Jadid

SIZNING FIKRINGIZ...

2024-01-07T12:28:37.161Z

Uljamol Xonnayeva:

— Yangi 2024-yilning dastlabki yangiligi – “Jadid” gazetasining nashr etilishi bo‘ldi. “Jadid” barcha yurtdoshlarimizga muborak bo‘lsin!

Otabek Bakirov:

— Qaytadan tashkil etiladimi, yo‘qdan bino bo‘ladimi, muhimi milliy matbuotda yangi nashr paydo bo‘ldi — “Jadid”. Bu nom jarangdor va e’tiborni tortadi. Jadidlar dasturiga qaraydigan bo‘lsak, adabiyot va publitsistika, san’at va madaniyat asosiy o‘rinda turgan. “Jadid” sahifalarida ham bu aniq ko‘rinadi. “Jadid”dan shaxsan mening umidim katta.

Doston Rahmat:

— Gazetalarni kirillda, lotinda bosilibdi deyishdan ko‘ra, ularning dizayni ustida ishlash kerakligi haqidayam gapirishimiz kerakdir. O‘zbekistonda xuddi shunaqa nusxada va shaklda 15 tacha gazeta chiqsa kerak. Agar undan ko‘p bo‘lmasa.

Boshqalarni bilmadim, auditoriyani jalb qilish uchun ham hozirgi kunda gazeta dizayni juda muhim. Shu bilan birga, dizayner ham o‘z ustida doimiy ishlab, izlanishda bo‘lgani yaxshi.

Shuhrat Hayitov:

— “O‘zbekiston adabiyoti va san’ati” gazetasi o‘z davrida turlicha nomlangan, ya’ni inqilobiy o‘zgarishlar bu gazetada ko‘p bo‘lgan. Eng muhimi, u bugun yangi nom bilan 700-800 nusxada emas, balki yigirma mingga yaqin adadda chop etilayotir.

Asosiy masala gazetaning qo‘lma-qo‘l o‘qilishida, o‘z o‘quvchilarini topishdadir...

Nazokat Murodova:

— Yangi gazetaning shov-shuvini eshitib o‘qigim keldi. Lekin topolmadim. Tezroq elektron versiyasini yo‘lga qo‘yinglar. Telefonda bo‘lsayam o‘qib turaylik.

Sherzodbek Dehqonov:

— Gazetalar “davri” yana qachonlardir qaytishi kerak. “Jadid”chilar jamoasiga ijodiy barkamollik tilayman. Iloji bo‘lsa, nashr soni ko‘payib, har bir xonadonga kirib borsa... Elektron shaklini yoritish masalasini ham o‘ylab ko‘rish kerakmikan. Faqat obuna bilan cheklansa, gazeta yuksalishi qiyin hozirgi vaqtda. Ya’ni ijtimoiy tarmoqlarda faollashish maydonini yaratish kerak.

ERTANING GʻAMI...

2024-01-07T12:22:27.315Z

...Bu qizchani deyarli har kuni “Navoiy – 30” nomi bilan shuhrat topgan bino oldida ko‘raman. Qoramag‘izdan kelgan, yirtiq kavushini epchillik bilan sudrab, bir qo‘li bilan yo‘lovchining etagidan tutgancha, ikkinchi qo‘li bilan yuziga fotiha tortadi. Jimgina turaveradi. Faqat... ko‘zlari gapiradi. Qop-qora bu ko‘zlarda go‘yoki siyoh bilan yo‘g‘on-yo‘g‘on harflarda “Sadaqa bering!” yozilgandek...

Navoiy ko‘chasidan tasodifiy yo‘lovchi kam o‘tadi. Kunda-shunda nashriyot va tahririyatlarga keluvchilarning aksariyati qizchani taniydi. Kimdir hazil-huzul qilib, bir-ikki so‘m bersa, ayrimlari o‘zini ko‘rmaganga olib, o‘tib ketadi.

– Pulni nima qilasan? – gapga soldim bir kuni qizchani.

– Non olaman.

– Noning bor-ku? – qo‘lidagi non bo‘lagiga ishora qildim.

– Ertaga nima yeyman? – ajablanib so‘z qotdi qizcha.

G‘alati ahvolga tushdim. Qizchaga “nonpuli” berib, ishxonaga keldim. Uning savoli tinmay miyamda aylanardi: “Ertaga nima yeyman?”...

O‘sha voqeaga qadar Xudo meni tilanchi qilib yaratmaganiga shukrona keltirib, sadaqa qilardim. Bundoq o‘ylab qarasam, men ham, mendan ustun bo‘lganlarning ko‘pchiligi ham shu qizchadan deyarli farqimiz yo‘q ekan. Biz uchun ham “Ertaga nima yeyman?” degan savol hayotimiz ma’nosiga aylanib qolgandek...

Qorin g‘ami jamiyat taraqqiyotiga eng katta ta’sir ko‘rsatadigan omil bo‘lib ko‘rinadi gohida. Bir vaqtlar Karl Marks aytganidek, iqtisodiy farovonlik jamiyatning ma’naviy barqarorligini ta’minlaydi. Shu gap rost bo‘lsa, faqat boylari ko‘p bo‘lgan jamiyat madaniyat, ma’naviyat, axloq haqida qayg‘uradi. Yo‘qsillar jamiyatida adabiyot ham bo‘lmaydi, san’at ham. Madaniyat ham bo‘lmaydi, ma’naviyat ham... Unda nega kommunistlar boylarga qarshi kurashishdi? Tushunmayman. Mayli, gap bu haqda emas. Gap – boylik va ma’naviyat munosabatlari haqida.

Tarixga murojaat qilamiz. Firdavsiy “Shohnoma”siga yetarli haq olmagani uchun Sulton Mahmud G‘aznaviyni hajv qildi. Nizomiy Ganjaviyning “Xamsa”siga besh nafar podshoh homiylik qilgan. Alisher Navoiyning so‘z sohibqironi bo‘lishiga kim sababchi bo‘lganligini Kishvariy degan bir shoir shunday ifodalagan ekan:

Kishvariy she’ri Navoiy she’ridin aksik emas,

Baxtiga dushsaydi bir Sulton Husayni Boyqaro.

Biz Mustaqillikning dastlabki bosqichida ham shu yo‘sinni mahkam ushladik – oldin iqtisod! Keyin siyosat! Ayniqsa, tadbirkorlikka keng yo‘l! Ma’naviyat-chi? Oldin qorinni to‘yg‘azaylik, keyin ma’naviyat haqida o‘ylaymiz. Ma’naviyat haqida o‘ylaydigan bo‘lsak, ertaga nima yeymiz?..

Kimdir xorijga chiqib ketdi, kimdir tirikchilik bozoriga. Kimdir poraxo‘rlikni boshladi, kimdir vositachi bo‘ldi. Hamma to‘rt tomonga o‘zini urib, ro‘zg‘orini obod qilishga kirishdi. Qornimiz nonga to‘ydi, biroq ko‘zimiz ochligicha qoldi. “Ertaga nima yeymiz?” savolidan qutulolmadik.

Ma’naviyat esa, bozorga qaram bo‘lib qoldi. Bozorga solindi ma’naviyat. Musaffo osmon haqidagi ma’ruzalar maktabda “ikkichi” bo‘lgan uddaburonlarning ajnabiy moshinasining changida qolib ketdi. Odamni odam o‘rnida ko‘rmaydiganlarning dong‘i chiqdi, ma’rakalarning to‘ri shularniki bo‘ldi. Mezonlar qoringa qarab belgilandi...

Islohotlar boshlandi. Katta islohotlar, umidbaxsh islohotlar. Oyliklar bir necha baravar ko‘tarildi, uy-joy sotib olishga imkoniyatlar yaratildi. Ammo poraxo‘rlik illatidan butkul xalos bo‘lmayapmiz. Kamida o‘n million so‘m oylik oladigan ayrim amaldorlar muhtoj bir insonning oxirgi 100 so‘mini yulishdan hazar qilmaydi. Olaveradi. Tilanchi qizchaga o‘xshab, “Ertaga nima yeyman?” deb olaveradi. Berganning betiga qaramay olaveradi...

Bizda boylar qatlami hali to‘liq shakllanmadi. Ismiga “boy”ni qo‘shib chaqirtiradiganlarning ko‘pi hali boylik nimaligini bilmaydi. Haqiqiy boy qullikka ko‘nmaydi. Nafsga qul bo‘lmaydi...

Nafsni itga o‘xshatishgan mutafakkir bobolarimiz. Itning bo‘ridan farqi nimada? Bo‘ri sassiq go‘shtga qaramaydi. Itning oldiga toza go‘sht bilan hidlangan go‘shtni otsangiz, badbo‘y go‘shtga yopishadi. Nafs ham xuddi shunday – halol luqmadan ko‘ra, harom porani ko‘proq istaydi...

Bugungi farovonlik, qulaylik va erkinlik hattoki Temuriylarning shonli davrida ham bo‘lmagan. Ammo sabr-qanoat, muruvvat, mehr-oqibat, odamiylik bobida ahvolimiz qanday? Nafsimiz quliga aylanib bormayapmizmi...

