Hrodna 11:27

Ад першага гудка да зніклых рэек. Гісторыя чыгуначнай станцыі Парэчча

2026-04-21T11:06:46.026Z

Гісторыя не любіць цішыні, але часам выбірае для сваіх самых гучных прэм'ер схаваныя ад мітусні месцы. Сёння Парэчча — гэта спакойная вёска каля самай мяжы з Літвой, але ў гісторыі Гродзеншчыны менавіта гэтая кропка на карце доўгі час была важным транзітным і тэхналагічным хабам. Менавіта тут, у Парэччы, у 1862 годзе пачаў адлічвацца летапіс чыгункі на беларускай зямлі.

Рэтра-лакаматыў прыбывае на станцыю Парэчча, 2012 год. Крыніца: rw.by

Чыгунка ў векавых дубровах

У сярэдзіне ХІХ стагоддзя на месцы будучых чыгуначных шляхоў у ваколіцах Парэчча шумелі векавыя дубровы. Калі Расійская імперыя пачала будаваць другую ў сваёй гісторыі буйную магістраль — Пецярбургска-Варшаўскую чыгунку, — маршрут прайшоў акурат праз гэтыя лясы.

У снежні 1862 года ў Парэччы прагучаў першы на землях Беларусі чыгуначны гудок. Там адкрыўся адзін з першых у краіне чыгуначных вакзалаў, а станцыя абрасла інфраструктурай: побач усталявалі воданапорныя вежы для запраўкі паравозаў, пабудавалі склады. Больш за тое, пры станцыі з часам з’явіўся нават свой чыгуначны клуб. Рух быў шчыльным: ужо да канца стагоддзя праз Парэчча штодня праходзілі па 12–14 кур'ерскіх, пасажырскіх і таварных цягнікоў.

Вакзал у Парэччы ў часы Расійскай імперыі. Крыніца: vgr.by

Скрадзены паравоз: як адна памылка сарвала план паўстанцаў

Усяго праз тры месяцы пасля адкрыцця лініі чыгунка ледзь не стала арэнай для ўзброенага бунту.

Ішоў 1863 год, пачыналася паўстанне Кастуся Каліноўскага. Гродзенская моладзь шукала спосаб хутка далучыцца да атрада Людвіка Нарбута, які рухаўся з боку Ліды. Месца сустрэчы абралі з тактычным разлікам: густыя парэцкія пушчы давалі надзейнае партызанскае сховішча, а чыгунка дазваляла пераадолець 30 кіламетраў ад Гродна хутчэй, чым царскі гарнізон паспеў бы падняць трывогу. План, распрацаваны начальнікам гродзенскай станцыі Леонам Кульчыцкім, быў для свайго часу геніяльным і дзёрзкім: захапіць цягнік прама на вакзале ў Гродне і па рэйках імкліва перакінуць сілы ў Парэчча.

Захоп цягніка ў Гродне. Малюнак створаны пры дапамозе ШІ

Вечарам 14 сакавіка ў адрыне каля гродзенскага вакзала сабралося каля сотні чалавек — гімназісты, рабочыя, шляхта. Ім раздалі стрэльбы, кінжалы і косы, і яны пачалі займаць вагоны дзяжурнага цягніка. Кульчыцкі, заняўшы месца ў лакаматыве, даў свісток да адпраўлення.

Але ў ідэальным плане была адна хіба: начальнік станцыі не папярэдзіў аб узброеным захопе машыніста Вінтэра. Калі машыніст выйшаў на перон і атрымаў пісталет да скроні з патрабаваннем кіраваць цягніком, ён не стаў спрачацца. Вінтэр спакойна ўзняўся ў кабіну, але па дарозе паспеў кінуць свайму памочніку Якімовічу ўсяго адно кароткае слова: «Вагон!».

Паўстанцы не надалі гэтаму ўвагі, не ведаючы, што гэта быў сігнал на расчэпку. Памочнік імгненна адчапіў вагоны ад лакаматыва. Калі паравоз пад свіст куляў ірвануў у бок Парэчча, дзясяткі ўзброеных юнакоў засталіся ў нерухомых вагонах на гродзенскім пероне.

Да Парэчча даехала толькі 7-8 чалавек. Астатнія спрабавалі растварыцца ў начным горадзе, але іх хутка вылічылі па запэцканых і мокрых ад дажджу чаравіках. Вынік быў прадказальна цяжкім: арышты (73 чалавекі) і высылкі ў Сібір (25 чалавек). Сам Леон Кульчыцкі загінуў у баях летам таго ж года.

18 кіламетраў да здароўя: навошта спатрэбілася новая лінія

Прайшло яшчэ сем дзесяцігоддзяў. У 1930-я гады Парэчча зноў апынулася ў цэнтры ўвагі чыгуначнікаў — на гэты раз дзякуючы геаграфічнай блізкасці да Друскенікаў.

Друскенікі — гэта прэстыжны бальнеялагічны (то бок, заснаваны на мінеральных водах) курорт, куды з сярэдзіны XIX стагоддзя літаральна паломнічала эліта, інтэлігенцыя і ўрадоўцы. У міжваенны час асабліва яго любіў кіраўнік польскай дзяржавы Юзаф Пілсудскі, які меў у Друскеніках нават уласную імянную лавачку для сузірання хваляў Нёмана.

Але існавала лагістычная перашкода. Прамых рэйсаў не было. Публіка даязджала да Парэчча хуткім цягніком, пасля чаго людзям даводзілася выгружаць свае рэчы і наймаць конныя экіпажы, каб яшчэ амаль 18 кіламетраў пераадольваць па лясной гравійцы.

Будаўніцтва чыгуначнай лініі Парэчча — Друскенікі. Члены Kolejowe Przysposobienie Wojskowe пазіруюць для фотаздымка. Жнівень 1934 года. Крыніца: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Каб зрабіць дарогу адпаведнай статусу курорта, улады прынялі рашэнне: пабудаваць ад Парэчча асобнае чыгуначнае адгалінаванне ў бок Друскенік.

Паравоз у гірляндах 1934 года

Будаўніцтва прайшло паспяхова, і 6 кастрычніка 1934 года адбылося ўрачыстае адкрыццё новай галіны чыгункі. Калі ў 1862 годзе на чыгунку глядзелі з асцярогай, то ўжо ў 1934-м гэта было свята камфорту і прагрэсу, задакументаванае фатографамі і журналістамі цэнтральных выданняў.

Занатоўка аб адкрыцці лініі ў газеце «Kurjer Warszawski» (1934, №276)

Такі тэкст тэлеграфаваў у газету «Kurjer Warszawski» яе віленскі карэспандэнт:

Асвячэнне лініі Парэчча — Друскенікі. 6-га дня бягучага месяца ў Друскеніках адбылося ўрачыстае адкрыццё новазбудаванай чыгуначнай лініі Парэчча — Друскенікі. У 9.30 гадзін у Друскенікі прыбыў цягнік з Варшавы, на якім прыехалі прадстаўнікі цэнтральных улад з міністрам камунікацыі Буткевічам на чале. У 9.45 гадзін пачалася святая імша, якую адправіў Яго Эксцэленцыя ксёндз арцыбіскуп Ялбжыкоўскі. Пасля імшы Яго Эксцэленцыя ксёндз мітрапаліт Ялбжыкоўскі асвяціў новазбудаваную чыгунку і выступіў з прамовай, пасля чаго міністр Буткевіч перарэзаў сімвалічную стужку. Дырэктар дзяржаўных чыгунак інжынер Фалькоўскі выступіў з прамовай, у якой апісаў работы, выкананыя пры будаўніцтве лініі. Новазбудаваная лінія мае даўжыню каля 18 кіламетраў, яе бягучы кошт складае 1 080 тысяч злотых, застаецца выканаць яшчэ шэраг работ, якія будуць каштаваць 220 000 злотых, то бок агульны кошт будаўніцтва лініі склаў 1 300 тысяч. Будаўніцтва лініі доўжылася 5 месяцаў, на будоўлі было занята ў сярэднім 715 рабочых, не ўлічваючы брыгады К.П.К. і цэнтра працы №50. — Прадстаўнікі ўлад былі прынятыя абедам, арганізаваным віленскай чыгуначнай дырэкцыяй у курортным казіно.

