Ismatullohi ABDULLOH

ТАБЛИҒОТИ НАРМИ ПАНТУРКИЗМ: МИЁНИ СОХТА ВА РОСТИН

2026-06-12T12:18:06.784Z

Рӯйдодҳои охири сиёсати ҷаҳонӣ ва равандҳои имрӯзи Осиёи Марказӣ парда аз рӯйи хеле маъносозиҳои геополитикӣ бардошт. Баъзе падида ва тамоюлҳое, ки пештар дар бораи будан ё набудан ва сохта ё ростинии онҳо гумонҳо зада мешуданд, асли худро ба намоиш гузоштанд.

Тасвирро ҳушвора сохтааст.

Яке аз чунин падидаҳо – маъносозии геополитикӣ барои расидан ба ҳадафҳои дарозмуддат аст. Ин кор (таблиғоти худ ва аҳримансозии рақибон) барои таъмини фародастӣ анҷом шуда, аз сӯйи ҳамаи қудратҳои ворид ба равандҳои Осиёи Марказӣ пиёда мегардад. Дар пасманзари чунин “амалиёти иттилоотӣ” ҷудо кардани “мӯй аз хамир” кори душвор аст. Чун ҳамаи қудратҳо ва абзорҳои расонаии онҳо худро ҷонибдори пешрафту шукуфоии кишварҳои минтақа ва рақибонро монеи ин раванд шиносоӣ мекунанд.

Пештар падидаи устувори фазои расонаӣ ин рақобату аҳримансозӣ миёни кишварҳои пешрафтаи ғарбӣ ва Русия буд, ки ба муқобили якдигар ва шарикону рақибони худ маъносозиҳо, ба вижа ривоятсозиҳои мусбату манфиро анҷом медоданд. Ҳоло ба назар мерасад, ки Туркия низ абзори таблиғотии худро барои ривоятсозиҳо фаъол кардааст. Шояд хонандаи гиромӣ бипурсад, ки ин барои мо тоҷикон чӣ аҳамият ва паёмад дорад?

Ҳоло ҳарф задан дар бораи аҳамияту паёмад мушкил аст, чун “дастурчаҳои таблиғотӣ” дар шакли урён шиносоӣ нашудаанд, вале корбурди моделҳои мавҷуд ва рафтори қудратҳои дигари пешсаф ба назар мерасад. Шояд бо гузашти чанд моҳ, пас аз густарда гардидани таблиғоти расонаӣ моҳияти “дастурчаҳои маъносозию ривоятсозӣ” шиносоӣ шаванд, ки ҳатман дар ин бора бояд навишт, то “мӯйро аз хамир” ҷудо кунем.

Имрӯз се унсури дидашаванда ва калидии онро метавон шиносоӣ кард:

Якум, аҳримансозии рақибон. Чунин иқдом бо мақсади самтдиҳии бадбинии қудратҳои дигар ва рӯйкарду роҳбурди онҳо дар давраҳои гуногун анҷом мешавад, ки як андоза ба кӯшиши мудирияти равандҳои “истеъморзудоӣ” дар ҷомеаи мо монанд аст. То куҷо ба комёбӣ мерасанд, ҳоло маълум нест, вале дақиқ аст, ки ривоятҳои бисёри бадбинонаро рӯйи кор меоранд. Ин падида ҳатман ба афкори умум таъсир мерасонад ва гуфтан мумкин, ки аллакай самараҳоеро ба бор овардааст.

Барои чӣ бояд ин корро ҷиддӣ бигирем ва биомӯзем? Барои он ки, фарзи мисол, муносибати мардуми мо ба Русия, Чин ва Эрон – кори худи мост ва ҳеҷ ҷониберо ба инҷо роҳ надиҳем. Агар худро “тарафдорамон” вонамуд кунанд ҳам, дар “бағал” ҳадафҳои дигар доранд. Яъне, ҳеҷ як кишвари худсолор, ки манфиатҳои миллии худро мешиносад – як фародастро ба фародасти дигар иваз намекунад. Чун тавозунсозӣ ва халосӣ аз фародастон ҳадафи асосӣ аст.

Дуюм, корбурди абзори маҳзабӣ ва бартар гузоштани он аз унсури миллӣ. Барои ҷомеаҳои мусалмонӣ абзори пуртаъсир ба афкори умум – корбурди унсурҳои мазҳабӣ будааст. Паёмади манфии чунин мудохила кишварҳои гуногунро ба буҳрон рӯ ба рӯ кард. Барои ҷомеаҳои мусалмонӣ домҳои бисёре барои бадбинии дигарон (мусалмонҳои мазҳабҳои дигар) офарида шуданд ва бо гузашти вақт (дар натиҷаи густариш ёфтани таблиғот) устувор гардиданд. Пешбарони чунин ривоятсозиҳо барои кори таблиғотии худ аз ду абзори ба ҳам зид корбурд мекунанд: аз як сӯ, бартаридиҳӣ ба унсури динӣ, яъне “ҳамаи мо мусалмонем ва бандаи Худо ҳастем. Пеши Офаридагор аз кадом қавму нажод будан аҳамият надорад ва ғайра”; аз сӯйи дигар ба аҳримансозии мусалмонони мазҳаби дигар машғланд. Ин ду падидаро корбарони ватании шабакаҳои иҷтимоӣ фаровон дидаанд ва ҳоҷат ба овардани мисолҳо ҳам нест.

Барои чӣ мо бояд ин гуна ривоятсозиҳоро ҷиддӣ бигирем ва биомӯзем? Барои он ки мусалмон будани бештари мардуми мо ҷойи баҳс нест. Беш аз ҳазор сол мусалмон будем, ҳоло ҳастем ва дар оянда мемонем. Вале корбурди абзории эҳсоси динию мазҳабии мо аз сӯйи кишварҳои дигар ба зарари меҳан анҷом мешавад. Ин ба монанди он аст, ки “гургро чӯпони рама” пиндорем. Рӯйдодҳои як соли охири Эрон, яъне ду ҷанги Амрико ва Исроил бар зидди ин кишвар нишон дод, ки барои кишварҳои низомашон исломӣ ва онҳое, ки худро ҳомии мусалмонон дар тамоми ҷаҳон вонамуд мекунанд, аз дини мубини Ислом ва мусалмонон дида – манфиатҳои имрӯзии сиёсӣ, иқтисодӣ, амниятӣ ва ҳампаймонӣ муҳимтар будааст. Аз ин рӯ, мусалмон будан ва мусалмон боқӣ мондани мо пеш аз ҳама ба худамон муҳим аст. Ҳамаи кишварҳо ё қудратҳое, ки ин қарта ё омилро мехоҳанд ба кор баранд, дар паси он ҳатман манфиатҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, амниятӣ ва хостаҳои фародастӣ доранд.

Сеюм, “кашф”-и туркситезӣ дар ҷомеи кишвар. Камбахтона дар фазои расонаии кишвар ривоятҳои бисёри туркситезона дар як садаи охир офарида шуданд, ки намунае аз корбурди густардаи ҳикмати румии “Пароканда гардону фармонравоӣ кун (Divide Et Impera)” мебошад. Мо тоҷикон аз мардумоне ҳастем, ки дар ҷуғрофиёи аслии будубоши худ бо сабаби ба пантуркизм гаравидани касони таҳсилдидаи худ шикастҳои бузурге дидем ва захмҳои он то ба ҳанӯз дармон наёфтаанд. Камбахтона, имрӯз низ чанде аз ҳаммеҳанон ба эҷоди ривоятсозиҳои мусбат ба суди Туркия дар фазои маҷозӣ машғуланд ва абзори таблиғотии ин кишвар дар муҳити дохилии мо ҳастанд. Сабақи рӯйдодҳои солҳои 1920 маълум мекунад, ки зарари асосиро ба мо на турктаборҳо, балки мардуми туркгарои худамон расондаанд. Мардуми дорои ёди ниҳодӣ ҳаргиз иҷоза намедиҳанд, ки чархаи таърих бори дигар таъсири манфӣ ба онҳо бирасонад.

Сарфи назар аз ин омил, мардуми мо эҳсоси зотии туркситезӣ надоранд ва тасвири мусбате аз Туркия ва кишварҳои дигари туркзабон дар ҷомеаи мо ба назар мерасад. Гуфтугузор ё андешаҳое, ки дар фазои шабакаҳои иҷтимоӣ дида мешаванд ва шартан онҳоро “туркситезона” метавон гуфт – посух ба рӯйкарду роҳбурди расмии имрӯзи Туркия аст. Гармшавии чунин баҳсҳо дар ҳоле сурат мегирад, ки дар Туркия имрӯзҳо Осиёи Марказиро расман “Туркистон” номиданд. Дар паҳнои кишварҳои туркзабон солҳои охир бознависии таърих ва дуздии донишмандони шинохтаи эрониасл ба назар мерасад. Бо назардошти ҳамин омилҳо мутаҳҳамкунии мардуми кишвар ба туркситезӣ монанд ба ҳикмати мардумии “дузди зӯр соҳиби говро мебандад” аст. Яъне, мардум дар шакли гуногун ва бо корбурди вожаҳои номақбул муносибати худро ба тамоюли мавҷуд ба намоиш мегузоранд.

Барои чӣ бояд ба ин мавзуъ муносибати ҷиддӣ кунем ва роҳи бурунрафтро биҷӯем? Барои он ки густариши эҳсоси бадбинии мардуми дигар ва ё кишварҳои алоҳида – як омили осебпазирӣ ва фурсати муносиб барои корбурди абзорӣ аз сӯйи қудратҳои дигар аст. То замоне, ки ҳамин гуна падидаҳо ба назар мерасанд, шароит барои корбурди ҳикмати румии “Пароканда гардону фармонравоӣ кун” ҳамеша боз мемонад. Ҳамзамон, имрӯзҳо маъносозиҳои манфӣ бар зидди Туркия ва турктаборон аз сӯйи қудратҳои гуногун дар фазои расонаӣ ба назар мерасад, ки баҳси вижа буда, арзандаи арзёбии густарда аст.

Ба унвони натиҷагирӣ ҳаминро метавон зикр кард, ки ҳар куниш вокунишеро ба вуҷуд меорад ва ҷуғрофиё сарнавишт аст. Аз ин рӯ, шинохтани манфиатҳои роҳбурдию бунёдии кишвар ва асл қарор додани худсолорию шукуфоии меҳан барои мо муҳим аст. Бинобар ин, ташхиси сохтаю ростин ва донистани ҳадафҳои таблиғотии қудратҳои дигар фурсати муносиб барои раҳошавӣ аз доми бадбинии мардум ва кишварҳои дигар мебошад.

Аз саҳифаи фейсбукии Шералӣ Ризоён

Истеъморзудоӣ бо шеваи туркӣ

2026-05-18T06:46:48.423Z

Вазорати омӯзишу парвариш (маориф)-и Туркия хабар дод, ки дар охирин иқдоми худ тасмим гирифтааст, ки чанд вожаи барои ҷаҳони турк “бегона” ё “истеъморӣ”-ро аз матни китобҳои дарсӣ берун кунад.

Вазир Юсуф Такин дар мусоҳибаи хабарии худ аз чанд иқдоми худ ва ҳазфи калимаҳои нолозим барои донишомӯзони Туркия гузориш дода гуфт, ки ситеза бо вожаву ибораи нозарур ҷузви барномаҳои давлати мост. Чанд вожаро минбаъд дар китобҳои дарсии Туркия боястӣ ба гунае дигар биноманд. Аз ҷумла, минбаъд:

1. “Юришҳои салибӣ” бояд “таҳоҷуми салибӣ” номида шаванд. Тафовут нест? Ҳаст. Зеро истилоҳи “юришҳои салибӣ”-ро омилони ин ҳамла – салибдорони Ғарб вориди илм карда, масъулияти ин нанги таърихиро ба души калисо ҳавола карданд. Дар ҷараёни ин ҷанг салибдорон муртакиби ҳазорон ҷиноят шуда, мардуми бегуноҳи мусулмон ва ҳатто масеҳиро ба қатл расонданд.

2. “Кашфиёти бузурги ҷуғрофӣ” акнун “Оғози истеъмор” номида мешавад. Ин ҳам дур аз воқеият нест. Бо оғози “футуҳот” ё “кишваркушоӣ”-и аврупоиҳо чӣ мусибатҳое ба сари мардумони бумии Осиёву Африқову Амрико наёмад. Муҳимтарин паёмади кишваркушоиҳои аврупоиҳо истеъмори ҷаҳонӣ буд, ки раванди тасаллути бегонаҳо ба сарзаминҳо ҳамроҳ бо ғорати манобеи табиӣ буд. “Рӯзи Колумб” (душанбеи дувуми моҳи октябр), ки ҳар сол дар Амрико ҷашни миллӣ аст, барои бумиёни ин сарзамин рӯзи азову мусибат ба шумор меоянд. Сафедпӯстони аз Аврупо рафта, ба рақсу бозӣ мепардозанд ва бумиён дар сӯги ниёгони қурбоншуда ба мотам менишинанд.

3. Дарёи Эжей (Эгей) минбаъд “Дарёи ҷазоир ё ҷазираҳо” хонда мешавад. Номи Эжей (Эгей) ба асотири юнонӣ бармегардад. Миёни Туркия ва Юнон рақобатҳои дерини сиёсӣ ва низомӣ ҳукмфармост. Қаламрави имрӯзаи Туркия дар гузашта, ғолибан юнонинишин буда, пас аз тасхири Константинопол (1453) тавассути давлати Усмонӣ саросари Руми Шарқӣ (Византия) ба дасти усмониҳо гузашт. Дар дарёи Эжей (Эгей) то кунун маконҳои баҳсноки зиёд аст, ки Юнону Туркия бо ҳам баҳс доранд.