Shayx Fariduddin Attorning “Tazkirat ul-avliyo” asarida keltirilishicha, Turug‘badiy ismli bir avliyo muridlari bilan taomlanib o‘tirgan ekan. Cho‘l tomondan bir yigit katta ovchi itini yetaklab kelibdi. Keksa Turug‘badiy mehmonni izzat-hurmat bilan davraning to‘riga o‘tqazibdi. Mehmon hech narsa yemas, so‘z qotmas har zamon yoniga cho‘kkalagan itiga bir burda non berib qo‘yarkan.

Mehmonni kuzatganidan so‘ng, muridlar shayxga e’tiroz bildirishibdi:

– Dasturxon to‘riga iti bilan chiqib olgan bu befarosat kim bo‘ldi?

– Bu yigit – Mansur Halloj. Ichidagi nafsini tashqariga chiqarib, it suratida o‘ziga ergashtirib yuribdi. Buning kashfu karomotlari hali ko‘p marotaba olam ahlini hayratga solar, deb javob beribdi Shayx.

Bizning nafs itimiz qayerda?..

Nodira ASADOVA,

jurnalist

VATAN — YURAKLARGA BERILGAN KENGLIK

2024-01-07T12:19:43.060Z

Abdulla SHER,

O‘zbekiston xalq shoiri

Cho‘lpon

Bo‘lolmadi “oqilu dono”,

O‘tga otdi ayamay o‘zni.

Shon-shuhratdan ko‘rdi u avlo

“Ozodlik!” deb atalgan so‘zni.

Sindirishgach gugurt cho‘pini,

Umri bilan yoqdi gulxanni

Va hilolga ilib do‘ppini,

Chiqib ketdi yulduz tergani.

* * *

Fayzulla Xo‘jayev xotirasiga

Tarixning qorong‘u yo‘laklaridan

Jilmayib boradi yop-yorug‘ inson,

Shafaqqa o‘xshagan kuraklaridan

Qotgan qon shaklida boqadi zamon.

Qo‘rqmagan ko‘krakning kuraklari bu,

Xiyonat pichog‘in jim kutib oldi.

Buyuk Turkistonning ertaklari bu,

Qotgan qon shaklida abadiy qoldi!

* * *

Vatan – yuraklarga berilgan kenglik.

Qichqirib, chiranib, ko‘krakka mushtlab,

Yalang‘och shovqinga ko‘mmaylik nomini.

Vatan – yuraklarga berilgan kenglik.

Shivirlab kuylaylik Vatan haqida

Navbahor kuni

Po‘stlog‘idan kechgan kurtakka o‘xshab.

Shivirlab so‘ylaylik Vatan haqida

Uzoq qish tuni

Oq tongni uyg‘otgan ertakka o‘xshab.

Shivirlab o‘ylaylik Vatan haqida

Tilsim deb uni,

Farhodga aylangan go‘dakka o‘xshab.

Vatan – yuraklarga berilgan kenglik...

G‘oya

Sen kelmasdan dunyo oq edi,

Oppoq edi barcha narsalar.

Ko‘nglim tog‘u vaqtim chog‘ edi:

Labda – kulgu, qo‘lda – qarsaklar.

Sen kelding-u, bari qolib jim,

Olachalpoq tushga aylandi.

Butun olam jo bo‘lgan kaftim

Qil ham sig‘mas mushtga aylandi.

So‘ng men sodda, yumshoq paytlarni

Ko‘mib keldim olis tomonga.

Olib chiqdim qaysar baytlarni

Zamon degan ko‘hna maydonga.

Oqqush edim, rom etdi qoya –

Men burgutga aylanib qoldim.

Tog‘ ekansan, ey yuksak g‘oya,

Yuksaklarga boylanib qoldim.

* * *

Ustoz Abdulla Qodiriy va

undan avval o‘tgan barcha buyuk

Abdullohlarga

Abdullohlar juda ko‘p o‘tgan

Bu dunyoda men ham Abdulloh.

Ular menga ishonib, kutgan,

Men ulardan qarzdorman, Alloh!

Jangnomadir ular hayoti,

Matonatga ism har biri.

Botinida qolgan faryodi

Bu olamda sirlarning siri.

Ular tutdi buyuk ko‘ksini

Yurtu iymon himoyasiga.

Hatto tarix boqar o‘ksinib

Kechmishlarning hikoyasiga.

Ta’qiblaru surgunu zindon...

Erkka tashna tillar cho‘g‘landi.

Hayhot, ular tug‘ilgan zamon

Qatl o‘qlari zimdan o‘qlandi.

Jaholatga qayraldi tig‘lar,

Hukm ahlining farmoni bajo:

So‘z tovushdan ayrilib yig‘lar,

Ho‘ngrab yig‘lar har bitta hijo.

Toptab o‘tdi nasru nazmni

Goho etik, gohida tuyoq,

Yodga chizar ular rasmini

Fojiadan qorilgan bo‘yoq.

Yillar oshib, asrlar oshib,

Tikiladi menga ul ko‘zlar

Va chiqar-u qalbimdan toshib,

Yorib tashlar qalamni so‘zlar.

O‘rtanadi ichu tashlarim,

Yig‘lay boshlar she’rga tomgan yosh...

Siz tinch yoting, men, adashlarim,

Siz uchun ham ko‘targanman bosh!

Bedorlik

Yangilanar yil har yil,

Biz esa – eski.

Qarimaydi garchand til,

So‘z esa – eski.

Eslatadi qirovni

Sochlardagi oq.

Izlasak bir-birovni,

Xotira – chiroq.

Oh, u kunlar, u kunlar

So‘zga ko‘chmaydi,

Gulxan bo‘lgan uchqunlar

Ko‘kka uchmaydi.

Endi yurakmas, ko‘proq

Titraydi qo‘llar.

Tunlari qilar so‘roq

O‘tilgan yo‘llar.

Garchand ko‘zni yumamiz,

Uyqu esa – yo‘q;

Uyqu qochar – quvamiz,

Tovonimiz cho‘g‘.

Biz qo‘shiqlar to‘qidik

Yot ohanglarga;

Ba’zan she’rlar o‘qidik

G‘irt garanglarga.

Hammasidan yumib ko‘z,

Unutay desak,

Dard haqida boshlar so‘z

Bo‘yalgan kesak.

Kesaklar orasida

Tosh bo‘lolmasmiz.

Yana qayta rasida,

Yosh bo‘lolmasmiz.

Bu dunyo o‘zi nima? –

Bilolmadik hech.

Evoh, biz chiqqan kema

Suvga tushdi kech.

Ters qo‘yilgan narvondek

Yopishmay tomga,

G‘urubdagi karvondek

Boramiz shomga.

Gulni kuylaydi olam

Cho‘pdan yasab soz...

Lekin yaxshi gaplar ham

Ko‘p bo‘lgani rost.

Shukrona aytsa bo‘lur,

Shukrona ham – baxt.

Yuzimizga sochar nur

Yorug‘lashgan Vaqt.

Nihoyat nasim kirar

Quvib qayg‘uni,

Kiprikka tutib berar

Qochgan uyquni.

UMID GULI BIZIM UCHUN

2024-01-07T12:13:02.392Z

Abdurauf FITRAT

Yurt qayg‘usi

Onam! Seni qutqarmoq uchun jonmi kerakdir?

Nomusmi, vijdon bila imonmi kerakdir?

Temur bila Chingiz qoni toshdi tomrimizdan,

Aytgil! Seni qutqarmoq uchun qonmi kerakdir?

Yov suqgali kelgach qilichini yuragingga,

Tush oldiga, ol ko‘ksumi – qalqonmi kerakdir?

Boq, boq, mana turk tengizi toshqun qila qoldi,

Turon yovini quvg‘ali to‘fonmi kerakdir?

Turon, yigiting, barchaga boq, qalqdi oyoqg‘a,

Yurtda qorovul qo‘yg‘ali arslonmi kerakdir?

O‘gut

Og‘ir yigit, sening go‘zal, nurli ko‘zungda

Bu millatning saodatin, baxtin o‘qudim.

O‘ylashingda, turishingda hamda o‘zungda

Bu yurt uchun qutulishning borlig‘in ko‘rdim.

Turma – yugur, tinma – tirish, bukilma – yuksal,

Hurkma – kirish, qo‘rqma – yopish, yo‘rilma – qo‘zg‘al.

Yel yo‘lini to‘sib turgan eski bulutlarni

Yondirib qo‘y, yirtib tashla, barchasin yo‘q et.

Qilolmasang shu ishlarni,

Sening uchun xo‘rlikdir bu...

Yiqil, yo‘qol, ket!

Behbudiyning sag‘anasin izladim

Cho‘kmishdi yer uzra olam to‘sug‘i,

O‘ksuzlik boyqushi qanot qoqardi.

Botuvda qizarib turg‘an bulutdan

Ezilg‘an ko‘nglima motam yog‘ardi.

Haqsizliq shahrining qon hidli yeli

Armonim gulidan bir yaproq uzub,

Bahorsiz cho‘llarga sovurib qo‘ydi.

Ul nozli yaprog‘im so‘lib, sarg‘ayib,

Yo‘qsul qolg‘anlarday har yon yugurdi.

Zolimlar, mazlumlar, zulumlarning-da,

Qayg‘ular, alamlar, o‘lumlarning-da,

Bariga uchradi, barchasin ko‘rdi,

O‘z yo‘qotqonin izladi, so‘rdi.

Bir darak topmag‘ach, birdan bir tikildi.

Bor kuchin to‘pladi.

Zolimning taxtini titratgan bir tovush

Qichqirdi:

– Otamning qabrini qay yerga yoshurding?!