Міністр камунікацыі Другой Рэчы Паспалітай Міхал Буткевіч пераразае стужку. 6 кастрычніка 1934 года. Крыніца: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Галоўным героем дня стала непасрэдна тэхніка — магутны пасажырскі паравоз Os24 пад бартавым нумарам 40. Каб падкрэсліць урачыстасць моманту, машыну літаральна апранулі ў лес: пераднюю частку густа абвешалі гірляндамі з яловых лапак і ўсталявалі святочны вянок вакол дзяржаўнага герба з белым арлом.

Першы цягнік на новым маршруце. Бачны ўпрыгожаны паравоз Os 24. Крыніца: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Надпіс «Warszawa-Druskieniki» красамоўна абвяшчаў пачатак новай эры ў турызме ў гэтым рэгіёне. Цяпер варшаўскі бамонд мог увечары сесці ў вагон у сталіцы, а раніцай, без ніякіх конных перасадак, выйсці ў Друскеніках, праязджаючы праз Парэчча. Машына дыхала парай, і здавалася, што гэты маршрут пракладзены на стагоддзі.

Расклад руху па лініі Парэчча — Друскенікі зімой 1937-1938 гадоў. Крыніца: асабісты архіў аўтара

Як знікла лінія Парэчча — Друскенікі

Лінія Парэчча — Друскенікі спраўна выконвала сваю функцыю нават падчас Другой сусветнай вайны. У савецкія часы Парэчча таксама заставалася важнай транзітнай станцыяй, а будынак вакзала станавіўся нават месцам для здымак кіно. Напрыклад, таму здымалі культавы ў пэўных колах фільм эпохі Перабудовы “Мяне клічуць Арлекіна”.

З распадам СССР артэрыя апынулася разарванай дзяржаўнай мяжой паміж Беларуссю і Літвой. Пасажырскі рух паступова згас, а ў пачатку 2000-х гадоў літоўскі бок прыняў рашэнне: дэмантаваць сваю частку шляхоў ад мяжы да Друскенікаў. Вясной 2000 года прайшоў апошні цягнік з Гродна ў Друскенікі праз Парэчча.

У пачатку 2020 года абмяркоўваліся планы па аднаўленні чыгуначнага злучэння паміж Друскенікамі і Гродна. Аднак планам не было наканавана ажыццявіцца. Сёння гістарычны будынак вакзала ў саміх Друскеніках ператвораны ў кемпінг і інфармацыйны цэнтр для турыстаў. Цягнікі туды больш не прыбываюць.

Станцыя Друскенікі. Від з былога перона ў кірунку Парэчча. 2010 год. Крыніца: https://railwayz.info

Што сёння?

Для беларускага боку Парэчча засталося важнай, хоць і лакальнай кропкай на карце. Рэйкі, якія калісьці неслі хуткасныя экспрэсы ў Еўропу і на літоўскі курорт, сёння абрываюцца перад дзяржаўнай мяжой. Вялікая транзітная эпоха засталася ў мінулым: калі ў канцы ХІХ стагоддзя тут штодня праходзіла да 14 цягнікоў далёкага праходжання, то сучасны расклад налічвае толькі 8 прыпынкаў рэгіянальных дызеляў на дзень — гэта чатыры пары эканомкласа, якія звязваюць Гродна з Парэччам і са станцыяй Узбярэж.

Вакзал у Парэччы ў нашыя дні. Крыніца: Wikimedia Commons

У канцы 2024 года найстарэйшы вакзал Беларусі перажыў «аптымізацыю». Баранавіцкае аддзяленне чыгункі скараціла штат, пакінуўшы з усяго персаналу толькі начальніка станцыі. Цяпер гістарычны будынак працуе па скарочаным графіку — толькі па буднях да 17:00. У выхадныя дні, калі пасажырапаток найбольшы (у цёплы сезон дызелі перавозяць да 600 чалавек), дзверы вакзала разам з касамі і прыбіральняй зачыненыя на ключ.

Сённяшнія пасажыры выходзяць на ціхі перон, які памятае і паўстанцаў 1863 года, і бляск варшаўскага бамонду, і грукат першых імперскіх лакаматываў. І хоць вялікая транзітная эпоха засталася ў мінулым, сам дух гісторыі з гэтай станцыі нікуды не знік — ён проста сышоў у цень векавых парэцкіх дуброваў, чакаючы тых, хто захоча яго пачуць.

Хмарачосы мінулых стагоддзяў: топ-3 самых высокіх храмаў Гродзеншчыны

2026-04-10T06:56:26.825Z

Спрадвеку галоўным выклікам для дойлідаў было пераадоленне зямнога прыцягнення: кожнае пакаленне імкнулася ўзвесці свае вежы і шпілі вышэй, чым у папярэднікаў. Нядаўна знакамітая Саграда-Фамілія ў Барселоне афіцыйна стала самым высокім храмам у свеце — яе вышыня дасягнула 172,5 метра. Каб абысці ўсіх канкурэнтаў на планеце, шэдэўру Антоніа Гаўдзі спатрэбілася больш за 140 гадоў будаўніцтва!

З гэтай нагоды мы сабралі топ самых высокіх храмаў Гродзеншчыны. Ад знакамітых на ўсю краіну неагатычных волатаў да трагічна страчанай спадчыны — вось дзе шукаць самыя высокія вежы ў нашым рэгіёне.

Барселонская Саграда-Фамілія — самы высокі храм у свеце. Фатаздымак зроблены дзякуючы супрацоўніцтву з Turisme de Barcelona

1. Нотр-Дам Гродзеншчыны: Траецкі касцёл у Гервятах (61 метр)

Абсалютны рэкардсмен Гродзенскай вобласці і адзін з самых высокіх касцёлаў усёй Беларусі. Яго шпіль уздымаецца на 61 метр — гэта адпавядае вышыні дваццаціпавярховага дома.

Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Гервятах. Крыніца: travel.by

Неагатычны помнік у Астравецкім раёне ўзводзілі на мяжы XIX і XX стагоддзяў (1899-1903 гады) па праекце архітэктара Аляксея Полазава, дапрацаваным Вацлавам Міхневічам. Гісторыя яго будаўніцтва абрасла легендамі: у прыватнасці, лічыцца, што для надання асаблівай трываласці ў вапнавы раствор дадавалі тысячы сырых яек, якія збіралі па навакольных вёсках. Лагістыку таксама прадумалі дасканала: цэглу выраблялі на спецыяльна пабудаваным побач заводзе, а дахоўку везлі цягнікамі з Германіі. Сёння Гервяты — гэта наша лакальная «Саграда» ў кантэксце турыстычнай прывабнасці.

2. Цагляная іголка: Траецкі касцёл у Шылавічах (55 метраў)

На фоне высокай папулярнасці гервяцкай святыні, манументальная пабудова ў Ваўкавыскім раёне захоўвае спакойную атмасферу, застаючыся невідавочным, але вельмі выразным пунктам на карце вобласці. Касцёл Святой Тройцы ўзвышаецца на 55 метраў і кардынальна змяняе ландшафт невялікага аграгарадка.

Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Шылавічах. Крыніца: vedaj.by

Храм будавалі з 1907 па 1914 год. Для сваёй лакацыі ён выглядае масіўна і строга. Манументальная цагляная вежа працуе як маяк і бачная за шмат кіламетраў да ўезду ў Шылавічы. Архітэктурны дэкор фасада не перацягвае на сябе ўвагу: уражанне дасягаецца за кошт чыстай геаметрыі, фактуры неатынкаванай чырвонай цэглы і, вядома, вышыні. Калі стаіш ля яго масіўных дзвярэй, маштаб пабудовы стварае адчуванне манументальнасці, параўнальнай з гістарычнымі саборамі Заходняй Еўропы.

3. Сэрца горада: Фарны касцёл у Гродне (каля 55 метраў)

Кафедральны сабор Святога Францыска Ксаверыя — галоўная вертыкаль гістарычнага цэнтра Гродна. Вышыня яго вежаў разам з крыжамі дасягае звыш паўсотні метраў.