4. Осиёи Миёна ҳам акнун барои мардуми Туркия “Туркистон” номида мешавад. Ин номро ба Варорӯди куҳану Мовароуннаҳри асримиёнагӣ истеъморгарони рус бахшиданд. Акнун на танҳо Осиёи Миёна, балки шимоли Афғонистонро низ тарафдорони Ардуғон Туркистони Ҷанубӣ меноманд. Турктаборони Афғонистон низ аз ин ном бадашон намеояд.

Такин дар хатми суханронии худ изҳор дошт, ки “мо набояд як лаҳза ғофил бошем. Руҳи миллии мо бояд огоҳу бедор бошад. Ин асоси худшиносии миллист”

Сайфуллоҳи Муллоҷон

Туркияи кунунӣ низ бахше аз тарҳҳои истеъморист. Туркия, ки аз батни давлати Усмонӣ баромада, аз замони Мустафо Камол (Отатурк) бо тамоми осори исломӣ ва намодҳои Усмонӣ, аз қабили хилофат, исломият, ухувати динӣ, ҷанг эълон кард, дар як қарни охир пуштибони ҳаракати туркгароӣ будааст. Талошҳои Раҷаб Ардуғон ва сиёсати “навусмонӣ”-и ӯ пас аз ҷанги Сурия ва ҳаводиси охири Эрон нақше бар об шуд. Зеро маълум шуд, ки ӯ бо Исроил ҳашру нашр дошта, кишварҳои ба Туркия наздик, аз қабили Озарбойҷону Қазоқистон низ акнун бо ишораи Ардуғон ба оҳангҳои исроилӣ мерақсанд. Оре, дунё дар остонаи таҳаввулоти азим қарор дорад ва назми навин дар садади таҳаққуқ ёфтан аст.

ҶАҲОНИ ЭРОНИТАБОРОН ЧӢ БАРНОМАЕ ДОРАД?

Аз саҳифаи фейсбукии устод Сайфуллоҳи Муллоҷон

ШАБИ МЕЪРОҶ

2026-01-15T16:56:15.465Z

"Шаби меъроҷ" дар адабиёти динии мо шаби болоравӣ ва уруҷ ба осмонҳост. Шабест, ки ҳазрати Муҳаммад (с) аз Макка ба Байтулмуқаддас ва аз онҷо ба осмонҳо сафар кард.

Сафари хидматӣ.

Сафаре, ки баъди азобу ранҷи фаровон дар адои рисолат ва таблиғи амонат, ба он бузургвор ҳадя шуд.

Сафаре, ки ба сӯйи оянда буд.

Дар он сафар, Ҳазрати Рисолатпаноҳ савори саманди вақту замон шуда, ба осмонҳову оянда рафт.

Моҷароҳои зиёде бар ӯ гузашт.

Паямбар (с) намози муштараке дар Байтулмуқаддас, ҳамроҳи анбиё, бо имоматии худ гузошт.

Дар истиқбол, барояш ҷоми майу ҷоми шир доданд. Он бузургвор қадаҳи шир бардошту ҷоми шароб фурӯ гузошт.

Ҳафт осмонро гашту бо паёмбарони қабл аз худ мулоқоту суҳбатҳо анҷом дод.

Роҳбаладаш дар он сафар ҳазрати Ҷабраил - фариштаи ваҳй буд:

"Пой пуробила Ҷибрилу Ту чобуксаворӣ".

Дар рафти он сафар ҳазрати Муҳаммад (с) бо биҳишту дузах, азобу ранҷи дузахиёну неъмату роҳати биҳиштиён ошно шуд.

Достонҳои бисёр пурдаҳшат ва ҳам бисёр ширин аз он шаб нақл намудааст, ки дар кутуби ривоёт дарҷ аст.

Нуқтаи атфи меъроҷи Пайғамбар, мулоқот бо ҳазрати Худованд аст.

Вақте ҳамроҳ бо роҳбаладаш то нуқтае бо номи "Сидратул мунтаҳо" расид, Ҷабраил истод ва Муҳаммад по пеш ниҳод.

Ӯ мехост фариштаи паёмрасон ҳамроҳияш кунад, аммо Ҷабраил гуфт агар як қадами дигар ҷилавтар ниҳам бисузад болу парам.

Аз он нуқта ба баъд, Паёмбар ба танҳоӣ қадам ниҳоду ба мулоқоти ҳазрати Ҳақ шитофт.

Овардаанд, ки дар он мулоқот ҳазрати Муҳаммад (с) чеҳраи гирифтаву ғамгине дошт.

Ҳазрати Ҳақ аз ӯ пурсид, ки чӣ шуда? Чаро ғамгинӣ?

Ҳазрати Муҳаммад (с) гуфт, ки нигарони умматонам ҳастам.

Гуфт чаро?

Гуфт: Эй Рабби вадуд умматони ман заъифанд.

Ҳазрати Худованд ба Паёмбари ноздонааш гуфт: Онҳо агар заъифанд, Паёмбаре шариф доранду Раббе Латиф.

Миёни ошиқу маъшуқ рамзест,

Киром-ул-котибинро ҳам хабар нест.

Шаби меъроҷ ҳодисаи бисёр ҷаззобе барои бузургони мо будааст. Дар адабиёти классики порсӣ-тоҷикӣ ашъори зарифу маҳине дар баёни нукоту паҳлуҳои мухталифи он зикр шудааст.

Адабиёти муосири мо ба ин ҳодиса таваҷҷуҳ накард, ки албатта далелҳои худро дорад.

Мегӯянд, ки оқои Данте Алегрӣ китоби дунёларзони "Комедияи илоҳӣ"-и худро ба илҳом аз ҳамин шаб эҷод кардааст.

Бузургони дину адаби мову тозиён: Боязиди Бастомӣ, Ибни Арабӣ, Аттор, Саноӣ, Низомӣ барои мисол, бо илҳомгирӣ аз иттифоқоти шаби меъроҷи ҳазрати Муҳаммад (с) осору ашъори мондагоре бо таълимоти нағзу пурмағзе эҷод кардаанд.

Саъди Ворисов

Аз муосирони ҳамзабони мо Аллома Иқболи Лоҳурӣ асаре бар ҳамон тартиби меъроҷ офарида: "Ҷовиднома".

Мегӯянд дар оғоз, Иқболи Лоҳурӣ номи ин асарашро "Меъроҷнома" гузошта буд.

Яке аз бузургони тасаввуф бо ишора ба мулоқоти Пайғамбар (с) бо Худо мегӯяд, ки агар ман то онҷо мерасидам ҳаргиз барнамегаштам.

Иқболи Лоҳурӣ аммо дар асари худ, уруҷ ба осмонҳо намуда, боз ба замин бармегардад. Ба бовари ӯ сайри такомулии инсон ба осмонҳо, бояд ба дарди зиндагии ин ҷаҳон низ бихурад:

Аз шуъур аст ин ки гӯӣ назду дур,

Чист меъроҷ? Инқилоб андар шуъур.

Инқилоб андар шуъур аз ҷазбу шавқ,

Во раҳонад ҷазбу шавқ аз таҳту фавқ.

Ин бадан бо ҷони мо анбоз нест,

Мушти хоке монеъи парвоз нест.

P.S: Аз саҳифаи фейсбуки Саъди Ворисов

Вақте деворҳо фурӯ мерезанд ....

2025-11-10T06:26:15.520Z

Деворҳо фурӯ мерезанд,
Ва ту онҳоро намебинӣ.
Ва ту онро ҳис намекунӣ.
Рон Вилс – шоири амрикоӣ

Имрӯз 9-уми ноябр, мусодиф аст бо рӯзи фурӯрезии Девори Берлин, ки 28 сол (байни солҳои 1961-1989) дар қалби Аврупо қомат афрохта, рамзи вуҷуди ду низоми ҷаҳонӣ – ҷаҳони сармоядории Ғарб бо роҳбарии ИМА ва олами сотсиалистии Шарқ бо роҳбарии Иттиҳоди Шӯравӣ ба шумор мерафт. Девор инчунин рамзи “ҷанги сард” низ буд. Девор марзи сиёсӣ, марзи иқтисодӣ ва фарҳангӣ ҳам буд.

Чанд нуктае ки барои насли аз чилсола поён шояд аҷиб бошад. Ману насли аз мо боло он рӯзҳоро ёд дорем. Зеро ба мо дар мактаби Шӯравӣ таҳсил кардаву ба ормонҳои коммунистӣ парвариш ёфта, ба он ормонҳо бовар ҳам доштем. Аммо вақте телевизиони Шӯравӣ навори фурӯ рехтани девори Берлин ва бар вайронаҳои он рақсу пойкубиии мардумро намоиш дод, барои мани 17-сола хеле аҷиб буд, ки деворе ки ба андешаи онрӯзаи мо намегузошт, “ҷаҳони пӯсидаи ғарб” ба “шарқи шукуфон” ояд, чӣ тур дар они воҳид фурӯ рехту моли таърих гашт. Давлати Олмон як қисми кӯчаки ин деворро ҳамчун осорхонаи зиндаи таърих барои ибрати мардуми хеш ва мушоҳидаи он аз ҷониби ҷаҳонгардон боқӣ гузоштааст, ки он ҳам ибратангез аст.

Аммо нуктаҳои ҷолиб дар бораи ин девор чунинанд:

1. Олмон соли 1945 аз ҷониби муттаҳидон (ИҶШС, ИМА, Англия ва Фаронса) тасарруф гашт ва чор сол баъд (1949) дар давоми як моҳ дар қисматҳои тасарруфшудаи ин кишвар давлати Олмони федерол (ФРГ ё BRD) ва Олмони демократӣ (ба қавли шӯравиҳо ГДР ё DDR) таъсис ёфтанд. Дар ҳар ду қисмати ғарбӣ ва шарқӣ артиши кишварҳои фотеҳ мустақар гардид.

2. Деворро Олмони Шарқӣ бунёд кард, чун мардум бо мушоҳидаи низоми коммунистии ҳоким бар Олмони Шарқӣ аз ин кишвар фирор мекарданду кишвар холӣ мегашт. Зеро мардум ба чашми сар диданд, ки музди кору осоиши рӯзгор дар қисмати ғарбӣ бештар аст. “Роҳи наҷот”, ба андешаи маъмурони ҷаҳони сотсиалистӣ дар бастани марз буд. Муҷозоти касоне ки аз ин девор мехостанд гузаранду Олмони Шарқиро тарк кунанд, зиндонӣ гаштану ҳатто марг буд. Дар давоми 28 соли вуҷуди девори Берлин наздик ба 5 ҳазор тан бо роҳҳои гуногун (ҷаҳидану паридану нақб кандану ...) аз Олмони Шарқӣ ба Олмони Ғарбӣ фирор карданд. Дарозии девори Берлин 155 (1) километр буд.

3. Фурӯпошии деворе ки дар ҳар ду самти он мардум бо нафрат ба он менигаристанд, хеле иттифоқӣ ва ғайри барномарезишуда рух додааст. Соли 1989 (соли панҷуми сиёсати перестройка-бозсозӣ) Шӯравӣ аз Афғонистон комилан хориҷ шуд ва дар байни кишварҳои Аврупои Шарқӣ, ки низоми коммунистӣ доштанд, тамоюл ба самти Ғарб зиёд гардид. Робитаи ду Олмон низ бо ҳам наздик шуд. Рӯзи 9-уми ноябр шахсе бо номи Гунтер Шабовский ки масъули расонаву ахбор дар Ҳукумати Олмони Шарқӣ буд, дар посухи як рӯзноманигори хориҷӣ дар бораи боз шудани гузаргоҳҳои марзӣ ҷавобе дод, ки сабаби ҳуҷум овардани мардум ба назди ин девор шуд. Маъмурони нигаҳбони девор роҳе ҷуз боз кардани роҳи издиҳомро надоштанд. Ҳамин тавр девори Берлин ба таври ногаҳонӣ ва ғайри қобили пешбинӣ фурӯ рехт ....

4. Фурӯпошии девори Берлин мавҷе аз ҳамбастагиро дар Олмон эҷод кард ва заминраро барои иттиҳоди ду Олмон фароҳам сохт. Як сол пас аз фурӯпошии девори Берлин ҳар ду Олмон бо ҳам муттаҳид гаштанд. Дурусттараш Олмони шарқии коммунистӣ дар дохили Олмони Ғарбӣ идғом шуд. Дар давоми ду моҳи гуфтушуниди Олмони Шарқиву Ғарбӣ (август-сентябри соли 1990) қарор ба ин шуд, ки Олмони шарқӣ, ки вобастагии бештар ба Иттиҳоди Шӯравӣ дошт, ба Олмони Ғарбӣ, ки низомаш нисбат ба шарқӣ демократӣ буд, бипайвандад. Рӯзи 3-октябр ду кишвар расман муттаҳид гаштанд ва ин рӯз ҳамчун рӯзи ваҳдати Омон ҷашн гирифта мешавад.

Бо фурӯпошии девори Берлин ва поёни “ҷанги сард” рақобату душмании кишварҳои санъатии ҷаҳон ва кӯшиши тавсеъаталабии онону тақсими нави ҷаҳон ба поён нарасид, ки ин мавзуи дигар аст....

Ду панди муҳим дорад ин таърих: яке он, ки барафроштани девори ҷудоиро мардумони олмонӣ намехостанд, вале он рӯз онҳо наметавонистанд сарнавишти худро ба дасти худ нависанд. Дигар он ки, ҳар истеъморе рӯзе поён меёбаду аз кишвари тасарруфкардааш меравад ва миллатҳои озодаи ҷаҳон рӯзи рафтани онро ҷашн мегиранду гиромӣ медоранд.