Bot so‘yla!...

Kirli toj ko‘b qo‘rqdi botur tovshidan,

Seskanib, titrab... yoshrundi

Bir javob bermasdan.

Shoir

Bu kun yig‘lab o‘tirmishdim, sen kelding,

Bir shoirning bir “so‘zi”ni so‘zlading,

Men u so‘zning ruhingdagi izlarin

Sening go‘zal ko‘zlaringda o‘qidim.

O‘qiduqcha, u izdan

O‘zim uchun ko‘b umidlar to‘qidim.

– Umidsizcha yashay olmam, netayin.

Emish... Shoir sevgilisiga yozg‘an

Bir yozuvda qayg‘ularini to‘kmish,

So‘zlarining eng oxirida ondan

Ruhi uchun bir oz ko‘mak istamish.

Bilasanmi? Shoir ishqning eng nozli,

Erka, injiq yog‘dusidir, turolmas

Ma’shuqidan ko‘rmagancha kulushli,

Marhamatli, chin sezguli bir ko‘mak,

Mana shudir uning uchun bor tilak.

Shoir

Tabiatdan sirli, teran ma’nolar,

Tiriklik-chun, ochiq, to‘g‘ri, chin yo‘llar

Izlar – topar, o‘zi uchun saqlamas.

Unlarni

Yoz gulining yaprog‘idan to‘qilgan

“So‘z”lar ilan o‘rab bizga topshirar.

Shoir

Ishq bog‘ining tentak, singirli, yongan,

Bulbulidir. Bashariyat dunyosin

Kichik, nozli qanoti uzra qo‘yar,

Ko‘klar sari yuksaltkali talpinar.

Mana shuning o‘ksuz, yo‘qsul ko‘ngluni

Ko‘tarmak-chun, go‘zallarga tegishdir.

Kim ozg‘ina qarag‘aylar, kulgaylar

Ingrab turgan jonini

Qo‘llag‘aylar, bir oz ko‘mak etkaylar.

JARIDA VA MAJALLA

2024-01-07T12:10:12.068Z

Siddiqiy-AJZIY

O‘tgan asrlardagi ulamo va shuarolarimiz tarafidan turli lisonlarda va turli shevalarda jild-jild kitoblar, risolalar va devonlar tasnif va tahrir buyurilgan bo‘lsa ham, asri hozir ulamolari orasida hanuz suyub lazzat va muhabbat ila o‘qugan kishi ko‘rilmagan edi. Durust ba’zi birlari o‘qur va mutolaa ham qilurlar. Lekin, o‘qub bo‘lar bo‘lmas uyning toqchasiga tashlarlar. Andin mutaassir bo‘lmak va sohibi kitobning maslaklaridan voqif bo‘lub bahramand bo‘lmak va oning maromincha amal qilmakka u qadar ahamiyat bermas edilar. Ahodisi sharifa va kutubi mutabarrukaning har tarafini diqqat nazari ila boqub dini mubin islom muhofazasi va baqoyi millat maqsadi ila taammuq nazar qilmagan zotlar nihoyatda ozliqlari sababli Turkiston aholisi orasida hadisi sharif va udaboyi mutaqaddim kalomlaridagi ma’nilarni nazarda tutub ibratlanmak kabi maqsudlarga noil bo‘lmaganlar ko‘bdir.

O‘tgan azizlar va salafi solihiynlarning maqsadlari ila zamoni hoziradagi jarida va majallalarning muddao va maslaklari nazari umumiy tarafidan haqiqatan birdir. Bularning vazifalari Qur’oni Karim va hadisi sharif mazmuniga muvofiq targ‘ibi ilm va ma’rifat, din va dunyo ma’muriyatini o‘z lison va shevasi ila ochuqdan-ochuq umum anglarliq darajada bayon qilmakdir. Har yerda bo‘lgan voqealarni kishiga ta’sir qiladirgan va tanbeh beradirgan xabarlarni zikr qiladir. Xulosa: har majalla va jarida o‘z sheva va o‘z maslagi ila olam murodiga savq qiluvchi bir xodimdir.

Masalan Qozonda muntashir “Ad-din val-adab” ila Orenburg‘dagi “Sho‘ro” majallasini olayluk. “Ad-din val-adab” ulamoyi kirom qoshlarida shoyistayi marg‘ub va matlub bo‘lub, oyati Qur’oniya va ahodisi sharifani tafsir va tarjimasi ila yana bir necha zaruriyati diniyadan bohis bir majallayi mufidadir. “Sho‘ro” esa ismiga muvofiq bir ruh g‘azosidek ma’nolarni hoviydir. Afsuski, bizim Turkistonimiz aholisidan bir necha adaddan ziyodalari buningdek majallalardan istifoda qilmaydirlar. Ajabo! Aholimiz jarida va majallalarni o‘qumoqdan muncha hazar qilur ekanlar, gunohdir deb shubhalari bormi? Bayt:

Majalla-maxzani irfon, jarida- maktabi fazl

Bu ikki naqd gironmoyadan-da, biz mahrum.

5-numru “Sadoyi Turkiston”da ikki-uch asarli xabarlarni ko‘zdan kechurdim. Namanganda janob Is’hoqjon afandining xatna bobida urf-odatdan chiqmoqg‘a qilg‘on jasoratlari ham masjid maktab binosiga qilgan iqdomlari, qozixona jome’ sharifida janob To‘raxon afandining jumaning farzidan ilgari qilgan va’zlari va Mirzo Hamdamboyning madrasa yonida maktab bino qilmoq xabarlari…

Ko‘b muddatdan beri qo‘llarimizdagi kutubi muqaddasaga amal qilub ulamoyi kiromning muhim va’zlarini eshitgan bo‘lsak edi. Ushbu kundag‘i razolatlarga giriftor bo‘lmag‘on bo‘lur eduk. Manim bu so‘zlarni yozmakdan maqsudim: jaridadan xabardor kishilar ko‘b mutaassir bo‘linur ekanlar. Shul sababli oni taklifi hidoyat uchun bir xodim ekanligiga e’tiqod qilub ko‘broq rag‘bat qilmog‘larini munosib ko‘rurman.

“Sadoyi Turkiston” 1914-yil 21-son.

Nashrga tayyorlovchi:

Nodira EGAMQULOVA

MASLAKI TARJIMON

2024-01-07T12:07:19.788Z

Zamonamizda turli maslak va fikrlar paydo bo‘ldi.

“Tarjimon” maslagi aksar xalqqa ma’lum bo‘lsa-da, bilmagan ham balki bordir.

“Tarjimon” – hech bir millatning, hech bir sinfning, boy yo faqirning haqini inkor etmayajakdir.

“Tarjimon” – yigirma besh sanadan beri millatchi(millatparvar)dir...

“Tarjimon” – millatni har narsadan qimmatli va muqaddas tutajakdir... Rohat va saodati millat uchun izlanajakdir.

“Tarjimon” – har turli ish ahvol va ixtilofga “haqqoniyat” va “mumkinat” jihatindan boqajakdir.

“Tarjimon” – tavhidi lison (til birligi), tavhidi afkor (fikrlar birligi) va maorifi milliya masalalarinda doimiy g‘ayratda bo‘lajakdir.

“Tarjimon” – har na so‘ylar va yozar esa, bu kunda millatning anglamayajag‘i, idrok va qabul edajagi suratda arz va bayon edajakdir.

“Tarjimon” gazetasi,

1906, №62

TIYOTR — ULUG‘LAR MAKTABI (1914 -yil 27-fevralda Toshkandda “Kolizey” teatri binosida “Turon” truppasining rasmiy ochilishi munosibatila so‘zlangan nutq)

2024-01-07T12:04:49.902Z

Munavvarqori ABDURASHIDXONOV

Jamoat!

Siz hurmatlularga tiyotr xususida bir necha so‘z aytmakka jasorat qilib, qarshularingizga chiqdim. Bu xususda manim gustohona harakatimni afv etmaganingizni ojizona rijo qilurman.

Bizni Toshkand shahrida bir necha martaba milliy tiyotrlar o‘ynalgan bo‘lsa ham, xolis Turkiston tilida hanuz bir tiyotr o‘ynalmag‘onlig‘i barchamizga ma’lumdir. Shul sababli ba’zi kishilarimiz tiyotrg‘a, ehtimolki, o‘yinbozliq yoxud masxarabozliq ko‘zlari ila boqurlar. Holbuki, tiyotrning asl ma’nosi ibratxona yoki ulug‘lar maktabi, degan so‘zdur. Tiyotr sahnasi har tarafi oynaband qiling‘on bir uyg‘a o‘xshaydurki, unga har kim kirsa, o‘zining husn va qabihini, ayb va nuqsonini ko‘rub ibrat olur. Va bu sahnada ko‘ziga yomon ko‘rungan past odatlardin va buzuq axloqlardin uzr qilmoqg‘a harakat qilur. Binoanalayh tiyotrni buzuq axloq kasallarining eng yoqimli davosiga o‘xshatgan kishi yolg‘onchi bo‘lmasa kerak, deb o‘ylayman.

