հետագա առաջխաղացումը։

Թուրքիայի պայմանները և Խորհրդային Ռուսաստանի հետ համաձայնագիրը

Դեկտեմբերի 1-ին թուրքական պատվիրակությունը ներկայացրեց իր պայմանները։ Քարաբեքիր փաշան հայտարարեց, որ սահմանները վերջնական են, իսկ Հայաստանը պետք է հրաժարվի Արևելյան Անատոլիայի նահանգների նկատմամբ իր պահանջներից։

Կարսի, Կաղզվանի, Օլթիի և Սուրմալուի ճակատագիրը պետք է որոշվեր մեկ տարի անց անցկացվելիք պլեբիսցիտի միջոցով։ Շարուր-Նախիջևանի և Զանգեզուրի հարցերը նախատեսվում էր լուծել Թուրքիայի, Ռուսաստանի, Ադրբեջանի և Հայաստանի մասնակցությամբ։

Թուրքական զորքերը երկու շաբաթվա ընթացքում պետք է տարհանեին չմիացված տարածքները, իսկ երկաթուղային հաղորդակցությունը պետք է անմիջապես վերականգնվեր։

Միևնույն ժամանակ Երևանում Լեգրանը համաձայնեց Դրոյի և Տերտերյանի պահանջների մեծ մասի հետ։

Հայաստանը պետք է դառնար «անկախ» խորհրդային հանրապետություն։ Ռուսաստանը խոստանում էր վերականգնել այն սահմանները, որոնք գոյություն ունեին թուրքական ներխուժումից առաջ։ Դաշնակցության և մյուս սոցիալիստական կուսակցությունների անդամներին տրվում էր բռնաճնշումներից պաշտպանություն՝ բացառությամբ մայիսյան ապստամբության համար պատասխանատու անձանց։

Կոալիցիոն կառավարությունը մերժվեց, սակայն Դրոն և Տերտերյանը պետք է անհատական կարգով ընդգրկվեին նոր կառավարման կազմում։

Դեկտեմբերի 1-ին համաձայնագրի նախագիծը ներկայացվեց կառավարությանը, ապա՝ Դաշնակցության խորհրդարանական խմբակցությանը։ Վրացյանի և Դրոյի զեկուցումներից հետո տեղի ունեցավ քվեարկություն․ 22 պատգամավոր կողմ քվեարկեց, 7-ը՝ դեմ, իսկ 2-ը ձեռնպահ մնացին։

Դեկտեմբերի 2-ի համաձայնագիրը

1920 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Բորիս Լեգրանը՝ Խորհրդային Ռուսաստանի անունից, իսկ Դրոն և Տերտերյանը՝ Հայաստանի Հանրապետության կառավարության անունից, ստորագրեցին իշխանության փոխանցման մասին համաձայնագիրը։

Փաստաթղթի համաձայն՝

Հայաստանը հռչակվում էր անկախ Սոցիալիստական Խորհրդային Հանրապետություն։
Մինչև Խորհուրդների համագումարի գումարումը իշխանությունը փոխանցվում էր ժամանակավոր Ռազմահեղափոխական կոմիտեին։
Խորհրդային Ռուսաստանը Խորհրդային Հայաստանի կազմում ճանաչում էր մի շարք տարածքներ, այդ թվում՝ Երևանի նահանգը, Կարսի մարզի մի մասը, Զանգեզուրի գավառը, Ելիզավետպոլի նահանգի Ղազախի գավառի մի մասը և Թիֆլիսի նահանգի այն մասը, որը մինչև 1920 թվականի հոկտեմբերի 23-ը գտնվել էր հայկական իրավասության ներքո։
Հայկական ռազմական հրամանատարությունն ազատվում էր խորհրդային իշխանության հաստատումից առաջ կատարված գործողությունների համար պատասխանատվությունից։
Դաշնակցության և մյուս սոցիալիստական կուսակցությունների անդամները չպետք է ենթարկվեին բռնաճնշումների։
Ռևկոմի կազմում պետք է ընդգրկվեին հինգ կոմունիստ և ձախ դաշնակցականների երկու ներկայացուցիչ։
Խորհրդային Ռուսաստանը պարտավորվում էր ռազմական ուժով պաշտպանել Խորհրդային Հայաստանը։
Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը հեռացվում էր իշխանությունից, իսկ ժամանակավոր կառավարումը փոխանցվում էր Դրոյի գլխավորած ռազմական հրամանատարությանը՝ ՌԽՖՍՀ-ի կողմից նշանակվող կոմիսարի մասնակցությամբ։

Համաձայնագրի ստորագրումից հետո Արշամ Խոնդկարյանը և Համբարձում Տերտերյանը կազմեցին Հայաստանի կառավարության վերջնական ակտը։

Այնտեղ ասվում էր.

«Երկրում արտաքին գործոնների հետևանքով ստեղծված իրավիճակի պատճառով Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը 1920 թվականի դեկտեմբերի 2-ի իր նիստում որոշեց հրաժարական տալ և ամբողջ ռազմական ու քաղաքացիական իշխանությունը փոխանցել զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարին, որի պաշտոնում նշանակված է ռազմական նախարար Դրոն»։

Առաջին Հանրապետության վերջը

Դեկտեմբերի 2-ի երեկոյան ժամը հինգին Սիմոն Վրացյանը և նրա նախարարները փակեցին իրենց աշխատասենյակները և հեռացան կառավարության շենքից։

Ավելի ուշ Վրացյանը հիշում էր այդ պահը.

«Մենք լուռ ցրվեցինք տներով։Լուռ ու խաղաղ էր նաև քաղաքը։ Լուռ էր նաև Մասիսը [Արարատը], թանձր ամպերով պարուրված, աշխարհի ունայնության մասին խորհելով։Սա, ավա՜ղ, այն է, ինչ բոլշևիկները հետագայում հռչակեցին որպես բանվորների և գյուղացիների «արյունոտ հեղաշրջում»»։

Իշխանության փոխանցումից հետո Դրոն հրամայեց պաշտոնյաներին մնալ իրենց պաշտոններում։ Բանակը վերափոխվեց Խորհրդային Հայաստանի Կարմիր բանակի, զինվորական կոչումները վերացվեցին, իսկ խախտումների համար սահմանվեցին խիստ պատիժներ։

Ազատ արձակվեցին բանտարկված բոլշևիկները, որից հետո տեղի ունեցավ ընդունելություն՝ Դաշնակցության դեմ ուղղված ելույթներով։

Լեգրանը Կարմիր բանակին և Ռևկոմին խորհուրդ տվեց շարժվել դեպի մայրաքաղաք։ Օրջոնիկիձեն զեկուցում էր տարածքների ճանաչման և տրված երաշխիքների մասին։

Դեկտեմբերի 3-ին Մոսկվան թույլատրեց հետագա գործողությունները՝ միաժամանակ նախազգուշացնելով հնարավոր արկածախնդրության դեմ։

Դեկտեմբերի 4-ի երեկոյան Դրոն, Տերտերյանը և Լեգրանը Սևանի մոտ դիմավորեցին Ռևկոմին։

Դեկտեմբերի 5-ին լույս տեսավ «Կոմունիստ» թերթի առաջին համարը։

Իսկ 1920 թվականի դեկտեմբերի 6-ին արշավախմբային ուժերը՝ երկու հեծելազորային բրիգադ և հայկական գունդ, Աբովյան պողոտայով անցան Երևանի կենտրոն։

Այսպիսով ավարտվեց Հայաստանի Առաջին Հանրապետության պատմությունը, և սկսվեց հայոց պատմության նոր փուլը՝ Խորհրդային Հայաստանի ժամանակաշրջանը։

🇬🇧 Occupation of Armenia by the Bolsheviks. The First Republic of Armenia

2026-09-25T13:02:30.042Z

First Republic of Armenia

By November 1920, the situation of the First Republic of Armenia had become critical. The country was simultaneously facing an advance by Turkish forces, a severe internal crisis, and the advance of the Red Army from Azerbaijan. Meanwhile, various options for future policy toward Armenia were being discussed in Moscow.

Preparations for Sovietization

On November 6, 1920, RSFSR People's Commissar for Foreign Affairs Georgy Chicherin sent a message to the Caucasian Bureau stating that Armenia had to be saved—either through mediation or through Sovietization. He demanded swift action so that the Entente powers would not be able to thwart these plans.

However, conflicting directives were coming from Moscow and did not always correspond to the rapidly changing situation in the South Caucasus. Grigory Ordzhonikidze insisted on the occupation of Armenia by the Red Army. In his view, this was necessary to prevent Turkish forces from advancing toward Azerbaijan, where rumors were spreading of a possible large-scale anti-Soviet uprising.

On November 22, Ordzhonikidze reported to the Central Committee of the Russian Communist Party (Bolsheviks) that the joint leadership of the Azerbaijani and Armenian Communist parties had concluded that decisive action was necessary. On November 24, he reported that Armenian Communists and Nariman Narimanov, chairman of the Azrevkom, insisted that there could be no further delay, since the Turks were seeking to free their hands in Armenia, while the Dashnaktsutyun, in their assessment, had lost control and influence. Ordzhonikidze viewed the Sovietization of Armenia as a guarantee against further Turkish plans concerning Azerbaijan.

On November 22, with the approval of the Caucasian Bureau, the Military-Revolutionary Committee of Armenia—the Revkom—was established in Baku. Sarkis Kasyan became its chairman, while its members included Askanaz Mravyan, Sahak Ter-Gabrielyan, Alexander Bekzadyan, Isaac Dovlatyan, and Avis Nurijanyan.

Three days later, Kasyan and Nurijanyan left for Kazakh. They were carrying food, fuel, automobiles, revolutionary literature, paper, a printing press, and other necessary supplies. The proclamation announcing the Sovietization of Armenia had already been prepared and typeset, but because of the shaking during the journey, it had to be redone in Kazakh.

The Last Government of the First Republic

Meanwhile, the situation of the Armenian government was rapidly deteriorating.

On November 23, the government of Prime Minister Hovhannes Kachaznuni resigned. It was replaced by Simon Vratsyan, who became prime minister of the last cabinet of the First Republic of Armenia.

Vratsyan's government included:

military affairs — Drastamat Kanayan;
finance — Hambardzum Terteryan;
agriculture and state property — Arshak Hovhannisyan;
legal affairs — Arsham Khondkaryan;
education and culture — Vahan Minakhoryan.

The new government faced an extremely difficult choice. Turkish forces already controlled a significant part of the country, the army was exhausted, and Soviet forces were approaching from the east.

The Beginning of the Red Army Offensive

On November 26, an Armenian rifle regiment attached to the Eleventh Red Army was ordered to advance from the Getabek mines area toward Kazakh.

On November 28, Eleventh Army commander General Anatoly Gekker formed the Yerevan Expeditionary Detachment under the command of General Mikhail Velikanov. It consisted of the 178th, 179th, and 180th Rifle Regiments, the 18th Cavalry Division under General Pyotr Kuryshko, as well as artillery, armored, and auxiliary units.

The detachment's task was to “carry out the latest political directives.” Velikanov was to assist the Armenian regiment and local rebels, maintain contact with the command, and confirm all orders. Communications with the expeditionary detachment were maintained by Avis Nurijanyan.

With Ordzhonikidze's approval, the Revkom decided to begin the operation on the night of November 28–29.

The expeditionary detachment left Kazakh in two columns. The first moved toward Ijevan.

On November 29, Ordzhonikidze informed Moscow through Stalin that the Armenian Revkom, “responding to numerous appeals and learning of the collapse of the Armenian army,” had crossed the border between midnight and dawn.

The Proclamation of Soviet Armenia

On November 29, 1920, the Armenian Revkom issued its previously prepared declaration establishing Soviet power.

It began with the words:

“By the will and desire of the rebellious working people of Armenia, the Communist (Bolshevik) Party of Armenia declares Armenia, from this day onward, a Socialist Soviet Republic. From now on, the Red Banner of Soviet Armenia will protect the working people from the centuries-old yoke of their oppressors.”

The declaration sharply condemned the policy of the Dashnaktsutyun government. It attributed to it responsibility for new casualties, the destruction of cities and villages, the paralysis of the railways, and the deaths of young people in interethnic conflicts.

The Revkom claimed that the Dashnaks, abandoned by the Entente, had surrendered the country with virtually no resistance, seeking to preserve their power through a coalition with the Socialist Revolutionaries and Social Democrats. According to the declaration, Soviet Russia had previously attempted to change the orientation of the Dashnaktsutyun, but had encountered repression against Communists.

Now, after the conclusion of peace with Poland and the defeat of Wrangel's army, Russia, according to the declaration, was extending a “brotherly hand” to Armenia.

The document proclaimed the beginning of a new era:

“The Red Banner of free Soviet Armenia raises its working children from the abyss of hopelessness and bitterness. With the first chords of the ‘Internationale,’ racial and ethnic divisions in Armenia will disappear, giving way to the brotherhood of peoples.”

The declaration also addressed relations with Azerbaijan and Turkey. The Revkom called for an end to the bloodshed and for the settlement of disputed issues.

It sent “revolutionary greetings” to the Azerbaijani Communists and expressed hope for an alliance with Turkey against the Entente.

The Advance of the Red Army

Meanwhile, Soviet troops continued their advance.

The first column encountered weak resistance at Uzuntala and entered Ijevan during the day on November 29. Sarkis Kasyan and Avis Nurijanyan arrived there shortly afterward.

The second column reached Sevkar by evening.

Nurijanyan reported to Ordzhonikidze that the population was allegedly welcoming the Red Army with enthusiasm. He also requested the mobilization of Armenian Bolsheviks in Azerbaijan for political work and the widespread distribution of the proclamations.

For the government of the First Republic, the events came as a surprise. The offensive was unexpected even for Boris Legran, the Soviet diplomatic representative in Armenia.

General Nazarbekian ordered Sebuh in Dilijan to form a strike force to drive out the Red Army. Legran, in turn, apologized to Prime Minister Vratsyan, stating that what had happened was a misunderstanding. He proposed sending Military Attaché Bobrishchev and informed Ordzhonikidze about negotiations with Vratsyan, Dro, and Terteryan concerning a peaceful transfer of power.

Ordzhonikidze, however, replied that the Revkom could not be stopped and that the Armenian army was allegedly going over to the side of the rebels.

On November 30, Sebuh's detachment surrendered without a fight approximately eight kilometers from Dilijan. In the evening, Soviet cavalry units, an Armenian regiment, and a battery entered the city.

Ordzhonikidze authorized the further advance while simultaneously demanding respectful treatment of the population and expressing dissatisfaction with reports of abuses.

Negotiations over the Transfer of Power

On November 30, Boris Legran again entered negotiations with the Armenian leadership. He was instructed to win over the left wing of the Dashnaktsutyun to the new government. Dro and Terteryan were offered positions in the Revkom and guarantees of immunity.

From Dilijan, the Revkom sent a telegram of greetings to Lenin and requested assistance from the Red Army.

In Moscow, Vladimir Lenin welcomed what he described as the liberated working people of Armenia and expressed hope for fraternal relations with Azerbaijan and Turkey.

Joseph Stalin also welcomed the establishment of Soviet power, declaring that Armenia had, in his words, been “handed over by the grace of the Entente and the Dashnak party to hunger, devastation, and desertion.”

At the same time, the Soviet leadership sought to consolidate the new situation in relations with Azerbaijan.

On November 30, the Politburo and Orgburo of the Central Committee of the Communist Party of Azerbaijan decided to hand over the Dashnak mission in Baku to the Armenian Communists and to send greetings to the new government of Armenia.

The document referred to the absence of borders between the Soviet republics, the transfer of Zangezur, the right of self-determination of Nagorno-Karabakh, and an indissoluble union.

A second decree of November 30 stated this even more directly:

“From this day onward, disputes over the borders between Armenia and Azerbaijan are declared settled. Nagorno-Karabakh, Zangezur, and Nakhichevan are to be considered part of the Armenian Socialist Republic.”

On December 1, at a meeting in the Baku Theater, Nariman Narimanov read out the decisions of the Azerbaijani leadership. Ordzhonikidze called the act “a historic act without equal in the history of mankind.”

The Final Choice of the Vratsyan Government

However, in Yerevan, the question of the transfer of power remained unresolved.

On November 30, after negotiations, Legran informed Vratsyan and Dro that the Russian Communist Party had decided to establish Soviet power in Armenia. Negotiations on a peaceful transfer of power were to begin immediately.

In the afternoon, Vratsyan convened an emergency cabinet meeting.

The government faced an extremely difficult situation: Turkish forces controlled a significant part of the country, the Red Army continued its advance, and the Armenian armed forces were demoralized.

Only Minister of Agriculture Arshak Hovhannisyan advocated active resistance. The other ministers considered surrendering and attempting to preserve at least nominal independence within a coalition government that would include Communists to be the only way out.

In the evening, an expanded meeting was held involving the leadership of the Dashnaktsutyun, the Yerevan Central Committee, the parliamentary faction, civilian leaders, and members of the cabinet.

The anti-Bolshevik wing—Hamazasp Ohanjanyan, Sarkis Araratyan, Arshak Hovhannisyan, and Artashes Chilingaryan—condemned the ultimatum and called for armed resistance.

Hovhannisyan declared:

“It is better to fight and lose than to surrender independence without a fight.”

Dro, Ter-Minassian, Kachaznuni, and Vratsyan took the opposite position. They pointed to the exhaustion of the population and the lack of support from the West.

Vratsyan and his supporters believed that Armenian soldiers would not fight against the Russians and that an attempt to continue the war would be an adventure.

After midnight, Alexander Khatisian conveyed to Vratsyan the harsh Turkish peace terms, which included, among other things, the transfer of the Surmalu district with Mount Ararat. This provoked a strong reaction among those present.

As a result, Dro and Hambardzum Terteryan were entrusted with negotiations with Legran. The Armenian side's demands included recognition of Armenia's independence by Soviet Russia, restoration of the pre-war borders, material assistance, guarantees against repression, and the creation of a coalition government including left-wing Dashnaks.

At the same time, the Armenian government decided to accept the Turkish ultimatum, hoping to gain time and prevent further advances by Turkish forces.