Фарны касцёл у Гродне. Крыніца: Wikimedia Commons

У адрозненне ад геаметрычнай строгасці неаготыкі, гродзенскі Фарны — гэта ўрачыстае і дынамічнае барока. Езуіты, якія яго будавалі, імкнуліся стварыць адчуванне магутнасці не толькі праз вышыню, але і праз складаную пластыку фасада. Унутры ж знаходзіцца яшчэ адзін рэкорд — 21-метровы драўляны галоўны алтар, адзін з самых высокіх у Еўропе ў сваёй катэгорыі. Баракальныя вежы Фарнага стагоддзямі служылі арыенцірам, а на паўночнай з іх вядзе няспынны адлік часу адзін з самых старых дзеючых гадзіннікаў Усходняй Еўропы. Яго гісторыя пачынаецца з 1496 года на вежы гарадской ратушы, адкуль яго пазней і перанеслі на касцёл.

Спрэчка за 3 месца: гродзенскі касцёл бернардзінцаў

Касцёл Адшукання Святога Крыжа, або інакш бернардзінскі касцёл, знаходзіцца на высокім пагорку і візуальна ўзвышаецца над усім горадам. Таму яго часта называюць самым высокім у Гродне. Пры гэтым вышыня адзінай яго вежы таксама павінна быць каля 50 метраў. Але пакуль няма пераканаўчых дадзеных, будзем лічыць, што ён раздзяляе трэцяе месца з Фарным касцёлам.

Бернардынскі касцёл у Гродне. Фота: STRT LFA, unsplash.com

А яшчэ гэта самы стары каталіцкі храм Гродна. Ён спалучае рысы готыкі, рэнесансу і барока. Касцёл пабудавалі ў 1602-1618 гг., асобныя элементы дабудоўвалі ў XVIII ст. Высокую вежу-званіцу надбудоўвалі акурат тады – у 1788 годзе. Яе два верхнія познебарочныя ярусы спраектаваў архітэктар Міхалкевіч.

Прывід мінулага: Фара Вітаўта (50-60 метраў)

Гаворачы пра гарадскія вышыні, нельга не згадаць страчанае. Фара Вітаўта (касцёл Найсвяцейшай Панны Марыі) на працягу стагоддзяў была архітэктурным цэнтрам Гродна. Восенню 2026-га споўніцца 65 гадоў з моманту, як касцёл стаў часткай страчанай спадчыны: ён быў узарваны савецкімі ўладамі ў ноч з 28 на 29 лістапада 1961 года.

Фара Вітаўта (Гарнізонны касцёл) у Гродне. Фотаздымак 1935 года. Крыніца: Wikimedia Commons

Вышыня вежы Фары Вітаўта, у залежнасці ад гістарычнага перыяду і шматлікіх перабудоў (ад готыкі і маньерызму праз класіцызм да псеўдарускага стылю і неаготыкі), ацэньваецца ў 50–60 метраў. Храм перажыў пажары і войны, але быў знішчаны ў мірны час. Гэты выбух не толькі знішчыў гістарычны помнік, але і назаўжды змяніў візуальнае аблічча Гродна. Сёння мы можам толькі ўяўляць па старых фотаздымках, як выглядаў бы цэнтр горада, калі б гэты велічны храм застаўся на сваім месцы.

Галовы львоў, прылады лесарубаў і таямнічыя надпісы: якія “сакрэтныя” сімвалы можна ўбачыць на фасадах гродзенскіх будынкаў?

2026-02-20T14:47:07.090Z

Ці звярталі вы ўвагу ў час шпацыраў па Гродне на дэталі дэкору будынкаў? Сярод старых камяніц можна знайсці такія, на фасадах якіх схаваліся выявы жывёл, прылады працы або рэлігійныя сімвалы. А ў адным з месцаў Гродна можна знайсці нават подпіс караля! Мы зрабілі падборку сімвалаў на гістарычных дамах Гродна. Некаторыя з іх добра вядомыя, а некаторыя яшчэ трэба пашукаць, каб пабачыць.

“Дом лесарубаў” на Васілька

На фасадзе будынка па вуліцы Васілька, 14 размяшчацца перакрыжаваныя сякера з малатком і піла. Некаторыя гараджане называюць гэты будынак “Домам лесарубаў”. Маўляў, тут жылі цэлыя пакаленні людзей гэтай прафесіі. Таму выявы інструментаў і засталіся – як напамін.

Будынак на вуліцы Васілька, 14. Крыніца: Яндэкс Карты

Але гэта міф, бо першапачаткова будынак быў аднапавярховым. А другі паверх, на ўзроўні якога і размяшчаюцца інструменты, узвялі ў пачатку 1960-х гадоў.

«У дзяцінстве часта хадзіў міма гэтага дома, бо побач жылі мае дзядуля і бабуля. Дом на Васілька, тады Чапаева, у сярэдзіне 1960-х гг. паставілі на капрамонт. Частку, дзе зараз вісяць прылады, тады дабудавалі і над акном прымацавалі інструменты дрывасекаў. Яны нічога не сімвалізуюць, ніякія лесарубы там не жылі, проста стылізацыя», — расказваў краязнаўца Віктар Саяпін.

Іншая верагодная прычына з’яўлення гэтых сімвалаў — даўняя традыцыя будаўнікоў. У нас яна амаль забылася, а ў суседняй Польшчы ды многіх іншых краінах існуе дагэтуль (напрыклад, у Польшчы яна называецца “wiecha”). У час будаўніцтва дома над дахам размяшчалі сімвалы будаўнічых прафесій — пілу, сякеру, малаток і іншыя інструменты, разам з упрыгожаным вянком. Часам пасля паспяховага заканчэння будаўніцтва іх маглі замацаваць на фасадзе. Магчыма, гэты дом у 60-х перабудоўвалі акурат будаўнікі, якія яшчэ памяталі гэты стары звычай.

Будынак для “разумных”

Над вокнамі трэцяга паверха будынка па вуліцы Батанічай, 15 можна ўбачыць рэльефныя лацінскія літары TEPSIVA. Паводле краязнаўцы Наталлі Канюк – гэта скарачэнне лацінскага выразу “Табе, што праходзіш звонку, шлях да ісціны важнейшы”.

Будынак на вуліцы Батанічнай, 15. Фота: Яндэкс Карты

Будынак на вуліцы Батанічнай, 15. Фота: HH

Гродзенскі гісторык Андрэй Павач (сумесны псеўданім гісторыкаў Андрэя Чарнякевіча і Андрэя Вашкевіча) у кнізе “Легенды не старой Гародні” даваў і іншыя магчымыя тлумачэнні. Першае – надпіс з’явіўся пасля рамонту дома. Тады будаўнікі дзеля жарту змясцілі кожны па літары свайго імя. Другое – у перакладзе з фінскай мовы TEPSIVA азначае – “для разумных”.

Дом з сімвалам грузінскай знаці

Дом урача Алшыбаева на вуліцы Студэнцкай, 6 мае народную назву – “Дом з ільвамі”. На фасадзе будынка, над вокнамі, размешчаны маскароны ў выглядзе морд ільвоў.

Студэнцкая, 6 – “дом з ільвамі”. Фота: Дзяржаўны камітэт па маёмасці

Студэнцкая, 6 – “дом з ільвамі”. Фота: Hrodna 11:27

Паводле кнігі “Гродна. Біяграфія вуліц”, гэты будынак у 1906 годзе пабудаваў афіцэр расійскай арміі Георгій Чэлакаеў. А Чэлакаеў – гэта зрусіфікаваны варыянт грузінскага прозвішча Чалакашвілі. Князі Чалакашвілі належалі да старажытнага грузінскага роду. Львы – любімыя сімвалы грузінскай знаці. Нават шчыт з выявай Святога Георгія на сучасным дзяржаўным гербе Грузіі трымаюць менавіта гэтыя жывёлы.

З канца 2025 года будынак перарабляюць пад гатэль з назвай Mascaron Heritage. Назва адсылае да таго самага дэкаратыўнага рэльефу на фасадзе будынка.

Льва пад карнізам на будынку пошты на Ажэшкі, 9. Фота: Яндэкс Карты

Дарэчы, гэта не адзіны ў Гродне дом з ільвамі на фасадзе. Падобныя маскароны ёсць на будынку пошты на Ажэшкі №9. Прыгледзьцеся ў час шпацыру да карнізу над вокнамі другога паверху!