Tiyotr sahnasiga chiqib, yuziga un surtib, bir masxaraboz shakliga kirgon zotlar go‘yoki tabibi hoziq misolindadurlar. Bunlar achchiq romanlarni shirin davolari ila xalqg‘a yedirurlar va achchiq nasihatlarni suchuk so‘zlari ila xalqg‘a eshitdururlar. Biz shu zotlarga va tiyotrlarga qanday ko‘z ila boqmog‘imiz kerak? Muni o‘rganmak uchun biz o‘zimizdan boshqa mutaraqqiy mamlakatlarga boqaylik. Misli ustimizga hokim bo‘lub turg‘on ruslarga, turklarga, nemislarga, fransuzlarga, yahudiylarga va boshqalarga, ko‘b uzoq ketmayluk, eng yaqin qo‘shnilarimiz bo‘lg‘on Qofqoz musulmonlarig‘a. Bundan o‘ttiz yil muqaddam Qofqoz musulmonlaridin eng avval chiqib tiyotr kitoblari yozg‘an va yuziga un surtib tiyotr sahnasiga chiqg‘on, adibi shahid Mirza Fathali Oxundov janoblarig‘a xalq qanday ko‘z ila qaradi? Marhum Oxundov xalqning nuqsonini ko‘rsatg‘on, millat taraqqiysig‘a va mamlakat obodlig‘ig‘a xizmat qilgon, ismi har yerda haqorat ila zikr qilinurdi va o‘zidan har kim nafrat qilurdi. Lekin o‘ttiz yil o‘tgandin so‘ng marhum Oxundov janoblarining chekkan mashaqqatlari va tortgon zahmatlarini millat o‘ylab, taqdir qilub, oning xotirasi va ruhining shodligi uchun ulug‘ bir yubiley, ya’ni duo majlisi yasadilarki, hozirg‘a qadar bunday ulug‘ majlis musulmonlardin hech bir kishi uchun yasalg‘oni yo‘qdur. Marhum Oxundov tutgan yo‘lning ulug‘ foydalari hozirda ko‘rinmakda boshladi. Qofqoziyaning har bir yerida jamiyati xayriyalar ochilub, alarning tiyotru shu’balari tashkil topdi, bularning eng mashhurlari Bokuda «Najot jamiyati»durki, bu jamiyat tiyotr vositasila Qofqoz xalqining axloqini xiyla isloh qildi, g‘aflatdin uyg‘ontirdi, taraqqiy va maorifga havaslarin ortdirdi. Hozirda tiyotr vositasila har yil minglarcha aqcha jam’ qilur. Yuzlarcha musulmon faqir va ojizlarga yordam berur. Qo‘lidan kelguncha millatining nomus va obro‘sini hifz qilur va shaharning atrofida bo‘lg‘on qishloqlarda o‘ttuzg‘a yaqin maktablar ochub, islom bolalarini tarbiya va ta’lim qilur. Yuzlarcha millat bolalarini tarbiya qilub, o‘qitub, haqiqiy millat va vatan xodimlari etib maydong‘a chiqarur.

Modomiki, bizim eng yaqin qo‘shnilarimiz va vatandoshlarimiz va dindoshlarimiz bo‘lg‘on totorlar va Qofqoz musulmonlari bu tariqa taraqqiy va tamaddunga qadam qo‘ydilar. Va yolg‘iz tiyotr vositasila o‘z millat va vatanlarina buncha xizmatlar ko‘rsatdilar. Biz, turkistonliklar na uchun onlardin ibrat olmaymiz? Na uchun o‘z tilimizda tiyotrlar yasab, oramizda bo‘lg‘on buzuq odatlarni yo‘q qilmoqg‘a harakat qilmaymiz? Na uchun Turkistonda birgina bo‘lg‘on jamiyatimizni va faqirlikdin inqirozga yuz tutgan maktab va maorifimizni obodlig‘iga sa’y va ko‘shish qilmaymiz?

Bizim Turkiston mamlakati tufrog‘, suv va havo jihatidin eng boy mamlakatlardin bo‘la turub, na uchun o‘zumiz bundan foydalana olmaymiz?

Mana, ketba-ket yetgan bunday savollarga javob bermak uchun nodonliq va olamdin xabarsizlik, demakdin boshqa chora yo‘qdur. Bu nodonliq va dunyodin xabarsizlik balosidan qutulmak uchun eng avval oramizda hukm surgan buzuq odatlarning buzuqlig‘ini bilmak va o‘rganmak kerakdur.

Bas, bizga bu bildurg‘uvchi va o‘rgatuvchi yolg‘iz tiyotr sahnasidur. Soniyan onlarni tark qilmak kerakdurki, oni tark qildiruvchi yana jamiyat va tiyotr vositasila ochilgon maktab va madrasamizdur. Shul sababli himmatli yoshlarimizdan va himmatli boylarimizdan bu tiyotrlarga faqat o‘yun va masxarabozlik ko‘zila boqmasdan, millat va axloq jihatidan eng ibratli bir manzara va ulug‘lar uchun ochilg‘on foydali bir maktab nazari ila boqmoqlarini ojizona arz va istirhom qilurman.

«Turkiston viloyatining gazeti»,

1914 yil, 2 mart

BIR STAKAN SUV

2024-01-07T12:01:55.785Z

ANAR

(hikoya)

Bir kuni qishloqqa shahardan katta odamlar keldi. Hammani to‘plab, ajoyib majlis o‘tkazdi. Paxtakor so‘zga chiqdi. Cho‘pon gapirdi. O‘rmonchi so‘z oldi. Mexanizator va zootexnik ham qatordan qolmadi.

Shahardan kelgan hurmatli o‘rtoqlardan biri dedi:

– Negadir suvchilardan vakil ko‘rinmaydi. Nahotki shunday katta qishloqda bironta ham ilg‘or suvchi topilmasa?

Nega endi ilg‘or suvchi topilmas ekan? Albatta, topiladi. Hozir olib kelamiz. Darhol ilg‘or suvchini qidirib ketishdi.

Qurib qolgan ariqdagi suv tegirmoniga chopib borishdi. Xayriyat, suvchi Quruq Ja’far shu yerda ekan. Uni oyog‘ini yerga tekkizmay majlisga olib kelishdi. Katta odamlar unga:

– Seni tabriklaymiz, o‘rtoq Quruq Ja’far! Yaxshiyam, sen bor ekansan. Kelganingdan behad shodmiz. Bu yerdagilarning hammasi gapirishdi. Balki sen ham biron nima dersan, – deyishdi.

Quruq Ja’farni minbarga da’vat etishdi. Suvchi sho‘rlik dovdirab qoldi: Nima deydi? Nima haqda gapiradi? U shunday hayajonlanib ketdiki, oqibatda minbarda turgan stakanni turtib yubordi, stakan chil-parchin bo‘ldi, suvi chor tarafga sachradi.

Suvchi o‘zini batamom yo‘qotib qo‘ydi. Zo‘rma-zo‘raki, titrab-qaltirab, dedi:

– Hechqisi yo‘q, suv – yaxshilik alomati...

U shunday dedi-yu, minbardan tushib, zalning bir burchagiga borib o‘tirdi.

Majlis so‘ngida shahardan kelgan hurmatli kishilardan biri ajoyib nutq irod qildi. U jumladan bunday dedi:

– Men bir narsani qat’iy ta’kidlamoqchiman. Yangi yerlarni o‘zlashtirishga alohida e’tibor bermoq kerak. Ilg‘or suvchilarning tajribasini chuqur o‘rganish va keng yoyish zarur. Hozirgina bu yerda so‘zga chiqqan suvchi Quruq Ja’far – u butun mamlakatga dong taratgan, sizning qishlog‘ingizning faxri – juda zo‘r gapni aytdi. Suv – bu yaxshilik alomati, dedi u. Men bu fikrga yuz foiz qo‘shilaman. Suvning qadrini bilasizlarmi! Suvchi Ja’farning qadrini bilasizlarmi?! Suv – kelajakdagi yutuqlarimizning garovidir! Suv – qop-qora tunda porlab turgan yulduz!

Suvchi Ja’farning yulduzi ham ana shunday porloq. Uning tajribasi bilan o‘rtoqlashish uchun O‘zbekistonga jo‘natishdi. Uning shavkatli mehnati haqida shoir T.Tushkunlikov she’r yozdi, unga kompozitor K.Ko‘tarinkilov ajoyib muzika bastaladiki, bu qo‘shiqni B.Bulbulov miriqib kuylamoqda.

Bir kuni suvchi Quruq Ja’farni shaharga taklif etishdi. Samur-Divichinskiy kanalining yigirma ikki yilligiga bag‘ishlangan katta miting bo‘ldi. Kutilmaganda raislik qiluvchi suvchi Quruq Ja’farga so‘z berib qoldi. Ja’far nima deyishini, nima haqda gapirishini bilmay, dovdirab qoldi. Ammo uzoq o‘ylab o‘tirishga vaqt ham, imkon ham yo‘q, hamma uning og‘ziga termulib o‘tirardi. Ja’far atrofga – miting ishtirokchilariga bir sira ko‘z yugurtirib chiqdi. Shu mahal minbarning bir chekkasida bir stakan suv turganini ko‘rdi. Ja’far yo‘talib oldi-da, boshladi:

– Mana, misol uchun, shu stakanni olaylik. Ota-bobolarimiz suv idishga quyilganda uni ichsa bo‘ladi, deb juda to‘g‘ri aytishgan, demak, men hozir mana shu suvni olib ichishim mumkin. Biroq shu suv stakanda, aytaylik, uch kun turib qolsa, uni ichib bo‘larmidi? Yo‘q, albatta! Nega? Chunki suv bir joyda uzoq turib qolsa ayniydi. Shuning uchun kanallar qazishadi, toki suv bir joyda to‘xtab qolmay, doimo oqib tursin. Yashasin, mana shu kanalni qazigan hurmatli mehnatkashlar!