Turkish Terms and the Agreement with Soviet Russia

On December 1, the Turkish delegation presented its terms. Karabekir Pasha stated that the borders were final and that Armenia had to renounce its claims to the provinces of Eastern Anatolia.

The fate of Kars, Kagizman, Oltu, and Surmalu was to be decided by plebiscite after one year. The issues concerning Sharur-Nakhichevan and Zangezur were to be resolved with the participation of Turkey, Russia, Azerbaijan, and Armenia.

Turkish troops were to evacuate the territories they had not annexed within two weeks, while railway communication was to resume immediately.

Meanwhile, in Yerevan, Legran agreed to most of Dro and Terteryan's terms.

Armenia was to become an “independent” Soviet republic. Russia promised to restore the borders that had existed before the Turkish invasion. Members of the Dashnaktsutyun and other socialist parties were to be protected from repression, with the exception of those responsible for the May uprising.

A coalition government was rejected, but Dro and Terteryan were to join the new administration individually.

On December 1, the draft agreement was presented to the cabinet and then to the parliamentary faction of the Dashnaktsutyun. Following reports by Vratsyan and Dro, a vote was held: 22 deputies voted in favor, 7 against, and 2 abstained.

The Agreement of December 2

On December 2, 1920, Boris Legran, on behalf of Soviet Russia, and Dro and Terteryan, on behalf of the government of the Republic of Armenia, signed an agreement on the transfer of power.

According to the document:

Armenia was declared an independent Socialist Soviet Republic.
Until the convocation of the Congress of Soviets, power was transferred to a temporary Military-Revolutionary Committee.
Soviet Russia recognized as part of Soviet Armenia a number of territories, including Erivan Governorate, part of Kars Oblast, Zangezur district, part of Kazakh district of Elisabethpol Governorate, and part of Tiflis Governorate that had been under Armenian jurisdiction before October 23, 1920.
The Armenian military command was released from responsibility for actions committed before the establishment of Soviet power.
Members of the Dashnaktsutyun and other socialist parties were not to be subjected to repression.
The Revkom was to consist of five Communists and two representatives of the left-wing Dashnaks.
Soviet Russia undertook to defend Soviet Armenia by military force.
The government of the Republic of Armenia was removed from power, and temporary administration was transferred to the military command under Dro, with a commissar appointed by the RSFSR.

After the agreement was signed, Arsham Khondkaryan and Hambardzum Terteryan drafted the final act of the Armenian government.

It stated:

“In view of the situation created in the country by external factors, the Government of the Republic of Armenia, at its meeting on December 2, 1920, decided to resign and transfer all military and civil authority to the Commander-in-Chief of the Armed Forces, to which position Minister of War Dro has been appointed.”

The End of the First Republic

By five o'clock in the evening on December 2, Simon Vratsyan and his ministers closed their offices and left the government building.

Vratsyan later recalled the moment:

“We quietly went home.The city was also quiet and peaceful. Masis [Ararat], wrapped in thick clouds and contemplating the vanity of the world, was quiet as well.This, alas, is what the Bolsheviks later proclaimed as the ‘bloody coup’ of the workers and peasants.”

After the transfer of power, Dro ordered officials to remain at their posts. The army was transformed into the Red Army of Soviet Armenia, military ranks were abolished, and severe penalties were introduced for violations.

Imprisoned Bolsheviks were released, after which a reception was held featuring speeches against the Dashnaktsutyun.

Legran recommended that the Red Army and the Revkom move toward the capital. Ordzhonikidze reported on the recognition of the territories and the guarantees that had been granted.

On December 3, Moscow sanctioned further action while simultaneously warning against possible adventurism.

On the evening of December 4, Dro, Terteryan, and Legran met the Revkom near Lake Sevan.

On December 5, the first issue of the newspaper Kommunist was published.

And on December 6, 1920, the expeditionary forces—two cavalry brigades and an Armenian regiment—marched along Abovyan Boulevard into the center of Yerevan.

Thus ended the history of the First Republic of Armenia, and a new stage in Armenian history began—the period of Soviet Armenia.

🇷🇺 Оккупация большевиками Армении. Первая Республика Армения

2026-09-25T13:00:00.382Z

Первая Республика Армения

К ноябрю 1920 года положение Первой Республики Армения стало критическим. Страна одновременно столкнулась с наступлением турецких войск, тяжёлым внутренним кризисом и продвижением Красной Армии со стороны Азербайджана. В Москве тем временем обсуждались различные варианты дальнейшей политики в отношении Армении.

Подготовка к советизации

6 ноября 1920 года народный комиссар иностранных дел РСФСР Георгий Чичерин направил в Кавбюро сообщение о необходимости спасти Армению — либо через посредничество, либо посредством советизации. Он требовал действовать быстро, чтобы державы Антанты не смогли сорвать эти планы.

Однако из Москвы поступали противоречивые директивы, не всегда соответствовавшие быстро меняющейся ситуации в Закавказье. Григорий Орджоникидзе настаивал на занятии Армении Красной Армией. По его мнению, это было необходимо для того, чтобы не допустить продвижения турецких войск к Азербайджану, где распространялись слухи о возможном масштабном антисоветском восстании.

22 ноября Орджоникидзе докладывал в ЦК РКП(б), что объединённое руководство азербайджанской и армянской компартий пришло к выводу о необходимости решительных действий. 24 ноября он сообщал, что армянские коммунисты и председатель Азревкома Нариман Нариманов настаивают: ждать больше нельзя, поскольку турки стремятся развязать себе руки в Армении, а Дашнакцутюн, по их оценке, утратил контроль и влияние. Орджоникидзе рассматривал советизацию Армении как гарантию против дальнейших турецких планов в отношении Азербайджана.

22 ноября в Баку с одобрения Кавбюро был создан Военно-революционный комитет Армении — Ревком. Его председателем стал Саркис Касьян, а членами — Асканаз Мравян, Саак Тер-Габриэлян, Александр Бегзадян, Исаак Довлатян и Авис Нуриджанян.

Уже через три дня Касьян и Нуриджанян отправились в Казах. Они везли продовольствие, топливо, автомобили, революционную литературу, бумагу, типографский пресс и другие необходимые материалы. Прокламация о советизации Армении была заранее подготовлена и набрана, однако из-за тряски во время дороги её пришлось переделывать уже в Казахе.

Последнее правительство Первой Республики

Тем временем положение армянского правительства стремительно ухудшалось.

23 ноября правительство премьер-министра Оганяна подало в отставку. Его сменил Симон Врацян, ставший премьер-министром последнего кабинета Первой Республики Армения.

В правительство Врацяна вошли:

военные дела — Драстамат Канаян;
финансы — Амбардзум Тертерян;
аграрные дела и государственные имущества — Аршак Ованнисян;
юридические дела — Аршам Хондкарян;
просвещение и культура — Ваан Минахорян.

Новая власть оказалась перед крайне сложным выбором. Турецкие войска уже занимали значительную часть страны, армия была истощена, а с востока приближались советские войска.

Начало наступления Красной Армии

26 ноября армянскому стрелковому полку, приданному Одиннадцатой Красной Армии, было приказано выдвинуться из района Гетабекских рудников в Казах.

28 ноября командующий Одиннадцатой армией генерал Анатолий Геккер сформировал Ереванский экспедиционный отряд под командованием генерала Михаила Великанова. В него вошли 178-й, 179-й и 180-й стрелковые полки, 18-я кавалерийская дивизия генерала Петра Курышко, а также артиллерийские, бронетанковые и вспомогательные подразделения.

Задачей отряда было «проведение в жизнь последних политических директив». Великанов должен был оказывать содействие армянскому полку и местным повстанцам, поддерживать связь с командованием и подтверждать все приказы. Связь с экспедиционным отрядом обеспечивал Авис Нуриджанян.

С одобрения Орджоникидзе Ревком решил начать операцию в ночь с 28 на 29 ноября.

Экспедиционный отряд выступил из Казаха двумя колоннами. Первая двигалась по направлению к Иджевану.

29 ноября Орджоникидзе через Сталина сообщил Москве, что Армянский Ревком, «откликнувшись на многочисленные призывы и узнав о развале армянской армии», пересёк границу между полуночью и рассветом.

Провозглашение Советской Армении

29 ноября 1920 года Армянский Ревком издал заранее подготовленную декларацию об установлении советской власти.

Она начиналась словами:

«Волею и желанием восставшего трудового народа Армении Коммунистическая (большевистская) партия Армении объявляет Армению с сегодняшнего дня Социалистической Советской Республикой. Отныне Красное знамя Советской Армении защитит трудящихся от многовекового ига угнетателей».

В декларации резко осуждалась политика правительства Дашнакцутюн. Ему приписывались ответственность за новые жертвы, разрушение городов и сёл, паралич железных дорог и гибель молодёжи в межэтнических конфликтах.

Ревком утверждал, что дашнаки, оставленные Антантой, практически без сопротивления сдали страну, стремясь сохранить власть посредством коалиции с эсерами и социал-демократами. Советская Россия, согласно декларации, ранее пыталась изменить ориентацию Дашнакцутюн, однако сталкивалась с репрессиями против коммунистов.

Теперь, после заключения мира с Польшей и поражения армии Врангеля, Россия, как утверждалось в декларации, протягивала Армении «братскую руку».

Документ провозглашал начало новой эпохи:

«Красное Знамя свободной Советской Армении поднимает своих трудящихся детей из бездны безнадежности и горечи. С первыми аккордами "Интернационала" расовое и этническое деление в Армении исчезнет, уступив место братству народов».

Отдельно провозглашалось изменение отношений с Азербайджаном и Турцией. Ревком заявлял о необходимости прекратить кровопролитие и разрешить спорные вопросы.

Азербайджанским коммунистам направлялись «революционные приветствия», а в отношении Турции выражалась надежда на союз против Антанты.

Продвижение Красной Армии

Тем временем советские войска продолжали движение.

Первая колонна, встретив слабое сопротивление в Узунтале, днём 29 ноября вошла в Иджеван. Вслед за ней туда прибыли Саркис Касьян и Авис Нуриджанян.

Вторая колонна к вечеру достигла Севкара.

Нуриджанян сообщал Орджоникидзе, что население якобы радостно встречает Красную Армию. Он также просил мобилизовать армянских большевиков в Азербайджане для политической работы и широко распространить прокламации.

Для правительства Первой Республики происходящее стало неожиданностью. Неожиданным наступление оказалось даже для советского дипломатического представителя в Армении Бориса Леграна.

Генерал Назарбекян приказал Себуху в Дилижане сформировать ударную группу для изгнания Красной Армии. Легран, в свою очередь, извинился перед премьер-министром Врацяном, заявив, что произошедшее является недоразумением. Он предложил направить военного атташе Бобрищева и сообщил Орджоникидзе о переговорах с Врацяном, Дро и Тертеряном относительно мирной передачи власти.

Однако Орджоникидзе ответил, что остановить Ревком невозможно, а армянская армия якобы переходит на сторону повстанцев.

30 ноября отряд Себуха сдался без боя примерно в восьми километрах от Дилижана. Вечером в город вошли советские кавалерийские подразделения, армянский полк и батарея.

Орджоникидзе санкционировал дальнейшее наступление, одновременно требуя корректного отношения к населению и выражая недовольство сообщениями о нарушениях.

Переговоры о передаче власти

30 ноября Борис Легран вновь вступил в переговоры с армянским руководством. Ему было поручено привлечь на сторону нового правительства левое крыло Дашнакцутюн. Дро и Тертеряну предлагались места в Ревкоме и гарантии неприкосновенности.

Из Дилижана Ревком телеграфировал приветствие Ленину и просил помощи Красной Армии.

В Москве Владимир Ленин приветствовал, как он выражался, освобождённых трудящихся Армении и выражал надежду на братские отношения с Азербайджаном и Турцией.

Иосиф Сталин также приветствовал установление советской власти, заявляя, что Армения, по его словам, была «отдана милостью Антанты и партии дашнаков на голод, разорение и дезертирство».

Одновременно советское руководство стремилось закрепить новое положение и в отношениях с Азербайджаном.

30 ноября Политбюро и Оргбюро ЦК КП(б) Азербайджана приняли решение передать дашнакскую миссию в Баку армянским коммунистам и направить приветствие новому правительству Армении.

В документе говорилось об отсутствии границ между советскими республиками, передаче Зангезура, праве самоопределения Нагорного Карабаха и нерасторжимом союзе.

Второй декрет от 30 ноября формулировал это ещё более прямо:

«С сегодняшнего дня споры о границах между Арменией и Азербайджаном объявляются ликвидированными. Нагорный Карабах, Зангезур и Нахичевань должны считаться частью Армянской Социалистической Республики».

1 декабря на собрании в Бакинском театре Нариман Нариманов зачитал решения азербайджанского руководства. Орджоникидзе назвал этот акт «историческим актом, не имеющим равных в истории человечества».

Последний выбор правительства Врацяна

Однако в Ереване вопрос о передаче власти оставался нерешённым.

30 ноября Легран после переговоров объявил Врацяну и Дро, что Российская коммунистическая партия решила установить в Армении советскую власть. Переговоры о мирной передаче власти должны были начаться немедленно.

Во второй половине дня Врацян созвал экстренное заседание кабинета.

Перед правительством стояла крайне тяжёлая ситуация: турецкие войска занимали значительную часть страны, Красная Армия продолжала продвижение, а армянские вооружённые силы были деморализованы.

Только министр сельского хозяйства Аршак Ованнисян выступал за активное сопротивление. Остальные министры считали единственным выходом уступить и попытаться сохранить хотя бы номинальную независимость в рамках коалиционного правительства с участием коммунистов.

Вечером состоялось расширенное совещание руководства Дашнакцутюн, Ереванского ЦК, парламентской фракции, гражданских лидеров и членов кабинета.

Антибольшевистское крыло — Амазасп Оганжанян, Саркис Араратян, Аршак Ованнисян и Арташес Чилингарян — осудило ультиматум и призвало к вооружённому сопротивлению.

Ованнисян заявил:

«лучше сражаться и проиграть, чем без боя сдать независимость».

Противоположную позицию занимали Дро, Тер-Минасян, Качазнуни и Врацян. Они указывали на истощение народа и отсутствие поддержки со стороны Запада.

Врацян и его сторонники исходили из того, что армянский солдат не станет воевать против русских, а попытка продолжить войну будет авантюрой.

После полуночи Александр Хатисян передал Врацяну жёсткие турецкие условия мира, предусматривавшие, в частности, передачу уезда Сурмалу с горой Арарат. Это вызвало тяжёлую реакцию присутствующих.

В результате было решено поручить Дро и Амбарцуму Тертеряну переговоры с Леграном. Среди требований армянской стороны были признание независимости Армении Советской Россией, восстановление довоенных границ, материальная помощь, гарантии от репрессий и создание коалиционного правительства с участием левых дашнаков.

Одновременно армянское правительство решило принять турецкий ультиматум, рассчитывая выиграть время и предотвратить дальнейшее продвижение турецких войск.

Турецкие условия и соглашение с Советской Россией

1 декабря турецкая делегация представила свои условия. Карабекир-паша заявил, что границы являются окончательными, а Армения должна отказаться от претензий на восточноанатолийские провинции.

Судьба Карса, Кагызмана, Олту и Сурмалу должна была решаться плебисцитом через год. Вопросы Шарур-Нахичевани и Зангезура предполагалось решать с участием Турции, России, Азербайджана и Армении.

Турецкие войска должны были эвакуировать неаннексированные территории через две недели, а железнодорожное сообщение — возобновиться немедленно.

Тем временем в Ереване Легран согласился с большинством условий Дро и Тертеряна.

Армения должна была стать «независимой» советской республикой. Россия обещала восстановить границы, существовавшие до турецкого вторжения. Членам Дашнакцутюн и другим социалистическим партиям предоставлялась защита от репрессий, за исключением лиц, ответственных за майское восстание.

Коалиционное правительство было отвергнуто, однако Дро и Тертерян должны были войти в новое управление индивидуально.

1 декабря проект соглашения был представлен кабинету, а затем парламентской фракции Дашнакцутюн. После докладов Врацяна и Дро состоялось голосование: 22 депутата проголосовали за, 7 — против, 2 воздержались.

Соглашение от 2 декабря

2 декабря 1920 года Борис Легран от имени Советской России и Дро с Тертеряном от имени правительства Республики Армения подписали соглашение о передаче власти.

Согласно документу:

Армения объявлялась независимой социалистической советской республикой.
До созыва съезда Советов власть передавалась временному Военно-революционному комитету.
Советская Россия признавала за Советской Арменией ряд территорий, включая Ереванскую губернию, часть Карсской области, Зангезурский уезд, часть Казахского уезда Елизаветпольской губернии и часть Тифлисской губернии, находившуюся под армянской юрисдикцией до 23 октября 1920 года.
Армянское военное командование освобождалось от ответственности за действия до установления советской власти.
Члены Дашнакцутюн и других социалистических партий не должны были подвергаться репрессиям.
В Ревком должны были войти пять коммунистов и два представителя левых дашнаков.
Советская Россия обязалась защищать Советскую Армению военной силой.
Правительство Республики Армения отстранялось от власти, а временное управление передавалось военному командованию во главе с Дро при назначении комиссара от РСФСР.

После подписания соглашения Аршам Хондкарян и Амбарцум Тертерян составили окончательный акт армянского правительства.

В нём говорилось:

«Ввиду ситуации, созданной в стране внешними факторами, Правительство Республики Армении на своем заседании 2 декабря 1920 года решило уйти в отставку и передать всю военную и гражданскую власть главнокомандующему вооруженными силами, на должность которого назначен военный министр Дро».

Конец Первой Республики

К пяти часам вечера 2 декабря Симон Врацян и его министры закрыли свои кабинеты и покинули здание правительства.

Позднее Врацян вспоминал этот момент:

«Мы тихо разошлись по домам.Тих и спокоен был также город. Тих был и Масис [Арарат], окутанный густыми облаками, размышляющий о суете мира.Это, увы, и есть то, что большевики впоследствии провозгласили "кровавым переворотом" рабочих и крестьян».

После передачи власти Дро приказал чиновникам оставаться на своих постах. Армия была преобразована в Красную Армию Советской Армении, воинские звания отменены, а за нарушения введены суровые наказания.