Але спачатку гэтых ільвоў там не было. Морды жывёл дадалі ў пасляваенныя гады. Будынак выглядаў быў моцна разбураны і разглядалі пытанне яго зносу. Але дом захаваўся дзякуючы Мікалаю Аляксандравічу Максімцу – ураджэнцу Беластока, былому вязню сталінскіх лагераў, які праектаваў будынкі ў Гродне (праўда, жыў сам у Лідзе). Ён пастанавіў не руйнаваць дом, а аднавіць, ды яшчэ і ўпрыгожыць – дадаць медальёны з ільвамі. Магчыма, гэта нейкая асацыяцыя з ленінградскай архітэктурай, якую архітэктар Максімец вельмі любіў.

Галоўны сімвал Гродна ёсць толькі на адным будынку

Будынак на Замкавай, 16 – былы палац Храптовічаў – адзіны ў горадзе, на фасадзе якога ёсць выява герба Гродна.

Сам будынак здаўна ўпрыгожаны барэльефамі вайсковай сімволікі. Сярод ляпніны ёсць лаўровыя вянкі – сімвал славы, перамогі і міру. Можна разгледзець элементы зброі і амуніцыі, напрыклад, элементы падобныя на калчаны са стрэламі і шлем з грэбенем.

Фасад палаца Храптовічаў на вуліцы Замкавай, 16. Фота: А Kostichev, Wikimedia Commons

Над уязной аркай размешчаны картуш з выявай герба Гродна. Але яго размясцілі на будынку даволі позна – у 1990-х гадах. Сёння ў былым палацы Храптовічаў размяшчаецца Музей гісторыі рэлігіі.

Манаграма караля Панятоўскага была не толькі на рэзідэнцыі Станіславова

На вуліцы Церашковай, 21 размяшчаецца будынак былой рэзідэнцыі караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага. Цэнтральны фасад пабудовы вылучаны паўкруглым эркерам, на атыку якога захавалася манаграма караля – SAR. Гэтае скарачэнне расшыфроўваецца як Stanislaus Augustus Rex (Станіслаў Аўгуст Кароль).

Былы палац Панятоўскага. Фота: Яндэкс Карты, F_Miklus

Манаграма караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага на фасадзе былога палаца, 2011 год. Фота: dworypogranicza.pl

Цікава, што на паркавым фасадзе рэзідэнцыі караля ў Аўгустова (сучасная вуліца Рэпіна) размяшчалася такая ж манаграма. Але да нашых часоў будынак не захаваўся.

Завод упрыгожвалі ўласнай кафляй

Адзін з будынкаў былой кафлярні князёў Друцкіх-Любецкіх на вуліцы Чырвонаармейскай упрыгожаны кафляй уласнай вытворчасці. Яе можна ўбачыць на франтоне будынка. На ёй выява трох дзяцей, якія грэюцца каля вогнішча.

Кафля на фасадзе будынка былой Станіславоўскай кафлярні. Фота: Hrodna 11:27

Цікава, што першапачаткова гэтая кафля размяшчалася пад акном. Але падчас рэканструкцыі будынка, яе размясцілі вышэй.

Ад акруговага суда да абласной пракуратуры

У будынку на вуліцы Савецкая, 31 у пачатку ХХ стагоддзя размяшчаўся Гродзенскі акруговы суд. Таму на фасадзе сярод прафіляваных філёнгаў з гірляндамі, лучковых сандрыкаў і арнаменту ў выглядзе меандр і дубовых галінак можна адшукаць слова “Законъ”.

Будынак на Савецкай, 31. Фота: Wikimedia Commons, Павел Петро

У міжваенны перыяд у гэтым будынку размяшчаліся аптэчны склад, крама галантарэі і бялізны, тытунёвая крама, а таксама крама Wina, wódka, likery i koniaki. У савецкі перыяд тут, акрамя крамы і абласнога камітэта Таварыства Чырвонага Крыжа, размяшчалася абласная пракуратура.

Паганскія матывы ў цэнтры Гродна

На франтоне драўлянага будынка па адрасе вуліцы Дзяржынскага, 10 размяшчаецца сімвал сонца. Паводле Наталлі Канюк гэта выразная апеляцыя да паганства. Гэты ж сімвал размешчаны на тарцы будынка з паўднёвага боку.

Будынак на Дзяржынскага, 10. Былы дом Вагнера. Фота: Яндэкс Карты

Дом збудаваў Леапольд Вагнер, які ў міжваенны час быў вядомым у Гродне сталяром. Ягоны сын быў таленавітым чырвонадрэўшчыкам, а ўнук Мікалай — вядомым у горадзе акцёрам драматычнага тэатра.

Крыжы абаранялі ад пажараў

На жылых будынках, якія будавалі католікі, часта можна ўбачыць сімволіку крыжа. На тарцовых сценах такіх пабудоў можна адшукаць вентыляцыйныя адтуліны ў выглядзе крыжа. Прыклад такога сімвала можна ўбачыць на вуліцы Віленскай, 14.

Крыж на фасадзе дома на Віленскай, 14. Фота: Вячэрні Гродна

Падобныя крыжы, але рамбічныя, размяшчалі на будынках лютэран. Такі можна знайсці на франтоне і тарцы дама на Антонава, 13.

Будынак на Антонава, 13. Фота: Яндэкс Карты

Дзе яшчэ можна знайсці сімвалы на будынках

На франтоне будынка пажарнага дэпо па вуліцы Замкавай, 19 размяшчаецца барэльеф каскі і двух тапароў.

На адной з вежаў будынка харальнай сінагогі выкананы барэльеф у выглядзе важнага сімвала іўдаізму – граната.

Вялікая сінагога на вуліцы Вялікая Траецкая. На правай вежы – сімвал граната. Фота: megapolis-real.by

Дом на вуліцы Паўлоўскага, 9б упрыгожаны яўрэйскімі шасціканцовымі зоркамі Давіда. У іўдзеяў гэта лічыцца сімвалам бясконцасці, зліяння мужчынскага і жаночага пачаткаў.

Зоркі Давіда на будынку па вуліцы Паўлоўскага, 9б. Фота: Вечерний Гродно

На некаторых будынках у цэнтры Гродна можна адшукаць таямнічыя надпісы GEORE. Такія нанесены на дамы па вуліцы Студэнцкай, №3 і №3а, а таксама на пабудове па вуліцы Леніна, 23а.

Надпіс «GEORE 1348» на доме №3 па вуліцы Студэнцкай. У гады апошняй нямецкай акупацыі вуліца мела спачатку назву №409, а пасля «Лотзэнэр-штрасэ». Фота: Hrodna 11:27

Што яны азначаюць краязнаўцы дасюль дакладна не ведаюць. Але гісторык Аляксандр Смалянчук выказваў здагадку, што надпісы азначалі, што будынак давялі да ладу для пражывання немцаў. GE– GEbaude – будынак, OR-ORdnung – парадак.

Архіўныя дакументы з Гродна захоўваюцца ў адным з самых абароненых бункераў свету. Як гэта адбылося?

2026-01-06T09:25:02.091Z

Цікавасць да ўласнага радаводу ў беларусаў расце з кожным годам. Але жаданне адшукаць продкаў часта сутыкаецца з цяжкасцямі: архівы працуюць па раскладзе, да іх трэба ехаць, а паслугі прафесійных генеалогаў каштуюць немалых грошай. Пры гэтым мала хто ведае, што значная частка беларускіх архіўных дакументаў ужо даўно адлічбаваная, іх копіі захоўваюцца ў адным з самых абароненых месцаў на планеце і даступныя ў сеціве бясплатна.

Расказваем, як мармоны ратавалі беларускія архіўныя дакументы ў 1990-х.

Сховішча Granite Mountain Records Vault, ЗША. Крыніца: crsi.org

Мармонскі след у беларускіх архівах

Як копіі метрычных кніг з беларускіх вёсак і гарадоў апынуліся за акіянам? Гэтая гісторыя вартая ўвагі тых, хто хоча адшукаць сваіх продкаў, але не мае доступу да спраў у беларускіх архівах. Сёння азнаёміцца з часткай дакументаў можна бясплатна праз інтэрнэт. Гэта магчыма дзякуючы працы паслядоўнікаў Царквы Ісуса Хрыста Святых апошніх дзён (больш вядомых як мармоны).