Uning nutqini davomli qarsaklar bilan olqishlashdi.

Suvchi Ja’farni o‘sha yerda qora “Volga”ga o‘tqazishdiz-yu, to‘g‘ri boshqa joyga – eski hammomga yangi toslar keltirilishiga bag‘ishlangan mitingga olib ketishdi. U mashinadan tushishi hamono minbarga boshladilar. Suvchi gapni ila ketdi:

– Misol uchun bir stakan suvni olaylik... Nikolay zamonida boylar ana shu suv uchun xalqni qanchalar qiynagan... Aytish mumkinki, xalq daryo bo‘yida-yu, ammo suvga zor edi. To‘g‘ri, ba’zan ular ayrim joylarda hammomlar qurishgan, unga odamlarni jalb etishni mo‘ljallashgan. Nima bilan? Hammomdagi suv bilanmi? Qayoqda deysiz, gapiraman desa, bu borada gap ko‘p, odamning kallasiga aqlli fikrlar hammomda keladi, degan naql bor-ku, axir. Bugungi shonli kunda, ya’ni eski hammomga yangi toslar tushiriladigan tantanada men sizlarni chin qalbimdan tabriklayman.

Mitingdan so‘ng suvchi Ja’fardan televideniye orqali so‘zlashini iltimos qilishdi.

Quruq Ja’far dedi:

– Yaxshi, ma’qul. Men roziman. Faqat bir shartim bor: mening oldimga bir stakanda suv qo‘yinglar.

Bir soatdan so‘ng Quruq Ja’far zangori ekran orqali nutqini boshladi:

– Hurmatli teletomoshabinlar! Misol uchun mana shu bir stakan suvni olaylik...

Shundan keyin suvchi Ja’far bir hafta davomida turli yig‘ilish va mitinglarda nutq so‘zladi.

Pionerlar bilan uchrashuvda bunday dedi:

– Aziz bolalar! Xalqning maqolini sira esdan chiqarmanglar – yo‘l boshlash kattadan, suv ichish kichikdan.

Zootexniklar kengashida so‘zga chiqib aytdiki, suvga havas qilgan — chanqog‘ini qondiradi, otga havas qilgan — oyog‘ini toldiradi.

Astronomlarning ilmiy konferensiyasida u ajoyib ilmiy farazni ilgari surdi: suv – rangsiz, oy esa dumaloq. Badiiy tarjima problemalariga bag‘ishlangan konferensiyada ham ishtirok etdi. Bu mo‘tabar anjumanda suvchi Ja’far shunday original fikr aytdiki, hamma yoqasini ushlab qoldi: “Quduq tabiiy ravishda o‘zi suv berishi kerak, avval paqirda suv quyib, keyin suv olinadigan quduqlarning bahridan o‘tish zarur”.

Bir jurnalistga bergan intervyusida ijobiy qahramonga nisbatan o‘z munosabatini tubandagiga bayon qildi: “Tinch oqar daryoning tagi shiddatli bo‘ladi”.

Bir kuni juda katta majlis ochildi. Darhol Quruq Ja’farga so‘z berishdi. Endi Quruq Ja’far oldingi Ja’far emasdi, ya’ni tortinib, gapini yo‘qotib qizarib-bo‘zarib o‘tirmadi. Minbarga dadil, shahdam qadamlar bilan chiqib bordi. Ikki qo‘li bilan minbarning ikki tomonidan ushladi, salobat bilan zalga razm soldi. Tomog‘ini bir qoqib oldi-da, vazminlik ila boshladi:

– Misol uchun, mana shu bir stakan... – Ja’far birdan tutilib qoldi. Tili kalimaga kelmay dovdiradi. Yuzlari sholg‘om bo‘ldi. Gap shunda ediki, unga nisbatan alohida hurmatning ifodasi sifatida minbarning bir chekkasiga odatdagidek suv emas, bir stakan choy qo‘yilgandi. Suvchi Ja’far bu qiyin holdan chiqib ketish uchun o‘zicha dedi: – Suv... choy... arpachoy... ko‘kchoy... qora choy... Umuman aytganda... men suvga cho‘kib ketdim...

Anchadan beri suvchi Ja’farga hasad aralash havas qilib yurgan choyxonachi Jamil o‘n uchinchi qatorda o‘tirib, raqibining ahvolini diqqat bilan kuzatardi. Oxiri u chiday olmay, o‘tirgan joyidan baqirdi:

– Ha, aziz do‘stim, nima bo‘ldi? Daryoga faqat qalpog‘ing oqdimi yoki boshing ham oqib ketdimi?

Shu kundan e’tiboran suvchi Quruq Ja’farning porlagan yulduzi so‘na boshladi. Choyxonachi Jamilning yulduzi esa kundan-kunga ravshanroq bo‘lib boraverdi.

Mamatqul HAZRATQULOV tarjimasi.

UYG‘ONMOQ DUNYO BILAN BAROBAR YASHAMOQDIR

2024-01-07T11:58:01.356Z

Begali QOSIMOV,

O‘zbekiston Respublikasi fan arbobi,

professor

Jadidlar yoshlarni G‘arb va Sharqning taraqqiy qilgan mamlakatlariga o‘qishga yuborishga alohida ahamiyat berdilar. Avloniy tilga olgan toshkentlik taraqqiyparvarlar – “jadidlar to‘dasi” “jamiyati xayriya” ochadi. Jamiyatning 1909-yil 12-mayda tasdiqlangan 41 moddalik Nizomidan ma’lum bo‘lishicha, uning muassislari Toshhoji Tuyoqboyev, Nizomiddin Mulla Husainov, Mulla Abdulla Avlonov, Munavvarqori Abdurashidxonov, Bashirulla Asatillaxo‘jayevlar bo‘lib, viloyat hududidagi nochor, muhtoj musulmonlarning moddiy-ma’naviy ahvolini yaxshilash, jumladan yetimlar, keksalar, nogironlar uchun kasalxona, ambulatoriya, choyxona, oshxona, yotoqjoylar ochishdan tortib, yoshlarni maktabda o‘qitish, so‘ng oliy tahsil uchun chet ellarga yuborishgacha bo‘lgan masalalarni ko‘zda tutar edi.

Umuman olganda, mamlakatimiz qop-qora zulmat qa’rida qolgan paytlari ham uning farzandlari orasida yorug‘likka yo‘l topib, oz-ko‘p bahra olganlari bo‘lgan. Yuqorida XIX asrning oxiri – XX asr boshlarida Turkistonda minglab maktablar bo‘lganini ko‘rib o‘tdik. Gap bu davrda jahonning taraqqiyot yo‘lini belgilab turgan Ovrupo ilm-fani, zamonaviy oliy o‘quv muassasalari haqida ketadigan bo‘lsa, bu borada ham misollar yo‘q emas. Masalan, taqdir taqozosi bilan boshidan qanchadan-qancha mojarolarni o‘tkazgan va haj yo‘li bilan Jiddaga borib, rus konsuli yordami bilan 1894-1904-yillarda Moskvadagi Lazarev nomli Jonli sharq tillari institutining gimnaziyasidan oliy kursigacha o‘qigan Muqimiyning jiyani Ro‘zimuhammad Do‘smatovni olaylik. Bu dargohda asr boshlarida A.Y.Krimskiy, V.A.Gordlevskiy kabi mashhur olimlar dars bergan edilar. 1916-yili mardikorlik voqealarini yoritgani kelgan “Vaqt”ning muxbiri Shahid Muhammadyorov Samarqandning Bog‘i shamolidagi bir yig‘ilishda Ovrupo harbiy meditsina akademiyasini tugatib, bir necha yil askariy tabib bo‘lib ishlagan, 1914-yilgi urushdan oldinroq Bag‘dodga konsul qilib tayinlangan mahalliy xalq vakilini ko‘rib, hayratga tushgan va “tabiatning o‘yini”, deb baholagan edi. “Sadoyi Turkiston”ning muharriri, Turkiston muxtoriyatining harbiy noziri Ubaydulla Xo‘jayev (1880-1939) Saratov universitetining huquq fakultetini bitirgan edi. 10-yillarda yuqorida qayd etilgan “Jamiyati xayriya“ning yordami bilan bir guruh yoshlar Ufadagi “Oliya”, Orenburgdagi “Husayniya” madrasalarida o‘qiganlar. “Oliya”da o‘qiganlar orasida Mo‘minjon Muhammadjonov (1883 – 1964), Lutfulla Olimiy (1893 – 1963), Mirmuhsin Shermuhamedov (1895 – 1929), Abdulhay Tojiyev (1899 – 1938), Tohir Shokir (Tohir Chig‘atoy 1902 – 1984)lar bor edi.

1909-yilning martlarida Buxoroda “Shirkati Buxoroyi sharif” tuzildi. Maktab-madrasalar bilan tanishmoq uchun bir kishi Istanbulga, bir kishi Boqchasaroyga yuborildi. 1909-yil 18-iyulda Buxoro yoshlari “Tarbiyai atfol” nomli yashirin jamiyat tuzdilar. “Jamiyatning birinchi maqsadi Istanbulga o‘quvchilar yubormoq chorasiga kirishmoq edi. Masorif uchun jamiyatning sirini ochmasdan e’timod qildig‘i taraqqiyparvarlardan iona to‘plar edi, jamiyatning ijtihodi soyasida bir qancha talaba Istanbulga yuborildi”.

