Janob Imperator

Rossiya yordami emas, Buxoro amirligi xazinasi.

2022-12-09T15:19:43.923Z

2009-yil 13-fevralda ilk bor e’lon qilingan ushbu maqolada mustaqillik urushidagi g‘alabadagi ahamiyatiga ko‘ra “Rossiya yordami” nomi bilan mashhur bo‘lgan pul va qurol-yarog‘ yordami aslida Buxoro amirligi xazinasi ekanligi tushuntiriladi. O‘zbek birodarlar Turkiyaga yuborish uchun Lenin qo‘liga topshirildi. O‘zbekiston va Turkiya o‘rtasidagi strategik hamkorlik jadal rivojlanayotgan bir davrda ushbu haqiqatni yana bir bor eslash sadoqat burchidir.
Mustafo Kamol posho 1920-yil 26-aprelda, majlis ochilganidan atigi uch kun oʻtib yozgan maktubi bilan Sovet Ittifoqidan qurol-yarogʻ, oʻq-dori va taʼminot bilan bir qatorda pul soʻradi va 11-may kuni Rossiyaga bir delegatsiya yuboradi. yuborgan xatiga javob kutmasdan..
Bu talabga binoan Sovetlar 1920 yildan beri Anqara hukumatiga muntazam ravishda o'q-dorilar, urush materiallari va pul jo'natib turdi. Sovet Ittifoqi tomonidan yuborilgan yordamning katta qismi 1921 yil 16 martda Moskva shartnomasi imzolangandan keyin amalga oshirildi. Sovetlardan uch yil davomida olingan pul yordamlari quyidagicha.
1920 yilda; 3 066 800 oltin rubl,
100 000 dona Usmonli oltini
1921 yilda; 9.800.000 oltin rubl,
1922 yilda; 4.600.000 oltin rubl,
Sovet yordami deb atalgan bu mablag‘lar aslida buxoroliklar tomonidan yig‘ilgan ehson bo‘lgani aytilgan. Biroq, bu ma'lumotlarning to'g'riligi bahsli. 1868-yildan beri chor Rossiyasi istilosi ostida mashaqqatli hayot kechirgan buxoroliklarning bu davrda yuz million tilla ehson qilishga moliyaviy qudrati yetib borishi aqlga sig‘maydigan ko‘rinadi. Yaqinda paydo boʻlgan maʼlumotlardan maʼlum boʻlishicha, Anadoluga joʻnatilgan oltinlar bolsheviklar tomonidan yoʻq qilingan Buxoro amirligi xazinasiga tegishli oltinlar ekan.
Buxoro Respublikasining birinchi va oxirgi prezidenti Usmon Kocaog'lu Sovet yordami haqida hikoya qiladi.
Buxoro Respublikasining birinchi va oxirgi prezidenti Usmon Kocaog'lu 1972-yili "Yaqin tariximiz" jurnaliga bergan bayonotlarida yordam hodisasini quyidagicha izohladi.
“1920-yilda Buxoro respublikasi tashkil etilgandan so‘ng, men birinchi prezident sifatida Sovet Rossiyasi oqsoqollari, shu orada Lenin bilan aloqa qilish uchun bosh vazirimiz, marhum Feyzulla Xo‘jani o‘zim bilan Moskvaga olib bordim. Bizdan bir muncha vaqt oldin Turkiyadan milliy harakat vakili bo'lgan ilk delegatsiyaning Bekir Sami Bey raisligida Moskvaga kelgani va ayniqsa, yordam berish borasida Lenin, Chicherin va Karahan bilan muzokaralar olib borgani tushunilgan edi.
Darhaqiqat, biz u bilan Kreml saroyida uchrashgan kunimiz, Lenin menga o'zini qiziqtirgan "Turkiya" haqida gapirdi.
“- Anqaradan Turkiya delegatsiyasi keldi. Vaziyatini tushuntirib, shoshilinch yordam so'radi. Bu borada sizning fikringiz qanday? "dedi.
Hech ikkilanmay dedi:
- Albatta, yordam berish kerak... Va buni kechiktirmasdan qilish kerak. bu ishda allaqachon qat'iy ekanliklarini, lekin ba'zi qiyinchiliklarga duch kelganliklarini bildirgan bayonot bilan.
"Bizni yordam masalasi haqida o'ylashga majbur qiladigan ikkita qiyinchilik bor." - dedi u va davom etdi.
"Birinchidan, bizda turklar istagan oltin tangalar juda oz." Men uni kesib tashladim.
"- Bizda oltin tangalar bor! Men aytdim. bera olamiz…”
Qoniqarli bosh irg'ab, Lenin davom etdi.
- Ikkinchisi, yo'l masalasi. Chunki turklarga nafaqat pul, balki har xil urush materiallarini ham berishimiz kerak. Bizga ularni xavfsiz Anqaraga yetkazishning yo‘li kerak! Biroq Kavkazdagi vaziyat tufayli yo‘llar yopiq. Qachon ochilishi ma’lum emas”.
Men bu masala bo'yicha fikr va qarashlarimiz bir xil ekanligini qo'shimcha qildim:
“- Kavkazda tuzilgan respublikalar bilan kelishish mumkin. Bu mintaqada musulmonlar koʻpchilikni tashkil qiladi. Gruzinlar ham o‘z manfaati uchun musulmonlarga yaqin. armanlar ham.