Устод Турсунзода дар достони машҳури худ ду байте дорад дар бораи ҳузури ноҳумоюни пири истеъмори ҷаҳон – Англия дар сарзамин Ҳинд, ки чунин аст:

Ҳукми вай имрӯз агарчӣ равост,
Пояи ин ҳукм вале бебақост...
Гарчӣ дусад сол дар ин хона монд,
Боз ба ин оила бегона монд.

Поянда бод рӯзи озодиву раҳоии ҳамаи миллали мазлуми ҷаҳон аз ҳузури номубораки ИСТЕЪМОР!

Аз саҳифаи Фейсбукии доктори илмҳои таърих, Сайфуллоҳ Муллоҷон

ҲАФТ БАРДОШТ ДАР БОРАИ “КИТОБХОН”

2025-11-10T05:00:43.259Z

Дуюним сол пеш (22.05.2023) ёддошти кутоҳе перомуни пойгоҳи фарҳангию маърифатии «Китобхон» навишта будам. Ҳоло бо такмилу илова онро бознашр мекунам. Умедворам дастандаркоронаш кори хуби худро идома медиҳанд. Чун аз муҳтавои имрӯзаи «Китобхон» бармеояд, ки марҳилаи шаклдиҳии чорчӯбаи мавзуҳо дар авҷ аст ва эҳтимол дар оянда самтҳои дигари маърифатиро фаро мегиранд.

9 ноябри соли 2025 аз таъсири лоиҳаи фарҳангию маърифатии “Китобхон” чор сол сипарӣ шуд. Аз рӯйи иттилои саҳифаи канал дар “YouTube” бармеояд, ки то ин дам муҳтавои онро 3103915 дидаанд. Аз рӯйи иттилои саҳифа дар ин муддат 268 навор, аз он ҷумла 150 барномаи вижа (гуфтугӯҳо бо меҳмонон)-ро нашр шудаанд. Ба ҳисоби умумӣ ҳар як навори пахшударо 11 581 кас тамошо карданд. Барои як саҳифаи маърифатӣ ин дастоварди нағз аст, чун бинандаи ватанӣ то ҳол ба муҳтавои “ҷиддӣ” таваҷҷуҳи зиёд надорад ва бештар аз пайи роликҳои сабуки тафреҳӣ ё ҳангомасоз аст. Ҳамзамон, дар кишварҳои Осиёи Марказӣ чунин пойгоҳҳо фаъоланд, ки перомуни таърих ва рӯйдодҳои гузашта муҳтаво месозанд. Як фарқи “Китобхон” аз он пойгоҳҳо дар он аст, ки ба таҳрифи таърих даст намезанад, муҳтавои сабуки папулистӣ намесозад ва мероси мардумони дигарро моли кишвар ё мардуми мо қаламдод намекунад. Агар ҳамин усул дар оянда риоя гардад, хидмати шоистае хоҳад буд.

Ҳадафи навиштаи мазкур нақди фаъолияти ин канали маърифатӣ аст. Ҳафт бардошти худро дар зер меорам, ки даъвои фарогир буданро надоранд ва диди як бинанда мебошанд:

1. Таблиғи китобхонӣ. “Китобхон”, тавре аз номаш бармеояд, барои таблиғи китобхонӣ таъсис ёфтааст, вале андешаҳои фаротар аз китобхониро матраҳ мекунад. Дар барномаҳо таҷрибаи шахсии меҳмонон перомуни китобхонӣ шиносӣ мешаванд. Аз ҳар як меҳмони барнома пурсида мешавад, ки кадом китобҳоро мехонад ва барои чӣ ин корро мекунад. Нуктаи мазкур ниҳоят ҷолиб аст, чун ба бинанда посухи гуногунро дар мавриди зарурату аҳамияти китобхонӣ пешкаш мекунад. Аз рӯйи муҳтавои мавҷуда метавон хулоса кард, ки “Китобхон” то ҷойе дар ин самт муваффақ гардидааст. Ба назари ин ҷониб, қадами баъдӣ роҳандозии тақризнависӣ ба китобҳои тозанашр буда метавонад. Албатта, чандин навор перомуни китобҳои нав пахш шуданд, вале таҳияи матн аҳамияти вижа хоҳад дошт, чун ба фалсафаи пойгоҳи “Китобхон” ҳамовозӣ дорад.

2. Навоварӣ ва муаррифии биниши нав. Дар бархе аз барномаҳо зарурати ислоҳи соҳаи фаъолияти меҳмон зикр мешавад. Дуруст аст, ки дар расонаҳои ватанӣ пештар дар ин маврид хело зиёд навишта мешуд ва имрӯз низ то ҷойе ба назар мерасад, вале дар шакли видео ба вуҷуд омаданаш қобили дастгирист. Таъсири чунин барномаҳо ба муҳити афкори умумӣ баъдан падидор мегарданд, чун айни замон дар зеҳнҳо саволҳоро ба вуҷуд меоранд ва шояд дар шакли андешаи комил ва ё барномаи алоҳида сари кор оянд.

3. Равиши омӯзиши малакаҳои муосир. Дар бахши дигари барномаҳо сухан дар мавриди аз худ кардани малакаҳои муосир ва шаклгирии тафаккури интиқодӣ меравад. Меҳмонон андеша ва ривоятҳоеро матраҳ мекунанд, ки нигоҳи нав ба рӯйдод ё ба мавзуъ аст ва тафаккури интиқодии онҳоро ба намоиш мегузорад. Ҳамчунин, меҳмонони барнома перомуни омӯзиши малакаҳои муосир, имломӯзӣ, забондонӣ (техникаи аз худ намудани забонҳои хориҷӣ), фановариҳои нав ва ғайра суҳбат мекунанд, ки дар шароити имрӯзаи мо ниҳоят муҳим ҳастанд.

4. Рӯҳияи мусбатандешӣ. Муҳтавои аксари барномаҳо сохтани рӯҳияи мусбати мутавозин (бидуни ифроту тафрит) ва паҳну таблиғи он дар фазои расонаӣ мебошад. Чунин иқдомро дастандаркорони “Китобхон” ҳам дар видеахостинги “YouTube” ва ҳам “Facebook, “Instagram”, “Telegram”, “Tik Tok” ва “ВКонтакте” идома медиҳанд. Ҳар яке аз ин платформаҳо корбарони алоҳидаи худро доранд, ки аз рӯйи завқ ва синну сол аз ҳам фарқ доранд.

5. Шиносоии чеҳраҳои нав. Аксари меҳмонони барномаи “Китобхон” устодони соҳаи худ ва касони машҳур мебошанд. Дар баробари онҳо шиносоии чеҳраҳои нав, ба вижа олимону пажуҳишгарони зодаи кишвар, ки дар донишгоҳу пажуҳишгоҳҳои маъруфи ҷаҳонӣ кору фаъолият доранд, як гоми муҳим мебошад. Ҳамзамон, даъват гардидани меҳмонон аз кишварҳои дигари ҳамзабон барои шинохти зинда аз вазъи он ҷуғрофиё мусоидат мекунад. Дар қадами баъдӣ, сабти барномаҳо бо пажуҳишгарони таъриху фарҳанги тоҷикон ва умуман форсизабонон аз кишварҳои дигар аз аҳамият холӣ нест, чун аксари онҳо забони модарии моро медонанд ва умри худро ба пажуҳиши мардуми мо сарф мекунанд.

6. Ривоятсозӣ барои расидан ба худсолории фикрӣ ва ё эҳёи он. Аз рӯйи муҳтавои барномаҳои “Китобхон” бармеояд, ки ин муҳимтарин самти фаъолияти пойгоҳ мебошад. Аҳамияти нуктаи мазкур дар он аст, ки дар муҳити фикрӣ то ҳол ривоятҳои қудратҳои беруна перомуни гузашта, имрӯз ва ояндаи мардуми мо бештар матраҳ ҳастанд. Аз ин ҷост, ки як бахши ҷомеа ба тарафдории ривоятҳои бегона ва дигарон ба муқобили он мавқеъ мегиранд. Ин нуктаро аз баҳсу баррасии корбарон перомуни рӯйдодҳои гузашта ва имрӯза метавонем мушоҳида кунем. “Китобхон” тавонист як миқдор аз ривоятҳои берунаро ба чолиш кашад ва дар ин самт то ҷойе муваффақ ҳам шавад. Барои чӣ чунин рӯйкард муҳим аст?

Нахуст, дар ду-се соли охир даҳҳо саҳифаю каналҳо дар шабакаҳои иҷтимоӣ пайдо шуданд, ки зоҳиран “иттилоотию таҳлилӣ”, вале дар асл абзори таъсир ба афкори умумии кишвар мебошанд. Ҳадафи ин саҳифаю каналҳо тафсири рӯйдодҳои имрӯза, зери нуфузи худ нигаҳ доштани афкори умумӣ ва эҷоду таҳмили ривоятҳои барояшон муносиб аст.

Дуюм, дар се-чор соли охир рақобати қудратҳои беруна перомуни тафсири таърихи гузаштаи Осиёи Марказӣ ва кишварҳои он дар авҷ аст. Як ҷониб гуфтумони “истеъморзудоӣ”-ро маблағгузорӣ мекунад ва тарафи дигар дар ҳимояти “ҳақиқати таърихӣ” истод аст. Ҳарду рӯйкард дар ниҳоят барои истеъморӣ боқӣ мондани андешаи мардумони минтақа, аз он ҷумла мо хидмат мекунанд. Чун агар гуфтумони берунаи “истеъморзудоӣ” пирӯз гардад, пас дар минтақа гашти геополитикие бояд ба вуқуъ ояд, ки худ дар меҳвараш навистеъморӣ аст. Агар гуфтумони ҳимояти “ҳақиқати таърихӣ” устувор бимонад, ин низ фаргашти геополитикие хоҳад буд, ки боз ҳам дар меҳвараш навистеъморӣ аст. Аз ин рӯ, даст задан ба “истеъморзудоӣ” ва ҳимоят аз “ҳақиқати таърихӣ” аз рӯйи барномаи қудратҳои беруна – вазъи бунбастиро дар минтақа ба вуҷуд оварда, дар ҳарду ҳолат кушандаи андешаи худӣ ва истеъморӣ боқӣ мондани ҷаҳонбинӣ мебошад.

Сеюм, дар робита ба ду нуктаи боло ва то ҷойе барои истеъморӣ боқӣ намондани худи андешаи “истеъморзудоӣ” дар барномаи “Китобхон” чандин суҳбат бо меҳмонон сабту пахш гардид. Олимону пажуҳишгарон андешаҳои худро перомуни гуфтумони “истеъморзада”, “истеъморӣ” ва зарурати доштани дидгоҳи интиқодӣ ба таърихи гузаштаро барои бардоштани сабақҳои мусбату манфӣ матраҳ карданд. Ҳамзамон, пажуҳишҳои тоза перомуни шахсиятҳо ва рӯйдодҳои таърихӣ шиносоӣ гардиданд, ки бешубҳа кори мусбат мебошад. Эҳтимол дорад, дар ояндаи наздик “ҷанг”-и гарми тафсирҳо перомуни таърихи гузаштаи минтақа ба миён ояд. Ҳоло ин падида дар ҳолати нарм дида шуда, ҳам аз ҷониби баъзе кишварҳои Осиёи Марказӣ ва ҳам бозингарони беруна роҳандозӣ гардидаанд. Дар чунин шароит доштани абзори худӣ ниҳоят муҳим аст, чун таъсири манфии “таҷовуз”-и берунаро кам мекунад.

7. Шиносоии симои нави тавонмандиҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ. Арзёбии ин паҳлуи фаъолияти пойгоҳи фарҳангию маърифатии “Китобхон” шояд як андоза мушкил бошад ва баррасии васеъеро талаб мекунад, чун ба қолаби мавҷудаи кори як пойгоҳи иттилоотӣ мувофиқат намекунад. Барои бозкушоии ин андеша чанд нуктаро меорем:

Нахуст, дар кишвари мо аксари лоиҳаҳои иҷтимоиро созмонҳои байналмилалӣ ё бунёду ниҳодҳои давлатҳои хориҷӣ маблағгузорӣ мекунанд, ки аз ҷониби мақомоти давлатӣ ва созмонҳои ҷамъиятӣ иҷро мешаванд. Ҳамон тавре ки баъзан ривоятсозӣ мешавад - ин падидаи комилан манфӣ ё мусбат нест, чун ба даст овардани маблағ ё пирӯзӣ дар озмун кори сангин аст ва бахши муайяни сармоя барои мардуми мо сарф мешаванд.

Дуюм, шумораи андаки лоиҳаҳои иҷтимоӣ рӯзномаи худи созмонҳои ватанӣ аст ва бештар аз рӯйи барномаи созмону ниҳодҳои маблағгузор амалӣ мегарданд. Дар ин самт, пойгоҳи фарҳангию маърифатии “Китобхон” бидуни сармоягузории созмон ё ниҳоди хориҷӣ фаъолияти худро роҳандозӣ кардааст. Ин андеша аз набудани пешгуфтору пасгуфтори арзи эҳтиром ба маблағгузор дар барномаҳо бармеояд, ки то ҷойе симои дигари тавонмандиҳои ҷомеаи шаҳрвандии кишварро ба намоиш мегузорад.