Для паслядоўнікаў гэтай царквы генеалогія — не проста хобі, а фундаментальная частка рэлігіі. Яны вераць у магчымасць духоўнага саюза з продкамі, таму імкнуцца аднавіць сямейныя сувязі як мага глыбей. Менавіта таму для іх жыццёва неабходна ведаць імёны, даты нараджэння і смерці людзей па ўсім свеце.

У XX стагоддзі, асабліва пасля Другой сусветнай вайны, мармоны распачалі глабальны праект па выратаванні генеалагічных дакументаў ад знішчэння. У 1990-я гады склалася ўнікальная сітуацыя: беларускім архівам катастрафічна не хапала рэсурсаў на захаванне дакументаў, а мармоны мелі грошы і тэхналогіі. Была заключана дамова: амерыканцы атрымалі права зрабіць мікрафільмы (фотакопіі на плёнцы) архіўных спраў, а наўзамен пакідалі архівам абсталяванне або копіі. Такім чынам былі скапіяваныя тысячы спраў, у прыватнасці — дакументы асобных фондаў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі, у тым ліку рэвізскія сказкі (вынікі перапісаў у Расійскай імперыі) і метрычныя кнігі — найбольш важныя дакументы для таго, каб скласці родавае дрэва.

Што такое метрычная кніга?

Да прыходу савецкай улады і стварэння сістэмы ЗАГСаў функцыю рэгістрацыі насельніцтва выконвалі рэлігійныя ўстановы: праваслаўныя цэрквы, каталіцкія касцёлы, сінагогі і мячэці. Менавіта яны вялі метрычныя кнігі — галоўныя дакументы, якія фіксавалі жыццёвы шлях чалавека. Па сутнасці, гэта своеасаблівы летапіс жыхароў прыхода, куды святар уносіў звесткі пра кожную значную падзею ў жыцці вернікаў.

Тытульны аркуш першай часткі (аб народжаных) метрычнай кнігі Атоўчыцкай Пакроўскай царквы (сёння — у Іванаўскім раёне Брэсцкай вобласці) за 1856 год. Крыніца: асабісты архіў аўтара

Стандартная кніга, як правіла, дзялілася на тры часткі. Першая — аб народжаных. Гэта самы каштоўны раздзел для пачатку пошукаў: тут пазначаны не толькі імя дзіцяці і дата хрышчэння, але і імёны бацькоў, іх саслоўе (напрыклад, «селянін вёскі Моталь») і імёны хросных бацькоў. Другая частка — аб шлюбах. Тут запісвалі, хто з кім ажаніўся, дзе жылі да шлюбу жаніх і нявеста, узрост маладых, а таксама хто быў паручыцелем (сведкам). Трэцяя частка — аб памерлых, дзе фіксавалі дату і прычыну смерці, а таксама месца пахавання.

Выгляд другой часткі (аб шлюбах) метрычнай кнігі Парэцкай Раство-Багародзічнай царквы (сёння — Пінскі раён Брэсцкай вобласці) за 1879 год. Крыніца: асабісты архіў аўтара

Для даследчыка радаводу такія кнігі — сапраўдная «машына часу». Знайшоўшы адзін запіс пра нараджэнне прадзеда, вы даведваецеся імёны яго бацькоў (вашых прапрадзеда і прапрабабулі) і можаце рухацца далей у глыбіню стагоддзяў, аднаўляючы дрэва пакаленне за пакаленнем. Акрамя сухіх фактаў, метрыкі часта хаваюць сямейныя таямніцы: запісы пра пазашлюбных дзяцей, прычыны дзіўных смерцяў або нечаканыя сваяцкія сувязі праз хросных.

Сховішча суднага дня

Лёс гэтых плёнак не менш цікавы, чым іх змест. Арыгіналы дакументаў засталіся ў Беларусі. А вось мікрафільмы адправіліся ў ЗША, у штат Юта, дзе сёння захоўваюцца ў Granite Mountain Records Vault (Сховішча ў Гранітнай гары).

Сховішча Granite Mountain Records Vault, штат Юта, ЗША. Крыніца: churchofjesuschrist.org

Гэтае сховішча — сапраўдны бункер. Яно высечана ўнутры маналітнай гранітнай гары на глыбіні больш за 200 метраў. Уваход абараняюць шматтонныя дзверы, здольныя вытрымаць ядзерны выбух. Унутры падтрымліваецца пастаянны мікраклімат, ідэальны для захавання плёнак.

Менавіта там, побач з мільёнамі іншых запісаў з усяго свету, ляжаць копіі звестак пра нашых прадзедаў з Беларусі. З развіццём інтэрнэту мармоны пачалі маштабны працэс адлічбоўкі і індэксацыі гэтых мікрафільмаў. Вынікам гэтай працы стаў партал FamilySearch.org — найбуйнейшая ў свеце база генеалагічных звестак.

Як шукаць?

Не варта думаць, што на сайце ёсць «дасье» на кожнага жыхара Беларусі. У асноўным гаворка ідзе пра дакументы XIX — пачатку XX стагоддзя. Аднак у іх знаходзіцца самае каштоўнае для тых, хто хацеў бы знайсці сваіх продкаў, не маючы фізічнага доступу да беларускіх архіваў.

Каб пачаць пошук, неабходна стварыць бясплатны акаўнт. Працэс індэксацыі сёння дазваляе шукаць продкаў, упісваючы ў пошукавы радок імя і прозвішча. Аднак найбольш надзейны шлях — зайсці ў раздзел «Каталог» (Catalog) і скарыстацца пошукам па месцы («Place»). Уводзіць трэба не назву маленькай вёскі, а буйны цэнтр — павятовы горад ці мястэчка (напрыклад, Grodno, Pinsk ці Minsk).

Скрыншот з сайта FamilySearch.org

У выніках пошуку звярніце ўвагу на раздзел «Church records» (Царкоўныя запісы). Сістэма пакажа спіс спраў, і тут галоўнае — знайсці іконку фотаапарата насупраць патрэбнага года. Яна азначае, што лічбавыя копіі метрык знаходзяцца ў адкрытым доступе: можна адкрываць і гартаць старонкі проста ў браўзеры, знаходзячы звесткі пра сваіх сваякоў сярод тысяч рукапісных запісаў.

Варта ўлічваць, што сэрвіс не пакажа ўсе метрычныя кнігі культавых устаноў на тэрыторыі Беларусі — скапіяваная была толькі частка дакументаў. Асноўны масіў тых дакументаў, якія дайшлі да нашых дзён, па-ранейшаму захоўваецца ў Нацыянальным гістарычным архіве ў Мінску і Гродне. Аднак прынамсі гэты сэрвіс істотна спрашчае працу для тых, хто хоча адшукаць сваіх продкаў.

Пошук продкаў патрабуе цярпення. Часам даводзіцца прагледзець сотні старонак рукапіснага тэксту, каб знайсці адзін патрэбны радок. Але момант, калі вы знаходзіце запіс пра нараджэнне свайго прадзеда ў кнізе 1890 года, дае неверагоднае адчуванне сувязі з гісторыяй. Удалых вам пошукаў!

Чытайце таксама наш лонгрыд пра тое, як беларусы паспяхова шукалі сваіх сваякоў і продкаў ды складалі радаводы: https://t.me/hrodna1127/1486

Гродзенскае “Эльдарада”: як хітры інжынер выцягнуў грошы з Нёмана і з дзяржаўнага бюджэту

2025-11-05T15:37:37.089Z

“Яго дзейнасць вызначалася махлярствам, падманам і перавышэннем службовых абавязкаў са стратамі для скарбніцы дзяржавы”, - пісалі 100 гадоў таму ў Гродне пра інжынера Мар’яна Гюртлера. Авантурыст меў здабываць для дзяржавы метал, які апынуўся на дне Нёмана ў ходзе Першай сусветнай вайны. Але здабыў перад усім грошы для сябе самога, праз што трапіў у цэнтр скандалу.

Дзе ў Гродне было “Эльдарада”

У час Першай сусветнай вайны пры адступленні сапёры рускай арміі ўзарвалі два масты праз Нёман – чыгуначны і Пятрова-Мікалаеўскі (на месцы сённяшняга Старога моста). Пазней, у час савецка-польскай вайны, бальшавікі ўзарвалі часовы чыгуначны і пантонны масты, пабудаваныя немцамі. А каб запаволіць пераправу праціўніка, яны пусцілі пад адхон у Нёман некалькі паравозаў.