Bundan tashqari, pul miqdorini aniqlash kerak edi. Mutaxassislar buni aniqlashi kerak dedik va tashqi ishlar vaziri ham bo‘lgan Bosh vazirimiz Feyzulloh Xojaga va rossiyalik mutaxassislardan iborat delegatsiyaga havola qildik. Uzoq muzokaralardan so'ng bu delegatsiya yordam miqdorini kamida yuz million oltin rubl deb belgiladi. Biz Lenin bilan yana uchrashdik. Bu safargi nutqimizda Lenin mavzuni pulga qaytardi va biz qancha berishimiz mumkinligini so'radi.
"- Yuz million rubl ..." dedim.
Lenin takrorladi:
— Yuz million?
— Ha... Darhol berishimiz mumkin!
Bizda podshoh davridan beri ko‘p oltin rubllar bor edi. Buxoro xazinasidagi bu pullarga ruslar tegmagan. Buxoro podsho mandati boʻlsa-da, maʼmuriy va moliyaviy masalalarda mustaqil edi. Shuning uchun bizda oltin belegan mâbelag (ortiqcha) ko‘p edi”. (Yaqin tariximiz, 1-jild, 292-293-betlar)
Lenin bilan kelishib, delegatsiya Buxoroga qaytadi. Ular pul yordami masalasini parlamentga olib boradilar. O‘sha paytda Buxoro aholisi to‘rt yarim million edi. Buxoro parlamenti Turkiyaga yuz million oltin rubl miqdoridagi yordamni bir ovozdan, qarsaklar va olqishlar ostida bir ovozdan qabul qiladi.
Parlamentning bu qarori chiqqan kunning ertasiga zarur tartib-qoidalarni bajarib, pulni Anqaraga olib kelish uchun Rossiya xazinasiga topshiradilar.
Bu voqeani turk zobiti Raji Chaqirg‘oz o‘z xotiralarida tasvirlaydi. Birinchi jahon urushida asirga olingan ruslardan qochib Turkistonga kelgan va Toshkentda oʻqituvchilik qilgan Raji Chaqirgʻoz chor va bolsheviklar Rossiyasida 10 yil davomida nashr etilgan xotiralarida sovet yordami deb atalgan yordam haqida shunday yozadi .
“Toshkentda boʻlganimda, Buxoro Muvaqqat hukumati Qurollik urushida qatnashayotgan Anqara hukumatiga moddiy yordam koʻrsatganini eshitdim. Afsuski, bu yordam gazetalarimizda Rossiya moliyaviy yordami tarzida tilga olindi. Biroq, yaqinda vakolatli shaxslar ushbu hodisaga oydinlik kiritishdi. Turkiyaga bu yordamni qilishda eng katta rol o'ynagan shaxs o'sha paytda Moliya vaziri bo'lgan Usmon Xo'ja (Kocaog'lu) edi. Usmon Xo‘ja 1921-yilda e’lon qilingan Buxoro respublikasining prezidenti edi. Keyin 1923 yilda Afg‘onistonga, u yerdan Turkiyaga boradi. 1968 yil 28 iyulda Istanbulda vafot etdi.
Keyinroq bilganimdek, Buxoro hukumati ruslar orqali Turkiya hukumatiga bergan 100 million oltin rubl yordamidan Anqara hukumatiga bor-yo‘g‘i 10 million oltin rubl yetib kelgan. Qolgan 90 million oltinni ruslar vositachilik haqi sifatida olgan bo'lardi!
Darhaqiqat, ruslar buxoroliklar va saroydan 12 vagon oltin terib olgan, ular orasida juda og‘ir oltin qandil ham bor. Ular Moskvaga zeb-ziynat va juda qimmatbaho qo'zi terilarini olib ketishdi. Bu qoʻzi terisini “astragan” bilan taʼminlagan Buxoro qoʻylari Qorakoʻl degan koʻl atrofida yetishtirilgan”. (shf.68)
Buxoro amiri Olimxon tashlab ketgan xazina
“Yosh buxoroliklar” harakati tomonidan bolsheviklar bilan amalga oshirilgan toʻntarish vaqtida Olimxon Buxoro amiri edi. O‘z hokimiyatini yo‘qotgan Olimxon 1920-yil 1-sentyabrda Buxorodan qochib Afg‘onistondan panoh topishga majbur bo‘ldi. U ortda oilasining bir qismini va Buxoro xazinasini qoldiradi. O‘zbek yozuvchisi Nabijon Bakiyev sovet razvedkasi arxivlaridan foydalangan holda yozgan “ Enver poshoning vasiyatnomasi” kitobida amir xazinasining tortib olinishini quyidagicha tasvirlaydi.
“Amir Olimxon Buxoroni tark etganidan keyin ikkinchi kuni Sitare-i Mahi (Saroy) ruslar tomonidan bosib olindi. 1920-yil 2-sentyabrda Buxoroning ichki shahri bolsheviklar tomonidan toʻliq bosib olindi, amirning oila aʼzolari va qarindoshlari hibsga olindi. Ayni paytda ba’zi inqilobchilar, xususan, Qushbegi amirning boshliq, kadi, saroy amaldorlari va oila a’zolarining o‘ldirilishini istaydi. 1920-yil 2-sentyabrda Qizil Armiya askarlari tomonidan asirga olingan va so‘roq qilingan Qushbegi Usmon begim ham quyidagilarni aytadi.