1909 – 1913-yillarda Abdurauf Fitrat (1886 – 1938), Usmonxo‘ja Po‘latxo‘ja o‘g‘li (1878 – 1968), Ato Xo‘ja (1894 – 1938), Mazhar Burxonov, Muqimbek Istanbulda o‘qidilar “Buxoro ta’mim maorif jamiyati” tuzdilar. Ayniy uning muassislaridan Muqimiddinbek (Muqimbek), Sodiq Ashur o‘g‘li va Abdulazizlarni sanab o‘tadi. Buxoroda tahsil ko‘rgan, keyinchalik Germaniyaga buxorolik talabalarni olib borgan tatar Olimjon Idrisiy ham ushbu jamiyatda ishlagan ekan. Ayniyning ma’lumot berishicha, Istanbuldagi buxorolik talabalar yildan-yil ko‘payib borgan. 1911-yilda 15 nafarga, 1912-yilda 30 taga yetgan.

Turkistondan ham Istanbulga o‘qishga borganlar bo‘lgan. Masalan, Hamza “Dorulvoizin”da, G‘ozi Yunus (1893 – 1938) dorulmualliminda o‘qiganlar.

Birinchi jahon urushi, mardikorlik harakati, hatto 1917-yil voqealaridan keyin ham bu g‘oya to‘xtab qolmadi. 1922-yilning yozida Turkiston Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi hay’ati rayosati va Buxoro hukumati qaroriga ko‘ra 60 dan ortiq o‘quvchi Germaniyaga o‘qishga yuboriladi. G‘oyaning boshida Fitrat, Munavvarqori, Fayzulla Xo‘jayev, Turor Risqulov turadilar. Bulardan hozircha Sattor Jabbor (1905 – 1938), Solih Muhammad (1902 – 1938), Saydalixo‘ja (1893 – 1973), Xayriniso Majidxonova (1905 – 1938), Maryam Sultonmurodova, Saida Sherahmad qizi, Birimjon Azim, Fuzayl Sherahmedov, Rauf Rasuliy, Vali Qayumxon, Ahmadjon Ibrohimov, Abdulvahob Is’hoqov (O‘ktoy), Ibrohim Yorqin, Afzal Abusaid, Sulton Matqul, Sobir Turkistonli, Ahmad Naim, Temur, Abdumajid Ibrohimov, Ahmad Shukriy, Tohir Chig‘atoy, Bahvaddin Amin, Bilol Fathullo, To‘lagan Mo‘min, Orifxon Ibrohim, Abdulla, Ahmad Shukuriy (Buxoro), Ruqiya Rahim qizi, Shamsulbarotxonim, Zahro Kashayeva, Gulsum Muzaffar, Ertoy nomlari ma’lum. Abdulvahob Murodiy ulardan sal oldinroq borgan edi.

1923-yilda Germaniyada turkistonliklardan 11, buxoroliklardan 51 talaba o‘qir edi.

Turkistonliklardan Berlin Humboldt universitetining tibbiyot fakultetida 1, Berlin Texnik akademiyasida 4, Qishloq xo‘jaligi akademiyasida 2 talaba o‘qir edi. Ikki o‘quvchi ko‘nchilik maktabida, 2 talaba gimnaziyasida edi. Buxoroliklardan Berlin Humboldt universitetining tib, falsafa, iqtisod, binokorlik, elektrotexnika, mashinasozlik, qishloq xo‘jaligi kabi ixtisosliklarida 7, Vitsinxauz oliy qishloq xo‘jaligi maktabida 4, Saksoniya Frayberg ko‘nchilik maktabida 2, Leypsig matbaachilik maktabida 2, Drezden muallimlar maktabida 1, gimnaziyasida 1, Bilefold dorulmualliminida 2, Braunshveyt dorixona ishlari maktabida 1 talaba o‘qigan. Berlin maktabgacha tarbiya qizlar o‘quv yurtida bir o‘quvchi, shuningdek, bolalardan 16 nafari Koslindagi (Pomen viloyati) 10 yillik davlat bilim tarbiya muassasasida, 4 nafari doktor Fakkelmanning xususiy o‘rta maktabida, bittasi Xermsdorf bolalar uyida ta’lim olgan. Har xil mashinasozlik zavodlarida 6 o‘quvchi o‘qish uchun tajriba va ko‘nikma orttirgan edilar.

Ko‘p o‘tmay, hammalari yo‘llarini topib ketdilar. Abdulvahob Murodiy, Birimjon Azim, Solih Muhammad Berlin Oliy qishloq xo‘jaligi akademiyasiga qabul qilindilar. Saydalixo‘ja Oliy texnika akademiyasining kimyo, Afzal – arxitektura, Ahmadjon Ibrohim – tog‘ muhandisi, Sultonbek, To‘lagan Mo‘min – muhandis-elektrik, Bilol mashinasozlik fakultetlarida o‘qiy boshladilar. Orifxon Ibrohim Bonn Oliy ziroat maktabining suv muhandisi, Sobir Dormshtat Oliy texnika maktabining mashinasozlik, Ahmad Shukriy Berlin Humboldt universitetining tarix-falsafa, Ahmad Naim, Shamsulbarotxonim esa tibbiyot fakultetlariga o‘qishga kirdilar.

Tohir Shokir (Tohir Chig‘atoy) Haydelberg universitetining iqtisod, Abdulvahob Is’hoq (O‘ktoy) shu universitetning meditsina fakulteti, Gulsum Muzaffar Berlin o‘qituvchilar instituti talabasi bo‘ldilar...

20-yillarning o‘rtalaridan Rusiyadagi ichki kurash sovetlar foydasiga o‘zgara boshlagach, bolsheviklar hukumati millatlarga berilgan hurriyatni tortib oldi. Shulardan biri yoshlarni chet mamlakatlarda o‘qitish edi. Xullas “chirik“, “reaksion” “burjua mafkurasining uyasi” – Olmoniyadan yoshlar shoshilinch chaqirib olina boshladi. Talabalarni zo‘r berib Rusiya shaharlaridagi universitetlarda o‘qishga targ‘ib qilish avj oldi. Chetda bitirib kelganlarga dastlab salohiyatiga yarasha ish berildi. Ta’tilga kelganlar qoldirildi. So‘ng esa ularga “Germaniya agenti”, “josus” singari tavqi la’natlar yopishtirilib, qatag‘on qilish boshlandi. Qaytib kelganlarning katta qismi yasama ayblar bilan otib tashlandi, qolgan oz qismi esa qamoq va surgunlarda nobud bo‘ldilar. Safdoshlarining vatandagi mash’um taqdiridan xabar topib, chetda qolib ketgan yoshlarimiz Germaniya, Turkiya shaharlarida o‘z iqtidorlariga muvofiq ilmiy-madaniy muassasalarda xizmat qildilar, professorlar bo‘lib tanildilar (Tohir Chig‘atoy, Ibrohim Yorqin, Saydalixo‘ja, aka-uka Abdumajid va Ahmadjon Ibrohimlar, Abdulvahob Is’hoq-O‘ktoy, Vali Qayumxon kabi). Lekin, tabiiyki, vatanning hasratli yodi bilan umrlarini o‘tkazdilar.

Shu tariqa jadidlarning chor hukumati davrida yo‘lga qo‘yilgan va inqilobning dastlabki yillarida u qadar qarshilikka uchramagan xorijda milliy kadr tayyorlash dasturi 20-yillarning ikkinchi yarmida sho‘rolar hukumati tomonidan barbod qilindi. Aslida bu ishning muvaqqat ekanligini, o‘z universitetlarini ochmagunlaricha milliy kadr taqchilligi hal bo‘lmasligini ular bilar edilar. Lekin universitet tashkil qilish uchun avvalo moddiy sarvat zarur edi. Mutaxassis kerak edi. Nihoyat, hukumat qo‘llamagan taqdirda ham qarshilik ko‘rsatmasligi lozim edi. Afsuski, XX asr boshidagi Turkistonda bu uch omildan bittasi ham yo‘q edi. Yolg‘iz so‘ngsiz ishtiyoq, buyuk orzu bor edi. Universitet, avvalo, millatning ko‘kragini ko‘tarish, bir vaqtlar o‘z salohiyati bilan jahon sahnasida markaziy o‘rinlarni egallab kelgan, so‘nggi uch-to‘rt asrlik tanazzul va bo‘hronlar sababli surilib, asoratga tushgan Turkistonning ko‘zini ochish, jahonni va o‘zligini tanitish, bir so‘z bilan aytganda, dunyoga qo‘shish uchun lozim edi. Taraqqiyparvar ziyolilarimiz bu zarurat va ehtiyojni dil-dildan angladilar va uni umummillat g‘oyasi darajasiga ko‘tardilar. Bu g‘oya Rusiyaga tobe’ bo‘lgan xalqlarning ilk matbuot minbari “Tarjimon” (1883 – 1914)dan, “Oyina” (1913 – 15)gacha, dastlabki uyushmasi “Ittifoqi muslimin” (1905)dan “Turon” (1913 – 18)u “Sho‘royi islomiya” (1917)gacha aks etdi va takomillashib bordi.