Были освобождены заключённые большевики, после чего состоялся приём, сопровождавшийся выступлениями против Дашнакцутюн.

Легран рекомендовал Красной Армии и Ревкому двигаться к столице. Орджоникидзе докладывал о признании территорий и предоставленных гарантиях.

3 декабря Москва санкционировала дальнейшие действия, одновременно предупредив против возможного авантюризма.

4 декабря вечером Дро, Тертерян и Легран встретили Ревком у Севана.

5 декабря вышел первый номер газеты «Коммунист».

А 6 декабря 1920 года экспедиционные силы — две кавалерийские бригады и армянский полк — прошли по бульвару Абовяна в центр Еревана.

Так завершилась история Первой Республики Армения и начался новый этап армянской истории — период Советской Армении.

🇦🇲 Հայ-թուրքական պատերազմ (1920): Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն

2026-09-25T12:56:06.763Z

Առաջին Հայաստանի Հանրապետություն

1920 թվականի ամռանը քեմալական շարժման դրությունը շարունակում էր մնալ չափազանց բարդ։ Մուստաֆա Քեմալը հասկանում էր, որ առանց կանոնավոր բանակ ստեղծելու, այն ֆինանսավորելու, զինելու և մասնագիտական պատրաստություն ապահովելու՝ Թուրքիան չի կարող դիմակայել հունական առաջխաղացմանը և Անտանտի տերությունների հնարավոր միջամտությանը։ Միևնույն ժամանակ Անկարայում Հայաստանը ավելի ու ավելի էր դիտարկվում որպես Խորհրդային Ռուսաստանի հետ անմիջական կապ հաստատելու հնարավոր խոչընդոտ։

Քեմալական ղեկավարությունը աստիճանաբար սկսեց կողմնորոշվել բոլշևիկների հետ համագործակցության ուղղությամբ։ Հետպատերազմյան ավերածությունների և միջազգային մեկուսացման պայմաններում արտաքին աջակցությունը Անկարայի համար դառնում էր կենսական անհրաժեշտություն։ Այդ պատճառով 1920 թվականի ամռանը Մոսկվա ժամանեց Բեքիր Սամիի գլխավորած թուրքական պատվիրակությունը։ Բանակցություններն անցկացվեցին ՌՍՖՍՀ-ի ներկայացուցիչների, այդ թվում՝ արտաքին գործերի ժողովրդական կոմիսար Գեորգի Չիչերինի հետ։

Խորհրդային աջակցությունը քեմալական Թուրքիային

Խորհրդային Ռուսաստանի աջակցությունը քեմալական շարժմանը լայնածավալ և բազմակողմանի էր։ 1920–1922 թվականներին Թուրքիան ստացավ՝

39 000 հրացան,
327 գնդացիր,
54 հրետանային հրանոթ,
64 միլիոն փամփուշտ,
147 000 հրետանային արկ,
ռուսական բանակի՝ 1918 թվականին Կովկասից հեռանալուց հետո այնտեղ մնացած ռուսական սպառազինությունը,
երկու ականակիր,
զինամթերքի արտադրության համար անհրաժեշտ սարքավորումներ և հումք,
Թուրքիայի տարածքում կառուցված երկու վառոդի գործարանների սարքավորումներ։

Ռազմական մատակարարումներից բացի, Մոսկվան Թուրքիային տրամադրեց վառելիքով բեռնված հարյուրավոր երկաթուղային վագոններ, 600 000 տոննա հացահատիկ և 10 միլիոն ոսկե ռուբլի։

Կարևոր դեր ունեցան նաև խորհրդային ռազմական մասնագետները։ Թուրքիա ուղարկվեցին Միխայիլ Ֆրունզեն, Սեմյոն Արալովը, Բուդու Մդիվանին և խորհրդային հրամանատարության այլ ներկայացուցիչներ։ Նրանք մասնակցում էին կանոնավոր բանակի կազմակերպմանը, զինվորների պատրաստմանը և ռազմական գործողությունների պլանավորմանը։

Այսպիսով, 1920 թվականի աշնանը Անկարան Մոսկվայից ստացել էր ոչ միայն քաղաքական աջակցություն, այլև պատերազմը շարունակելու համար անհրաժեշտ նյութական միջոցներ։

Հայաստանը՝ Անկարայի և Մոսկվայի միջև ընկած խոչընդոտ

Միևնույն ժամանակ քեմալական ղեկավարության ներսում տարաձայնություններ կային Հայաստանի դեմ պատերազմի հարցում։

Հունիսին Մուստաֆա Քեմալը չեղարկեց Սարիղամիշը և Սողանլուղի լեռնանցքը գրավելու հրամանը։ Օգոստոսի 1-ին Գլխավոր շտաբի պետ Իսմեթ բեյը խստորեն քննադատեց Քյազիմ Կարաբեքիրին՝ ինքնուրույն գործողությունների համար։

Անկարայի կարծիքով՝ Հայաստանը, որն արդեն ներքաշված էր Ադրբեջանի դեմ պատերազմի մեջ, անմիջական սպառնալիք չէր ներկայացնում։ Իսմեթը առաջարկում էր արևելքում թողնել միայն մեկ դիվիզիա, իսկ հիմնական ուժերը տեղափոխել հույների դեմ։

Կարաբեքիրին ուղղված նամակում նա գրում էր.

«Մեր թշնամիներն ու նրանց անիծյալ բարեկամները սպասում են մեր ուժերի բաժանմանը և ուրախանում են տարաձայնությունների յուրաքանչյուր դրսևորմամբ… Իրավիճակի ծանրությունը մեր պատմության մեջ աննախադեպ է, և մեզ առաջնորդում է ազգային ինքնապահպանման բնազդը»։

Սակայն Կարաբեքիրը շարունակում էր հանդես գալ արևելքում ակտիվ գործողությունների օգտին։ Անկարայում աստիճանաբար ամրապնդվում էր այն տեսակետը, որ Հայաստանը պետք է պարտության մատնել նախքան Խորհրդային Ռուսաստանի կողմից այնտեղ սեփական վերահսկողության հաստատումը։

1920 թվականի ամռանը Նախիջևանում Կարմիր բանակի հեծելազորային գումարտակի հայտնվելը մեծ տպավորություն թողեց թուրքական ղեկավարության վրա։ Միևնույն ժամանակ թուրք և ադրբեջանցի ներկայացուցիչները փորձում էին Մոսկվային համոզել, որ Հայաստանը Անտանտի «ֆորպոստն» է։

Քեմալականների առջև մեկ այլ խնդիր էլ էր կանգնած․ եթե Խորհրդային Ռուսաստանը առաջինը վերահսկողություն հաստատեր Հայաստանի նկատմամբ, Թուրքիան կարող էր կորցնել 1914 թվականի սահմաններից դուրս գտնվող տարածքները վերադարձնելու հնարավորությունը։

Սեպտեմբերի սկզբին, հաշվի առնելով Կարմիր բանակի՝ Լեհաստանի և Վրանգելի դեմ պատերազմներում զբաղված լինելը, Մուստաֆա Քեմալը եկավ այն եզրակացության, որ հարձակման համար պահը բարենպաստ է։

Հայաստանը պատերազմի նախօրեին

Այս ժամանակ Հայաստանի բանակը գտնվում էր ծանր վիճակում։ Մայիսյան ապստամբության հետևանքները, կանոնավոր սպաների և պարտիզանական հրամանատարների միջև տարաձայնությունները, մշտական սահմանային բախումները և դասալքության տարածվածությունը թուլացրել էին նրա մարտունակությունը։

Այնուամենայնիվ, ամռանը հայկական ուժերը որոշ հաջողություններ էին գրանցել։ Շահմազյանի և Շելկովնիկովի հրամանատարության ներքո գործող ստորաբաժանումները գործողություններ էին իրականացնում Զանգիբասարում, Վեդիում և Շարուրում։

Հայաստանի կառավարությունը նույնպես հույսը դնում էր միջազգային աջակցության վրա։

1920 թվականի օգոստոսին Սևրի պայմանագիրը հույս առաջացրեց, որ մեծ տերությունները կապահովեն Հայաստանի վերաբերյալ դրա դրույթների իրականացումը։ Հատկապես կարևոր էր ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի սպասվող որոշումը սահմանների հարցի վերաբերյալ։

Հայաստանի ղեկավարությունը ձգտում էր վերահսկողություն հաստատել այն տարածքների նկատմամբ, որոնք դիտարկվում էին ապագա ընդարձակ Հայաստանի մաս։ Ամռանը հայկական բանակը գրավեց Փենյակի շրջանը Արարատի նահանգում և Արաքսի հովտի զգալի մասը։

Սեպտեմբերի 7-ին Իգդիրից Սասունցի Մանուկի գլխավորած փոքր պարտիզանական ջոկատը սկսեց առաջխաղացում դեպի Սուրմալուի գավառի բարձունքները։ Սեպտեմբերի 9-ի երեկոյան գրավվել էին մի շարք բնակավայրեր։ Սասունցի Մանուկը հակագրոհի ժամանակ մահացու վիրավորվեց, սակայն նրա ջոկատը շարունակեց առաջխաղացումը և սեպտեմբերի 13-ին վերահսկողություն հաստատեց գավառի հարավարևմտյան հատվածի նկատմամբ։

Միևնույն ժամանակ թուրքական բանակը պատրաստվում էր հարձակման։

Պատերազմի սկիզբը

Քյազիմ Կարաբեքիրը իր ուժերը կենտրոնացրեց Կովկասյան ճակատում։ Օգոստոսի վերջին և սեպտեմբերի սկզբին 9-րդ կովկասյան դիվիզիայի ստորաբաժանումները հրետանային փոխհրաձգության մեջ էին հայկական ուժերի հետ Օլթիի և Սարիղամիշի միջև։

Սեպտեմբերի 2-ին Կարաբեքիրը Էրզրումում հանդիպեց Յան Ուպմալ-Անգարսկու գլխավորած խորհրդային առաջին պատվիրակությանը, որը բերել էր 200 կիլոգրամ ոսկի։ Կարաբեքիրը պահանջում էր վերացնել Թուրքիան Խորհրդային Ռուսաստանից բաժանող «դաշնակցական պատնեշը»։

Նույն ժամանակահատվածում Իսմեթ բեյը Մուստաֆա Քեմալին և Կարաբեքիրին առաջարկեց Ադրբեջանի հետ համաձայնեցնել Հայաստանի դեմ համատեղ արշավանքը։

Սեպտեմբերի 13-ին սկսվեց թուրքական հարձակումը Փենյակի վրա։ Կանոնավոր բանակի հինգ գումարտակներ՝ տեղական ջոկատների աջակցությամբ, գիշերով հարձակվեցին հայկական դիրքերի վրա։ Հայերը անակնկալի եկան և նահանջեցին։

Սեպտեմբերի 20-ին Մուստաֆա Քեմալը պաշտոնապես թույլատրեց Կարաբեքիրին գրավել Կարսի շրջանը մինչև Կաղզվան, Նովո-Սելիմ և Մերդենեկ։ Գլխավոր նպատակը հայտարարվեց հայկական բանակի ոչնչացումը։

Կարաբեքիրը պատրաստեց ավելի քան 25 000 զինվորից բաղկացած ուժ։

Սեպտեմբերի 24-ին նա հրամանատարներին հայտնեց.

«Դաշնակցական հայերի կողմից մահմեդական բնակչության նկատմամբ ճնշումներին վերջ տալու համար Մեծ ազգային ժողովը որոշել է պատասխան միջոցներ ձեռնարկել, և մեր գործողության անհրաժեշտությունը համաձայնեցվել է Ռուսաստանի կառավարության հետ»։

Սեպտեմբերի 28-ի առավոտյան ժամը երեքին սկսվեց ընդհանուր հարձակումը։

9-րդ կովկասյան դիվիզիան պետք է կտրեր Սարիղամիշ–Կարս ճանապարհը, իսկ 12-րդ դիվիզիան՝ հարավից մտներ Սարիղամիշ։ Հայկական ստորաբաժանումները սկսեցին նահանջել։

Սեպտեմբերի 29-ին հայերը տարհանեցին Սարիղամիշը։ Հաջորդ օրը թուրքական ուժերը գրավեցին քաղաքը և տիրացան թողնված պահեստներին։

Հոկտեմբերի 2-ին հայկական ուժերը վերջնականապես լքեցին Նովո-Սելիմը։

Հայկական զորահավաքը

Պարտությունները անմիջապես արձագանք առաջացրին Երևանում։

Սեպտեմբերի 30-ին կառավարությունը հայտարարեց պաշարման դրություն։ Վարչապետ Համազասպ Օհանջանյանը կոչ արեց բնակչությանը թողնել առօրյա գործերը և մեկնել ռազմաճակատ.

«Ամեն ինչ և բոլորը՝ ռազմաճակատ։ Հայաստանում ոչ մի դասալիք չպետք է մնա։ Ոչ մի երիտասարդ չպետք է տանը նստի»։

Կառավարությունը կոչ էր անում համընդհանուր զորահավաքի.

«Քաղաքացինե՛ր, զենքի՛, ռազմաճակա՛տ, դեպի հաղթե՛լը»։

Կոչին միացավ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցությունը։ Հոկտեմբերի 1-ին տարբեր քաղաքական ուժերի ներկայացուցիչներ՝ Ժողովրդական կուսակցությունից և Ռամկավարներից մինչև Հնչակյան և սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցություններ, միավորվեցին միջկուսակցական խորհրդում։

Հայաստանի և Վրաստանի տարածքով տարածվեց հայրենասիրական ցույցերի ալիք։ Տղամարդիկ թողնում էին գյուղատնտեսական աշխատանքները և կամավորագրվում բանակ։ Շատ դասալիքներ վերադառնում էին իրենց զորամասերը։ Զորակոչի կետերը դժվարանում էին ընդունել կամավորների հոսքը։

Մեծ թվով կանայք նույնպես կամավորագրվում էին բժշկական ծառայության մեջ։

Կառավարության անդամները մեկնում էին ռազմաճակատ՝ մարտական ոգին բարձրացնելու համար։ Սիմոն Վրացյանը և Արտաշես Բաբալյանը մեկնեցին Կարս, Աբրահամ Գյուլխանդանյանը՝ Ղազախ-Իջևան, Սարգիս Արարատյանը՝ Սուրմալու, իսկ Արշակ Ջամալյանը և Գևորգ Ղազարյանը՝ Ալեքսանդրապոլ։

Սակայն կամավորական ոգևորությունը չէր կարող արագ վերացնել հայկական բանակի կառուցվածքային խնդիրները։

Արևմտյան օգնության հույսերը

Հայաստանի կառավարությունը կրկին դիմեց Անտանտի տերություններին։

Հոկտեմբերի 6-ին Թիֆլիսում հայկական առաքելության շենքի մոտ հավաքվեց հազարավոր մարդկանց բազմություն։ Երիտասարդ հայերը կամավորագրվում էին և պահանջում դաշնակիցների աջակցությունը։

Ֆրանսիայի ներկայացուցիչ Կորբեյը Փարիզին կոչ էր անում արագացնել զենքի մատակարարումները և քննարկում էր Տրապիզոնի մոտ դաշնակիցների դեսանտի հնարավորությունը։

Բրիտանական գլխավոր հանձնակատար, գնդապետ Սթոքսը նույնպես խորհուրդ էր տալիս աջակցել Հայաստանին։ Կարսի ճակատ կատարած այցի ընթացքում նա տպավորված էր հայկական բանակի բարոյական վիճակով և Լոնդոնին հաղորդում էր, որ հայկական կուսակցություններն ու ժողովուրդը միավորված են թուրքերի և բոլշևիկների դեմ։

Սակայն Լոնդոնում վերաբերմունքը շատ ավելի զգուշավոր էր։

Բրիտանական ԱԳՆ-ն կասկածի տակ էր դնում թուրքական հարձակման մասշտաբները և չէր ցանկանում լուրջ պարտավորություններ ստանձնել։ Քերզոնը նույնիսկ հրաժարվեց Մոսկվային ուղղված խորհրդանշական բողոքից՝ նշելով.