Сеюм, “Китобхон” то ба имрӯз дар бораи мавзуҳое муҳтаво месозад, ки дастанадаркоронаш ба он арзишу боварҳо пойбанданд. Ин нукта барои чӣ муҳим аст? Барои он ки баъзан дар саҳифаи расонаҳо муҳтавое ба назар мерасанд, ки муқобили ривоятҳои таърихию фарҳангию сиёсии кишваранд. Азбаски созмонҳои байналмилалӣ ё сафаротҳои хориҷӣ нашри чунин муҳтаворо сармоягузорӣ мекунанд, аз рӯйи қонунҳои иқтисодӣ ва зарурати молиявӣ дар саҳифаи расонаҳо рӯйи чопро мебинанд. Солҳои сол дар фазои расонаӣ чунин муҳтавосозӣ дида мешавад: яке чизеро нашр мекунад, ки комилан бознависӣ ва таҳрифи таърих ба зарари мо аст (чун ба бознависию таҳрифи таърих ба фоидаамон ниёз надорем); дигаре рӯйдодҳои ҷаҳонӣ, рафти низоҳо, рақобатҳо дар Осиёи Марказӣ, ҳамкориҳои Тоҷикистон бо кишварҳои дигар ва ғайраро аз зовияи бозингарони беруна (маблағгузор) матраҳ мекунад, ҳатто он ҳодисаҳои хурде, ки аслан ба мардуми мо робита надоранд. Тазод дар он аст, ки дар фазои расонаӣ масъулини ҳарду ривоятсозӣ худро пойбанди арзишҳои миллӣ ва давлатдорӣ муаррифӣ мекунанд, вале бо назардошти зарурат ё эҳтиёҷ ба иқдоми баръакси он даст мезананд. Аз ин рӯ, будани чунин пойгоҳи фарҳангию маърифатӣ, ки дастандаркоронаш ба ҳамаи муҳтавои эҷодкардаи худ бовар доранд, як падидаи нодир ва мусбат дар фазои расонаӣ мебошад.

Инҷо ёддоштро тамом мекунам ва ба дастандаркорони пойгоҳи фарҳангию маърифатии “Китобхон” дар корашон барору пешрафтро хоҳонам ва боз ҳам умедворам, ки муҳтавои ҷолибро барои мо бинандагон пешкаш мекунанд.

Бо эҳтиром,

Шералӣ Ризоён

10.11.2025

Муллои Рум

2025-09-30T08:39:48.171Z

Чанд иқтибос аз китоби "Бо корвони ҳулла"-и Абдулҳусайни Зарринкӯб

Вақте най ҳикояти худро ба забони шеър мегӯяд, ҳар касе аз вай қиссаи дигар мениюшад. Лермунтуф (Лермонтов) - шоири рус дар ин овози ғамолуд достони духтари ранҷкашидаро мешунавад ва Мавлавӣ - орифи бузурги мо саргузашти рӯҳи дардмандеро, ки аз найистони ҷонҳо ҷудо мондааст. Достони Лермунтуф чунон ки аз хулқу хӯи Печорин (Pechorin) интизор меравад, қиссаи ҳавасҳои ҷисмонист, аммо саргузашти Мавлавӣ, чунон ки иқтизои андешаи як орифи огоҳ аст, ҳикояти дардҳои фалсафист. Албатта, ин ҳикояти най, ки рози нуҳуфтаи худро дар навои хеш фош мекунад, фарҷому саргузашти ҳикояти тозае нест. Ҳам достони Искандар ва шохҳои афсонаии у як намунаи он аст ва ҳам достони Мидос (Midas), ки худ шояд маъхази достони мансуб ба Искандар аст. Аз он гузашта, дар афсонаҳои қадими Юнон достони Пон (Pan) низ аз ин ҳикоят нишон дорад. Чунон ки қиссаи Лермунтуф шояд нишонаест аз он сурат, ки ин хикоят дар достонхои омиёнаи ислов (славянӣ) ёфтааст. Дар ин достон нолаи най забони ҳоли як духтари зебоест, ки аз дасти зани бобо ситамҳо кашидааст. Саранҷом писари нобакори ин зани бобост, ки ӯро танҳо ба биёбон мебарад ва чун омодаи таслим ба шаҳватҳои хеш намебинадаш, мекушадаш ва даруни чоҳаш меандозад, Аммо аз хуни у най мерӯяд ва нолаҳои зори ӯ ин ҳикояти бедоду фиребро барои як моҳигири бехиёл баён мекунад.

***

«Маснавӣ» албатта, китоби таълим аст: таълими тариқат барои найл ба ҳақиқат. Аммо назди Мавлавӣ шариат низ аз гузаргоҳи тариқат дур нест, аз ин рӯ, аҷаб нест ки шоир гоҳ дар ҷустуҷӯи ҳақиқат шеваи аҳли шариатро пеш гирад. Дуруст аст, ки «Маснавӣ» сухани аҳли ҷидолу калом нест, аммо шоир дар он мисли аҳли калом дар исботи ақоиду орои аҳли шариат эҳтимом дорад, бо ин ҳама мисли аҳли калом нест, ки танҳо як мазҳабу як андешаро ҳаққу дуруст бидонад. Кашмакаши мутакаллимонро низ аз мақулаи низоъҳои кӯдакона мешуморад, монанди низоъи он чаҳор касе, ки барои хотири ангур ба ҳам дарафтода буданд ва ихтилофи забон онҳоро аз иттиҳоди мақсад боздошта буд...

***

Дунёе ки васфи он дар «Маснавӣ» омадааст дунёи рӯҳ аст. Дунёест ки дар он ҳама чиз ҳаёт дорад, ҳама чиз самеъу басир аст. Ҳам ҳаёҳӯи хомӯши абру насимро дар он метавон шунид ва ҳам садои нафаси гулу гиёҳро метавон эҳсос кард. Дар ин дунё ҳеҷ чиз гунгу хомӯш нест. Ҳама чиз бо касе, ки ҷонаш рози ошност, ҳарф мезанад. Най аз дарди дил шиква сар мекунад; об бо олудагон сухан мегӯяд; оташ ҷуҳуди бедодгарро сарзаниш мекунад; кӯҳи Қоф бо Зулқарнайн аз асрори азамат ҳикоят мекунад; шикофи хона бо соҳиби хона ҳарф мезанад; сутуни санги аз дурии Пайғамбар ба нола дармеояд; тути кори поконро аз худ қиёс мегирад ва монанди ҳамаи мантиқиён ки фирефтаи қиёс мешаванд, хато меравад; шағол дар хуми ранг меравад ва даъвои товусӣ мекунад, аммо ҳангоми имтиҳон аз ин иддаои носавоб хиҷил мешавад ва хору беравнақ аз пеши чашми хонанда мегурезад; боз дар миёни ҷуғдону оҳу дар истабл(огил)-и харон аз нишастан бар бозуи шоҳ ва давидан дар дашти фарох ёд мекунанд ва андӯҳу норизоии орифи соҳибдилеро, ки дар миёни ҷуҳҳол (ҷоҳилон)-и моддапараст гирифтор шудаанд, таҷассум медиҳанд; хар бо он ки саранҷом, чунон ки иқтизои харист, дар доми фиреби рӯбоҳ меафтад, ба қадре дар маънии таваккулу ризо таҳқиқу мӯшикофӣ мекунад, ки дарозгӯши ҳушёри Ҳугу (Гюго)-ро ҳангоми баҳсу мунозира бо Конт (Кант/Кant) - файласуфи олмони ба хотир меоварад ва хонандаро аз нуктасанҷии худ ва қареҳаи шоир дучори эъҷоб мекунад.

***

Мавлавӣ на файласуф аст, на шоир. Ҳам фалсафаро таҳқир мекунад ва ҳам бар фалсафа метозад. Чунон ки қофияандеширо абас мешуморад ва аз дасти муфтаъилун муфтаъилун низ шикоят мекунад. Бо ин хама шӯри ишқ ӯро ҳам фалсафӣ кардааст, ҳам шоир. Шеър мегӯяд ва дар он на ҳамон ҳаяҷонҳои рӯҳонии хеш, балки андешаҳои фалсафии худро низ баён мекунад.

***

Алоқа ба табиат дар сухани ӯ ҷилваи хос дорад. Аз баҳору хазон, аз обу бод, аз хоку дона, аз мурғу мӯр дар «Маснавӣ»-и хеш ёд мекунад. Рангҳову найрангҳои ҷаҳонро мешикофад ва ҳатто коргоҳи адамро рангомезӣ мекунад, табиатро ҷилвагоҳи Худо мебинад ва ҳатто гоҳ ҷуз Худо ҳеҷ чизи дигар дар саросари коинот намебинад. Ин андеша аз истиғроқи ӯ дар вуҷуди Ҳак ҳикоят дорад. Ҳамин истиғроқ аст, ки вуҷуди ӯро аз ишқ, аз ишқи инсони ва илоҳӣ пур мекунад ва дар амвоҷи фурӯғи ваҳдат ғарк медорад. Ин фикри ваҳдат, ки дар баёни ӯ ҳаст, мисли фикри Ибни Арабӣ назарӣ нест, амрест завқиву шуҳудӣ, ки махсуси худи ӯст. Он чи вай баён мекунад, эҳсосу кашфи иттиҳоду иттисоли инсон аст бо ҳамаи коинот, ки дар тайи он ориф ҷуз вуҷуди ҳак ҳеҷ чиз намебинад. Ҷилваи Ҳак девораи вуҷуди халқро мисли сангҳои Тур (номи кӯҳ) фуру мерезад ва аз байн мебарад. Дар мақоми фано, он ҷо ки най аз вуҷуди худ тиҳӣ мешавад, айни нойе мешавад, ҳиҷоби касрату ваҳдат бардошта мешавад ва мисли як оҳани тафтае, ки ҷуз оташ номи дигар надорад, вай низ айни Ҳак мешавад ва аз ҳастии ӯ нишоне боқӣ намемонад. Бад-ин гуна, Мавлавӣ ҳарчанд аз роҳи кашфу шуҳуд ба фикри ваҳдат мерасад, аммо ваҳдати ӯ чунон нест, ки фосилаи байни инсону Худоро пур кунад. Агарчи вай низ ҷуз як вуҷуд чизи дигаре дар ин роҳ намебинад, аммо намехоҳад, ки ин андеша ӯро ба бунбасти ҷабри мутлақ ва суқути такаллуф бикашонад. Ва аз ин ҷост ки роҳи вай аз Испинузо (Спиноза/Spinoza) ва ҳатто Ибни Арабӣ ҷудо мешавад ва дар вай тариқат бо шариат ҳамқадам мегардад.

Боре, таълими Мавлавӣ, ки дар «Маснавӣ» аз забони най баён мешавад ва дар «Фиҳи мо фиҳӣ» ва «Маҷолис» ва ҳатто гоҳ дар ғазалиёт низ ҷилваҳое аз он ҳаст, дар ҳавсалаи талхис намеғунҷад. Ба эътикоди вай инсон мабдаъ ва асле дорад, ки маншаи ваҳдату иттиҳод аст ва вай дар ин дунёе, ки олами касрату ихтилоф аст, аз асли хеш ҷудо мондааст. Тамоми сайру ҳаракати мустамир(ҳамешагӣ)-и ӯ низ ғояташ он аст, ки бори дигар ба «асл»-и хеш бозгардад. Ин талаби васл, ки ҷуз талаби асл нест, ғояти сайру сулуки ориф аст. Роҳи найл бад-он ҳам тамассук (чанг задан) ба шариат ва сайр дар тариқат аст, то найл ба ҳақиқат, ки ҳадафи васл ҳамон аст, ҳосил ояд. Аз ин рӯ, Мавлавӣ ба шариат, ки василаи таҳзибу риёзати нафс аст, аҳамияти хос медиҳад. На тарки шариат ва таслим ба тундравиҳои сӯфиёнро тавсия мекунад ва на гароиш ба фақру узлату раҳбониятро таблиғ менамояд. Марди комилро касе медонад ки ҷомеъи сурату маънӣ бошад. Аз зиндагиву зебоиҳои он низ худро маҳрум накунад ва ҳатто вуҷуди зану фарзандро низ ҳиҷоби роҳ нашиносад. Дуруст мисли як мутакаллим, аммо ба кӯмаки қиёсати тамсиливу ташбеҳоти шоирона дар исботу таъйиди мабониву таъолими “Қуръон” ва аҳли шариат эҳтимом меварзад ва қазоёе монанди ҳақиқати тавҳид, воқеияти рӯҳ, кайфияти ҳашру нашр ва ҳудуди ҷабру ихтиёрро мувофиқи мазоқи аҳли шариат табйин мекунад. Бо ин ки ҳама ҷавҳари шариату тариқатро иборат аз ишқ медонад ва муҳаббатро, ки сабаби тазкия (покӣ)-ву тарбияти дил аст, муассиртарин омил дар таҳзиби нафс мепиндорад ва муҳимтарин василаро барои найл ба меъроҷи кашфи ҳақиқат аст ишқ мешуморад. Аммо ин ишқро, ки дар воқеъ давои ҷумла иллатҳои мост ва бе он махсусан иллати башарият аз байн намеравад зодаи кашиши маъшуқ медонад ва ҷазбаи Ҳақро барои ин роҳ шарт мешиносад. Бо ин ҳама ишқро хоҳ инсарӣ бошад ва хоҳ онсарӣ ба ҳақиқат, ки дар он рангу дурангӣ ва ҷангу ситезро ҷой нест, мунтаҳӣ мешуморад ва ин маъониро шоир ба кӯмаки ҳикоёту тамсилоти латифқ ҷолиб дар “Маснавӣ” баён мекунад.