Так у рацэ апынулася багата металу, у тым ліку медзі і “белых” (срэбра, плаціны і золата). А ўчастак Нёмана ў межах Гродна паміж разбуранымі чыгуначным і пантонным мастамі атрымаў у мясцовых назву “Эльдарада”.

8.10.1920, Гродна. Разбураны чыгуначны мост праз Нёман, на заднім плане драўляны мост, пабудаваны польскімі сапёрамі, на пярэднім плане лакаматыў які сышоў з рэек цягніка, які ляжыць у вадзе.

Для здабычы з гэтага Эльдарада металаў (іх хацелі выкарыстаць пры будаўніцтве новага чыгуначнага моста) Віленская дырэкцыя польскай чыгункі заключыла 9 ліпеня 1921 года дамову з інжынерам Мар’янам Гюртлерам.

“Канкістадоры” ў Гродне: хто такі Мар’ян Гюртлер

Капітан 3-га сапёрнага палка Мар’ян Гюртлер (Marjan Gurtler) нарадзіўся 11 жніўня 1885 года. У Першую сусветную вайну ён служыў у рускай арміі. Адтуль загадам Юзафа Пілсудскага ад 8 студзеня 1919 года быў прыняты ў склад Польскага войска і ўдзельнічаў у савецка-польскай вайне.

Упершыню ён трапіў у Гродна яшчэ да вайны з бальшавікамі, засвяціўся на вайсковай чыгунцы, дзе “не вызначаўся добрымі водгукамі”, вылучаўся сваім “акторствам” і здольнасцямі да маніпулявання.

Гюртлер, як і шэраг іншых вайскоўцаў, павінен быў стаць ахвярай карупцыйнага скандалу, які разгарэўся ў польскім войску восенню 1919 года. Скандал прывёў ад адхілення 13 лістапада ад кіраўніцтва Літоўскай вайсковай чыгункі капітана Хуга Хелебранта - аднак той праз два дні застрэліўся і ва ўмовах вайны з бальшавікамі паглыбляцца ў расследаванне не сталі.

1920, Гродна. Разбураны чыгуначны мост праз Нёман, знішчаны бронецягнік, на заднім плане драўляны мост, пабудаваны польскімі сапёрамі.

Гюртлер паўторна прыбыў у горад у лістападзе 1920 года на мясцовую чыгунку, а далей заснаваў фірму для здабычы металаў на “Эльдарада”. “Ён прадэманстраваў вялікую халатнасць па службе, а яго дзейнасць вызначалася махлярствам, падманам і перавышэннем службовых абавязкаў са стратамі для бюджэту дзяржавы”, - казалі пра яго.

Як Гюртлер атрымаў права здабываць метал у Нёмане

Чаму Гюртлеру даручылі такую адказную задачу? Усё праз тое, што ён выйшаў на Эміля Ландсберга, які замяніў Хелебранта на чале Віленскай дырэкцыі Польскай чыгункі (былая Літоўская вайсковая чыгунка). Ландсберг вырашыў як мага хутчэй распачаць у Гродне будаўніцтва чыгуначнага моста і прапанаваў узяцца за расчыстку Нёмана тут на найлепшых умовах.

Паводле дамовы, дырэкцыя Віленскай чыгункі атрымлівала выцягнуты з Нёмана метал ад разбураных мастоў і затопленых цягнікоў.

Для гэтай працы Мар’ян Гюртлер заснаваў фірму “Будаўніча-прамысловы дом”. Ён абавязаўся цягам 60 дзён расчысціць Нёман паблізу старых сваяў мастоў, каб можна было ўжо пачаць будаваць новы. Астатнюю частку ракі трэба было расчысціць не пазней за 1 студзеня 1922 года.

Лакаматыў, скінуты з чыгуначнага моста ў Нёман бальшавікамі, якія адступалі з Гродна ў верасні 1920 года.

Першую партыю металу ў 300 тон Гюртлер абавязваўся здабыць цягам двух тыдняў. Далей – па 100 тон штомесяц. Для паскарэння працаў Віленская дырэкцыя пагадзілася, што чыгун звыш пазначанага ў дамове “Будаўніча-прамысловы дом” мог прадаваць самастойна. Пасля заключэння дамовы Гюртлер атрымаў адразу 600 польскіх марак (валюта, якая хадзіла ў Польшчы ў пачатку 1920-х, да ўвядзення злотага), а за кожны здабыты кілаграм металу для яго фірмы прадугледжвалася аплата ў 10 марак.

Куды знікалі багацці гродзенскага “Эльдарада”

Будаваць новы чыгуначны мост павінен быў Другі маставы батальён 2-й польскай арміі. Яму 9 жніўня 1921 года інжынер Гюртлер пагадзіўся перадаць здабыты ў Нёмане метал. А менавіта: 570 жалезных стрыжняў з былога чыгуначнага моста, 80 сярэдніх стрыжняў, 35 штыфтоў шарніраў, дзевяць папярэчных бэлек формы №1, тры папярэчныя бэлькі формы “С”, 570 ланцугоў шарніраў, а таксама шайбы, каўпачкі, шрубы, вушкі да іх і іншыя дробныя жалезныя дэталі. Адных алюмініевых шайбаў было перададзена 85 кг. Праўда, падчас праверкі выявілася, што каля 20% здабытага ў Нёмане матэрыялу пагнута альбо пашкоджана.

Ад самага пачатку Гюртлер справаздачыўся аб меншых лічбах здабытага металу, чым прадугледжвала дамова. Напрыклад, з 26 верасня да 15 кастрычніка “Будаўніча-прамысловы дом” здабыў 43 тоны (або 2,27 тон штодня) і павінен быў здабыць яшчэ 235 тон. Таксама з боку Ласосны было паднята 22 тоны (па 1,16 тон штодзённа) і заставалася яшчэ 791 тон.

Пры гэтым фірма Гюртлера працягвала здабываць метал з Нёмана нават пасля таго, як 4 кастрычніка Віленская дырэкцыя Польскай чыгункі скасавала дамову. Скасавалі яе праз тое, што палкоўнік Маеўскі, кіраўнік вайсковага лагеру ў Гродне, накіраваў скаргу з пералікам больш чым 100 фактамі парушэнняў. Найперш гэта тычылася таго, што кемлівы інжынер прадаваў каштоўныя металы не дзяржаве, а розным фірмам у Гродне і Беластоку.

8.10.1920, Гродна. Разбураны чыгуначны мост праз Нёман

Віленская дырэкцыя запатрабавала вярнуць зніклыя элементы. Гэта датычыла найперш металу з паравозаў – 92 пуды медзі і 10 пудоў “белых” металаў, які 1 кастрычніка прадалі Маркусу Лапіну за 1,26 млн марак і даставілі на надворак Юдаля Марголіса.

Паліцыя, арышт маёмасці і... ніякіх сур’ёзных наступстваў

22 кастрычніка ў фірму “Гандлёва-прамысловы дом” прыйшла гродзенскай паліцыя і арыштавала маёмасць. Але паліцыя з’явілася ў Гюртлера не праз зафіксаваныя факты перапродажу здабытага металу. І не таму, што ён працягваў яго здабываць пасля скасавання дамовы. Афіцыйнай прычынай было “невыкананне ўзятых на сябе абавязкаў”. Па Гродне ж папаўзлі чуткі, што арышт з маёмасці могуць зняць, калі фірма атрымае пацвярджэнне на далейшыя працы ад аднаго з замежных банкаў.

З Варшавы накіравалі адмысловую камісію, каб праверыць фірму Гюртлера. Але той загадзя загадаў супрацоўнікам перапісаць касавыя кнігі. Над гэтым, як пісалі журналісты “у Гродне працавалі некалькі сутак”. У выніку нават відавочныя факты засталіся без увагі.

Цікава, што ў той жа дзень, калі да Гютлера прыйшлі паліцэйскія, яго памочнік Уладзімір Крэдка прадаў ад 150 да 200 пудоў з былога чыгуначнага моста фабрыцы жалезнага ліцця Фенгольда ў Гродне. А замест металу “Будаўніча-прамысловы дом” хуценька заняўся... пастаўкай драўніны для будучага гродзенскага моста. Пазней іншая камісія з Варшавы выявіла, што Гюртлер здолеў прадаць дзяржаве адну і тую ж драўніну двойчы. Пасля гэтага кемлівы інжынер вымушаны быў пакінуць Гродна. Тут яго высокапастаўленыя вайсковыя заступнікі (якія, магчыма, былі ў долі) ужо не маглі яму дапамагчы.