“Meni hayratga soladigan narsa shuki, amir Olimxon xazinadan bir lira (teng) ham olmagan. Barcha xazina, oltin va kumush tangalar, zargarlik buyumlari yerto'lada o'zlarining maxsus joylarida edi. Ularni sanab bo‘lmasdi”.
Keyinchalik amirning o‘z bayonotiga ko‘ra, o‘ttiz ikki qop sulton tangalari, tilla taqinchoqlari, marvarid va yoqutlari bo‘lgan, chunki u qimmatbaho javohirlar sonini bilmagan, xazinada 20 ming miltiq ham bo‘lgan.
Bosqindan uch kun o‘tgach, qizil buxoroliklar rus askarlari bilan Buxoroda dahshatli talon-taroj qildilar. Nihoyat, talonchilik tugagach, Turkiston istilosi qo‘mondoni imzo evaziga talon-toroj qilingan xazinani askarlardan yig‘ishga kirishadi” (shf.86).
1920-yil 5-sentabrda Rossiya hukumati amaldorlari, Rossiya bolsheviklar partiyasi Markaziy Qoʻmitasi vakillari va Buxoro inqilob qoʻmitasining yoʻlboshchilari M.Frunze raisligida ruslar vakili boʻlgan aralash majlis tuzish toʻgʻrisida kelishib oldilar. hukumat, Kovrov, buxorolik kommunistlar yetakchisi Huseyinov, Buxoro Vazirlar Soveti boshlig‘i Feyzulla Xo‘jayev, Buxoro Inqilobiy qo‘mita kotibi Oripov ishtirokida yig‘ilish uyushtirdilar. Yig‘ilishda talonchilikdan omon qolgan Buxoro xazinasini saqlab qolish yuzasidan quyidagi qaror qabul qilinadi.
“Urush davom etayotgan bir paytda Buxoro respublikasi xazinasi talon-taroj qilish xavfi borligini va ularni himoya qilish qiyinligini hisobga olib, Buxoro inqilobiy qo‘mitasi Rossiya hukumatidan xazinani o‘z banklaridan birida vaqtincha saqlashni so‘rashga qaror qildi. Samarqandda yoki Toshkentda”. (shf.88)
Bu qarordan keyin Buxoro xazinasi avval Sermerkantga, so‘ngra Moskvaga o‘tkazildi. 100 000 000 oltin rublni Moskvaga Buxoro Respublikasi Bosh vaziri, ayni paytda tashqi ishlar vaziri bo‘lgan Feyzulla Xo‘janing shaxsan o‘zi yetkazib beradi. Kitobda 1921-yil boshida Kronshtadtda koʻtarilgan dengizchilar qoʻzgʻolonida qoʻzgʻolonchilarni himoya qilish maqsadida Buxorodan olib kelingan oltinlar evaziga qurol-yarogʻ sotib olingani, oltin bolsheviklar hukumatining oʻrnatilishida muhim rol oʻynaganligi qayd etilgan. .
Buxoro hukumati tomonidan yuborilgan oltinning atigi 18 million 326 ming 800 rubli Turkiyaga uch yil ichida yetkazib berildi. Turkiyaga jo‘natilishi kerak bo‘lgan 81 million 673 ming 200 rubllik o‘zbek oltini Lenin hukumati tomonidan ochiqdan-ochiq tortib olindi.
Turkistondan yuborilgan uchta qilich
Mustaqillik urushi davom etayotgan bir paytda 1921-yil 17-yanvarda Buxoro Xalq Respublikasi delegatsiyasi diplomatik aloqalar oʻrnatish uchun Anqaraga keldi. Delegatsiya Mustafo Kamolga uchta oltin naqshli qilich va Temurga tegishli Qur'onni sovg'a qiladi. Sakarya G'alabasini tabriklash uchun yuborilgan bu sovg'alardan qayg'urgan Mustafo Kamol Posho, quyida matni berilgan hissiyotli nutqini parlament minbaridan qiladi.
“Buxoroliklar Turkiyadagi turk va musulmon birodarlariga sovg‘a sifatida yuborgan Qur’oni karim, Turkiya xalq armiyasiga minnatdorchilik va tabrik sifatida yuborgan qilich g‘ayrioddiy va qimmatlidir. Haqiqiy din va hayot kuchini ifodalovchi qilich ikki merosdir. Qo‘lingdan bu osori-atiqalarni olarkanman, yuragim hayajonga to‘ldi. Olis birodarlarimizning tashabbuslari, tabriklaridan xalqimiz, armiyamiz g‘oyat fidoyi va xursand bo‘lishi shubhasiz. Dindor va buxoroliklarning xohish-istaklarini ro‘yobga chiqargan holda, men bu Injilni xalqqa, avliyoni esa Izmir fathiga yetkazaman. Allohning inoyati bilan Inönü va Sakariya zafarlarini qo‘lga kiritgan milliy armiyamiz bu qilichni tez orada qo‘lga kiritadi, deb umid qilaman. Delegatsiyangizga, Turkiya xalqi va armiyasiga, (Dominion Milliye, 8 qonun (yanvar) 1922.)
Qilichlardan biri Mustafo Kamol poshoga, ikkinchisi G'arbiy front qo'mondoni İsmet poshoga, uchinchi qilich esa Izmirga kirgan Ikkinchi otliq diviziya 4-polki kompaniya qo'mondoni kapitan Sherafettin Beyga berildi. 9 sentabr kuni ertalab Turkiya bayrog'ini hukumat uyiga ko'tardi.