Устод Айнӣ: «Бешаҳои Эрон шеронро мепарварад»

2025-06-23T09:39:36.565Z

Як маълумот барои касоне ки намедонанд ва ё фаромӯш кардаанд.

Аз вақте ки истеъмори ҷаҳонӣ барои ғасби олам камар баст, сарзамине намонд ки қадами наҳси онҳо нарасида бошад. Тамоми кишварҳои Осиё, Африқо, Амрико (ҳатто ҳамин Иёлоти муттаҳида) ва Австралия ба мустаъмара табдил ёфтанд. Баъзе кишварҳо комилан мустаъмара шуданд (мисли Ҳиндустону Осиёи Миёна) баъзе кишварҳо ниммустаъмара гаштанд (чун Эрон). Сарнавишти ғамангези истеъмори ҷаҳонӣ, ки бо ғуломфурӯшиву тороҷу таҷовуз ва ҳатто наслкушии бемисл ҳамроҳ буд саҳифаи сиёҳи таърихи башар аст. Намунааш қатли оми бумиёни амрикост. Соли 2011 дар як семинари таърихшиносон иштирок доштам. Як муаррихи амрикоӣ, ки аз боқимондаи бумиён буд, вақте аз ин трожедӣ сухан мекард, чанд бор рӯяшро бо дастонаш мепӯшиду, лаҳзае пас медидем, ки селоби ашк аз чашмонаш ҷорӣ мегашт. Ҳатто ин сухани ӯ дар ёдам монда, ки ба аҳли толор ки ҳама сафедпӯстон буданд, нигоҳ карда гуфт: “Нороҳат нашавед, аммо ман ба ҳамаи сафедпӯстон нафрат дорам, зеро ҳамқавмони маро бо бераҳмӣ куштанду сарзаминашро аз ӯ рабуданд!”

Аҳмадшоҳи Қоҷор охирин шоҳи Эрон аз сулолаи Қоҷор (солҳои 1909-1925)

Дар асри 19 дар қудрати Эрон хонадони Қоҷор салтанат дошт, ки шоҳони он беурзаву айёш буданд. Зери таъсири Британия ва рӯзномаҳое ки бо ишораи он дар Мисру Усмониву Ҳинд нашр мегаштанд, шоҳи Эрон маҷбур шуд дар кишвар Маҷлис (порлумон) таъсис диҳад. Русия аз шимол ва Британия аз ҷануб Эронро таҳти фишор гузошта, соли 1907 онро байни худ тақсим карданд. Аммо ин ҳамранги бо Британияву қисман Русия низ шоҳи Қоҷорро наҷот надод ва дар соли 1925 бо ёрии Британия Ризохони афсар, ки баъд Ризошоҳ шуд, ба қудрат расид.

Ризошоҳ Паҳлавӣ, аввалин шоҳи Эрон аз хонадони Паҳлавӣ (солҳои 1925-1941)

Ризошоҳ, ки барои дудмони худ исми Паҳлавиро баргузид, меъмори Эрони навин аст. Бонку рӯзномаву роҳи оҳану донишгоҳро ӯ ба Эрон овард. Ризошоҳ таҳқиру тавҳини ангилисҳову русҳо дар ҳаводиси як қарни охир ва хусусан тақсимоти соли 1907-и Эрон аз ҷониби ду кишварро фаромӯш накарда буд. Бо қудрат ёфтани Ҳитлер дар Олмон Ризошоҳ ба ҷониби ӯ майл кард ва соли 1936 номи кишварро, ки то он дам Порс (Персия) хонда мешуд, Эрон кард (шояд бо машварати давлати Ҳитлер: Ба ёд оред идеология ориёпарастии Олмони нозиро). Ин ҳаракати ӯ ва рафту омади кормандони хадамоти гуногуни Олмон хашми мутаффиқин – Британия ва Шӯравиро овард ва тобистони соли 1941 Ризошоҳи ҳамеша моил ба Аврупоро мутаффиқин аз тахт барканор карда, ба як гӯшаи дурдаст дар Африқои Ҷанубӣ табъид карданд. Ӯ ҳамон ҷо дар хориву зорӣ ба ёди Эрон ҷон дод.

Муҳаммад Ризо Паҳлавӣ, охирин шоҳи Эрон аз хонадони Паҳлавӣ (солҳои 1941-1979)

Писари бистсолааш Муҳаммадризоро ба ҷойи ӯ гумоштанд. Писар, ки саранҷоми падарро хуб медонист, солҳо бар муроди Британия ва сипас ИМА кор кард, беҳтарин робитаро бо Исроили навтаъсис барқарор сохт. Ҳамин кишварҳои ғарбӣ қарор карданд, ки дар Эрон нерӯгоҳи ҳастаӣ бунёд карда шавад. Кор ҳам оғоз шуд. Эрон, ки яке аз содиркунандагони нафт дар ҷаҳон буд, ба дунболи қудрати минтақаӣ шудан уфтод. Солҳои 70-ум, Муҳаммадризо Паҳлавӣ, ки сарвати ҳангуфт аз даромади нафт ба даст оварда буд, ба натиҷае расид, ки бояд истиқлоли бештар дошта бошад. Хостори хариди саҳмияҳои компанияҳои бузурги ҷаҳонӣ шуд ва шуруъ ба гузарондани ислоҳоти кишоварзиву иҷтимоӣ. Ҳамин кор сари ӯро хурд ва боз ҳамин гургони истеъмор – Британия ва ИМА (бо ҳамоҳангии дигар ёрони аврупоии худ) ба натиҷае расиданд, ки ин шоҳро низ бояд барандохт, ки “дарди сар мешавад”. Иттиҳоди Шӯравӣ низ аз моҷароҷӯиву дасисаҷӯӣ дар Эрон канор намонд. Он ҷо ҳизби Туда бо ормонҳои марксистӣ амал мекард, ки дар инқилоби соли 1979, ки ба барандозии шоҳ мунҷар шуд, нақши калидиро дошт. Ҳамин тавр, шоҳ суқут кард ва руҳониён сари қудрат омаданд.

Руҳуллоҳ Хумайнӣ, рӯҳонӣ, сиёсатмадор ва раҳбари олии Ҷумҳурии Исломии Эрон (солҳои 1979-1989)

Сарвари руҳониён Оятуллоҳ Хумайнӣ аз Фаронса, ки солҳои охир дар он ҷо паноҳандагӣ дошт, ба Эрон омад. Истеъмори ҷаҳонӣ (Британия, Фаросна, ИМА ва Иттиҳоди Шӯравӣ) ҳар кадом бо аҳроме фишор мехостанд муллоҳои содаву умре давлатнадидаро зери нуфузи худ оранд. ИМА ҳатто шоҳи ғарбгарои сарнагуншуда Муҳаммадризо Паҳлавиро ба кишвараш роҳ надод, то мавриди хашми режими ҷадид нашавад. Фаронса низ, ки дар илму фарҳангу мошинсозии Эрони онзамон нақши калидӣ дошт, ба умед буд. Британия гумон дошт, хидматҳои ӯ ба ҳисоб гирифта мешавад. Иттиҳоди Шӯравӣ, ки раҳбари блоки шарқ буд аз инқилоби зиддиимпериалистии Эрон истиқбол карда, шиорҳои зиддиғарбиву зиддиамрикоии инқилобиёни Эронро таблиғ мекард (барномаҳои вижаи радио ва телевизиони Шӯравӣ, ки падари худобиёмурзам пайгирӣ мекарданд, дар ёди мани он замон 8 сола низ нақш бастааст). Раҳбари инқилоби Эрон Хумайнӣ бо шиори “на ғарбӣ, на шарқӣ” пушт ба ҳар ду блок кард ва роҳи истиқлоли Эронро пеш гирифт. Ин ба намояндагони шарқу ғарб ки ҷаҳонро пас аз ҷанги ҷаҳонии дувум миёни худ тақсим карда буданд, хуш наёмад. Як сол пас аз инқилоб бо таҳрику ёрии низомии ИМА ва Шӯравӣ Ироқ ба Эрон ҳамла кард ва буду набуди Эрон дар ин ҷанг барбод шуд. Аммо шерони эронӣ ба по хостанд ва дар давоми ҳашт соли дифоъ хоки Эрон аз таҷовузи лашкари Саддом ҳифз гардид.

Ҷанги Эрон ва Ироқ (солҳои 1980-1988)

Давраи бозсозии баъдиҷангии Эрон шуруъ шуд. Ғарб ҳам даст ба кор шуду шуруъ кард ба таҳрими Эрон. Аввалин таҳримро амрикоиҳо соли 1980 нисбати Эрон ҷорӣ карда, додани қарзро ба ин кишвар мамнуъ сохтанд. Дар давоми 45 соли охир ин кишвар дар шароити сахти таҳримҳо, ки тадриҷан шиддат мегирифт, қарор дорад. Аммо Эрони истиқлолхоҳ зери бори ин таҳримҳо нарафт ва истиқлоли худро ҳифз кард. Шояд ҳеч кишвари ҷаҳони ислом мисли Эрон сарфарозу истиқлоёфта набошад. На ҷузви созмони низомӣ аст (ҳамчун Туркия), на вобастаи ягон қудрати дигар (мисли Сурия ва Кувайт). Мисри як замон қудратманд аз вақти бастани паймони Кэмп-Девид на дар миёни кишварҳои арабӣ ва на дар ҷаҳони ислом обруву нуфузе надорад. Чанд рӯз қабл “Алҷазира” навореро нишон медод, ки кормандони ҳифзи ҳуқуқи мисрӣ намегузоштанд мусулмононе ки мехостанд ба гурӯснагони Ғазза маводи ғизоӣ таҳвил диҳанд, вориди марз шаванд. Аз хашми ИМА ва Исроил! Режими кунунии Туркия, ки бо шиори “исломгароӣ” ба қудрат расид, фаромӯш кардааст, ки пас аз Эрон ҳатман навбати ӯ мерасад. Инро фаромӯш накунем! Истеъмори ҷаҳонӣ ҳамаи кишварҳои мусулмониро, ки сару сомоне пайдо кунанд,ба хоку хун менишонад. Дирӯз Ироқу Либиву Сурия, имрӯз Эрон ва фардо навбати дигарон! Барои барандозӣ ҳам шиорҳои гуногунро матраҳ мекунад: якеро диктотур мехонаду дигареро ба сохтани яроқи ҳастаӣ муттаҳам месозад.

Ба мардуми Эрон сахт гузашт ва мегузарад. Ғарб намехоҳад бифаҳмад, ки ЭРОН ИСТИҚЛОЛ МЕХОҲАД! Устод Садриддин Айнӣ сад сол пеш дар як мақолаи худ роҷеъ ба истеъморситезиву озодипарастии мардуми Эрон ин сухани таърихиро навишта буд, ки “Бешаҳои Эрон шеронро мепарварад”. Пас ҳар эронӣ ки дар таърих ба қудрат расид, фикри истиқлол доштаву хоҳад дошт! Эрони имрӯз ҳам аз истиқлоли худ дифоъ мекунад.

Баъзе ҳамватанони мо дар ҳамин шабу рӯзе ки масъалаи буду набуди Эрон ҳал мешавад, хомтабъонаву душманмаобона аз вуҷуди режиме “нохуб” дар кишвари ҳамзабони мо сухан мекунанд. Инҳо фикр мекунанд, ки агар охунд рафту як галстукдор омад, истиқлолу озодиву рифоҳ ба дунболаш мерасад! Магар раҳбари Урдун бо либоси аврупоиву хонумаш Рания Абдулло мисли як зани фаронсавӣ либос ба бар надорад? Аммо куҷост истиқлоли ин кишвар, ки бе иҷозати ғарбиҳо як қадам барнамедоранд. Ё кишварҳои Саудиву Қатар магар низоми демократӣ ё ҷумҳурӣ доранд? Барои истеъмори қадиму ҷадид дар муносибат бо кишварҳои ҷаҳони ислом як асл вуҷуд дорад – ТУ БОЯД БОҶ ДИҲӢ! Сарнавишти режими Эронро мардуми он таъйин мекунад. Имрӯзу ин соат вақти гуфтани ин ҳарфҳо нест. Мо қудрати низомии ба бародари ҳамзабону ҳамфарҳанги худ ёрӣ расондан надорем. Ҳамин ки давлат ва мардуми мо ҳамраъйи Эронанд кори каме нест. Душман душман аст, чи бо парчами сиёҳ ояд чӣ бо сабзу сафед. Душман ба ҳарими хоки Эрон таҷовуз карда! Кадом душман бар ҳукумате пирӯз шуду мардуми онро озодӣ бахшид? Искандар? Қутайба? Чингизхон? Ё Ленине ки дар рӯзҳои нахустини инқилобаш бо эъломияе “Ба мусулмонони шарқ” муроҷиат карду пас аз пирӯзӣ на ба сарзамине истиқлол доду на мардумеро озод гузошт!? Ё амрикоиҳо ки дар Хуросон толибро ба қудрат нишонданд, магар онҳоро ҳамин тур раҳо кардаанд? Гурӯҳе ки бо шиорҳои исломӣ қудратро ғасб карда бар парчами худ шаҳодатайнро навишта, на дар қазияи мусулмонони Ғазза на дар дифоъ аз ҳамсоякишвари худ Эрон наметавонад лом гӯяд! Чун вобаста асту қудратро аз истеъмор гирифта!