«Դրանում որևէ օգուտ չեմ տեսնում»։

ԱՄՆ գերագույն հանձնակատար Մարկ Բրիստոլը նույնպես թերահավատ էր Հայաստանի կառավարության հաղորդումների նկատմամբ։ Նա կարծում էր, որ հայկական հաղորդագրությունները կարող էին ճշմարտացի լինել, սակայն միևնույն ժամանակ չափազանցված պատկերացում էին ստեղծում իրավիճակի մասին։

Հայաստանի վերջին դիվանագիտական ջանքերը՝ ներառյալ գեներալ Բագրատունու և Ավետիս Ահարոնյանի դիմումները, չկարողացան ապահովել էական ռազմական օգնություն։

Մոսկվայի հետ համաձայնության փորձը

Հասկանալով արևմտյան աջակցության սահմանափակ լինելը՝ Օհանջանյանի կառավարությունը փորձեց վերսկսել բանակցությունները Խորհրդային Ռուսաստանի հետ։

Սեպտեմբերի 19-ին Հայաստանի կառավարությունը պաշտոնապես հրավիրեց Բորիս Լեգրանին Երևան։ Սակայն խորհրդային կողմը ձգձգեց նրա մեկնումը։

Մոսկվան Հայաստանը դիտարկում էր որպես Անտանտի «ֆորպոստ» և կասկածում էր դաշնակցական կառավարության հետ երկարաժամկետ համագործակցության հնարավորությանը։

Չիչերինն այլևս չէր համարում Հայաստանի հետ պայմանագրի կնքումը հրատապ։ Զանգեզուրը և Նախիջևանը չէին նախատեսվում անվերապահորեն փոխանցել Երևանին, իսկ դրանց կարգավիճակի հարցը մնում էր բաց։

Խորհրդային ղեկավարությունը նաև կարծում էր, որ Հայաստանի կառավարությունը կամովին չի ապահովի ռազմական բեռների տարանցումը դեպի Անատոլիա։

Այնուամենայնիվ, Բորիս Լեգրանը շարունակում էր հույս ունենալ փոխզիջման հասնելու վրա։

Նա առաջարկում էր Երևանից պահանջել հրաժարվել Սևրի պայմանագրով նախատեսված տարածքները ուժով գրավելուց, համաձայնել սահմանների որոշման հարցում խորհրդային միջնորդությանը և երաշխավորել խորհրդային ռազմական բեռների տարանցումը։

Փոխարենը Մոսկվան կարող էր Թուրքիայից պահանջել դադարեցնել հարձակումը։

Լեգրանը նաև դեմ էր Հայաստանի անհապաղ խորհրդայնացմանը՝ վախենալով, որ հայ բնակչությունը Կարմիր բանակը կընկալի որպես թուրքական զորքերի դաշնակից։

Միայն հոկտեմբերի 9–10-ի գիշերը խորհրդային առաքելությունը մեկնեց Երևան։

Հոկտեմբերի 11-ին Լեգրանին հանդիսավոր կերպով ընդունեցին Հայաստանի մայրաքաղաքում։ Հոկտեմբերի 28-ին կողմերը նախաստորագրեցին խորհրդա-հայկական պայմանագրի նախագիծը։

Փաստաթուղթը ճանաչում էր Հայաստանի անկախությունը, նախատեսում էր նրա իրավունքները Նախիջևանի և Զանգեզուրի նկատմամբ և պարունակում էր լայն երաշխիքներ։

Սակայն նախագիծը երբեք ուժի մեջ չմտավ։ Արդեն նոյեմբերի սկզբին՝ թուրքական նոր հարձակման և Մոսկվայի քաղաքականության փոփոխության պայմաններում, այն մերժվեց։

Կարսի ճակատամարտը

Մինչ դիվանագետները փորձում էին ճգնաժամից ելք գտնել, ռազմական դրությունը շարունակում էր վատթարանալ։

Հոկտեմբերի 12-ին եպիսկոպոս Գարեգին Հովսեփյանը Սուրբ Առաքելոց եկեղեցում օրհնեց հայկական զորքերը։ Հայկական ծրագիրը նախատեսում էր հարձակում թուրքական դիրքերի վրա հոկտեմբերի 14-ի լուսաբացից առաջ։

Սակայն որոշ ստորաբաժանումներ ուշացան իրենց դիրքերը հասնելուց։ Արդյունքում հայկական ուժերը բախվեցին 9-րդ թուրքական դիվիզիայի պատրաստված պաշտպանությանը։

5-րդ գնդի երկու վաշտ խուճապի մատնվեցին և նահանջեցին։ Գիշերը հայկական ուժերը ստիպված եղան հետ քաշվել։ Նրանց կորուստները կազմեցին մոտ 600 մարդ։

Հոկտեմբերի 20-ին Իսմեթ բեյը Կարաբեքիրին տեղեկացրեց, որ եկել է Կարսի վրա վերջնական հարձակման պահը։

Հոկտեմբերի 23-ին Մուստաֆա Քեմալը հայտարարեց, որ Թուրքիան չի ձգտում ագրեսիայի Հայաստանի դեմ և պատերազմի պատասխանատվությունը դրեց Հայաստանի ղեկավարության և նրա դաշնակիցների վրա։

Հոկտեմբերի 27-ին Կարաբեքիրը սկսեց նոր հարձակում։

Մարտերը ծավալվեցին Սուրմալուի շրջանում և Կարսի մատույցներում։ Չնայած հայկական ստորաբաժանումների դիմադրությանը՝ թուրքական օղակը Կարսի շուրջ աստիճանաբար սեղմվում էր։

Կարսի անկումը

Կարաբեքիրը Կարսի գրոհը նշանակեց հոկտեմբերի 30-ին։

Առավոտյան գեներալ Փիրումյանի շտաբի և թիկունքի միջև կապը ընդհատվեց։ Թուրքական 17-րդ գունդը անսպասելիորեն գրավեց Լազարևի բերդը։

Առավոտյան ժամը 10:30-ին թուրքական 34-րդ գունդը գրեթե առանց դիմադրության մտավ քաղաք։

Քաոս սկսվեց։ Որոշ զինվորներ նետում էին համազգեստները և փորձում թաքնվել։ Կեսօրին Կարսի միջնաբերդն ընկավ։

Գերեվարվեցին գեներալներ Փիրումյանը, Ղազարյանը և Արարատյանը, ինչպես նաև նախարար Արտաշես Բաբալյանը։

Մուստաֆա Քեմալը շնորհավորեց Կարաբեքիրին.

«Կարսի նման ամրոցի գրավումը ցանկացած ազգության զինվորի համար մեծ հպարտության և պատվի գործ է»։

Նոյեմբերի 2-ին Կարաբեքիրը դիմեց հայ բնակչությանը՝ աղետի և երկու ժողովուրդների միջև թշնամության համար մեղադրելով Դաշնակցությանը։

Կարսի անկումից հետո հայկական բանակը նահանջեց դեպի Ալեքսանդրապոլ։ Նոյեմբերի 7-ին թուրքական զորքերը գրավեցին քաղաքը։

Պատերազմի վերջին փուլը

Նոյեմբերի 8-ին Կարաբեքիրը Հայաստանի կառավարությանը փոխանցեց Մուստաֆա Քեմալի վերջնագիրը։

Հայաստանը թուրքական հրամանատարությանը պետք է հանձներ՝

2000 արագաձիգ հրացան,
20 ծանր և 40 թեթև գնդացիր,
ծանր հրետանու երեք մարտկոց,
4000 արկղ հրացանի փամփուշտ,
6000 հրետանային արկ,
մեկ շոգեքարշ,
50 վագոն։

Հայկական բանակից պահանջվում էր նաև նահանջել Սուրմալու–Նալբանդ–Վորոնցովկա գծից այն կողմ։

Հայաստանի կառավարությունը փորձեց հասնել խաղաղության։

Նոյեմբերի 10-ին Օհանջանյանը հայտարարեց.

«Իմ կառավարությունը հավաստիացնում է ձեզ, որ Մեծ ազգային ժողովի կառավարության հետ միասին լիովին պատրաստ է կնքելու տևական խաղաղություն, որը կհամապատասխանի երկու պետությունների կենսական շահերին»։

Սակայն թուրքական հարձակումը շարունակվեց։

Նոյեմբերի 11-ին Օհանջանյանը ելույթ ունեցավ խորհրդարանում.

«Կամ պետք է կռվենք, կամ թուրքերը անողոքաբար կբնաջնջեն մեզ։ Կառավարությունը, սպառելով խաղաղության բոլոր միջոցները, ստիպված է կրկին ապավինել զենքին»։

Միևնույն ժամանակ թուրքական զորքերը շարունակում էին առաջխաղացումը։ Հայկական ուժերը լքեցին Իգդիրը, Սուրմալուն և Շահթախտը և նահանջեցին Արաքսից այն կողմ։

Նոյեմբերի 15-ին Հայաստանի կառավարությունը որոշեց կապիտուլյացիայի գնալ։

Նոյեմբերի 17-ին Կարաբեքիրը հրամայեց դադարեցնել կրակը։

Նոյեմբերի 18-ին Սարգիս Արարատյանը Ալեքսանդրապոլում ստորագրեց զինադադարը։

Հետևանքները

1920 թվականի նոյեմբերի վերջին Հայաստանը հայտնվեց ամռան համեմատությամբ ամբողջովին այլ աշխարհաքաղաքական իրավիճակում։

Սևրի պայմանագիրը, որը ընդամենը մի քանի ամիս առաջ Հայաստանի ղեկավարությունը դիտարկում էր որպես ապագա տարածքային կարգավորման հիմք, փաստացի դարձավ անիրագործելի առանց մեծ տերությունների ռազմական աջակցության։

Արևմտյան կառավարությունները համակրանք էին արտահայտում Հայաստանի նկատմամբ, սակայն չտրամադրեցին այնպիսի ռազմական օգնություն, որը կարող էր փոխել պատերազմի ընթացքը։

Խորհրդային Ռուսաստանը, ընդհակառակը, քեմալական շարժմանը աջակցում էր զենքով, ոսկով, սննդամթերքով և ռազմական մասնագետներով։ Միևնույն ժամանակ Մոսկվան ձգտում էր հաստատել սեփական ազդեցությունը Կովկասում և Անկարայի հետ հարաբերությունները դիտարկում էր որպես իր տարածաշրջանային քաղաքականության կարևոր տարր։

Թուրքիայի համար պատերազմն ավարտվեց ռազմական հաղթանակով և ամրապնդեց քեմալական կառավարության դիրքերը Անտանտի և Խորհրդային Ռուսաստանի հետ հետագա բանակցություններից առաջ։

Հայաստանի համար պարտությունը նշանակում էր Կարսի, Սուրմալուի և այլ տարածքների կորուստ, ծանր ռազմական և քաղաքական հարված, ինչպես նաև Սևրի պայմանագրի տարածքային դրույթների իրագործման հույսերի փլուզում։

Նոյեմբերի 20-ին Դաշնակցութեան Բյուրոյի պաշտոնաթերթ «Յառաջ»-ը գրում էր.

«Թող Հայաստանը փոքր լինի, շատ փոքր լինի, բայց թող անկախ լինի»։

Սակայն այդ պահին անկախ Հայաստանը արդեն կանգնած էր ամբողջովին նոր քաղաքական ուղի փնտրելու անհրաժեշտության առաջ։

1920 թվականի հայ-թուրքական պատերազմը պարզապես երկու պետությունների ռազմական բախում չէր։ Այն Կովկասի շուրջ ավելի լայն պայքարի մի մասն էր, որում հատվում էին քեմալական Թուրքիայի, Խորհրդային Ռուսաստանի, Ադրբեջանի, Վրաստանի և Անտանտի տերությունների շահերը։ Այս պայմաններում Հայաստանի ճակատագիրը կախված էր ոչ միայն ռազմաճակատում տիրող իրավիճակից, այլև նրանից, թե արտաքին ուժերից որոնք էին պատրաստ քաղաքական և ռազմական աջակցություն ցուցաբերել Հայաստանին։

🇬🇧 Armenian-Turkish War (1920). The First Republic of Armenia

2026-09-25T12:49:09.363Z

First Republic of Armenia

By the summer of 1920, the position of the Kemalist movement remained extremely difficult. Mustafa Kemal understood that without creating a regular army, financing it, supplying it with weapons, and providing professional training, Turkey would be unable to withstand the Greek advance and possible intervention by the Entente powers. At the same time, Ankara increasingly viewed Armenia as a potential obstacle to establishing a direct connection with Soviet Russia.

The Kemalist leadership increasingly turned toward cooperation with the Bolsheviks. Under conditions of postwar devastation and international isolation, external support was becoming vital for Ankara. Therefore, in the summer of 1920, a Turkish delegation headed by Bekir Sami arrived in Moscow. Negotiations were held with representatives of the RSFSR, including the People's Commissar for Foreign Affairs, Georgy Chicherin.

Soviet Support for Kemalist Turkey

The support provided by Soviet Russia to the Kemalist movement was extensive and multifaceted. Between 1920 and 1922, Turkey received:

39,000 rifles;
327 machine guns;
54 artillery pieces;
64 million rounds of ammunition;
147,000 artillery shells;
Russian weapons left in the Caucasus after the withdrawal of the Russian army in 1918;
two destroyers;
equipment and raw materials for ammunition production;
equipment for two gunpowder factories built on Turkish territory.

In addition to military supplies, Moscow provided hundreds of railway wagons of fuel, 600,000 tons of grain, and 10 million gold rubles.

Soviet military specialists also played an important role. Mikhail Frunze, Semyon Aralov, Budu Mdivani, and other representatives of the Soviet command were sent to Turkey. They participated in organizing the regular army, training soldiers, and planning military operations.

Thus, by the autumn of 1920, Ankara had received not only political support from Moscow but also the material resources necessary to continue the war.

Armenia as an Obstacle Between Ankara and Moscow

At the same time, disagreements existed within the Kemalist leadership over the question of war with Armenia.

In June, Mustafa Kemal cancelled an order to occupy Sarikamish and the Soganlug Pass. On August 1, Chief of the General Staff Ismet Bey sharply criticized Kazım Karabekir for taking independent action.

According to Ankara, Armenia, already involved in the war with Azerbaijan, did not represent an immediate threat. Ismet proposed leaving only one division in the east while transferring the main forces against the Greeks.

In a message to Karabekir, he wrote:

“Our enemies and their accursed friends are waiting for the division of our forces and rejoicing at every manifestation of disagreement… The gravity of the situation is unprecedented in our history, and we are driven by the instinct of national self-preservation.”

Karabekir, however, continued to advocate active operations in the east. In Ankara, the opinion gradually gained strength that Armenia had to be defeated before Soviet Russia could establish its own control there.

The appearance of a Red Army cavalry battalion in Nakhichevan in the summer of 1920 made a strong impression on the Turkish leadership. At the same time, Turkish and Azerbaijani representatives sought to convince Moscow that Armenia was an “outpost of the Entente.”

The Kemalists also faced another problem: if Soviet Russia established control over Armenia first, Turkey might lose the opportunity to recover territories beyond the 1914 border.

In early September, taking into account the Red Army's involvement in the war against Poland and Wrangel, Mustafa Kemal concluded that the moment was favorable for an offensive.

Armenia on the Eve of War

By this time, the Armenian army was in a difficult condition. The consequences of the May uprising, disagreements between regular officers and partisan commanders, constant border clashes, and widespread desertion had weakened its combat effectiveness.

Nevertheless, Armenian forces had achieved several successes during the summer. Units under Shahmazian and Shelkovnikov operated in Zangibasar, Vedi, and Sharur.

The Armenian government also relied on international support.

In August 1920, the Treaty of Sèvres created hopes that the great powers would ensure the implementation of its provisions concerning Armenia. The expected decision by U.S. President Woodrow Wilson on the question of the borders was particularly important.

The Armenian leadership sought to establish control over territories that it regarded as part of a future expanded Armenia. During the summer, the Armenian army occupied the Penyak area in the Ararat Governorate and a significant part of the Araks Valley.

On September 7, a small detachment led by the partisan commander Sasuntsi Manuk from Igdir began an advance toward the heights of the Surmalu district. By the evening of September 9, several settlements had been captured. Sasuntsi Manuk was mortally wounded during a counterattack, but his detachment continued advancing and by September 13 had established control over the southwestern part of the district.

Meanwhile, the Turkish army was preparing its offensive.

The Beginning of the War

Kazım Karabekir concentrated his forces on the Caucasus Front. In late August and early September, units of the 9th Caucasian Division exchanged artillery fire with Armenian forces between Olti and Sarikamish.

On September 2, Karabekir met the first Soviet delegation in Erzurum, headed by Yan Upmal-Angarsky, which had brought 200 kilograms of gold. Karabekir demanded the removal of the “Dashnak barrier” separating Turkey from Soviet Russia.

During the same period, Ismet Bey proposed that Mustafa Kemal and Karabekir coordinate a joint campaign with Azerbaijan against Armenia.

On September 13, the Turkish attack on Penyak began. Five battalions of the regular army, supported by local detachments, attacked the Armenian positions at night. The Armenians were caught by surprise and retreated.

On September 20, Mustafa Kemal officially authorized Karabekir to occupy the Kars region as far as Kagizman, Novo-Selim, and Merdinek. The destruction of the Armenian army was declared the main objective.

Karabekir prepared a force of more than 25,000 men.

On September 24, he informed his commanders:

“In order to put an end to the oppression of the Muslim population by the Dashnak Armenians, the Grand National Assembly has decided to take retaliatory measures, and the necessity of our operation has been agreed upon with the Russian government.”

The general offensive began at three o'clock in the morning on September 28.

The 9th Caucasian Division was to cut the Sarikamish–Kars road, while the 12th Division was to enter Sarikamish from the south. Armenian units began retreating.

On September 29, the Armenians evacuated Sarikamish. The following day, Turkish forces occupied the town and captured the abandoned supply depots.

On October 2, Armenian forces finally abandoned Novo-Selim.

Armenian Mobilization

The defeats produced an immediate reaction in Yerevan.

On September 30, the government declared martial law. Prime Minister Hamazasp Ohandjanian appealed to the population to abandon their daily affairs and go to the front:

“Everything and everyone to the front. Not a single deserter shall remain in Armenia. Not a single young man shall sit at home.”

The government called for mass mobilization:

“Citizens! To arms, to the front, to victory!”

The Armenian Revolutionary Federation joined the appeal. On October 1, representatives of various political forces — from the People's Party and Ramkavar to the Hunchakian and Social Democratic parties — united in an inter-party council.

A wave of patriotic demonstrations swept through Armenia and Georgia. Men abandoned their agricultural work and volunteered for the army. Many deserters returned to their units. Recruitment offices struggled to cope with the influx of volunteers.

Large numbers of women also volunteered for medical service.

Members of the government traveled to the front to raise morale. Simon Vratsian and Artashes Babalian went to Kars, Abraham Gulkhandanian to Kazakh-Ijevan, Sarkis Araratian to Surmalu, and Arshak Jamalian and Gevorg Ghazarian to Alexandropol.

However, the wave of volunteer enthusiasm could not quickly eliminate the structural problems within the Armenian army.

Hopes for Western Assistance

The Armenian government once again appealed to the Entente powers.

On October 6, thousands of people gathered in Tiflis outside the Armenian mission. Young Armenians volunteered and demanded assistance from the Allies.

French representative Corbeil urged Paris to accelerate arms deliveries and considered the possibility of an Allied landing at Trebizond.

British High Commissioner Colonel Stokes also recommended assistance to Armenia. During a visit to the Kars Front, he was impressed by the Armenian army's morale and reported to London that Armenian political parties and the population were united against the Turks and Bolsheviks.

However, the attitude in London was much more cautious.

The British Foreign Office questioned the scale of the Turkish offensive and did not want to make serious commitments. Curzon even rejected a symbolic protest to Moscow, remarking:

“I see no use in it.”

American High Commissioner Mark Bristol was likewise skeptical of reports from the Armenian government. He believed that Armenian dispatches might be truthful, but that they nevertheless created an exaggerated impression of the situation.

The final Armenian diplomatic efforts — including appeals by General Bagratuni and Avetis Aharonian — failed to secure substantial military assistance.