Распрацоўку гродзенскага “Эльдарада” фірмай Гюртлера адзін з гродзенскіх журналістаў у кастрычніку 1921 года падсумаваў так: “Фірма рабаўнічым чынам разбірала на дробныя часткі лакаматывы, якія былі скінутыя ў раку бальшавікамі [...]. Была надзея, што Гюртлер захоча далучыць да працаў людзей, якія разбіраюцца ў падняцці частак разбуранага моста і перастане практыкаваць азіяцкія спосабы працы, якія ладзяцца пад “дубінушку””.

Узвядзенне новага гродзенскага чыгуначнага моста ў выніку зацягнулася ажно да 1927 года.

Аркестр тапельцаў: як 100 гадоў таму Нёман забіраў жыцці гродзенцаў

2025-09-30T16:24:40.346Z

Вахмістру Кавалеўскаму з Сувалак у Гродне не пашанцавала. Калі ён разам з чатырма саслужыўцамі патануў у Нёмане, яго шукалі тыдзень. А калі цела вылавілі з вады і даставілі сям'і, высветлілася, што труп абакралі: зніклі два гадзіннікі, усе дакументы з грашыма і іншыя каштоўнасці.

З вясны да восені гродзенцы і прыезджыя актыўна выкарыстоўвалі Нёман для падарожжаў і актыўнага адпачынку. Не заўсёды яны заканчваліся добра.

Нёман у цэнтры Гродна ў 1920-я. Размалявана з выкарыстаннем нейрасеткі Gemini

Пляжы Гродна 100 гадоў таму: дзе гродзенцы купаліся, траплялі ў прыгоды і… гінулі

У пачатку 1920-х, калі горад аднаўляўся пасля стратаў Першай сусветнай вайны, пытанне адпачынку гродзенцаў, тым больш на вадзе, не ставілася. Хапала іншых праблем. Але ўжо ў 1928 годзе на Нёмане паўстала прыстань і пачаў дзейнічаць вяслярскі клуб «W.K.W. Niemen». Пасля разліваў ракі пачатку 1930-х гадоў, набярэжная была добраўпарадкавана, на ёй палепшылі пляжы. Дзейнічала водная паліцыя, якая назірала за купаннем гараджан.

У межах гораду дазволеныя для купання пляжы размяшчаліся па абодва бакі ад сённяшняга старога моста. Ахвотныя таксама накіроўваліся да Пышкоў і далей да Ласосна. Заўзятары вострых адчуванняў любілі скакаць з гарадскіх мастоў. Часам гэта заканчвалася трагедыяй. Напрыклад, 7 ліпеня 1924 года адзін з гродзенскіх плыўцоў пасля скачку разбіў галаву аб камень на дне Нёмана.

Газетная заметка пра вызначэнне месцаў для купання на Нёмане

Жыццё на пляжах таксама бурліла напоўніцу — крадзяжы, алкаголь ды бойкі. Так, 1 жніўня 1933 года газеты паведамлялі, што на пляжы каля Ласосны адпачываў Лейба Пазняк, сын уладальніка крамы вопраткі на плошчы Баторыя. На яго напалі трое мясцовых хлопцаў і нажамі нанеслі некалькі колатых ран. Пазняк здолеў дастаць пісталет і выстраліў з яго ў паветра, толькі такім чынам адбіўшыся ад нападнікаў. Яго даставілі ў лякарню Блюмштэйна.

Самы небяспечны месяц для купання

У 1920-я гады на Нёмане, яго прытоках і азёрах Гродзеншчыны цягам аднаго году магло здарыцца ад 12 да 22 смяротных выпадкаў. Далей рабілася горш: у 1930-я гэтыя лічбы дасягаліся цягам толькі аднаго летняга месяца! Найбольш «актыўным» выпадаў ліпень.

Гэта было звязана з распаўсюджваннем турызму на Гродзеншчыне. Важнымі цэнтрамі прыцягнення сталі Друскенікі Гродзенскага павету ды Азёры, каля якіх летам паўставалі шматлікія дзіцячыя лагеры. Таксама ў рэгіёне развівалася веславанне. І таксама не без ахвяр. Яшчэ ў ліпені 1924 года падчас купання на Нёмане патанулі адразу чатыры весляра, а пятага ўдалося выратаваць.

Пра выпадак, які здарыўся з сям’ёй весляроў каля вёскі Русаковічы, паведамлялі газеты 12 ліпеня 1932 года. На каяку праплываў паручнік Гачынскі з жонкай і чатырохгадовым дзіцём. Каяк перакуліўся, жонка здолела выплысці, а вось муж з дзіцём трапілі на глыбіню і пачалі тануць.

На іх крыкі прыбеглі харцэры Ян Бернтранд і Раман Ціхы з 23-й познанскай харцэрскай дружыны, якія адпачывалі на беразе Нёмана. Менавіта яны здолелі выратаваць тапельцаў. Першую дапамогу ім аказалі Лех Будзыньскі і Здзіслаў Карковяк.

Аркестр тапельцаў і рабаванне трупа

13 жніўня 1933 года гродзенскія газеты паведамлялі пра няшчасны выпадак, які меў месца з 3-м палком конніцы з Сувалак, які праводзіў вучэнні на Нёмане ў ваколіцах Гродна.

Яны наладзілі пераправу, падчас праезду па якой паром моцна разгайдала. Некалькі салдат трапілі ў раку і патанулі. Вайскоўцы спачатку трымалі гэта ў таямніцы, але калі па горадзе папаўзлі плёткі пра маштаб трагедыі, вымушаны былі прызнаць гібель пецярых салдат.

Усё праз тое, што адзін з паромаў, які быў у пераправе, стаў тануць. Ратаваць яго аддалі загад салдатам, якія, як пазней высветлілася, не ўмелі плаваць. Калі ж яны сталі тануць, ім на ратунак кінуліся іншыя салдаты.

Пачалася паніка, у выніку якой пяцёра, пераважна з аркестру разам з капельмейстрам, патанулі. Ахвяр было б яшчэ больш, каб не гродзенскія рыбакі, якія кінуліся на ратаванне і ў свае чоўны зацягнулі шмат іншых салдат. За гэта іх пазней узнагародзілі.

Пошукі целаў доўжыліся амаль тыдзень. Чацвярых знайшлі каля вёскі Дарашэвічы (гміна Лаша) і даставілі ў Сувалкі для пахавання. Аднак, як высветлілася, з цела знойдзенага вахмістра Кавалеўскага скралі асабістыя рэчы: два гадзіннікі і ўсе дакументы з грашыма. Да таго ж на мундзіры засталіся толькі нараменнікі і рукавы, а ўсё астатняе было зрэзана. З каштоўных рэчаў застаўся толькі шлюбны пярсцёнак. Вор не змог сцягнуць яго з пальца, хаця, як было бачна, нават спрабаваў яго адкусіць, а пасля і зрэзаць.

Газетная заметка пра рабаванне трупа вахмістра

Апошнім загінулым, чыё цела не ўдавалася знайсці, быў салдат 3-га кавалерыйскага палку Швядко, ураджэнец Азёраў каля Гродна. За знаходжанне яго цела полк паабяцаў узнагароду ў 50 злотых. Тады гэта быў месячны заробак некваліфікаванага рабочага або працаўніка небагатай сельскай гаспадаркі ці каля траціны зарплаты рабочага ў сярэдняй ці буйной прамысловасці. То бок, немалыя грошы. Пачуўшы пра гэта, на Нёман адправіліся шматлікія добраахвотнікі. У выніку цела Швядко знайшлі і перадалі маці для пахавання ў Азёрах.

Тапіліся не толькі летам

Аднак трагедыі на вадзе здараліся цягам усяго году, таму што на Нёмане было багата рыбакоў, а праз раку ладзіліся пераправы.