Иддае аз эрониёни фурӯхташудаву беҳувият ба ҷои синаро сипар кардану дар муқобили душман истодан, каф мезананду бо аду ҳамкорӣ мекунанд. Руятон сиёҳ! Намунааш ҳамин писари кавдани Муҳаммадризо Паҳлавӣ, ки рӯзе падарашро ғарбиҳо кидат карданду дарбадар сохтанд. Ӯ чанде пеш зери девори нудба дар Қудси ишғолӣ ҳамранги яҳуд шудаву ба сар кипа гузошт. Акнун бо ёрии онҳо мехоҳад кишварашро “озод” кунад. Хок бар даҳонат лошахор!

Ин рӯзҳо мегузаранду Эрон мемонад. Ҳарчанд имрӯз Эрон танҳост! Эронӣ низ пойбарҷост! Як ҳамватани мо аз Эрон навишт, ки тааҷҷуб мекунам аз сабру истиқомати эрониён, гӯё чизе нашуда бошад, ҳама механданду аз пирӯзӣ ҳарф мезананд. Эронӣ дар сарзамини худ ба сар мебарад. Онҳоро ҳамчун яҳудиҳо кишварҳои пирӯзи ҷанги дуввуми ҷаҳонӣ бардошта оварда бо номи Исроил дар қалби Шарқ ҷой накарда, мусаллаҳ насохтаанду ҳамчун саги ҳор раҳо накардаанд. Дар ҳафтоду анд соли таъсиси худ Исроил 6 бор (1948, 1956, 1967, 1982, 2006, 2023) бо ҳамсоягон ҷангида, кишварҳояшонро хароб ва мардону занонашро кушта. Шуруъкунандаи ин ҷанг ҳам Исроил аст. ИМА ҳам ҳамроҳу ҳамразму ҳамсафари он. Дар ҳимоят аз ин кишвар ҳеч чизро дареғ намедорад!

Биёед як бор сангро бар синаи худ занем. Агар кишваре бо ҳар шиоре ба Тоҷикистони мо ҳамла орад, мо бояд мубориза набарем? Мусаллаҳ нашавем? Ҷавоби бамисл надиҳем? Ба ёрии артишу сипоҳи кишвар басиҷ нагардему дар канори онҳо наистем? Ё шуруъ кунем ба кофтани иллати дохиливу гиребони якдигарро гирифтан? Поянда бод Эрон! Зинда бод Тоҷикистон!

©️Ин матлаб аз саҳифаи “Фейсбук”-и Сайфуллоҳ Муллоҷон гирифта шудааст.

Сайфуллоҳ Муллоҷон - доктори илмҳои таърих, профессор

“МАН ИФТИХОРИ ШУМОЯМ, НА ШАРМСОРИ ШУМО”

2025-05-20T07:05:18.905Z

(ёде аз устоди равоншод Лоиқ Шералӣ дар зодрӯзи эшон)

Устод Лоиқ замоне ба адабиёт ворид шуд, ки дар кишвари Шӯроҳо аъмоли сиёҳи “доҳии халқҳо” маҳкум шуда, аксу муҷассамаҳои ӯ аз ҳама ҷо барчида мешуд ва кишварро фазои бозтари хрушовӣ (“хрушевская оттепель”) фаро мегирифт, ки яке аз дастовардҳояш нармтар шудани сензура буд. Дар ҳамин давра нахустин садоҳо аз миллату забону таъриху Наврӯз дар маҳофили ғайрирасмӣ шунида шуд. Шеъри тоҷик низ тадриҷан аз васфи колхозу трактору партия ба вожаҳои нозанине чун ТОҶИК, САРЗАМИН, СУҒД, БОХТАР, ЗАБОН, АВЕСТО, БЕДОРӢ ВА ОГОҲӢ рӯй овард.

1. Ҷабри таърих ягон қавм надидаст, ки мо ...

Руҳи таърих ва садои таърих дар шеъри асри бисти тоҷик зиндаву гӯёст. Устод Муъмин Қаноат, ки номи некаш гиромӣ бод, соли 1973 дар шеъри маъруфи хеш аз “тангии ҳоли тоҷикон, дар хоку зери хокдон” шеъри ғаррое суруду дар ифшои дарду ормонҳои халқ роҳкушо гардид ва шогирдони мактаби ӯ бо садои расову ашъори воло яшти бедорӣ хонданд. Устод Лоиқ, дар ин сангари мубориза яке аз муштҳои обдорро соли 1983 ба даҳони он даста аз “кавданҳову сагдаҳанҳо” мезанад, ки дар “ҷаҳли мураккаб” монда, мегуфтанд тоҷикҳо қабл аз инқилоб саросар бесавод буданд. На ҳар кас чунин ҷуръате дошт, ки бигӯяд:

Ту бесаводӣ
Ё Рӯдакӣ?
Ту бесаводӣ
Ё Фирдавсӣ?
Ту бесаводӣ
Ё Сино?
Ё Хайём?
Ё Ҳофиз?
Ё Саъдӣ?
Ё Румӣ?
Ё Низомӣ?

Дигар, мавзуи шеъри устод Лоиқ зикри корномаи бузургони миллат аз Рӯдакӣ то Айнист. Гуфтанист, ки устод Лоиқ, бар хилофи баъзе шоирони замони мо, ки дар бораи ҳамзамононашон шеъру қасидаи фаровон мегӯянд, ба ҳамзамононаш хеле кам шеър бахшидааст. То ҷое ёдам ҳаст, ба устодони бузурги адабу ҳунари тоҷик Турсунзодаву Раҳимзодаву Муъмин Қаноат, Акашариф Ҷураву Ҷурабек Мурод ашъори зебое бахшидааст. Дар ин сипоснома корномаи рангини устод Айниро чунин тасвир мекунад:

Зи лавҳи гӯрҳо, аз мармари сарди мазористон,
Зи хоки мурдагони зиндатар аз зиндадаргӯрон,
Зи нақши ҳар катиба, нақши нохун дар тани зиндон,
Зи соҳилҳои бедарё, зи дарёҳои беҷарён
Ту моро кофтӣ, устод,
Ту моро ёфтӣ устод!

2. Шоири дардҳо

Шоире фармудааст:

Мардро дарде агар бошад, хуш аст,
Дарди бедардӣ давояш оташ аст.

Муҳимтарин вижагии як инсон дард доштани ӯст. Ҳатто донишмандони фалсафа бар ин боваранд, ки инсоният – яъне ҳамдардӣ ба ҳамнавъи худ. Ин дард дар осори эҷодкорон беҳтар намудор мегардад. Ин ки 50 соли охир марду зани тоҷик бо шеъри Лоиқ ошиқ шуда, муҳаббат ба мардуму сарзаминро низ аз ашъори ӯ меҷӯяд ва самимонатарин модарномаро низ ба ӯ нисбат медиҳад, гувоҳи он аст, ки ин бузургвор ҳарчӣ гуфта, бо дард ва самимона сурудааст. Аз шеъре, ки “НОМ” ном дораду дар соли 1959 суруда, то вопасин шеър ки дар лаб ҷаҳонро падруд гуфта, Лоиқ ҳамвора шоири дардҳост. Таваҷҷуҳ кунед, ба ин суруд:

То бӯи дард бишнавӣ аз шеърҳои ман,
Он дардҳои ҷони туро ёд мекунам.
Азбас дар остонаат мондаст лахти дил,
Якумр остони туро ёд мекунам...

3. “Ҳар баҳор ошиқ шавед...”

Ҳамон гуна, ки шеъри ватанхоҳии Лоиқ шеъри самимиву заминист, дафтарҳои ошиқонаи ӯ низ ширадору дилрубост. Аз шеъри ӯ чунин бармеояд, ки устод аз кӯдакӣ ошиқ буда, дар ҷавонӣ ҳам ишқ варзида ва то поёни умр ошиқ монда. Ишқи ҳамсоядухтараке, ки гаҳ-гаҳ зи сари девор, хандида назар мекард ва шоир то поёни умр хумори ӯро дар сар дошта, ошиқи зане ки ошёнаашро ҳам ёд мекарда ва рӯзе нақди дил он ҷо гузошта, ошиқи обҳову рӯдҳои сарзаминаш, ошиқи бодаву сарводаву шодиҳои халқи худ. Ин шоири шӯридадил мегуфт:

Рӯзе ки ба духтарон касе ошиқ нест,
Донед ки дар ҷаҳон дигар Лоиқ нест.

4. “То туро бетоб дидам, тоб хурдам рӯзу шаб ....”

Шоири воқеъӣ, аз дарду ранҷи халқ мегӯяд, шоир садои хуфтаву хомӯши халқ аст. Дар солҳое ки динситезӣ ҷузви барномаҳои давлати Шӯравӣ буд, ва ҳаққо ки ин бар хилофи раъю хоҳиши халқ буд, устод Лоиқ вожаҳои Худо, Қуръон, дуо, бисмиллоҳ, омин ва ғайраро, ки дар забони халқ зинда буданд, вориди шеър кард. Бо нигоҳе ба шеърҳои Лоиқ дар солҳои 70-80 инро метавон мушоҳида кард. Ҳатто ёдам ҳаст як овозхон вақте шеъри Лоиқро мехонд, ба хотире ки мағзуби дастгоҳи идеологии ҳизби коммунист нашавад, ба ҷойи “умед дорам аз Худо”, мегуфт “умед дорам аз худат”.... Дар солҳои 70-ум устод, ки ба фармудаи худаш бо нони халқ парварда шуд, умре ба ин нону намак садоқат варзиду шукронаи онро кард: Шукри ин шаҳр мекунам умре....

Солҳои 80-ум нухбагони халқро ба бедориву хештаншиносӣ фаро хонду гуфт, номи фарзандони хешро Искандару Қутайбаву Чингизу Темур нагузоранд. Вақте дар солҳои 90-ум камондорон халқу ормони ӯро гаравгон гирифтанд, ҳамин шоир фарёд зад, ки:

Камонмардон!
Ҳама тире, ки андар тирдон доред,
Ба қалби ман бияндозед.
Ба ҷони ман фурӯ резед,
Ҳамин як қалби ман омоҷгоҳи тиратон бошад,
Валекин ҷони мардум дар амон бошад.

5. “Некӣ бимонад ҷовидон ....”

Устод Лоиқ моро ҳамеша ба ягонагиву бародарӣ ва иттиҳоду ҳамбастагӣ даъват кардааст. Агар ин даъватҳои ӯро кор бандему якӣ шавем, ҳам музаффар гардему ба саодат расем ва ҳам равони ӯро шод дорем:

То кай бувед аз ҳама дур, эй бародарон,
Гӯрӣ кунед то дари гӯр, эй бародарон!
Шохи ҷавонии шумо нашкаста, оваред
Баргу навои шодию сур, эй бародарон!

Муҳимтарин паёми шоири озодаи тоҷик Лоиқ ба ҳаммиллатони хеш дар шодиву сурур зистан, якдигарро наёзурдан, чун мард бовиқору сарбаланд рӯзгорро карона кардан аст:

Мероси азизи мурдагонем ҳама,
Аз умр ба умр нардбонем ҳама.
Дар хони замин барои нони хуршед
Ёрони азиз, меҳмонем ҳама.

Навиштаи Сайфуллоҳ Муллоҷон

Рӯзи бузургдошти шоири тавонои порсигӯй Абулқосими Фирдавсӣ

2025-05-15T09:55:45.406Z

Наёвардаву н-оварад рӯзгор,
Сухангӯ чу Фирдавсии номдор.
Агар хонӣ ӯро худои сухан,
Сазои вай асту сазои сухан!

Имрӯз 25-уми урдибиҳишт ва рӯзи бузургдошти шоири тавонои порсигӯй Абулқосими Фирдавсӣ аст. Мо шоирони бузург зиёд дорем вале ҳеч кас Фирдавсӣ нест. Дар китоби ӯ фазилатҳои бешуморӣ одамӣ, аз қабили мардӣ, некномӣ, хирадмандӣ, ойиндорӣ, ватандӯстӣ, беозорӣ мукаррар зикр шудаанд. Аммо шояд муҳимтарин нуктае ки Фирдавсӣ ҳамчун паём ба ворисон гузошта, ин ШАХСИЯТ шудан ва ШАХСИЯТ будани инсон аст, сарфи назар аз он ки ӯ дар кадом ҷойоҳ аст, кишоварзи хокпош аст ё вазири шоҳаншоҳ. Чизе ки душвор аст, шудан, ҳамин ШАХСИЯТ будан аст. Касонеро дар ин умри панҷоҳу анд сола дидем, ки ҳамаи вазифаҳои баланду унвонҳои сутургро соҳиб шуданд, вале ҳеч гоҳ шахсият нашуданд (Оҳ, чӣ қадр аз дидану бархурд бо чунин касон мардумон дар ранҷанд!!!) Зеро бар панҷ асле ки Фирдавсӣ онро барои шахсият шудан, зарур шумурда, пойбанд набуданд, аз ин панҷ агар яке ҳам набошад, дар фароянди шахсият шудани инсон латма ворид мекунад. Инак, ин панҷ фазилат ва шоҳиди маъноӣ аз шоири тавонои мо, ки раҳмати Ҳаққ ба хоки покаш бод:

1. Хирадмандӣ. Ҳеч фазилате болотар аз хирадмандӣ нест ва хирад гавҳари зиндагисту касе онро пайдо карда, дар ду ҷаҳон растагор аст. Хирадманд машғул ба худ аст ва камтар ба айби дигарон мепардозад.

Хирад бояд андар сари марди кор,
Ки тезию тундӣ наёяд ба кор.

2. Фарҳанг. Хираду фарҳанг бо ҳам вобастаанд ва ҳар кас хирад ёфт, дунболи фарҳанг мегардад. Маҳз фарҳанг моро расми зиндагӣ меомӯзад ва инсониятро мешукуфонад.