The Attempt to Reach an Agreement with Moscow

Recognizing the limitations of Western assistance, the Ohandjanian government attempted to resume negotiations with Soviet Russia.

On September 19, the Armenian government officially invited Boris Legran to Yerevan. The Soviet side, however, delayed his departure.

Moscow regarded Armenia as an “outpost of the Entente” and doubted the possibility of long-term cooperation with the Dashnak government.

Chicherin effectively no longer considered a treaty with Armenia urgent. Zangezur and Nakhichevan were not to be unconditionally transferred to Yerevan, and the question of their status remained open.

The Soviet leadership also believed that the Armenian government would not voluntarily guarantee the transit of military supplies to Anatolia.

Nevertheless, Boris Legran remained hopeful about reaching a compromise.

He proposed demanding that Yerevan abandon the use of force to occupy the territories claimed under the Treaty of Sèvres, accept Soviet mediation in determining the border with Turkey, and guarantee the transit of Soviet military supplies.

In return, Moscow could demand that Turkey halt its offensive.

Legran also opposed the immediate Sovietization of Armenia, fearing that the Armenian population would perceive the Red Army as an ally of the Turkish forces.

Only on the night of October 9–10 did the Soviet mission depart for Yerevan.

Legran was ceremonially received in the Armenian capital on October 11. On October 28, the two sides initialed a draft Soviet-Armenian treaty.

The document recognized Armenia's independence, provided for its rights to Nakhichevan and Zangezur, and contained broad guarantees.

However, the draft never entered into force. By early November, amid the renewed Turkish offensive and Moscow's changing policy, it was rejected.

The Battle for Kars

While diplomats attempted to find a way out of the crisis, the military situation continued to deteriorate.

On October 12, Bishop Garegin Hovsepyan blessed the Armenian troops in the Church of the Holy Apostles. The Armenian plan called for an attack on the Turkish positions before dawn on October 14.

However, some units were late reaching their positions. As a result, Armenian troops encountered the prepared defenses of the 9th Turkish Division.

Two companies of the 5th Regiment panicked and retreated. By nightfall, Armenian forces had withdrawn. Their losses amounted to approximately 600 men.

On October 20, Ismet Bey informed Karabekir that the moment had come for a final assault on Kars.

On October 23, Mustafa Kemal declared that Turkey did not seek aggression against the Armenians and placed responsibility for the war on the Armenian leadership and its allies.

On October 27, Karabekir launched a new offensive.

Fighting broke out in the Surmalu region and on the approaches to Kars. Despite resistance from Armenian units, the Turkish ring around the fortress gradually tightened.

The Fall of Kars

Karabekir scheduled the assault on Kars for October 30.

In the morning, communications between General Pirumian's headquarters and the rear were cut. The Turkish 17th Regiment suddenly captured Lazarev Fort.

At 10:30 a.m., the Turkish 34th Regiment entered the city with virtually no resistance.

Chaos broke out. Some soldiers threw off their uniforms and attempted to hide. At noon, the Kars citadel fell.

Generals Pirumian, Ghazarian, and Araratian were taken prisoner, along with Minister Artashes Babalian.

Mustafa Kemal congratulated Karabekir:

“The capture of such a fortress as Kars is a matter of great pride and honor for soldiers of any nationality.”

On November 2, Karabekir addressed the Armenian population, blaming the Dashnaktsutyun for the catastrophe and for hostility between the two peoples.

After the fall of Kars, the Armenian army retreated toward Alexandropol. On November 7, Turkish troops occupied the city.

The Final Stage of the War

On November 8, Karabekir delivered Mustafa Kemal's ultimatum to the Armenian government.

Armenia was required to hand over to the Turkish command:

2,000 rapid-fire rifles;
20 heavy and 40 light machine guns;
three batteries of heavy artillery;
4,000 boxes of rifle ammunition;
6,000 artillery shells;
one locomotive;
50 railway cars.

The Armenian army was also required to withdraw behind the Surmalu–Nalband–Vorontsovka line.

The Armenian government attempted to secure peace.

On November 10, Ohandjanian stated:

“My government assures you that it is fully prepared, together with the government of the Grand National Assembly of Turkey, to conclude a lasting peace corresponding to the vital needs of both states.”

The Turkish offensive, however, continued.

On November 11, Ohandjanian addressed parliament:

“Either we must fight, or be ruthlessly exterminated by the Turks. The government, having exhausted all peaceful means, is compelled once again to rely on arms.”

Meanwhile, Turkish forces continued their advance. Armenian troops abandoned Igdir, Surmalu, and Shahktakht and withdrew across the Araks.

On November 15, the Armenian government decided to capitulate.

On November 17, Karabekir ordered a ceasefire.

On November 18, Sarkis Araratian signed the armistice at Alexandropol.

Consequences

By the end of November 1920, Armenia found itself in a completely different geopolitical situation from that of the summer.

The Treaty of Sèvres, which only a few months earlier had been regarded by the Armenian leadership as the foundation of a future territorial settlement, had effectively become impossible to implement without military support from the great powers.

Western governments expressed sympathy for Armenia, but did not provide the military assistance that could have changed the course of the war.

Soviet Russia, by contrast, supported the Kemalist movement with weapons, gold, food, and military specialists. At the same time, Moscow sought to establish its own influence in the Caucasus and regarded relations with Ankara as an important element of its regional policy.

For Turkey, the war ended in military victory and strengthened the Kemalist government's position ahead of further negotiations with the Entente and Soviet Russia.

For Armenia, the defeat meant the loss of Kars, Surmalu, and other territories, a severe military and political setback, and the collapse of hopes for implementing the territorial provisions of the Treaty of Sèvres.

On November 20, Haraj, the newspaper of the Bureau of the Armenian Revolutionary Federation, wrote:

“Let Armenia be small, very small, but let it be independent.”

By that point, however, independent Armenia was already facing the necessity of finding an entirely new political path.

The Turkish-Armenian War of 1920 was not merely a military confrontation between two states. It was part of a broader struggle over the Caucasus, in which the interests of Kemalist Turkey, Soviet Russia, Azerbaijan, Georgia, and the Entente powers intersected. Armenia's fate in these circumstances depended not only on the situation at the front, but also on which external powers were prepared to support it politically and militarily.

🇷🇺 Армяно-турецкая война (1920). Первая Республика Армения

2026-09-25T12:47:21.492Z

Первая Республика Армения

К лету 1920 года положение кемалистского движения оставалось крайне сложным. Мустафа Кемаль понимал, что без создания регулярной армии, её финансирования, вооружения и профессиональной подготовки Турция не сможет противостоять греческому наступлению и возможному вмешательству держав Антанты. Одновременно в Анкаре рассматривали Армению как потенциальное препятствие на пути установления прямой связи с Советской Россией.

Кемалистское руководство всё больше ориентировалось на сотрудничество с большевиками. В условиях послевоенной разрухи и международной изоляции внешняя поддержка становилась для Анкары жизненно важной. Поэтому летом 1920 года в Москву прибыла турецкая делегация во главе с Бекиром Сами. Переговоры проходили с представителями РСФСР, в том числе с наркомом иностранных дел Г. В. Чичериным.

Советская помощь кемалистской Турции

Поддержка Советской России оказалась для кемалистского движения масштабной и многоплановой. В 1920–1922 годах Турция получила:

39 000 винтовок;
327 пулемётов;
54 артиллерийских орудия;
64 млн патронов;
147 000 артиллерийских снарядов;
российское вооружение, оставшееся на Кавказе после ухода русской армии в 1918 году;
два эсминца;
оборудование и сырьё для производства боеприпасов;
оборудование для двух пороховых заводов, построенных на территории Турции.

Кроме вооружения Москва предоставила сотни вагонов топлива, 600 000 тонн зерна и 10 млн золотых рублей.

Важную роль играли и советские военные специалисты. В Турцию направлялись Михаил Фрунзе, Семён Аралов, Буду Мдивани и другие представители советского командования. Они участвовали в организации регулярной армии, подготовке военнослужащих и планировании военных операций.

Таким образом, к осени 1920 года Анкара получила не только политическую поддержку Москвы, но и материальные ресурсы, необходимые для продолжения войны.

Армения как препятствие между Анкарой и Москвой

При этом внутри кемалистского руководства существовали разногласия относительно войны с Арменией.

В июне Мустафа Кемаль отменил приказ о занятии Сарыкамыша и Соганлугского перевала. 1 августа начальник Генерального штаба Исмет-бей резко критиковал Казым Карабекира за самостоятельные действия.

По мнению Анкары, Армения, уже втянутая в войну с Азербайджаном, не представляла непосредственной угрозы. Исмет предлагал оставить на востоке лишь одну дивизию, а основные силы направить против греков.

В обращении к Карабекиру он писал:

«Наши враги и их проклятые друзья ждут разделения наших сил и радуются каждому проявлению разногласий… Тяжесть положения беспрецедентна в нашей истории, и нами движет инстинкт самосохранения народа».

Однако Карабекир продолжал выступать за активные действия на востоке. В Анкаре постепенно укреплялось мнение, что Армению необходимо разгромить до того, как Советская Россия установит там собственную власть.

Летом 1920 года появление кавалерийского батальона Красной армии в Нахичевани произвело сильное впечатление на турецкое руководство. Одновременно турецкие и азербайджанские представители убеждали Москву, что Армения является «форпостом Антанты».

Для кемалистов возникала и другая проблема: если Советская Россия первой установит контроль над Арменией, Турция могла потерять возможность вернуть территории за пределами границы 1914 года.

В начале сентября, учитывая занятость Красной армии войной с Польшей и Врангелем, Мустафа Кемаль пришёл к выводу, что момент благоприятен для наступления.

Армения перед войной

Армянская армия к этому моменту находилась в тяжёлом положении. Последствия майского восстания, разногласия между регулярными офицерами и партизанскими командирами, постоянные пограничные столкновения и массовое дезертирство ослабляли её боеспособность.

При этом летом армянские войска добились определённых успехов. Подразделения Шахмазяна и Шелковникова действовали в Зангибасаре, Веди и Шаруре.

Армянское правительство также рассчитывало на международную поддержку.

В августе 1920 года Севрский договор породил надежду на то, что великие державы обеспечат выполнение его положений в отношении Армении. Особое значение имело ожидание решения президента США Вудро Вильсона по вопросу границ.

Армянское руководство стремилось закрепиться на территориях, которые рассматривались как часть будущей расширенной Армении. Летом армянская армия заняла район Пеняка в Араратской губернии и значительную часть Араксской долины.

7 сентября небольшой отряд Сасунци Манука из Игдыря начал наступление на высоты Сурмалинского уезда. К вечеру 9 сентября были заняты несколько населённых пунктов. Сам Сасунци Манук был смертельно ранен во время контратаки, однако его отряд продолжил продвижение и к 13 сентября установил контроль над юго-западной частью уезда.

Тем временем турецкая армия готовилась к наступлению.

Начало войны

Кязым Карабекир сосредоточил силы на Кавказском фронте. В конце августа — начале сентября части 9-й Кавказской дивизии обменивались артиллерийским огнём с армянами между Олти и Сарыкамышем.

2 сентября Карабекир встретил в Эрзуруме первую советскую делегацию во главе с Яном Упмалем-Ангарским, доставившую 200 кг золота. Карабекир требовал устранить «дашнакскую преграду», отделяющую Турцию от Советской России.

В тот же период Исмет-бей предложил Мустафе Кемалю и Карабекиру согласовать с Азербайджаном совместную кампанию против Армении.

13 сентября началась турецкая атака на Пеняк. Пять батальонов регулярной армии при поддержке местных отрядов атаковали армянские позиции ночью. Армяне оказались застигнуты врасплох и отступили.

20 сентября Мустафа Кемаль официально разрешил Карабекиру занять Карсскую область до Кагызмана, Ново-Селима и Мерденека. Главной задачей провозглашалось уничтожение армянской армии.

Карабекир подготовил более 25 000 человек.

24 сентября он сообщил командирам:

«Чтобы положить конец притеснениям дашнакских армян против мусульманского населения, Великое национальное собрание решило принять ответные меры, и необходимость нашей операции согласована с русским правительством».

28 сентября в три часа утра началось генеральное наступление.

9-я Кавказская дивизия должна была перерезать дорогу Сарыкамыш—Карс, а 12-я дивизия — войти в Сарыкамыш с юга. Армянские части начали отступление.

29 сентября армяне эвакуировали Сарыкамыш. На следующий день город заняли турецкие войска, захватив оставленные склады.

2 октября армянские подразделения окончательно оставили Ново-Селим.

Армянская мобилизация

Поражения вызвали немедленную реакцию в Ереване.

30 сентября правительство объявило осадное положение. Премьер-министр Амазасп Оганджанян обратился к населению с призывом оставить повседневные дела и направиться на фронт:

«Всё и все — на фронт. Ни одного дезертира не останется в Армении. Ни один юноша не будет сидеть дома».

Правительство призывало к массовой мобилизации:

«Граждане! К оружию, на фронт, к победе!»

К призыву присоединилась Дашнакцутюн. 1 октября представители различных политических сил — от Народной партии и Рамкавар до Гнчакянской и социал-демократических партий — объединились в межпартийный совет.

По Армении и Грузии прокатилась волна патриотических манифестаций. Мужчины оставляли полевые работы и записывались добровольцами. Многие дезертиры возвращались в армию. Вербовочные пункты не справлялись с потоком желающих.

Большое количество женщин записывалось в медицинские подразделения.

Члены правительства отправлялись на фронт для поднятия боевого духа. Симон Врацян и Арташес Бабалян направились в Карс, Абраам Гюльханданян — в Казах-Иджеван, Саркис Араратян — в Сурмалу, Аршак Джамалян и Геворг Газарян — в Александрополь.

Однако добровольческий подъём не мог быстро устранить проблемы армянской армии.

Надежды на помощь Запада

Армянское правительство вновь обратилось к державам Антанты.

6 октября в Тифлисе перед армянской миссией собрались тысячи людей. Молодые армяне записывались добровольцами и требовали помощи от союзников.

Французский представитель Корбель призывал Париж ускорить поставки оружия и рассматривал возможность союзного десанта у Трабзона.

Британский главный комиссар полковник Стокс также рекомендовал оказать Армении помощь. Во время поездки на Карсский фронт он отмечал высокий моральный дух армянской армии и сообщал в Лондон, что армянские партии и население объединены против турок и большевиков.

Однако в Лондоне отношение было гораздо более осторожным.

Британский МИД сомневался в масштабах турецкого наступления и не хотел принимать серьёзные обязательства. Кёрзон даже отказался от символического протеста Москве, заявив:

«Не вижу пользы».

Американский верховный комиссар Марк Бристоль также скептически относился к сообщениям армянского правительства. Он считал, что армянские депеши могут быть правдивыми, но при этом создают преувеличенное представление о происходящем.

Последние дипломатические усилия армянской стороны — в том числе обращения генерала Багратуни и Августа Агароняна — не привели к получению серьёзной военной помощи.

Попытка договориться с Москвой

Понимая ограниченность западной поддержки, правительство Оганджаняна попыталось возобновить переговоры с Советской Россией.

19 сентября армянское правительство официально пригласило Бориса Леграна в Ереван. Однако советская сторона затягивала его поездку.

Москва рассматривала Армению как «форпост Антанты» и сомневалась в возможности долгосрочного сотрудничества с дашнакским правительством.

Чичерин фактически не считал срочным заключение договора с Арменией. Зангезур и Нахичевань не предполагалось безусловно передавать Еревану, а вопрос их статуса оставался открытым.

При этом советское руководство полагало, что армянское правительство не станет добровольно обеспечивать транзит военных грузов в Анатолию.

Тем не менее Борис Легран сохранял надежду на компромисс.

Он предлагал потребовать от Еревана отказаться от силового занятия территорий, предусмотренных Севрским договором, согласиться на советское посредничество и гарантировать транзит советских военных грузов.

Взамен Москва могла потребовать от Турции прекращения наступления.

Легран также выступал против немедленной советизации Армении, опасаясь, что армянское население воспримет Красную армию как союзника турецких войск.

Лишь 9–10 октября советская миссия отправилась в Ереван.

11 октября Леграна торжественно встретили в столице. 28 октября стороны парафировали проект советско-армянского договора.

Документ признавал независимость Армении, предусматривал её права на Нахичевань и Зангезур и содержал широкие гарантии.

Однако проект так и не вступил в силу. Уже в начале ноября, на фоне нового турецкого наступления и изменения курса Москвы, он был отвергнут.

Битва за Карс

Пока дипломаты пытались найти выход из кризиса, военная ситуация продолжала ухудшаться.

12 октября епископ Гарегин Овсепян благословил армянские войска в церкви Святых Апостолов. План армянского наступления предполагал удар по турецким позициям до рассвета 14 октября.

Однако части опоздали с выходом на позиции. В результате армяне столкнулись с подготовленной обороной 9-й турецкой дивизии.

Две роты 5-го полка запаниковали и отступили. К ночи армянские части были вынуждены отойти. Потери составили около 600 человек.

20 октября Исмет-бей сообщил Карабекиру, что наступил благоприятный момент для окончательного удара по Карсу.

23 октября Мустафа Кемаль заявил, что Турция не стремится к агрессии против армян и возложил ответственность за войну на армянское руководство и его союзников.

27 октября Карабекир начал новое наступление.

Бои развернулись в районе Сурмалу и на подступах к Карсу. Несмотря на сопротивление армянских частей, турецкое кольцо вокруг крепости постепенно сжималось.

Падение Карса

Штурм Карса был назначен на 30 октября.

Утром связь штаба генерала Пирумяна с тылом прервалась. Турецкий 17-й полк внезапно захватил форт Лазарев.

В 10:30 утра 34-й турецкий полк вошёл в город практически без сопротивления.

Началась паника. Часть военнослужащих сбрасывала форму и пыталась скрыться. В полдень цитадель Карса пала.

В плен попали генералы Пирумян, Газарян и Араратян, а также министр Арташес Бабалян.

Мустафа Кемаль поздравил Карабекира:

«Захват такой крепости, как Карс, для солдат любой национальности — дело великой гордости и чести».