“Ovrupo bir keksa choldir, tajribasi ko‘pdir, – deb yozgan edi Ismoilbek 1885-yilda. – Ulug‘ yoshiga hurmatimiz bor. Tajribasidan o‘rganamiz. Lekin xatolarini takrorlamaymiz. Maktablarini, universitetlarini bizlar ham quramiz. Ammo aqllarimizni qancha yoritsak, qalblarimizni ham shuncha “haqqoniyat” bilan to‘ldirmoqqa harakat qilamiz. Ovrupoda nimani ko‘rsak, yosh boladek olib yugurmaymiz. Esli-hushli insonlardek “Bu nimadir? Oqibati nima bo‘ladi. Vijdon va haqqoniyatga uyg‘unmi?” – deya aql tarozisiga tortib olamiz. Ovrupo madaniyati mulohazasiz qabul qilaverish mumkin bo‘lgan bir narsa bo‘lsa edi, bu madaniyatga Ovruponing o‘z vorisi dushman bo‘lmas edi”. “Fuqaroi islom sizlardan mol istamas, osh istamas. Din – Qur’ondan, jon – Xudodan”, deb yozadi u 1906-yilda Buxoro va Xiva xonlariga xitoban. “Siz, davlatlik xonlardan xalqqa ehson etiladigan narsa nashri maorifga, taraqqiyot va kamolotga omil bo‘luvchi oliy darajalik maorif maktablaridir. Ko‘hna madrasalar ko‘p Buxoroyi sharifda va Xivada endi biror dorulfununi islomiya ta’sis etmoq lozim. Bu dorulfununlarga bir daraja ilm olgan talaba qabul qilinib, tarix, jug‘rofiya, kimyo, handasa, ilmi huquq, usuli idorai davlat, ilmi iqtisod va boshqa lozim fanlar, turkiy, forsiy, rusiy va fransaviy tillar o‘rgatilsa, ushbu dorulfununlarda muallim va mudarrislik qila oladigan ahli kamol topiladi”. (“Tarjimon”, 1906, 89-son).

Behbudiyning “Oyina” jurnalida quyidagilarni o‘qiymiz: “Hozirgi zamon ahvolig‘a oshno kishilarg‘a va boshig‘a ish tushganlarg‘a, barcha tojir va mansabdorlarg‘a albatta ma’lumdurki, bizg‘a muvofiqi zamona odamlar kerak, ya’ni musulmon do‘qtur, musulmon muhandis (injener-pilonchi), musulmon zakunchi, tijoratxonalarda musulmon “agent” ishboshilar, podshohlik mahkamalarida musulmon ma’murlari, musulmon sudyalari, natarius (muqavolot muharriri), bonkalarda musulmon sarkorlari va... kerakdur”.

“Turon” jamiyatining 73 moddalik nizomida “ovrupocha o‘quv muassasalari ochish”, “o‘rta va oliy o‘quv yurtlarida o‘qiyotgan talabalarga stipendiyalar belgilash” ko‘zda tutilgan. Shunga yaqin maqsadni “Nashriyot” (1914) shirkati ham qayd etgan edi. Turkiston universiteti g‘oyasi va uning amaliyoti haqida gap ketganda muhim izohtalab nuqta bor. Gap shundaki, o‘tgan asr so‘ngidagi o‘lkada yuz bergan ijtimoiy-siyosiy qo‘zg‘olishlar tufayli chor hukumatining muayyan davrlarida ham o‘lkani har jihatdan tadqiq etish, boy tabiiy-iqtisodiy iqtidoridan zamonaviy asoslarda yanada samaraliroq foydalanish, ya’ni o‘zlashtirish maqsadini ko‘zda tutuvchi universitet g‘oyasi shakllanib kelar edi. Ayni paytda, bu jahon hamjamiyatida mahalliy xalqning ma’rifati yo‘lida qilingan ishdek taassurot qoldirmog‘i lozim edi. Shunday bir sharoitda yuz bergan 1917-yil voqealari millatning istiqlolga ishonchini qanchalik oshirgan bo‘lsa, universitet haqidagi orzulariga shuncha umid tug‘dirdi. Biroq sho‘rolarning riyokorligi, Turkiston muxtoriyatining fojiali taqdiri mustaqillik bilan bir qatorda universitet g‘oyasini ham xayolga aylantirdi. Shunga qaramay, jadidlarimiz istiqlol g‘oyasidan voz kechmaganliklari singari, millat avlodini ushbu yo‘lda tarbiyalashda buyuk vosita bo‘lgan zamonaviy oliy maktab fikridan ham voz kechmadilar. Imkon qadar uni amalga oshirish chorasini izladilar. 1918-yili yuzaga kelgan sharoitdan, ayrim rus liberal demokrat ziyolilarining xayrixohligidan unumli foydalandilar. 9-aprelda Munavvarqori Abdurashidxonovning hovlisida 9 kishilik tashkiliy hay’at ish boshladi. Bir oy davomida 9 yig‘ilish o‘tkazildi. Bo‘lajak universitetning tashkiliy tuzilishlaridan tortib, sho‘ba fakultetlari-yu eng muhim sohalarning dasturlarigacha ishlab chiqildi.

1918-yilning 21-aprelida Toshkentning Yangi shahar qismida A.V.Popov bosh Turkiston xalq universiteti ta’sis etilgan bo‘lsa, rosa 21 kundan keyin 12-mayda Eski shaharda Munavvarqori bosh bo‘lgan Turkiston Musulmon xalq dorulfununi talabalariga o‘z eshiklarini ochdi. 15-mayda nizomi qabul qilindi.

Dorulfunun uch (quyi, o‘rta, yuqori) bosqichli bo‘lib, 5 yillik dorulmualliminni ham ko‘zda tutar edi. Qisqa muddatda 23 maktab tashkil topdi, 299 muallim jalb etildi. Ulardan 22 kishi oliy diniy madrasalarni, 2 kishi Rusiya universitetlarini bitirgan edilar. O‘qituvchilar orasida 20 ga yaqin turli soha vakillari, shu jumladan, taniqli shoir va yozuvchi, darslik mualliflari bor edi. Chunonchi, Abdusami’qori Ziyoboyev, G‘ulom Zafariy, Mo‘minjon Muhammadjonov, Qayum Ramazon, Shokirjon Rahimiy, Sobirjon Rahimiy, Haydar Shavqiy, Majid Qodiriy, Abdulvahob Murodiy, Maryam Sultonova, Zaynab Shamsuddinova, Abdulla Rahimboyev, Shamsiddin Sharafiddinov (Xurshid), Sa’dulla Sharafiddinov, Ahmad Shukriy, Eshonxo‘ja Xoniy kabi nomlarni eslash kifoya.

Dorulmualliminda esa, Fitrat ona tili va adabiyotidan, Munavvarqori axloqdan, Abubakr Divayev etnografiya, Kamol Shamsi matematika, Burhon Habib siyosiy tarix, Ismoil Haqqi madaniyat tarixi fanlaridan dars berdilar.

Dorulfunun Samarqandda o‘z sho‘basini ochdi. Mashhur Mahmudxo‘ja Behbudiy – rais, taniqli adiblar Hoji Muin-Mehriy, Saidahmad Siddiqiy-Ajziy, A.Qurbiy, Sh.Muxtoriy a’zo bo‘ldilar.

Biroq rasmiylashtirishni kundalik siyosat darajasiga ko‘targan Sho‘ro hukumati musulmon dorulfununi faoliyatiga yo‘l bermadi. Besh yilga mo‘ljallangan dorulmuallimin 4 oylik kursga aylantirildi va o‘sha 1918-yilning sentabr o‘rtalaridayoq tugatildi. Rus tilini yetarli bilmagan mahalliy yoshlar oliy tahsildan mahrum bo‘lib qolaverdilar. Turkistonliklarning chetda o‘qishlariga 20-yillarning o‘rtalarigacha tishini tishiga qo‘yib chidagan Sho‘ro hukumati Turkistonda milliy universitet ishlashiga toqat qila olmadi. Shu sabab 1919-yildayoq Turkiston xalq universiteti (to‘g‘rirog‘i, rus universiteti) Davlat universitetiga aylantirildi.

1923-yili uning beshta fakultetida o‘qigan talabalarning milliy tarkibi quyidagicha edi:

Jami – 2453. Shundan: ruslar – 1575; Yevropa yahudiylari – 397; armanlar – 134; tatarlar – 81; o‘zbeklar – 50; qirg‘iz(qozoq)lar – 57; tojiklar – 11; Buxoro yahudiylari – 34; turkmanlar – 9; uyg‘urlar – 8; dunganlar – 1; litvaliklar – 11; latishlar – 18; estonlar – 4; polyaklar – 32; nemislar – 15; boshqirdlar – 17.

Bu jarayon, tabiiyki, anchagacha hech bir o‘zgarishsiz davom etdi. Va u o‘z davrida bolsheviklarning o‘zini ham befarq qoldirgan emas. Masalan, 1927-yil 19-martda O‘zKP (b) MK ning 5-Plenumida Akmal Ikromov shunday degan edi: “Ikki mingdan ortiqroq talabasi bo‘lgan O‘rta Osiyo universitetida o‘zbeklar bor-yo‘g‘i 80 ta va millati ozchilikni tashkil etuvchilardan esa atigi 64 ta ekan. Va u yana O‘rta Osiyo universiteti emish! Moskva oliy o‘quv yurtlarida o‘qiyotgan o‘zbek o‘quvchilarining soni Toshkentdagidan ko‘proqdir.