Гуҳар бе ҳунар зору хору асту суст,
Ба фарҳанг бошад равон тандуруст.

3-4. Беозорӣ ва ростӣ. Касе дар ин ҷаҳон растагор аст, ки дар фикри озори касон набошад, беозор зарурат ба дурӯғ гуфтан ҳам надорад. Як мардумозор, ки мешиносам, ҳамин дирӯз дар амре хайре халал ворид кард ва субҳи имрӯз пӯзиш хосту кирдори худро натиҷаи машварати як дад номид. Ҳам озор расонд ва ҳам дурӯғ гуфт. Фирдавсии покзод дар як байт ин ду маъниро чунин тавсиф кардааст:

Набояд зи гетӣ туро ёр ҷуст,
Беозориву ростӣ ёри туст!

5. Номи нек. Инсоне ки ба ҳар қиммате зиндагӣ мекунад, ҳеч гоҳ номи нек нахоҳад бурд, шиори ӯ “хоҳӣ нашавӣ русво ҳамранги ҷамоат шав” аст. Инчунинон ҷисман зиндаанд, касе дар зиндагӣ номашон ба некӣ набарад, чӣ монад ба марг. Чунинҳо бо дод кардану сухан аз дод гуфтан бегонаанд

Ҷуз аз некномиву фарҳангу дод,
Зи кирдори гетӣ нагиред ёд.

Аз саҳифаи фейсбукии
Сайфуллоҳ Муллоҷон

ШОҲОН АЗ БАҲРИ ПОСИ РАЪИЯТАНД ВА РАЪИЯТ ПОСДОРИ БЕМИННАТИ КИШВАР!

2025-04-21T12:23:20.945Z

(Бахшида ба Рӯзи бузургдошти Шайх Саъдии Шероз)

Дар ду шоҳкори бехазони Саъдӣ – дар «Гулистон»-у дар «Бӯстон» таваҷҷуҳ ба кишвардорӣ, ахлоқи подшоҳӣ, риояти адабу адолату адлу инсоф аз сӯи ҳокимон ва нопойдории зулму заҷру ситами кишвардорон ҳар гоҳе таъкид шудааст. Ба вижа, дар «Гулистон» аз шоҳон ёдоварӣ мешавад, ки дар канорашон дарвешон сояи раҳмат доранд ва ё бо васфи дарвешон зангула ба подшоҳон мезанад, ки хайру хайрхоҳиро нисбати мардумон аз ёд набаранд. Ва дар шароите, ки чунин итобу хитоб ба ҳуккоми замон мисле бозӣ ба оташро мемонд, Саъдӣ бо ҷасорату ҷуръати тамом мегӯяд, ки сиришти ман раводори ситоиши подшоҳон нест ва андешаи мадҳи ононро надорам:

Маро табъ аз ин навъ хоҳон набуд,

Сари мидҳати подшоҳон набуд.

Вале назм кардам ба номи фулон,

Магар боз гӯянд соҳибдилон,

Ки Саъдӣ, ки гуйи балоғат рубуд,

Дар айёми Бубакри бин(н) Саъд буд.

Аммо, ин орифи адолаткеш, бино бар риволи адабии замон, «Бӯстон»-у «Гулистон»-ро ба атобакони Шероз, ки дар сарзамини Форс ҳукумат меронданд, тақдим медорад. Дар ин ду равзаи ҳамешабаҳор ӯ аз сурату сирати подшоҳон ҳадису ҳикмат меорад, аз рӯзгори дарвешон сухан мекунад.

Шоҳону амирони мавриди тасвири Саъдӣ ҳар фирқаанд: оқилу боандеша, хирадкешу некандеш, золиму саффок, бадмасту айёш ва кавдани беандеша. Аммо адиби мумтози мо аз пайи ин марому аҳдоф аст: ба худ овардани сарону саркардагон дар кори кишвардорӣ, риояти адолат дар мулкдорӣ, посдошти ҳаққу ҳуқуқи раъияти кишвар, эъмори як иқлими маъмуру ободон бо таъмини осоишу хушнудии мардумон. Шайхи Шероз аз нодирадибонест, ки бидуни тамаллуқ ва ғулувву иғроқ ҳуккоми даврро дар қабои мадҳ панди воло медиҳад, ки ҳону ҳон, агар шоҳӣ, аммо муҳтоҷтар аз дарвешӣ. Андешаҳои бикри Саъдӣ дар ин замина гоҳ дар риштаии танз мепечанд, гоҳе ҳам панди зарифе зевари аруси ҳикматаш мегардад ва ӯ гоҳ чун адибу омӯзгори ҳаким чӣ шоҳу чӣ вазирро ки дар умури корӣ хатокору дағалбозанд, танбеҳи ҷиддӣ медиҳад. Саъдӣ ҳамчун бузургтарин ҷомеъашинос пояи устувору муҳками ҳар давлату ҳукуматро дар барпоию дастгирии раъияти якдилу якмаром дидааст. Ба ин маънӣ дар «Бӯстон» гӯяд:

Раъийят чу беханду султон дарахт,

Дарахт, ай писар, бошад аз бех сахт!..

Муруре кунем кӯтоҳ ба «Гулистон» сирати шоҳону симои дарвешонро дар се пайт: дар як дарича кибру нахват маҳкум аст ва ҷое ҳам дари Биҳишту раҳмат боз, дар сарочаи сеюм – ҳарами шоҳӣ, ҷамоли Лайлию ғавғои салотини тозӣ.

I. ПОДШОҲ ВА ДАРВЕШ

(аз боби аввал, ҳикояти 28)

Дарвеше муҷаррад ба гӯшае нишаста буд. Подшоҳе бар ӯ бигузашт. Дарвеш аз он ҷо, ки фароғи мулки қаноъат аст, сар барнаёварду илтифот накард. Султон аз он ҷо, ки сатвати салтанат аст, биранҷиду гуфт:

– Ин тоифаи хирқапӯшон амсоли ҳайвонанд ва аҳлийяту одамийят надоранд!

Вазир наздикаш омаду гуфт:

– Эй ҷавонмард, султони рӯйи замин бар ту гузар кард, чиро хидмате накардиву шарти адаб ба ҷой наёвардӣ?

Гуфт:

– Султонро бигӯй, таваққуъи хидмат аз касе дор, ки таваққуъи неъмат аз ту дорад! Ва дигар бидон, ки мулук аз баҳри поси раъийятанд, на раъийят аз баҳри тоъати мулук!

Подшаҳ посбони дарвеш аст,

Гарчи ромиш ба фарри давлати ӯст.

Гӯспанд аз барои чӯпон нест,

Балки чӯпон барои хидмати ӯст!

Яке имрӯз комрон бинӣ,

Дигареро дил аз муҷоҳада реш.

Рӯзаке чанд бош, то бихурад

Хок мағзи сари хаёландеш.

Фарқи шоҳию бандагӣ бархост,

Чун қазои нибишта омад пеш.

Гар касе хоки мурда боз кунад,

Нанамояд тавонгару дарвеш!

Маликро гуфти дарвеш устувор омад. Гуфт:

– Аз ман таманно бикун.

Гуфт:

– Он ҳамехоҳам, ки дигарбора заҳмати ман надиҳӣ!

Гуфт:

– Маро панде бидеҳ.

Гуфт:

Дарёб кунун, ки неъматат ҳаст ба даст,

К-ин давлату мулк меравад дастбадаст.

Луғат:

дарвеш: ин ҷо ба маънои ориф, суфӣ;

муҷаррад: вораста аз ҳавасҳои дунёӣ;

аз он ҷо, ки фароғи мулки қаноъат аст: фароғ: осудагӣ; Яъне дарвеш ба он сабаби осудаагӣ аз қаноъат (аз ҷаҳони ҳирсу озу тамаъу ҳавасҳо рӯ гардонда), дар мулки ризову сабру қаноъат хушнуд аст;

сар бар наёварду илтифот накард: сари хеш боло накарду аҳаммият надод, таваҷҷуҳ накард;

сатват: хашму шавкату шукӯҳ, қаҳр, ғалаба, виқор; Яъне султон намоди шукуҳу шавкат ва виқору қаҳри ҳукумат аст.

тоифаи хирқапӯшон: гурӯҳи дарвешон (суфиён);

пос: нигаҳдошт, нигаҳбонӣ, ҳурмат.

тоъат: фармонбурдорӣ, бандагӣ, ибодат.

Паёми ҳикоят:

Тасвири Саъдӣ то ҷое ёдовари муколамаи Буқроти ҳаким бо Искандари ҷаҳонкушой аст дар «Ҳадиқату-л-ҳақиқа»-и Саноии Ғазнавӣ. Дар ин саҳна ҳам подшоҳе раҳгузар ба дарвеше вораста рӯбарӯ меояд. Табъан шоҳро фавҷи надиму чокару сарбоз бо аспу астари зеваророста бадрақаанд ва дигарон дастафшону мадҳхонон, ин мафхари замонро васф доранд. Дарвеш, оё сарпаноҳе дошта бошад ё на, ё магар дар кулбааш ҷуз ним бурёву қурсе нони хушк чизе наанбошта, аммо дар равзаи мулки ризову қаноъат ва хушнуд аз бандагии Илоҳӣ нишастааст. Султони раҳгузар – бандаи виқору хашму ғавғову худбинӣ, аз он ки дарвеше хокнишин ба ӯ нигоҳ накардааст, дар худ мепечаду тираву хира мешавад. Воқиъан, онон, ки ғанитаранд, муҳтоҷтаранд! Ин хазинаву дафина ва ин таҷаммулу шавкат ҳамоно оташи кибрашонро фурӯкаш накардааст. Аз он ки ҳама васоили рифоҳашон муҳайё, бо силсилаи шаҳрёру шаҳбонуҳошон дар боргоҳи маишату амирии сарвату мукнатанд, ҳамчунон тавққуъ доранд, ки ҳамаву ҳама кас баробари ҷоҳу ҷалолашон, ки ҳосил аз ғасбу ғорати мардум аст, бо оҷизию фурӯтанӣ биистад, чокарона таъзим ба ҷой оварад, дастбӯсишон кунад, дар роҳравшон гул нисор кунаду хоки қадмаҳошонро тутиё созад! Аз ин рӯ, шоҳ аз сари хашм ба вазир мегӯяд: ин гурӯҳи пашминапӯшон (дарвешони нодору жӯлидаву ҳақир) чун чорпоёнанд, ки шоистагию одамияте надоранд.

Ва вазир, ки маҳз чунин бистари ғуруру нахватро ӯву вазирону надимону мушовирону муфтиёни маддоҳи дарборӣ барояш густардаанд, рӯ ба дарвеш меорад, ки чиро русуми одоби хидматгузорӣ дар назди шоҳро ба ҷо наёвардӣ?

Дарвеш бо хӯйи озодагии хеш ҳамчунон назар ба шоҳи муъаззам намекунад ва ба вазир мегӯяд: шоҳ вазифаи ҳимоят ва нигаҳбонӣ аз раъиятро дорад, на ин ки раъият дар ихтиёри бандаи шоҳ! Ба султон бигӯй, ки аз касе умеди хидмату таъзим дошта бош, ки аз ту интизори молу пул дошта бошад!

Ин ҷо киноя аз он, ки ҳама хидматҳо дар назди шоҳ дурӯғинанду риёкорона ва танҳо аз баҳри тамаъи молу сарвату мансабанд. Нуктаи дувум дар ин муколама (дар гуфтори шоҳ мебинем): шоҳон мехоҳанд, ҳама зердастон дар рӯбарӯяшон бо пушти дуто истода бошанд, яъне ормону мароми шоҳон намоиш додани бартарии худ аз дигарон аст, на хидматгузорӣ ба мардумон!

Бад-ин гуна, манзараҳое дар ин достони кӯтоҳ аз муҳити иҷтимоъии Шайх Саъдӣ бозтоб шуда: яке дарвешӣ, ки ин ҷо мурод ҳам суфии ҳақиқӣ ҳаст ва ҳам саффи мардони дарроҳуфтодаи бебизоат, ки аз фарти бехирадии чунин шоҳони ғофил ба ин рӯз расидаанд. Саъдӣ дарвеше муҷаррад (ҳақиқӣ)-ро, ки фароғи мулки қаноъат аст, бо султони худбини кареҳназар муқобил мегузорад. Ин фақири нодор орӣ аз тамаъу дурӯғу риё ва дар чунин мулки озодагӣ танҳо ба ибодати Худованди Якто хушнуд аст, на аз шукуҳи намоиши савлати шоҳ! Ва дигар – шоҳ сатвати салтанат асту дар банди виқору ғурур Офаридгорро фаромуш кардааст ва фақри раъияти худро ба масхара мегирад, бо лоқайдӣ ҳатто ба дарвеши муттақии беозор дуруштӣ раво медорад. Дар ҳоле ки фазои мулки озодагӣ дарвешро ба мартабаи одамият расонида, ки парвое аз ин олами нафсонӣ ва аз ин шоҳи ғарра ба тахту қаср надорад. Дарвеш бо фарҳехтагӣ рӯ ба вазиру хитоб ба шоҳ, таъкид мекунад, ки маҳз шоҳонро мебояд, ки раъияти хешро эҳтиром кунанду шарафу номуси онҳоро ҳифз! На ин ки раъият дар баробари шоҳ чун рамаи чорпоён маҳруму оҷизу сархам бошад!