2 ноября Карабекир обратился к армянскому населению, обвиняя Дашнакцутюн в катастрофе и вражде между двумя народами.

После падения Карса армянская армия отступила к Александрополю. 7 ноября турецкие войска заняли город.

Последний этап войны

8 ноября Карабекир передал армянскому правительству ультиматум Мустафы Кемаля.

Армения должна была передать турецкому командованию:

2000 скорострельных винтовок;
20 тяжёлых и 40 лёгких пулемётов;
три конные батареи тяжёлых орудий;
4000 ящиков винтовочных патронов;
6000 артиллерийских снарядов;
один паровоз;
50 вагонов.

Кроме того, армянская армия должна была отойти за линию Сурмалу—Налбанд—Воронцовка.

Армянское правительство попыталось добиться мира.

10 ноября Оганджанян заявил:

«Моё правительство заверяет вас, что оно полностью согласно с правительством Великого национального собрания Турции заключить прочный мир, отвечающий жизненным потребностям обоих государств».

Однако турецкое наступление продолжилось.

11 ноября Оганджанян выступил перед парламентом:

«Либо сражаться, либо быть беспощадно истреблённым турками. Правительство, исчерпав все мирные средства, вынуждено вновь положиться на оружие».

Тем временем турецкие войска продолжали продвижение. Армянские части оставили Игдырь, Сурмалу и Шахтахты и отступили за Аракс.

15 ноября армянское правительство приняло решение о капитуляции.

17 ноября Карабекир приказал прекратить огонь.

18 ноября Саркис Араратян подписал перемирие в Александрополе.

Итоги

К концу ноября 1920 года Армения оказалась в совершенно иной геополитической ситуации, чем летом.

Севрский договор, который ещё несколько месяцев назад воспринимался армянским руководством как основа будущего территориального устройства, фактически оказался невыполнимым без военной поддержки великих держав.

Западные правительства выражали сочувствие Армении, однако не предоставили ей той военной помощи, которая могла бы изменить ход войны.

Советская Россия, напротив, поддерживала кемалистское движение вооружением, золотом, продовольствием и военными специалистами. При этом Москва стремилась установить собственное влияние на Кавказе и рассматривала отношения с Анкарой как важнейший элемент своей региональной политики.

Для Турции война закончилась военной победой и позволила кемалистскому правительству укрепить позиции перед дальнейшими переговорами с Антантой и Советской Россией.

Для Армении поражение означало потерю Карса, Сурмалу и других территорий, тяжёлое военное и политическое поражение и крах надежд на реализацию территориальных положений Севрского договора.

20 ноября газета «Харадж», орган Бюро Дашнакцутюн, писала:

«Пусть Армения будет маленькой, очень маленькой, но пусть она будет независимой».

Но к этому моменту независимая Армения уже оказалась перед необходимостью искать новый политический путь.

Турецко-армянская война 1920 года стала не только военным столкновением двух государств. Она стала частью более широкого противостояния вокруг Кавказа, в котором пересеклись интересы кемалистской Турции, Советской России, Азербайджана, Грузии и держав Антанты. Судьба Армении в этих условиях зависела не только от положения на фронте, но и от того, какие внешние силы были готовы поддержать её политически и военным путём.

🇦🇲 Վուդրո Ուիլսոնի արբիտրաժային որոշում։ Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն

2026-09-24T18:17:18.011Z

Առաջին Հայաստանի Հանրապետություն

1919–1920 թվականների Փարիզի խաղաղության համաժողովը դարձավ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Մերձավոր Արևելքի նոր կարգավորման և Օսմանյան կայսրության ապագայի որոշման կարևորագույն փուլերից մեկը։ Այս քննարկումներում առանձնահատուկ տեղ էր զբաղեցնում Հայաստանի հարցը։ Սկզբնական շրջանում Միացյալ Նահանգները դիտարկում էր Օսմանյան կայսրության և Հայաստանի գործերին նշանակալի մասնակցության հնարավորությունը, սակայն աստիճանաբար ամերիկյան քաղաքականությունը բախվեց լուրջ ֆինանսական, ռազմական և ներքաղաքական սահմանափակումների։

Փարիզի խաղաղության համաժողովի սկիզբը

1919 թվականի սկզբին ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնը զգուշավոր դիրքորոշում ուներ Հայկական հարցի նկատմամբ։ Վաշինգտոնը ձգտում էր ամրապնդել իր դիրքերը նախկին Օսմանյան կայսրության տարածքներում՝ սերտ հարաբերություններ պահպանելով Մեծ Բրիտանիայի հետ և միաժամանակ Ռուսաստանի հետ շփումներում պահպանելով հաշտարար տոն։

Միևնույն ժամանակ Վիլսոնը չէր ցանկանում ամերիկյան բանակը ենթարկել նոր ռիսկերի կամ ստանձնել զգալի ֆինանսական պարտավորություններ՝ հօգուտ ավերված Հայաստանի, որի վերականգնման համար հսկայական ներդրումներ էին անհրաժեշտ։

1919 թվականի հունվարի 18-ին՝ Պողոս Նուբարի հետ կարևոր զրույցի ընթացքում, ԱՄՆ նախագահը դեմ արտահայտվեց համաժողովում հայկական կողմի անկախ պաշտոնական ներկայացուցչությանը։ Վիլսոնն իր դիրքորոշումը բացատրեց հետևյալ կերպ.

«Քաղաքակիրթ աշխարհը նրանց շահերը կպաշտպանի նույնքան ջանասիրաբար, որքան եթե նրանք դա անեին իրենք»։

Այս ժամանակաշրջանում Անտանտի առաջնորդները ընդհանուր համաձայնության էին եկել. եվրոպական տերությունները պետք է ստիպեին Օսմանյան կայսրությանը ստորագրել խաղաղության պայմանագիր, իսկ Միացյալ Նահանգները կարող էր հանդես գալ որպես միջնորդ և արբիտր՝ Թուրքիայի և Հայաստանի միջև նոր սահմանը որոշելու հարցում։

1919 թվականի հունվարի 30-ին ընդունվեց բանաձև, որը նախատեսում էր Արևմտյան Հայաստանի առանձնացումը Օսմանյան կայսրությունից։ Միևնույն ժամանակ Վիլսոնը հետաքրքրված էր Կոստանդնուպոլսի կամ Միջագետքի հնարավոր ամերիկյան օկուպացիայով։ Սակայն հայկական պատվիրակությունները մտահոգված էին, որ Միացյալ Նահանգները կարող էր կորցնել հետաքրքրությունը Հայաստանի նկատմամբ, եթե չստանար Անդրկովկասի նկատմամբ ավելի լայն մանդատ։ Ալեքսանդր Խատիսյանն այս առնչությամբ գրում էր.

«Հակառակ դեպքում՝ նրանք, թերևս, միայն Հայաստանով չհետաքրքրվեն»։

Վիլսոնը և ամերիկյան մանդատի գաղափարը

1919 թվականի գարնանը հնարավոր ամերիկյան մանդատի վերաբերյալ քննարկումներն ավելի կոնկրետ բնույթ ստացան։ Մարտի 20-ին Վիլսոնը բացահայտորեն քննարկեց Միացյալ Նահանգների կողմից ամբողջ Օսմանյան կայսրության նկատմամբ մանդատ ընդունելու հնարավորությունը։ Նախատեսվում էր առանձնացնել հայկական վեց վիլայեթները և Կիլիկիան։

1919 թվականի ապրիլի 17-ին Վիլսոնն ընդունեց հայկական պատվիրակությանը՝ Ալեքսանդր Ահարոնյանի, Պողոս Նուբարի և Ալեքսանդր Տեր-Հակոբյանի կազմով։ Հանդիպման ընթացքում նախագահը բավական լավատեսական հայտարարություն արեց.

«Եթե Ամերիկան երբևէ որևէ երկրի նկատմամբ մանդատ ընդունի, ապա դա անպայման կլինի Հայաստանը։ …Ես փորձում եմ ձեր ժողովրդի համար ապահովել ձեր ցանկալի չափերի տարածք և… հույս ունեմ հաջողության հասնել։ …Ձեր հարցը զարգանում է շատ բարենպաստ կերպով»։

Այս խոսքերը Հայաստանի ղեկավարության շրջանում լայնածավալ ամերիկյան աջակցության ակնկալիքներ ստեղծեցին։ Ահարոնյանը Երևան էր հաղորդում.

«Անգլիական զորքերը ամբողջությամբ չեն հեռանա մեր երկրից, քանի դեռ ամերիկացիները չեն եկել նրանց փոխարինելու»։

Սակայն արդեն մայիսի 5–6-ին Վիլսոնը սկսեց ավելի մեծ զգուշավորություն ցուցաբերել։ Նա մատնանշում էր, որ նման որոշում ինքնուրույն ընդունելու լիազորություն չունի, և որ վերջնական համաձայնությունը պետք է ստանա Կոնգրեսից։ Նախագահը շեշտում էր, որ չի կարող «այժմ որոշում կայացնել, թե արդյոք Միացյալ Նահանգները կարող է ստանձնել մանդատը»։

Վիլսոնը նաև պնդում էր ամբողջ Թուրքիայի միասնական կառավարման անհրաժեշտությունը։ Այդ պատճառով մայիսի 13–14-ին շարունակվեցին տարբեր տարբերակների քննարկումները, այդ թվում՝ Հայաստանը և Կոստանդնուպոլիսը մեկ ամերիկյան մանդատի ներքո միավորելու հնարավորությունը։

Ամերիկյան ոգևորության նվազումը

1919 թվականի ամռանը ամերիկյան սկզբնական ոգևորությունը սկսեց նկատելիորեն նվազել։ Միաժամանակ ԱՄՆ-ում աճում էր ներքաղաքական ընդդիմությունը՝ եվրոպական և մերձավորարևելյան գործերին ամերիկյան հետագա մասնակցության նկատմամբ։

Մայիսի 21-ին քննարկվեցին Նեղուցների, Արևմտյան Հայաստանի և Կիլիկիայի նկատմամբ ամերիկյան վերահսկողության ծրագրերը։ Սակայն հունիսի 26-ին Վիլսոնը մերժեց Բոսֆորի հարցը, որը մեծ նշանակություն ուներ նախատեսվող հայկական մանդատի համար։

Հուլիսի 1-ին Հերբերտ Հուվերը հայտարարեց, որ ամերիկյան մանդատը կարող է իրականացվել միայն Միջագետքի հետ կապված, քանի որ Նեղուցների կարգավիճակն անմիջականորեն կապված էր Ռուսաստանի հետ։ Միաժամանակ Միացյալ Նահանգները որոշեց ակտիվ քայլեր չձեռնարկել մինչև Հայաստանի «աշխարհագրական սահմանների ամբողջական և շատ մանրակրկիտ որոշումը»։

Խնդիրը սահմանափակված չէր միայն արտաքին քաղաքականությամբ։ Ամերիկյան հասարակական կարծիքը և Կոնգրեսը գնալով ավելի դժկամ էին նոր զորքեր ուղարկելու և նոր ֆինանսական պարտավորություններ ստանձնելու հարցում։

Օգոստոսի 12-ին դեսպան Ջեյմս Դևիսը նշել էր.

«Ամերիկյան զորքերի մշտական տեղակայումը… ռազմական և քաղաքական առումով անհնար է»։

Օգոստոսի 23-ին պետքարտուղար Ռոբերտ Լանսինգը նույնպես մատնանշեց ֆինանսական և քաղաքական խոչընդոտները.

«Նման նպատակի համար առկա միջոցներ չկան։ …Մի շարք սենատորների տրամադրվածությունը, ինչպես նաև նրանց թշնամական վերաբերմունքը նախագահի և նրա պաշտպանած ամեն ինչի նկատմամբ այնքան ուժեղ է, որ Կոնգրեսին դիմելը միայն յուղ կլցնի արդեն իսկ բորբոքված կրակի վրա»։

Միևնույն ժամանակ Հայաստանի կառավարությունը շարունակում էր հույսը դնել արտաքին օգնության վրա։ Հուլիսի 11-ին Ալեքսանդր Խատիսյանը դիմեց 30 հազար հայ զինվորների մատակարարման հարցում օգնություն ցուցաբերելու խնդրանքով։

Հարբորդի առաքելությունը և ռազմական պարտավորություններից հրաժարումը

1919 թվականի աշնանը ամերիկյան քաղաքականությունը վերջնականապես սկսեց շարժվել լայնածավալ ռազմական պարտավորություններից հրաժարվելու ուղղությամբ։

Նոյեմբերի 1-ին գեներալ Ջեյմս Հարբորդը ներկայացրեց Անկարայի հետ բանակցություններ սկսելու առաջարկ։ Նրա առաքելությունն ուսումնասիրեց ամերիկյան մանդատի հնարավորությունը և դրա հավանական արժեքը գնահատեց մոտ 756 միլիոն դոլար։ Առաքելության հաշվարկների համաձայն՝ դրա իրականացման համար կարող էր պահանջվել մինչև 200 հազար զինվոր՝ հինգ տարի ժամկետով։

Այս թվերը ցույց էին տալիս այն պարտավորությունների մասշտաբը, որոնք Միացյալ Նահանգները ստիպված կլիներ ստանձնել։

Ամերիկյան մասնակցության հեռանկարներին ևս մեկ հարված հասցրեց Սենատի որոշումը։ 1919 թվականի նոյեմբերի 19-ին Սենատը մերժեց Վերսալի պայմանագիրը՝ էապես սահմանափակելով նախագահի՝ եվրոպական հետպատերազմյան կարգավորման հետ կապված արտաքին քաղաքականություն իրականացնելու հնարավորությունները։

Դեռևս հոկտեմբերի 10-ին ԱՄՆ-ում անցկացված լսումների ժամանակ նախազգուշացումներ էին հնչել, որ նույնիսկ ամերիկյան զորքերի ժամանակավոր տեղակայումը՝ ապագա Սևրի պայմանագրի ապահովման համար, կարող էր հանգեցնել պատերազմի թուրք ազգայնականների հետ.

«Նույնիսկ ամերիկյան զորքերի ժամանակավոր մուտքը՝ ապագա Սևրի պայմանագիրն ապահովելու համար, կդառնա casus belli և անխուսափելիորեն կհանգեցնի թուրքական զանգվածային հարձակման՝ հակառակորդի համար ցանկացած հարմար պահի, նույնիսկ առանց հայերի կողմից թշնամական գործողությունների»։

Հայաստանի ղեկավարությունը շարունակում էր խնդրել առնվազն ռազմական օգնություն։ 1920 թվականի հունվարի 7-ին Արմեն Գարոն Ռոբերտ Լանսինգին գրում էր.

«Աններելի (indefensible) և չափազանց դաժան է Հայաստանի բարեկամների կողմից մեզ ինքնապաշտպանության միջոցներից զրկելը, եթե դուք ինքներդ ի վիճակի չեք մեզ պաշտպանելու»։

Հայաստանի ճանաչումը և Վիլսոնի արբիտրաժը

1920 թվականի գարնանը ամերիկյան քաղաքականությունը նոր ուղղություն ստացավ. Միացյալ Նահանգները պատրաստ էր դիվանագիտորեն ճանաչել Հայաստանը, սակայն չէր ցանկանում ռազմական պարտավորություններ ստանձնել նրա պաշտպանության համար։

Մարտի 19-ին Սենատը վերջնականապես մերժեց Օսմանյան կայսրության նկատմամբ առաջարկվող մանդատները։ Սակայն 1920 թվականի ապրիլի 23-ին Միացյալ Նահանգները ճանաչեց Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը։

Ապրիլի 24-ին Ալեքսանդր Ահարոնյանն առաջարկեց Հայաստանի սահմանները ընդլայնել մինչև Երզնկա՝ պնդելով, որ հայկական ուժերն ի վիճակի էին ինքնուրույն գրավել Էրզրումը, եթե դաշնակիցները տրամադրեին բավարար զենք, զինամթերք և բարոյական աջակցություն.

«Հայերը լիովին ի վիճակի էին ինքնուրույն գրավել Էրզրումը, եթե Դաշնակիցները տրամադրեին բավարար զենք, զինամթերք և բարոյական աջակցություն»։

Ապրիլի 26-ին Սան Ռեմոյի համաժողովը Վիլսոնին հրավիրեց հանդես գալ որպես Հայաստանի և Թուրքիայի միջև սահմանի որոշման արբիտր։

Մայիսի 17-ին նախագահը համաձայնեց ստանձնել այդ դերը։ Մայիսի 24-ին նա դիմեց Կոնգրեսին՝ խնդրելով Միացյալ Նահանգներին տրամադրել Հայաստանի նկատմամբ մանդատ։ Սակայն ԱՄՆ Կոնգրեսը չաջակցեց այդ նախաձեռնությանը։ Ահարոնյանի գնահատմամբ.

«Վիլսոնը, լավ հասկանալով, որ իր առաջարկը անպայման մերժվելու է, …այնուամենայնիվ դիմեց՝ պատասխանատվությունից ազատվելու համար»։

1920 թվականի հունիսի 1-ին Սենատը մերժեց մանդատի առաջարկը։ Արդյունքում Վիլսոնի դերում փաստացի մնաց արբիտրաժային գործառույթը։

Սևրի պայմանագիրը և հայ-թուրքական պատերազմը

1920 թվականի ամռանն ու աշնանը արբիտրաժային գործընթացը շարունակվում էր թուրքական ազգային շարժման արագ հզորացման պայմաններում։

Օգոստոսի 6-ին պետքարտուղար Բեյնբրիջ Քոլբին որոշման նախապատրաստման ձգձգումը բացատրեց հետևյալ կերպ.