Shu tariqa, oliy ta’lim yo‘lidagi qizg‘in harakat qiyofasini biroz o‘zgartirib, to‘xtab qoldi. Universitet endi millatning asliy xususiyatlarini tiklash, ko‘ksini ko‘tarish emas, aksincha, uning xos jihatlarini izchil yo‘qotib borish, undan rus andozasi asosidagi sovet kishisi yasash ustaxonasiga aylantirildi.

MUALLIF HAQIDA:

Taniqli olim Begali Qosimov (1942-2004) o‘zbek mumtoz va yangi adabiyoti muammolari bo‘yicha tadqiqotlar yaratgan. U turkiy olamdagi uyg‘onish, adabiy aloqalararo bog‘liqlik masalalarini mufassal o‘rgandi va targ‘ib etdi. Turkiya Otaturk kultur markazi faxriy a’zosi, Turkiya Otaturk tadqiqotlar markazi muxbir-a’zosi sifatida faoliyat yuritdi. O‘ndan ortiq darslik va qo‘llanmalar, 10 nomda alohida asarlar, 200 ga yaqin ilmiy maqolalar muallifi. O‘zbekiston Milliy universiteti Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti kafedrasi asoschisi, birinchi mudiri.

MENGA SO‘Z BERING!..

2024-01-07T11:54:28.119Z

Erkin A’ZAM,

O‘zbekiston xalq yozuvchisi

Qadim Sharqda azaldan hukmdor qabulida hozir bo‘lmoqning ma’lum tartib-qoidalariga amal qilinganini bilamiz. Ya’ni huzuri muborakda beizn so‘z aytilmagan – so‘ralgandagina aniq, muxtasar javob qilingan; bunda har xil tama yoki ig‘vo alomatlari aralashsa, tegishli yo‘sinda jazoga mustahiq etilgan. Albatta, bandasi xom sut emib katta bo‘lganki, unaqa holatlar ham kam uchramagandir. Biroq biz hozir muddaomizdan yiroqligi bois, ul xususda so‘z yuritmoqdan tiyilamiz.

Bugun boshqa zamon, rahbar bilan raiyat o‘rtasidagi muomala-munosabat xiyla erkin, demokratik, hatto do‘stona bir tus olgan. Bugun har kim majlis-marosimda so‘z olib, dilidagini emin-erkin bayon qilishi, zarur kelganda “katta”ning fikriga asosli e’tiroz bildirishi ham ayb sanalmaydi va buning uchun biron bir kishiga ziyon yetmas, goho esa ana shu dadilligi uchun rahbarning olqish-e’tiboriga sazovor bo‘lgusi.

Yashirmaylik, davlat boshlig‘i qatnashadigan katta yig‘inlar oldidan ko‘pincha ayrim ehtiyotkor xodimlar so‘zga chiqadigan kishiga “g‘oyaviy ishlov beradi” – nimani aytish keragu nimadan “qaytish” kerakligi xususida. Biz bu tartibni hoshakallo bekor qilish tarafdori emasmiz, rahbarlarning vaqti ziq bo‘ladi, mavzudan tashqari har xil luqmalaru behuda so‘zamollik bilan ularni band etish odobdan emas. Bir kun kelib so‘zlovchilarimiz ham, tinglovchilarimiz ham maxsus “muallim”larsiz gapning marom-me’yorini bilib olar, shunga muvofiq go‘ftugo‘ qilinar, lekin hozircha...

Yangi yil arafasida o‘tkazilgan ma’naviyatchi va ma’rifatchilarimizning katta yig‘inida biz bunga amin bo‘ldik. Kengash raisi hisoblangan Prezident Shavkat Mirziyoyev ma’ruzasini yakunlab, qatnashchilarga so‘z berarkan, boyagi “muallimchilik” tajribasidan xabardor ekanini aytdi, bugun shu tartibdan voz kechib, xohlagan odam so‘zga chiqishi, ko‘nglidagini baralla bayon qilishi mumkinligini ta’kidladi, anjuman ahlini ochiqlikka, dadillikka da’vat etdi.

Avvalo shuni aytaylikki, davlat rahbarining mufassal ma’ruzasida ma’naviy-ma’rifiy hayotimizning barcha muammolari tilga olindi hisob, har tomonlama tahlil qilindi, yechim va istiqbollari bir-bir ko‘rsatib berildi. “Jadid” atalmish yangicha gazeta, ulug‘ ajdodlarimiz nomida xalqaro mukofotlar ta’sis etish, noshirlarga soliq imtiyozlari, muzeylar, teatrlar ta’miri, maoshlar masalasi, degandek...

Bunday olganda, kun tartibidagi masalalar hal, izoh-izhorlarga hojat yo‘q edi. Qoida bo‘yicha esa, anjuman ahlining oldidan o‘tib, ularga-da so‘z bermoq lozim. Bu yog‘i, so‘z olgan muzakkirlar o‘rtaga qo‘yilgan vazifalar yuzasidan aniq-lo‘nda fikr bildirsa kifoya. Qayoqda deysiz, bir-ikki notiqni istisno qilganda, hamma o‘z dardiga tushib ketdi. Dardi – yuksak nazarga ilinib qolish, “men ham borman, haliyam borman”, bahonada aravasini yurgizib olish, to‘ymas ilinj, oshkora tama... Bunga o‘xshash katta-kichik yig‘inlarda qatnashib ko‘rgan odam – shaxsan men xijolatlarga chulg‘anib o‘tirdim...

To‘g‘ri, ma’ruzada aks etgan masalalar bo‘yicha fikr bildirish, uni qo‘llab-quvvatlash va ko‘rsatilayotgan g‘amxo‘rlik uchun minnatdorlik izhor etish, hatto uncha-muncha lutf qilish ham ayb emas, albatta. Ammo gapirgan gapimiz boshdan-adoq hamdu sanodan iborat bo‘lsa, boz ustiga unda riyokorlik manaman deb tursa, ishni yurishtirishga doir biror jonli fikr o‘rtaga tashlanmasa... Ma’naviyat va ma’rifatning chin homiysi sifatida bag‘rikenglik qilib, ko‘ngilda borini baralla so‘zlamoqqa qayta-qayta da’vat etib turganiga qaramay, esli-hushli mardum davlat rahbarining har daqiqa vaqti hisobli ekanini his etmog‘i darkor. Bunday choqda masala har qancha murakkab bo‘lmasin, aytilayotgan fikr imkon qadar qisqa va lo‘nda ifoda etilmog‘i lozim. Qarang, yon-veringizda o‘tirganlar ham sodda-anoyi emas, har biri o‘z sohasining bilimdoni, piri degulik! Ular qolib (balki turli andisha bilan), aynan siz so‘z so‘radingizmi, marhamat, el-ulusga manfaatli biror gap bilan o‘zingizni ko‘rsating, tahsin aytaylik!

Bunday chuchmallik, yumshoqsupurgilik yoshi kattalarimizga kechagi zamondan ilashib kelayotgan illat-da desangiz, bugungi yoshlar-chi?! Qatorlashib so‘zga chiqqan bir talay uka-singillarimizning o‘ktam va biyron xitoblariyu chiranishlarini (ha, shunday, boshqa ifoda yo‘q!) ko‘rib, ulug‘ shoirimizning pushaymonlikka to‘liq nadomatli satrlari yodga tushib ketadi:

Endi sen bobolar shavkatiga boq,

Aktyordek soxtakor shavqlarga to‘lma.

Men hayot qo‘lida bo‘ldim o‘yinchoq,

Baxtsiz yashab o‘tdim, sen baxtsiz bo‘lma.

Prezident nutqining avvalida besaranjom zamonda yashayotganimiz, bu ko‘hna dunyo hamon zo‘ru zar o‘rtasida talash ekani, ayniqsa, so‘nggi kunlarda og‘ziga kuchi yetmagan ayrim “vatanparvar” nusxalar o‘z yurtining holiga boqmay boshqa yurtlarga egalik da’vosi bilan chiqayotgani borasida fikr yuritib, shunday nozik va qaltis damlarda ziyolilarimiz birdam va mahkam turmoqlari zarurligini ta’kidladi.

Ajabki, minbarga chiqqan voizlarimizning birortasi ana shu muhimdan-muhim, hayot-mamot degulik masalani loaqal bir eslab qo‘ymadi. Bizningcha, kun tartibidagi eng dolzarb mavzu shu edi. Xo‘sh, o‘zing-chi, o‘zing nega mum tishlab o‘tirding deyishlari mumkin. Aybimiz bo‘yinda, har ma’no istiholalar girdobida biz ham majlisxonani to‘ldirgan ko‘pchilik qatori tomoshabin bo‘lib o‘tirganimiz rost. Bunga endi oqlov topib bo‘lmas!

Xo‘sh, shunday qilib, kaminangiz erkin minbar – minbar erkinligiga qarshimi? Zinhor-bazinhor, yo‘q! Nihoyati aytmoqchi bo‘lganim – katta minbarlar sari yo‘l olganda million-million qorako‘z eldoshlarimiz, kelajak bizga ko‘z tikib turganini unutmasak bas! Chinakam insoniy burch-mas’uliyat deganimiz ham, milliy g‘urur deganimiz ham ana shunda yuz ko‘rsatadi.