Sharmandali voqea
Turkistonlik qardoshlarimizning bu unutilmas yordam va yordami evaziga Inönü prezidentligi davrida har bir turk uyaladigan bir ish esga olindi. Buxoro Respublikasi Prezidenti Usmon Xo‘ja 1923-yilda mamlakati sovet istilosi ostiga tushganda Afg‘onistondan o‘tib Turkiyaga panoh topgan. Otaturk Usmon Hojani iliq qiziqish bilan qabul qiladi. Turkiya fuqaroligini olgan Usmon Xo‘ja Kocaog‘lu familiyasini oldi va Usmon Xo‘jaga deputatlik maoshi berildi. Bu maosh Usmon Xo‘ja vafotidan keyin ham uzilmaydi, xotini vafot etgunga qadar to‘lanadi. Otaturk davrida sovetlar Usmon Xojani deportatsiya qilish uchun tinimsiz bosim oʻtkazgan boʻlsa-da, Otaturk qarshilik koʻrsatdi. Otaturk vafotidan keyin Prezident bo'lgan İsmet Inönü bu bosimlarga dosh bera olmadi va 1939 yilda Usmon Xo'jadan 24 soat ichida Turkiyani tark etish talab qilindi. Milliy kurashga yordam berish, Turkiyaga 100 million rubl oltin tashish uchun safarbar boʻlgan Buxoro Respublikasi Prezidenti Usmon Xoʻja (Kocaogʻlu) 1923 yildan beri fuqarosi boʻlgan Turkiya Respublikasini tark etishga majbur boʻladi. . Biroq, Ikkinchi jahon urushidan keyin u 1946 yilda Turkiyaga qaytishi mumkin edi. 1968-yilda vafot etgan Usmon Xo‘ja Üsküdardagi Sultontepedagi O‘zbeklar lojasida dafn etilgan.
(*) Yrd . Dots. Dr. Kamol Ari, kitobning targ'iboti uchun qilgan bayonotida, 1951 yilda Sherafettin (Izmir) bek vafot etganida, uning rafiqasi Siret Hanim "uchinchi qilichni" Inqilob muzeyiga berish uchun Istanbul hokimligiga topshirganini aytdi. , Izmirda ochilishi rejalashtirilgan, ammo qilich ishlatilmagan.U bu buyuk qahramon nomi afsuski xotiralardan o‘chib ketganini aytadi.