«Տարբեր պատմական և քարտեզագրական փաստաթղթերի ուսումնասիրությունն ու ստուգումը… բավարար ժամանակ էին պահանջում»։

1920 թվականի օգոստոսի 10-ին հաղթանակած դաշնակից տերությունների և Օսմանյան կայսրության միջև ստորագրվեց Սևրի պայմանագիրը։ Պայմանագիրը նախատեսում էր Հայաստանի՝ որպես անկախ պետության ճանաչումը և Հայաստանի ու Թուրքիայի միջև սահմանի հարցը հանձնում էր Վիլսոնի արբիտրաժին։ Սակայն սահմանների վերաբերյալ վերջնական որոշումը դեռևս ընդունված չէր։

Հայկական կողմը շարունակում էր նախազգուշացնել դաշնակիցներին աճող վտանգի մասին՝ ընդգծելով, որ հանրապետությունը փաստացի «պայքարում էր իր գոյության համար»։

1920 թվականի սեպտեմբերի 28-ին սկսվեց հայ-թուրքական պատերազմը։ Այդ ժամանակ արբիտրաժային զեկույցն արդեն մոտենում էր ավարտին։

1920 թվականի նոյեմբերի 22-ին Վուդրո Վիլսոնը ստորագրեց արբիտրաժային որոշումը, որը հայտնի է որպես Հայաստանի և Թուրքիայի միջև սահմանի վերաբերյալ Վիլսոնյան արբիտրաժային որոշում։ Փաստաթուղթը հիմնված էր ոչ միայն պատմական և ազգագրական նկատառումների վրա, այլև հաշվի էր առնում տնտեսական գործոններն ու անվտանգության հարցերը։ Այն նախատեսում էր նաև ապառազմականացված գոտու ստեղծում։

Սակայն որոշումն ընդունվեց հայ-թուրքական պատերազմի սկսվելուց հետո, այն պայմաններում, երբ ռազմաքաղաքական իրավիճակն արդեն կտրուկ փոխվել էր։ Միացյալ Նահանգները պատրաստ չէր և քաղաքականապես ի վիճակի չէր որոշումն ապահովել ռազմական միջոցներով։

Եզրակացություն

1919–1920 թվականներին Հայաստանի նկատմամբ ամերիկյան քաղաքականությունը լայնածավալ մանդատի քննարկումներից աստիճանաբար անցավ սահմանափակ դիվանագիտական աջակցության և միջազգային արբիտրաժի։

Փարիզի խաղաղության համաժողովի սկզբում Վիլսոնը դիտարկում էր Օսմանյան կայսրության և Հայաստանի գործերին ամերիկյան լայնածավալ մասնակցության հնարավորությունը։ 1919 թվականի գարնանը նա նույնիսկ հրապարակայնորեն քննարկում էր Հայաստանի նկատմամբ մանդատ ընդունելու հնարավորությունը և խոստանում էր օգնել հայերի համար տարածք ապահովելու՝ «ձեր ցանկալի չափերի» սահմաններում։

Սակայն ֆինանսական ծախսերը, զգալի ռազմական ուժեր տեղակայելու անհրաժեշտությունը, Կոնգրեսի դիմադրությունը, ամերիկյան հասարակական կարծիքի փոփոխությունը և Միացյալ Նահանգների ներսում քաղաքական համաձայնության բացակայությունը աստիճանաբար լիարժեք մանդատը դարձրեցին գործնականում անհնար։

Ի վերջո, Միացյալ Նահանգները ճանաչեց Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը, սակայն չստանձնեց այն ռազմական ուժով պաշտպանելու պարտավորություն։ Վիլսոնը համաձայնեց հանդես գալ որպես արբիտր և 1920 թվականի նոյեմբերին ստորագրեց Հայաստանի և Թուրքիայի միջև սահմանի վերաբերյալ իր որոշումը։ Սակայն դրա ստորագրման պահին Հայաստանի Հանրապետությունն արդեն պատերազմի մեջ էր Թուրքիայի հետ, իսկ միջազգային իրավիճակը արագորեն փոխվում էր։

Այսպիսով, Հայկական հարցի նկատմամբ ամերիկյան քաղաքականությունը միավորում էր դիվանագիտական ճանաչումն ու աջակցությունը՝ միաժամանակ աստիճանաբար հրաժարվելով ուղղակի ռազմական և ֆինանսական պարտավորություններից։ Դիվանագիտական մտադրությունների և դրանք գործնականում իրականացնելու հնարավորության միջև այս հակասությունը դարձավ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Հայաստանի նկատմամբ ամերիկյան քաղաքականության կարևորագույն առանձնահատկություններից մեկը։

🇬🇧 Woodrow Wilson`s Arbitration Award. The First Republic of Armenia

2026-09-24T15:29:19.090Z

First Republic of Armenia

The Paris Peace Conference of 1919–1920 became one of the most important stages in determining the postwar order of the Middle East and the future of the Ottoman Empire. The question of Armenia occupied a special place in these discussions. The United States initially considered the possibility of significant involvement in the affairs of the Ottoman Empire and Armenia, but American policy gradually encountered serious financial, military, and domestic political constraints.

The Beginning of the Paris Peace Conference

At the beginning of 1919, U.S. President Woodrow Wilson was cautious regarding the Armenian question. Washington sought to strengthen its position in the territories of the former Ottoman Empire, maintaining close relations with Great Britain while simultaneously keeping a conciliatory tone in its contacts with Russia.

At the same time, Wilson did not want to expose the American army to new risks or assume significant financial obligations for the sake of a devastated Armenia, whose reconstruction required enormous investments.

On January 18, 1919, during an important conversation with Boghos Nubar, the U.S. president opposed independent official Armenian representation at the conference. Wilson explained his position by stating:

“The civilized world will protect their interests as diligently as if they were doing so themselves.”

During this period, the leaders of the Entente reached a general understanding: the European powers would force the Ottoman Empire to sign a peace treaty, while the United States could act as a mediator and arbitrator in determining the new border between Turkey and Armenia.

On January 30, 1919, a resolution was adopted providing for the separation of Western Armenia from the Ottoman Empire. At the same time, Wilson showed interest in a possible American occupation of Constantinople or Mesopotamia. Armenian delegations, however, feared that the United States might lose interest in Armenia if it did not receive a broader mandate over Transcaucasia. Alexander Khatisian wrote in this regard:

“Otherwise, they may not be interested in Armenia alone.”

Wilson and the Idea of an American Mandate

In the spring of 1919, discussions about a possible American mandate became more concrete. On March 20, Wilson openly discussed the possibility of the United States accepting a mandate over the entire Ottoman Empire. The plan involved separating the six Armenian vilayets and Cilicia.

On April 17, 1919, Wilson received the Armenian delegation consisting of Alexander Aharonian, Boghos Nubar, and Alexander Ter-Akopian. During the meeting, the president made a highly optimistic statement:

“If America ever accepts a mandate for any country, it will certainly be Armenia. …I am trying to secure for your people territory in the dimensions you desire and… I hope to succeed. …Your question is developing very favorably.”

These words created expectations among the Armenian leadership of extensive American involvement. Aharonian reported to Yerevan:

“British troops will not entirely leave our country until the Americans come to replace them.”

However, on May 5–6, Wilson began to show much greater caution. He pointed out that he did not have the authority to make such a decision on his own and that final approval would have to come from Congress. The president stressed that he could not “make a decision now as to whether the United States can take the mandate.”

Wilson also insisted on unified administration over the whole of Turkey. Consequently, on May 13–14, various options continued to be discussed, including the possibility of placing Armenia and Constantinople under a single American mandate.

The Decline of American Enthusiasm

In the summer of 1919, the initial American enthusiasm began to decline noticeably. At the same time, domestic political opposition in the United States to further American involvement in European and Middle Eastern affairs was growing.

On May 21, plans for American control over the Straits, Western Armenia, and Cilicia were discussed. However, on June 26, Wilson rejected the issue of the Bosporus, which was of major importance to the proposed Armenian mandate.

On July 1, Herbert Hoover stated that an American mandate could only be implemented in connection with Mesopotamia, since the status of the Straits was directly connected with Russia. At the same time, the United States decided not to take active measures until the “complete and very careful determination of the geographical boundaries” of Armenia.

The problem was not limited to foreign policy. American public opinion and Congress were increasingly reluctant to accept the possibility of sending troops and assuming new financial obligations.

On August 12, Ambassador James Davis noted:

“The permanent stationing of American troops… is impossible from a military and political standpoint.”

On August 23, Secretary of State Robert Lansing also pointed to the financial and political obstacles:

“There are no funds available for such a purpose. …The attitude of a number of senators, as well as their hostility toward the President and everything he advocates, is so strong that an appeal to Congress would only add fuel to the fire already raging.”

Meanwhile, the Armenian government continued to rely on foreign assistance. On July 11, Alexander Khatisian appealed for assistance in supplying 30,000 Armenian soldiers.

The Harbord Mission and the Rejection of Military Commitments

In the autumn of 1919, American policy definitively began to shift toward rejecting large-scale military commitments.

On November 1, General James Harbord submitted a proposal for negotiations with Ankara. His mission examined the possibility of an American mandate and estimated its potential cost at approximately $756 million. According to the mission's calculations, its implementation could require as many as 200,000 troops for a period of five years.

These figures demonstrated the scale of the commitments the United States would have had to assume.

The Senate's decision dealt another blow to the prospects of American involvement. On November 19, 1919, the Senate rejected the Treaty of Versailles, significantly limiting the president's ability to pursue a foreign policy connected with the European postwar settlement.

Earlier, on October 10, warnings had been voiced during hearings in the United States that even a temporary deployment of American troops to enforce the future Treaty of Sèvres could lead to war with the Turkish nationalists:

“Even the temporary introduction of American troops to enforce the future Treaty of Sèvres would constitute a casus belli and would inevitably lead to a massive Turkish attack at any convenient moment, even without hostile actions on the part of the Armenians.”

The Armenian leadership continued to request at least military assistance. On January 7, 1920, Armen Garo wrote to Robert Lansing:

“It is indefensible and extremely cruel on the part of the friends of Armenia to deprive us of the means of self-defense if you yourselves are unable to protect us.”

Recognition of Armenia and Wilson's Arbitration

In the spring of 1920, American policy took a different direction: the United States was prepared to recognize Armenia diplomatically, but not to assume military obligations for its defense.

On March 19, the Senate finally rejected the proposed mandates over the Ottoman Empire. However, on April 23, 1920, the United States recognized the government of the Republic of Armenia.

On April 24, Alexander Aharonian proposed extending Armenia's borders to Erzincan, arguing that Armenian forces were capable of capturing Erzurum themselves if provided with sufficient weapons, ammunition, and moral support from the Allies:

“The Armenians were quite capable of capturing Erzurum themselves if the Allies provided sufficient weapons, ammunition, and moral support.”

On April 26, the San Remo Conference invited Wilson to act as arbitrator in determining the Armenian-Turkish border.

On May 17, the president agreed to assume this role. On May 24, he appealed to Congress to grant the United States a mandate over Armenia. However, the U.S. Congress did not support the initiative. According to Aharonian's assessment:

“Wilson, fully understanding that his proposal would necessarily be rejected, …nevertheless appealed in order to relieve himself of responsibility.”

On June 1, 1920, the Senate rejected the mandate proposal. As a result, Wilson was effectively left with an arbitration function.

The Treaty of Sèvres and the Armenian-Turkish War

During the summer and autumn of 1920, the arbitration process continued against the backdrop of the rapid strengthening of the Turkish national movement.

On August 6, Secretary of State Bainbridge Colby explained the delay in preparing the decision by stating:

“The study and examination of various historical and cartographic documents… required sufficient time.”

On August 10, 1920, the Treaty of Sèvres was signed between the victorious Allied powers and the Ottoman Empire. The treaty provided for the recognition of Armenia as an independent state and referred the question of the Armenian-Turkish border to Wilson's arbitration. However, the final decision on the border had not yet been issued.

The Armenian side continued to warn the Allies of the growing threat, emphasizing that the republic was effectively “fighting for its existence.”

On September 28, 1920, the Armenian-Turkish War began. By that time, the arbitration report was already nearing completion.

On November 22, 1920, Woodrow Wilson signed the arbitral decision, known as the Wilsonian arbitration award on the Armenian-Turkish border. The document was based not only on historical and ethnographic considerations but also took economic factors and security issues into account. It also provided for the creation of a demilitarized zone.

However, the decision was issued after the beginning of the Armenian-Turkish War, under circumstances in which the military and political situation had already changed dramatically. The United States was neither prepared nor politically capable of enforcing the decision by military means.

Conclusion

Between 1919 and 1920, American policy toward Armenia moved from discussions of a large-scale mandate over the Ottoman Empire toward limited diplomatic support and international arbitration.

At the beginning of the Paris Peace Conference, Wilson considered the possibility of extensive American involvement in the affairs of the Ottoman Empire and Armenia. In the spring of 1919, he even publicly contemplated accepting a mandate over Armenia and promised to help establish territory for the Armenians “in the dimensions you desire.”

However, financial costs, the need to deploy substantial military forces, opposition in Congress, changing American public opinion, and the lack of political consensus within the United States gradually made a full-scale mandate practically impossible.

Ultimately, the United States recognized the government of the Republic of Armenia but did not assume an obligation to defend it militarily. Wilson agreed to act as an arbitrator and signed his decision on the Armenian-Turkish border in November 1920. By the time it was signed, however, the Republic of Armenia was already at war with Turkey, and the international situation was changing rapidly.

Thus, American policy toward the Armenian question combined diplomatic recognition and support with a gradual retreat from direct military and financial commitments. This gap between diplomatic intentions and the ability to implement them in practice became one of the defining features of American policy toward Armenia after the First World War.

🇷🇺 Арбитражное решение Вудро Вильсона. Первая Республика Армения

2026-09-24T15:14:59.498Z

Первая Республика Армения

Парижская мирная конференция 1919–1920 годов стала одним из важнейших этапов определения послевоенного устройства Ближнего Востока и будущего Османской империи. Вопрос об Армении занимал в этих дискуссиях особое место. Соединённые Штаты первоначально рассматривали возможность значительного участия в судьбе Османской империи и Армении, однако постепенно американская политика столкнулась с серьёзными финансовыми, военными и внутриполитическими ограничениями.

Начало Парижской конференции

В начале 1919 года президент США Вудро Вильсон проявлял значительную осторожность в отношении армянского вопроса. Вашингтон стремился укрепить свои позиции на территории бывшей Османской империи, поддерживая тесные отношения с Великобританией и одновременно сохраняя мирный тон в контактах с Россией.

При этом Вильсон не хотел подвергать американскую армию новым рискам или брать на себя значительные финансовые обязательства ради разорённой Армении, восстановление которой требовало огромных инвестиций.

18 января 1919 года, во время важной беседы с Погосом Нубаром, президент США выступил против официального самостоятельного представительства армянской стороны на конференции. Вильсон объяснял свою позицию тем, что:

«Цивилизованный мир защитит их интересы так же прилежно, как если бы они это делали сами».

В этот период лидеры Антанты пришли к общему пониманию: европейские державы должны были вынудить Османскую империю подписать мирный договор, тогда как Соединённые Штаты могли выступить посредником и арбитром при определении новой границы между Турцией и Арменией.

30 января 1919 года была принята резолюция, предусматривавшая отделение Западной Армении от Османской империи. Одновременно Вильсон проявлял интерес к возможной американской оккупации Константинополя или Месопотамии. Армянские делегации, однако, опасались, что США могут потерять интерес к Армении, если не получат более широкого мандата на Закавказье. Александр Агаронян писал по этому поводу:

«В обратном случае, — они, возможно, не заинтересуются только Арменией».

Вильсон и идея американского мандата

Весной 1919 года дискуссии о возможном американском мандате приобрели более конкретный характер. 20 марта Вильсон открыто заговорил о возможности принятия Соединёнными Штатами мандата на всю Османскую империю. Предполагалось отделение шести армянских вилайетов и Киликии.

17 апреля 1919 года Вильсон принял армянскую делегацию в составе Александра Агароняна, Погоса Нубара и Александра Тер-Акопяна. Во время встречи президент сделал весьма оптимистичное заявление:

«Если Америка когда-либо примет мандат на какую-либо страну, то это безусловно будет Армения. …Я стараюсь обеспечить [вашему] народу территорию в желаемых вами размерах и… надеюсь добиться успеха. …Ваш вопрос развивается очень удачно».

Эти слова создали у армянского руководства ожидание возможного масштабного американского участия. Агаронян сообщал в Ереван, что:

«Английские войска не уйдут целиком из нашей страны, пока американцы не придут им на замену».

Однако уже 5–6 мая Вильсон начал проявлять гораздо большую осторожность. Он указывал, что не обладает единоличными полномочиями для принятия решения о мандате и что окончательное согласие должно быть получено от Конгресса. Президент подчёркивал, что не может «вынести сейчас решение, смогут ли Соединённые Штаты взять мандат».

Вильсон также настаивал на необходимости единого управления над всей Турцией. Поэтому 13–14 мая продолжали обсуждаться различные варианты, включая объединение Армении и Константинополя в рамках одного американского мандата.

Ослабление американского энтузиазма

Летом 1919 года первоначальный американский энтузиазм начал заметно ослабевать. Одновременно в США усиливалось внутриполитическое сопротивление дальнейшему участию страны в европейских и ближневосточных делах.

21 мая обсуждались планы американского контроля над проливами, Западной Арменией и Киликией. Однако 26 июня Вильсон отклонил вопрос о Босфоре, имевшем важнейшее значение для предполагаемого армянского мандата.

1 июля Герберт Гувер заявил, что американский мандат может быть осуществлён только в связи с Месопотамией, поскольку положение проливов непосредственно связано с Россией. Одновременно США приняли решение не предпринимать активных действий до «полного и очень тщательного установления географических границ» Армении.

Проблема заключалась не только во внешней политике. Американское общество и Конгресс всё более неохотно относились к возможности отправки войск и принятия новых финансовых обязательств.

12 августа посол Джеймс Девис отмечал:

«Постоянное размещение американских войск… невозможно в военном и политическом плане».

23 августа государственный секретарь Роберт Лансинг также указал на финансовые и политические препятствия:

«Нет наличных средств для подобной цели. …Настроение ряда сенаторов, а также их враждебность к президенту и всему, что он защищает, столь сильна, что обращение к Конгрессу лишь подольёт масла в уже бушующий огонь».

Тем временем армянское правительство продолжало рассчитывать на внешнюю поддержку. 11 июля Александр Хатисян обратился с просьбой о помощи в снабжении 30 тысяч армянских солдат.