Маҳаки аслии паёми ҳикоят пеш аз ҳама қаноъат аст, ки дар ҳар табақа боиси бениёзию озодагии инсон мегардад ва ҳамчунин посдории ҳайсияту шарафи мардумон дар ҷомеъа вазифаи аслии шоҳ дониста мешавад. Панди дарвеш ба шоҳ дар поёни достон низ ҳакимона аст: ҳоло, ки соҳибнеъматӣ, фурсатро ғанимат шумору дар роҳи хайру некукорӣ қадам бардор, ки ин ҷоҳу сарвату савлатат ҷовид нест, аз дасте ба дасте даргузар аст...

II. ПОДШОҲИ РАСТАГОР ВА ПОРСОИ ДӮЗАХӢ

(боби дувум, ҳикояти16)

Яке аз ҷумлаи солеҳон ба хоб дид подшоҳеро дар Биҳишт ва порсое дар Дӯзах. Пурсид, ки муҷиби дараҷоти ин чист ва сабаби даракоти он, ки мардум ба хилофи ин муътақид буданд?

Нидо омад, ки ин подшаҳ ба иродати дарвешон ба Биҳишт андар аст ва ин порсо ба тақарруби подшоҳон дар Дӯзах.

Далқат ба чӣ кор ояду мисҳиву мураққаъ,

Худро зи амалҳои накуҳида барӣ дор!

Ҳоҷат ба кулоҳи баракӣ доштанат нест,

Дарвешсифат бошу кулоҳи татарӣ дор!

дараҷот: ин ҷо ба маънои пойгоҳҳои биҳиштӣ;

даракот: табақоти пойини Дӯзах;

иродат: хоста, хоста, хостаи нек; ҳавохоҳӣ;

тақарруб: наздикӣ ҷустан;

далқ: ҷомаи ашмини суфиён; хирқа;

мисҳӣ: ҷомаи зибру хашин,

мураққааъ: либоси пора-пораи васладори суфиён;

баракӣ: бофтае аз пашми уштур;

татарӣ: тоторӣ, муғулӣ.

Паёми ҳикоят:

Дар ин ҳикояти кӯтоҳ як солеҳ ва подшоҳеву порсое дар қиболи ҳам омадаанд ва зоҳиран таъкиди тунди Саъдӣ дарбориёнрост, ки дар тан ҷомаи порсоӣ, бозори фисқу фасодро пиромуни шоҳ гарм мегиранду дар поёни кор ҳезумкаши Дӯзах мегарданд. Ҷумлаи ахири ҳикоят: «ин подшаҳ ба иродати дарвешон ба Биҳишт андар аст...» баргирифта аз ин ҳадис аст: «Беҳтарини амирон касест, ки бо донишмандон ҳамнишинӣ кунад ва бадтарини донишманд он аст, ки бо амирон муъошарат намояд». Ва низ навиштаанд: «Хушо амире, ки ба хонаи дарвеш равад ва бадо ба ҳоли дарвеше, ки ба даргоҳи амир ояд…». Дар баъзе китобҳо ин иборат ба унвони ҳадис забт шуда…

Ба ҳар ҳол, он чӣ аз ҷумла бар меояд, метавон чунин бардошт кард, ки 1. кору корбурди подшоҳ мувофиқи иродати дарвешон (ё худ ҷамеъи мардумони кишвар) айни савоб аст; 2. подшоҳону ҳокимон ва дар умум давлатмардонро лозим аст, ки ба вижа, ба донишмандону порсоёну аҳли андеша таваҷҷуҳу ғамхорӣ дошта бошанд. Аз назари Саъдӣ дарвешӣ ба дастору далқпӯшӣ нест, набояд худро дарвешона намоиш дод, балки, ҳар кӣ иҷтиноб аз кори нописанд кунад, ҳатто бо кулоҳи тоторӣ бар сар, дар зумраи некон аст.

Дар ин ҳикоят подшоҳ дарвешсифат аст ва наҷотёфта, зеро таваҷҷуҳаш на ба савлату сарват, балки ба дарвешону раъият аст ва аммо порсо бо тамои порсоӣ ба дӯзах меравад.

III. МАЛИКИ АРАБ ВА МАҶНУН

(боби панҷум, ҳикояти 19)

Якеро аз мулуки араб ҳадиси Маҷнуни Лайлию шӯриши ҳоли ӯ бигуфтанд, ки бо камоли фазлу балоғат сар дар биёбон ниҳодаасту зимоми ақл аз даст дода.

Бифармудаш, то ҳозир оварданд ва маломат кардан гирифт, ки дар шарафи нафси инсон чӣ халал дидӣ, ки хӯйи баҳоим гирифтийу тарки ишрати мардум гуфтӣ?!

Гуфт:

Кош, к-онон, ки айби ман ҷустанд,

Рӯят, эй дилситон, бидидандӣ,

То ба ҷойи турунҷ дар назарат,

Бехабар дастҳо буридандӣ!

Маликро дар дил омад ҷамоли Лайлӣ мутолаъа кардан, то чӣ сурат аст, муҷиби чандин фитна. Бифармудаш талаб кардан. Дар аҳёи араб бигардиданду ба даст оварданд ва пеши малик дар саҳни сароча бидоштанд. Малик дар ҳайати ӯ назар кард. Шахсе дид, сияҳфоми борикандом. Дар назараш ҳақир омад. Ба ҳукми он, ки камтарини худдоми ҳарами ӯ ба ҷамол аз ӯ дар пеш буданду ба зинат беш! Маҷнун ба фиросат дарёфт, гуфт:

– Аз даричаи чашми Маҷнун бояд дар ҷамоли Лайлӣ назар кардан, то сирри мушоҳадаи ӯ бар ту таҷаллӣ кунад.

Тандурустонро набошад дарди реш,

Ҷуз ба ҳамдарде нагӯям дарди хеш.

Гуфтан аз занбӯр беҳосил бувад

Бо яке, дар умри худ нохӯрда неш!

То туро ҳоле набошад ҳамчу мо,

Ҳоли мо бошад туро афсона пеш.

Сӯзи ман бо дигаре нисбат макун,

Ӯ намак бар дасту ман бар узви реш!

Маҷнун: дар луғат ба маънои девонаву ҷунунзада;

шӯриш: ошуфтагӣ, парешонӣ;

зимоми ихтиёр сарриштаи иродаву интихоб;

шарафи нафси инсон: бузургвории вуҷуди одамӣ;

то ба ҷойи турунҷ: ишора ба достони ҳазрати Юсуф, ки занони Миср аз фарти зебоии Юсуф ба ҷойи турунҷ дасти худро буриданд;

аҳёъ: ҷамъи ҳайй; қабилаҳо;

саҳни сароча: миёни сарой ё хонаи андарунӣ; сароча: хонаи андарунӣ.

худдом: ҷамъи ходим, канизу чокар, хидматгорҳо

Дар боби ин ҳикоят

Саъдӣ дар адои паёми хеш ин ҷо ду тимсолро пеш меорад: яке малики Араб, сарвару сарпарасти як кишвар ва дигар Маҷнуни ошиқ, ки ӯ Қайс ном дорад ва бар бинои рафтори ҷунуномез «маҷнун» лақабаш додаанд, яъне девона! Аммо ин малик ба дарки зебоии Лайлӣ нарафтааст ва сурати зоҳирии ӯро мебинаду Маҷнунро зери бори маломат мегузорад. Дар поёни кор, посухе зебо аз Маҷнун мебишнавад, посухи як ҳушёри дарбадар бар бемағзи афсарбарсар!

Дар ин саҳна малик аз ишқ хабар надорад ва ҳамчунон аз анҷумани ҳарами худ – завҷаҳову канизҳояш меболад, ки ба ҳусну ҷамол бартар аз Лайлии сиёҳҷурдаанд. Дар пушти ҳодиса рӯшан нест, ки ин силсилаи завҷаву ин корвони канизу чокар аз куҷо ва бо чӣ тариқ орояи боргоҳи ин малик шудаанд! Аз ин рӯ, дар тасвири Саъдӣ зебоӣ аз манзари ошиқ маънӣ пайдо кардааст: иффати маъшуқ, ҳилму ҳаё, садоқату заковату дониш... Ин ишқи ҳақиқӣ аст, на суратпарастию шаҳватпарастӣ.

Аммо ин достони пуршӯр борҳо дар адаби форсӣ бозтоб ёфтааст. Инак намунаи нахуст аз Фаридуддини Аттор:

Гуфт Ҳорун: Ишқи Маҷнун мешунуд,

Он ҳавас ӯро чун Маҷнун даррубуд!

Хост, то дидори Лайлӣ бинад ӯ,

Пеши Лайлӣ як нафас биншинад ӯ.

Хост Лайлирову чун кардаш нигоҳ,

Саҳл омад рӯйи ӯ дар чашми шоҳ!

Хонд Маҷнунрову гуфт: «Эй бехабар,

Нест Лайлиро ҷамоле бештар!

Ту чунин масти ҷамоли ӯ шудӣ

В-аз ҷунунӣ дар ҷамоли ӯ шудӣ!

Тарки ӯ гиру мадораш низ дӯст,

З-он ки бар ҳар ним тарке сад чу ӯст!»

Гуфт: «Ту кай дидӣ он рухсорро?

Ишқи Маҷнун бояд он дилдорро!

Нест нуқсон дар ҷамоли он нигор.

Ҳаст нуқсон дар назар, эй шаҳрёр!

Гар ба чашми ман бибинӣ рӯйи ӯ,

Тутиё созӣ зи хоки кӯйи ӯ!»

(«Мусибатнома», 138 – 139).

Дар «Мақолот»-и Шамси Табрезӣ (с. 108) низ омадааст:

«Гуфт Ҳорунуррашид, ки ин Лайлиро биёваред, то ман бибинам, ки Маҷнун чунин шӯре аз ишқи ӯ дар дунё андохт ва аз Машриқ то Мағриб қиссаи ишқи ӯро ошиқон ойинаи худ сохтаанд!... Лайлиро биёварданд… Халифа… дар ӯ назар мекард соатеву соате сар пеш меандохт. Бо худ гуфт, ки дар суханаш дарорам, бошад ба воситаи сухан дар рӯйи ӯ он чиз зоҳиртар шавад. Рӯй ба Лайлӣ карду гуфт: «Лайлӣ туӣ?» Гуфт: «Бале, Лайлӣ манам; аммо Маҷнун ту нестӣ! Он чашм, ки дар сари Маҷнун аст, дар сари ту нест…» .

Маҷнунии Маҷнун аз назари Мавлоно ҳам дур намондааст:

Гуфт Лайлиро халифа, «К-он туӣ,

К-аз ту Маҷнун шуд парешону ғавӣ?

Аз дигар хубон ту афзун нестӣ!»

Гуфт: «Хомӯш, чун ту Маҷнун нестӣ!»

(«Маснавӣ», 1/26).

Аблаҳон гуфтанд Маҷнунро зи ҷаҳл,

Ҳусни Лайлӣ нест чандон ҳаст саҳл.

Беҳтар аз вай сад ҳазорон дилрубо

Ҳаст ҳамчун моҳ андар шаҳри мо!

Гуфт, сурат кӯза асту ҳусн май,

Май Худоям медиҳад аз нақши вай!

Мар шуморо сирка дод аз кӯзааш,

То набошад ишқи ӯтон гӯшкаш!

Кӯза мебинӣ, валекин он шароб

Рӯй нанмояд ба чашми носавоб!

(«Маснавӣ», 5/аз б. 3486...).

Ваҳшии Бофқӣ ҳам ҳикояти зерро гуфтааст, ки маъруф аст:

Ба Маҷнун гуфт рӯзе айбҷӯе,

Ки пайдо кун беҳ аз Лайлӣ накуе!

Ки Лайлӣ гарчи дар чашми ту ҳурест,

Ба ҳар ҷузве зи аъзояш қусурест!

Зи ҳарфи айбҷӯ Маҷнун барошуфт,

Дар он ошуфтагӣ хандон шуду гуфт:

«Агар дар дидаи Маҷнун нишинӣ,

Ба ғайр аз хубии Лайлӣ набинӣ!

Ту кай донӣ, ки Лайлӣ чун накуест,

К-аз ӯ чашмат ҳамин бар зулфу рӯест?!

Ту қад бинию Маҷнун ҷилваи ноз,

Ту чашму ӯ нигоҳи новакандоз!

Ту мӯ биниву Маҷнун печиши мӯ.

Ту абру, ӯ ишоратҳои абру!…»

(«Девон»-и Ваҳшӣ, 230)».

Дида мешавад, пурсишгари Маҷнун дар «Мақолот»-и Шамс ва «Мусибатнома»-и Аттор Ҳорунуррашид аст ва Мавлоно дар як ривоят халифа, дар як ҷойи дигар яке аз аблаҳон, дар «Гулистон» яке аз мулуки араб ва дар «Девони Ваҳшии Бофқӣ» айбҷӯе омада. Кӯтоҳтарини ривоятҳо аз Мавлоност дар дафтари аввал ва ҳикояти Саъдӣ тулонист. Аммо Шайхи Шероз ҳам дар навъи ривоят ва ҳам бо созу пардохти ҳунарӣ шигирди нобе ба намоиш гузоштааст; ӯ бо ҳунармандӣ достонҳои гузаштагонро бо либоси фохираи нав манзур мекунад. Аз ин рӯ, ин ҳикояти «Гулистон» муассиртар ва аз лиҳози ҳунарӣ зеботар таҷаллӣ ёфтааст (поёни матлаб).

Дуруд бар равони поки Саъдии қудсошён; Худованди Эронзамин, ки бонии ҷаҳонҳост, ин Кишвари моро бо ин гуфтору бо ин навиштори дуррфишони Саъдиёни сарфарозаш ҳофиз бод!

20. 04. 2025; ш. Душанбе.

Обид ШАКУРЗОДА