Так, 24 снежня 1932 годзе ў яўрэйскай лазні на Нёмане падчас купання нечакана памёр вярстальнік Вінцэнт Трылеўскі. 7 студзеня 1935 года ў Нёмане патануў работнік, які вырабляў лёд на рацэ побач з чыгуначным мостам. Ён упаў у палонку і яго цела не ўдалося знайсці. А 7 лістапада 1938 года у 12.30 Сяргей Манюшка, які жыў на Прадмейскай, 17 (сёння вуліца Прыгарадная) перавозіў лодкай каля Румлёўкі каменне з левага берагу Нёмана на правы. Лодка праз цяжар пачала набіраць ваду. Манюшка скочыў у ваду і паспрабаваў даплысці да берагу, але не здолеў.

З якой вады варылі піва ў Гродне 250 гадоў таму? Гродзенская піўная ліга адправілася на пошукі забытых крыніц

2025-07-18T06:08:53.874Z

Photo by engin akyurt on Unsplash

У канцы XVIII стагоддзя езуіцкі манах пісаў, што з вады з калодзежаў “новага рынку” ў Гродне атрымліваецца выдатнае піва. Але ці можна сёння здабыць тую ваду і ўзнавіць гістарычнае гродзенскае піва? У гэтым паспрабавала разабрацца “Гродзенская піўная ліга”.

Звесткі пра гродзенскую калодзежную ваду адшукаў стваральнік праекта па даследаванні і рэканструкцыі беларускага гістарычнага піва "Прыдыбайлавы бровар" Станіслаў Прыдыбайла. Гэта і натхніла аўтара акаўнта “Гродзенскай піўной лігі” ў Instagram Кірыла Мішына. Ён прайшоў 10 км па цэнтры Гродна ў пошуках падземных крыніц вады і пагаварыў са старажыламі. Гістарычны канал Hrodna 11:27 прасачыў яго шлях праз публікацыі ў сацсетцы. Рэкамендуем падпісацца на “Гродзенскую піўную лігу”!

Былы Сенны рынак - калодзежаў няма

Гісторыкі Яўген Махнач і Алесь Хацько скептычна паставіліся да ініцыятывы Кірыла. Маўляў, калі і была калодзежная вада ў цэнтры Гродна, то ўсё даўно закапана. Кірыл вырашыў праверыць.

“Перш за ўсё я адправіўся на "новы рынак" - суцэльны асфальт, бетон, савецкія пабудовы. Калі і былі калодзежы, то іх даўно ўжо няма”, - піша ён. Новы рынак, пра які пісаў манах, вядомы таксама як Сенны рынак. Гэта раён горада паміж сённяшнім гатэлем “Нёман” і вуліцай Сацыялістычнай.

Месца даўняга "Новага рынку". Фота: Гродзенская піўная ліга

Падгорная і Падольная - усе калонкі дэмантавалі

Кірыл вырашыў умоўна падзяліць месцы пошуку на верхнюю і ніжнюю тэрасы ў адносінах да ракі. У першую чаргу ён прайшоўся па вуліцах Парыжскай камуны, Падгорнай і Падольнай.

“Калісьці там было шмат калонак. Усе мясцовыя іх памятаюць. Іх закансервавалі альбо проста дэмантавалі”.

На Падгорнай і Падольнай ёсць прыватная забудова, але няма калодзежаў. Вядома, што некалькі гадоў таму тут рабілі свідравіну для мясцовага рэстарана ці нейкай іншай арганізацыі. Але гэта вада значна глыбейшая, чым тая, пра якую мог узгадваць манах у XVIII ст.

Спуск з Парыжскай камуны на вуліцу Падгорную. Фота: Гродзенская піўная ліга

Крыніцы і калодзеж знайшліся ля Каложы. Але гэта не тое

На набярэжнай ніякіх крыніц няма, бо яна ўся закатаная зараз у бетон. Ніводнага ручая Кірыл не знайшоў. Але гэта спачатку. Неўзабаве высветлілася, што пару гадоў таму, калі ўзровень вады ў Нёмане моцна знізіўся, на беразе каля Каложы адкрыўся дзясятак дробных крынічак. Але гэта не тое, што шукаў Кірыл: “Такія крыніцы трэба раскопваць, ваду з іх не ўзяць, ды гэта і не тое, што трэба”.

На набярэжнай крыніц і калодзежаў няма. Фота: Гродзенская піўная ліга

Калодзеж удалося знайсці ў адным з дамоў на вуліцы Рыбацкай. Але Кірыл не ўпэўнены, што гэта менавіта тое, што ён шукаў.

“Па-першае, далёка ад шуканай кропкі. Па-другое, гэта ніжняя тэраса, і адпаведна вада ўжо іншая”.

Чаму Гродзенскай піўная ліга шукае менавіта калодзеж? Справа ў асаблівасці верхняй вады ў ім. Стваральнік праекта "Прыдыбайлавы бровар" Станіслаў Прыдыбайла тлумачыць, што верхняя вада ў калодзежы мякчэй, бо цяжкія металы апускаюцца на дно або іх прамывае цячэнне. Тая вада, што непасрэдна зверху ў калодзежы, значна лепш падыходзіць для піваварства.

Дзве калонкі з вадой удалося знайсці ў ваколіцах Каложскай царквы. Больш варыянтаў здабыць ваду ў цэнтры Гродна няма. Калодзежы закапаныя. Ды і ў калонках, як падазрае Кірыл, вада хутчэй вадаправодная. Крыніцы можна знайсці толькі на ўскраінах горада: у Румлёва і Ласосна. Каб дабрацца да вады, пра якую 250 гадоў таму пісаў манах-езуіт, трэба свідраваць.

А ці пасуе вадаправодная вада з Гродна для піваварэння?

Станіслаў Прыдыбайла лічыць гродзенскую вадаправодную ваду з водазабора Гожка падобнай да вады ў Лондане і Мюнхене, якія вядомыя броварнымі традыцыямі. Магчыма, з выкарыстаннем вадаправоднай вады можна было б зварыць Гродзенскі портэр?

У гродзенскай краме для хатніх півавараў samovarow.by наогул лічыць гродзенскую вадаправодную ваду амаль ідэальнай для цёмных гатункаў піва. А вось для светлых, кшталту лагераў, ваду трэба змякчаць з дапамогай фільтраў, бо ў ёй мнагавата жалеза.

У канцы свайго палявога даследавання Кірыл згадвае, што паміж Старым замкам і Каложай, там дзе Гараднічанка ўпадае ў Нёман, некалі існавалі два бровары. Верагодна, гэта былі простыя драўляныя будыніны. Берагі Гараднічанкі былі ў мінулым моцна зарослыя хмелем. А вось адкуль бралі ваду для піваварэння?

“У Гараднічанцы? У Нёмане? У каложскіх крыніцах? Сёння толькі смяротнік пап’е вадзічку з Гараднічанкі”, - сумна заканчвае свае разважанні Кірыл.

Закатаныя ў бетон берагі Гараднічанкі. Фота: Гродзенская піўная ліга

Сінагога — чайны дамок, Сафійскі сабор — аб’еўшыся поп. Як немцы малявалі і апісвалі захоплены Гродна ў 1916-м

2025-07-08T09:30:28.214Z

Немцы, займаючы заходнія тэрыторыі Расійскай імперыі, пачыналі масава выдаваць паштоўкі і брашуры з відамі захопленых імі гарадоў. Альбом “Замалёўкі з Літвы, Беларусі і Курляндыі” выйшаў у Берліне ў выдавецтве Георга Шцільке ў 1916 годзе. У ім змяшчаецца 60 літаграфій мастака Германа Штрука. Сярод іх дзевяць прысвечаныя Гродну.

Тэкст да ілюстрацый пісаў вядомы нямецкі пісьменнік, паэт і драматург Герберг Ойленберг (Herbert Eulenberg). Атрымаліся мастацкія замалёўкі, якія хутчэй адлюстроўваюць настрой аўтара, чым кажуць нешта пра горад. З іншага боку, у тэксце хапае гістарычных дэталяў, напрыклад пра каралёў, што спыняліся ў Гродне, а значыць аўтар пацікавіўся гісторыя і асаблівасцямі месца, пра якое пісаў.

Аўтары канала Hrodna 11:27 пагарталі альбом “Skizzen aus Litauen, Weissrussland und Kurland” і зрабілі пераклад тэкстаў. Прыводзім яго разам з малюнкамі.