Миссия Харборда и отказ от военных обязательств

Осенью 1919 года американская политика окончательно начала смещаться в сторону отказа от масштабных военных обязательств.

1 ноября генерал Джеймс Харборд передал предложение о переговорах с Анкарой. Его миссия изучила возможность американского мандата и оценила его предполагаемую стоимость примерно в 756 миллионов долларов. Для его осуществления, согласно расчётам миссии, могло потребоваться до 200 тысяч военнослужащих сроком на пять лет.

Эти цифры демонстрировали масштаб обязательств, которые пришлось бы принять Соединённым Штатам.

Дополнительным ударом по перспективам американского участия стало решение Сената. 19 ноября 1919 года он отверг Версальский договор, что существенно ограничило возможности президента проводить внешнеполитический курс, связанный с европейским послевоенным урегулированием.

Ещё 10 октября на слушаниях в США звучали предупреждения, что даже временный ввод американских войск для обеспечения будущего Севрского договора может привести к войне с турецкими националистами:

«Даже временный ввод американских войск для обеспечения будущего Севрского договора станет casus belli и неизбежно приведёт к массированному турецкому нападению в любой удобный для противника момент и даже без враждебных действий со стороны армян».

Армянское руководство продолжало просить хотя бы военной помощи. 7 января 1920 года Армен Гаро писал Роберту Лансингу:

«Непростительно (indefensible) и крайне жестоко со стороны друзей Армении лишать нас средств самообороны, если вы сами не в состоянии нас защитить».

Признание Армении и арбитраж Вильсона

Весной 1920 года американская политика приобрела иной характер: Соединённые Штаты были готовы к дипломатическому признанию Армении, но не к принятию военных обязательств по её защите.

19 марта Сенат окончательно отверг османские мандаты. Однако уже 23 апреля 1920 года США признали правительство Республики Армения.

24 апреля Александр Агаронян предложил расширить границы Армении до Эрзнки, утверждая, что армянские силы способны самостоятельно овладеть Эрзерумом при наличии достаточного количества оружия, боеприпасов и моральной поддержки со стороны союзников:

«Армяне были вполне способными самостоятельно захватить Эрзерум, если Союзники предоставят достаточно оружия, боеприпасов и окажут моральную поддержку».

26 апреля конференция в Сан-Ремо пригласила Вильсона выступить арбитром при определении армяно-турецкой границы.

17 мая президент согласился принять эту роль. 24 мая он обратился к Конгрессу с просьбой предоставить Соединённым Штатам мандат на Армению. Однако американский Конгресс не поддержал эту инициативу. По оценке Агароняна:

«Вильсон, хорошо понимая, что его предложение обязательно будет отклонено, …тем не менее, обратился, чтобы снять с себя ответственность».

1 июня 1920 года Сенат отклонил предложение о мандате. В результате за Вильсоном фактически осталась прежде всего арбитражная функция.

Севрский договор и армяно-турецкая война

Летом и осенью 1920 года процесс арбитража продолжался на фоне стремительного усиления турецкого национального движения.

6 августа государственный секретарь Бейнбридж Колби объяснял задержку с подготовкой решения тем, что:

«Изучение и проверка различных исторических и картографических документов… требовали достаточного времени».

10 августа 1920 года был подписан Севрский мирный договор между державами-победительницами и Османской империей. Договор предусматривал признание Армении независимым государством и передавал вопрос об определении границы между Арменией и Турцией на арбитраж Вильсона. Однако окончательное решение по границе ещё отсутствовало.

Армянская сторона продолжала предупреждать союзников о растущей угрозе, подчёркивая, что республика фактически «вела борьбу за своё существование».

28 сентября 1920 года началась армяно-турецкая война. К этому времени арбитражный отчёт уже находился на завершающей стадии подготовки.

22 ноября 1920 года Вудро Вильсон подписал арбитражное решение, известное как Вильсоновская арбитражная граница. Документ основывался не только на исторических и этнографических аргументах, но и учитывал экономические факторы и вопросы безопасности. В нём также предусматривалось создание демилитаризованной зоны.

Однако решение оказалось принято уже после начала армяно-турецкой войны, в условиях радикально изменившейся военно-политической обстановки. Американская сторона не располагала готовностью или политическими возможностями для практического обеспечения этого решения.

Заключение

В 1919–1920 годах американская политика в отношении Армении прошла путь от обсуждения масштабного мандата над Османской империей до ограниченной дипломатической поддержки и международного арбитража.

В начале Парижской конференции Вильсон рассматривал возможность широкого американского участия в судьбе Османской империи и Армении. Весной 1919 года он даже публично допускал принятие мандата на Армению и обещал содействовать созданию для армян территории «в желаемых вами размерах».

Однако финансовые расходы, необходимость направить значительные военные силы, сопротивление Конгресса, изменение американских общественных настроений и отсутствие политического согласия внутри США постепенно сделали полноценный мандат практически невозможным.

В итоге Соединённые Штаты признали правительство Республики Армения, но не приняли на себя обязательство защищать её военной силой. Вильсон согласился выступить арбитром и в ноябре 1920 года подписал решение по армяно-турецкой границе. Однако к моменту его подписания Республика Армения уже находилась в состоянии войны с Турцией, а международная обстановка стремительно менялась.

Таким образом, американская политика в армянском вопросе сочетала дипломатическое признание и поддержку с постепенным отказом от прямых военных и финансовых обязательств. Именно этот разрыв между дипломатическими намерениями и возможностью их практической реализации стал одной из важнейших особенностей американской политики в отношении Армении после Первой мировой войны.

🇦🇲 Սևրի պայմանագիր։ Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն

2026-09-24T14:53:23.650Z

Առաջին Հայաստանի Հանրապետություն

Սևրի հաշտության պայմանագիրը, որը ստորագրվեց 1920 թվականի օգոստոսի 10-ին Օսմանյան կայսրության և Առաջին համաշխարհային պատերազմում հաղթանակած Դաշնակից տերությունների միջև, դարձավ Օսմանյան կայսրության հետպատերազմյան բաժանման գործընթացի գագաթնակետը։ Պայմանագիրը պաշտոնապես սահմանում էր Օսմանյան կայսրության պարտությունից հետո խաղաղության պայմանները և շարունակում էր այն գործընթացը, որը սկսվել էր Մուդրոսի զինադադարի ստորագրումից հետո։

Պայմանագրի նախապատրաստումը

Ապագա հաշտության պայմանագրի նախապատրաստումը սկսվեց Սան Ռեմոյի համաժողովում, որը տեղի ունեցավ 1920 թվականի ապրիլի 18–26-ը։ Դաշնակից տերությունների ներկայացուցիչները մշակեցին համաձայնագրի հիմնական դրույթները և օսմանյան կառավարությունից պահանջեցին մեկ ամսվա ընթացքում ներկայացնել իր պատասխանը։

Նախկին մեծ վեզիր Թևֆիկ փաշան, ծանոթանալով նախագծին, այն բնութագրեց որպես փաստաթուղթ, որը «անհամատեղելի էր անկախության և նույնիսկ պետականության գաղափարների հետ»։ Դրանից հետո նախագիծը ներկայացվեց օսմանյան կառավարությանը՝ հետագա քննարկման համար։

Օսմանյան հանձնաժողովը փորձեց փոփոխություններ մտցնել որոշ դրույթներում։ Սակայն 1920 թվականի հունիսի 25-ին Դաշնակից տերությունները մերժեցին առաջարկված փոփոխությունները։ Կոստանդնուպոլսին տրվեց ընդամենը տասը օր՝ պայմանները գրեթե առանց փոփոխությունների ընդունելու համար։ Ժամանակի մամուլը նշում էր, որ Բարձրագույն Դուռը փաստացի կանգնած էր հաղթող տերությունների պահանջներն ընդունելու կամ նրանց հետ առճակատումը շարունակելու ընտրության առջև։

Սուլթանի խորհրդի որոշումը

Պայմանագրի վերաբերյալ վերջնական որոշում կայացնելու նպատակով սուլթան Մեհմեդ VI-ը 1920 թվականի հուլիսի 22-ին հրավիրեց Սուլթանության խորհուրդը։ Նիստը հնարավորություն էր տալիս պայմանագրի ընդունման պատասխանատվությունը կիսել պետության բարձրաստիճան և կրոնական պաշտոնյաների հետ։

Խորհրդին մասնակցում էին 57 պատվիրակներ, այդ թվում՝ կառավարության, Սենատի և բարձրագույն հոգևորականության ներկայացուցիչներ։ Թուրքական ազգային շարժման ներկայացուցիչները հրավիրված չէին։

Մեծ վեզիր Դամաթ Ֆերիդ փաշան հայտարարեց, որ երկիրը հայտնվել էր փլուզման եզրին՝ «Միություն և առաջադիմություն» կոմիտեի տասնամյա սխալների հետևանքով։ Միևնույն ժամանակ նա պնդում էր, որ Կոստանդնուպոլիսը մնում էր թուրքերի ձեռքում՝ դաշնակից տերությունների՝ սուլթանի նկատմամբ ունեցած վստահության շնորհիվ։

Ներքին գործերի նախարար Ռեշիթ բեյի հուլիսի 17-ի հեռագրի քննարկումից հետո, որում նշվում էր, որ Դաշնակիցները չեն ընդունելու որևէ արդարացում կամ պայմանագրի էական փոփոխություն, խորհուրդը քվեարկեց պայմանագիրն ընդունելու օգտին։

Միակ ձեռնպահը Թոփչու Ֆերիքի Ռըզա փաշան էր։

Ստորագրումը Սևրում

1920 թվականի օգոստոսի 10-ին պայմանագիրը ստորագրվեց Ֆրանսիայում՝ Սևր քաղաքի ճենապակու գործարանի ցուցասրահում։

Օսմանյան կայսրությունը ներկայացնում էին երեք պատվիրակներ՝

նախկին դեսպան Հադի փաշան,
նախկին կրթության նախարար Ռըզա Թևֆիկ Բյոլյուքբաշին,
Բեռնում Օսմանյան կայսրության դեսպանատան երկրորդ քարտուղար Ռեշաթ Հալիսը։

Պայմանագիրը Օսմանյան կայսրության նկատմամբ սահմանում էր չափազանց խիստ տարածքային, ռազմական և ֆինանսական սահմանափակումներ։

Ֆինանսական և ռազմական սահմանափակումները

Դաշնակից տերությունները ստանում էին Օսմանյան կայսրության ֆինանսական համակարգի նկատմամբ լայն վերահսկողություն։ Պայմանագիրը նախատեսում էր ազգային բյուջեի վերահսկողություն, Օսմանյան բանկի ակտիվների նկատմամբ վերահսկողություն և կապիտուլյացիաների համակարգի վերականգնում։

Ռազմական դրույթները խիստ սահմանափակում էին Օսմանյան կայսրության՝ սեփական զինված ուժեր պահպանելու հնարավորությունները։ Բանակի թվաքանակը սահմանափակվում էր 50 700 զինծառայողով։ Արգելվում էր ռազմաօդային ուժերի ստեղծումը, իսկ նավատորմը կրճատվում էր մինչև յոթ շլյուպ և վեց տորպեդային նավակ։

Պայմանագիրը ներառում էր նաև պատերազմական հանցագործությունների համար պատասխանատվության վերաբերյալ դրույթներ։ 230-րդ հոդվածը նախատեսում էր Դաշնակից տերություններին հանձնել այն անձանց, որոնց նրանք կարող էին պահանջել պատասխանատվության ենթարկել 1914 թվականի օգոստոսի 1-ին Օսմանյան կայսրության կազմում գտնվող տարածքներում պատերազմի ընթացքում իրականացված կոտորածների համար։

Պայմանագիրը ներառում էր նաև փոքրամասնությունների իրավունքների պաշտպանության վերաբերյալ դրույթներ և նախատեսում էր 1914 թվականի նոյեմբերի 1-ից հետո կատարված իսլամացման դեպքերի չեղարկումը։

Օսմանյան կայսրության տարածքային բաժանումը

Սևրի պայմանագիրը արմատապես փոխում էր Մերձավոր Արևելքի քաղաքական քարտեզը։

Ֆրանսիան ստանում էր Սիրիայի և Լիբանանի մանդատը և ամրապնդում իր ազդեցությունը Կիլիկիայում ու հարավարևելյան Անատոլիայում։

Մեծ Բրիտանիան ստանում էր Պաղեստինի և Իրաքի մանդատները։

Առանձին դրույթ էր վերաբերում Պաղեստինին։ 95-րդ հոդվածը նախատեսում էր տարածքի կառավարումը Դաշնակից տերությունների կողմից նշանակված մանդատար պետությանը և նրան հանձնարարում էր իրականացնել բրիտանական կառավարության կողմից 1917 թվականի նոյեմբերի 2-ին արված հայտարարությունը՝ կապված Պաղեստինում հրեա ժողովրդի ազգային օջախի ստեղծման հետ։ Միևնույն ժամանակ պայմանագիրը նախատեսում էր Պաղեստինի ոչ հրեական համայնքների քաղաքացիական և կրոնական իրավունքների պաշտպանությունը։

Իտալիան պահպանում էր Դոդեկանեսյան կղզիները և ազդեցության գոտի Անթալիայի շրջանում։

Հունաստանին էր փոխանցվում Արևելյան Թրակիան, ինչպես նաև տրվում էր Զմյուռնիան կառավարելու իրավունք՝ հինգ տարի անց հանրաքվե անցկացնելու հնարավորությամբ։

Հայկական հարցը

Սևրի հաշտության պայմանագիրը առանձնահատուկ նշանակություն ուներ Հայկական հարցի համար։

Օսմանյան կայսրությունը համաձայնում էր ճանաչել Հայաստանը որպես «ազատ և անկախ պետություն»։ Էրզրումի, Տրապիզոնի, Վանի և Բիթլիսի վիլայեթներում Թուրքիայի և Հայաստանի միջև վերջնական սահմանը պետք է որոշվեր Միացյալ Նահանգների նախագահի արբիտրաժի միջոցով։

89-րդ հոդվածում նշվում էր.

«Թուրքիան և Հայաստանը, ինչպես նաև մյուս Բարձր պայմանավորվող կողմերը համաձայնում են Միացյալ Նահանգների նախագահի արբիտրաժին հանձնել Էրզրումի, Տրապիզոնի, Վանի և Բիթլիսի վիլայեթներում Թուրքիայի և Հայաստանի միջև սահմանը որոշելու հարցը և ընդունել նրա որոշումը, ինչպես նաև այն պայմանները, որոնք նա կարող է սահմանել Հայաստանին դեպի ծով ելք տրամադրելու և նշված սահմանին հարակից թուրքական տարածքի որևէ հատվածի ապառազմականացման վերաբերյալ»։

Այսպիսով, պայմանագիրը նախատեսում էր Հայաստանի տարածքի զգալի ընդլայնման հնարավորություն՝ Օսմանյան վիլայեթների հաշվին, ինչպես նաև Հայաստանին դեպի ծով ելք տրամադրելու հնարավորություն։

Սահմանների վերաբերյալ վերջնական որոշումը պետք է կայացներ ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնը։

Քրդական հարցը

Սևրի պայմանագիրը նախատեսում էր նաև ինքնավար կամ անկախ Քրդստանի ստեղծման համար անհրաժեշտ քաղաքական գործընթաց։

Պայմանագիրը նկարագրում էր Թուրքական Քրդստանի ենթադրյալ սահմանները։ Դրանք, մասնավորապես, պետք է անցնեին Էրզրումի, Էրզինջանի, Քեմախի, Արաբկիրի, Բեշնիի, Դիվիկի, Հարրանի, Էրբիլի, Սուլեյմանիայի և այլ շրջաններով։

Հետագայում նախատեսվում էր հանրաքվե անցկացնել Քրդստանի քաղաքական կարգավիճակի վերաբերյալ։

Հակամարտությունը Անկարայի և Կոստանդնուպոլսի միջև

Սևրի պայմանագրի ստորագրումը տեղի ունեցավ Կոստանդնուպոլսի օսմանյան կառավարության և թուրքական ազգային շարժման միջև խորացող հակամարտության պայմաններում։ Ազգային շարժումը սեփական քաղաքական կենտրոնն էր ստեղծել Անկարայում։

Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովը, որը ղեկավարում էր Մուստաֆա Քեմալ փաշան, դեմ էր սուլթանական կառավարության կողմից կնքվող համաձայնագրերին։

Դեռևս 1920 թվականի հունիսի 7-ին, Սևրի պայմանագրի պաշտոնական ստորագրումից առաջ, Ազգային մեծ ժողովը անվավեր էր հայտարարել Կոստանդնուպոլսի կառավարության կողմից 1920 թվականի մարտի 16-ից հետո կնքված բոլոր պայմանագրերը։

Այսպիսով, պայմանագրի ստորագրման պահին փաստացի գոյություն ունեին երկու քաղաքական կենտրոններ, որոնք հավակնում էին ներկայացնել Թուրքիան։ Կոստանդնուպոլսի կառավարությունը պաշտոնապես ստորագրեց Սևրի պայմանագիրը, մինչդեռ Անկարան հրաժարվեց ճանաչել դրա դրույթները։

Սևրի պայմանագրի նշանակությունը

Սևրի պայմանագիրը փորձ էր իրավականորեն ձևակերպելու նախկին Օսմանյան կայսրության հետպատերազմյան կարգավորումը և նրա տարածքների վերաբաշխումը նոր պետությունների, մանդատային տարածքների և Դաշնակից տերությունների ազդեցության գոտիների միջև։

Պայմանագիրը առանձնահատուկ նշանակություն ուներ Հայաստանի համար, քանի որ հետպատերազմյան միջազգային կարգավորման շրջանակներում այն նախատեսում էր անկախ հայկական պետության ճանաչում և նրա սահմանների հարցի միջազգային արբիտրաժ։

Սակայն պայմանագիրը չմտավ ուժի այն ձևով, ինչպես ի սկզբանե նախատեսված էր։ Մուստաֆա Քեմալի գլխավորած թուրքական ազգային շարժումը հրաժարվեց ճանաչել դրա դրույթները, իսկ դրան հաջորդած Թուրքիայի անկախության պատերազմը էապես փոխեց տարածաշրջանի քաղաքական իրավիճակը։