Usmonxoʻja Poʻlatxoʻjayev

2022-11-29T16:01:53.135Z

Usmonxoʻja Poʻlatxoʻjayev Buxorodagi jadidchilik harakatining yirik namoyandasi, taniqli davlat va jamoat arbobi, Buxoro Markaziy Ijroiya komiteti (MIK) raisi (1921-yil sentyabr — 1922-yil avgust). Otasi Qori Po‘latxo‘ja buxorolik savdogar bo‘lgan. U dastlabki tahsilni Buxorodagi madrasada oladi va ilk jadid maktablaridan biriga asos soladi.[1]

1908-yil do‘sti Xamidxo‘ja Mehriy bilan Turkiyada — Istanbulda tahsil oladi. 1913-yil Usmonxo‘ja Buxoroga qaytadi va yana jadid maktabi ochadi.

Hayoti.

Usmonxoʻja Poʻlatxoʻjayev, 1878-yil Fargʻona vodiysiga qarashli Oʻsh shahrida dunyoga keladi. Otasi Poʻlatxoʻja, onasining ismi Fotma Oyim edi. Karamutulloh xoʻjaning avlodlaridan boʻlgan Poʻlatxoʻja ayni paytda Fayzulla Xoʻjayev (1896-1938)ning otasi Ubaydullaxoʻjaning akasi hisoblanadi.[2]

Buxoro amirining bosimlaridan qutilmoqchi boʻlgan buxorolik savdogarlar odatda bir necha yil Samarqand yoki Fargʻonaga borib, savdo sohasidagi faoliyatlarini u yerda davom ettirishardi. Poʻlatxoʻja esa Oʻsh shahrida savdo faoliyatini olib boradi. Bu davrda Fotma oyim bilan turmush quradi va bu turmushlaridan Usmonxoʻja dunyoga kelgandi. Usmonxoʻja juda yoshligidayoq otasi tomonidan Buxoroga olib kelinadi va bu yerda maxsus tayinlangan ustozlar yordamida taʼlim oladi. Poʻlatxoʻja Buxorodagi taʼlimidan tashqari Istanbul, Boku, Bogʻchasaroy, Qozon va Toshkentda chiqqan gazeta va jurnallar, ayniqsa, Ismoil Gaspirali tomonidan chiqarilayotgan „Tarjimon“ gazetasini oʻqish orqali dunyoqarashini yuksaltirishga harakat qiladi. Bu yillarda Usmonxoʻja boshqa jadid (yangilikchi) ziyolilar kabi „Tarjimon“ gazetasidagi jadidchilik qarashlari va Usuli-jadid maktablari haqidagi xabarlardan qattiq ilhomlanadi.[3]

Jadidchilik faoliyatidagi oʻrni.

Usmonxoʻjaning 1898 va 1910-yillar orasidagi hayoti va faoliyati borasida juda ham kam maʼlumot mavjud. Bu yillar ichida Usmonxoʻja butun Turkiston boʻylab keng tarqalgan jadidchilik harakatining aʼzosi va uning yetakchilaridan biri boʻlgan edi. Jadidchilik harakati dastlab taʼlimda tub oʻzgarishlar qilish tashabbusi bilan chiqqan boʻlsa ham keyinchalik siyosiy harakat va hatto siyosiy partiyaga aylangan edi. Bu holatni Sadriddin Ayniy shunday izohlaydi: „Faqat, bu harakatni inqilobchi harakat deb boʻlmasdi. U bor yoʻgʻi maktab, madrasa va boshqa shu kabi urf-odatlarni tuzatish, amir tomonidan chiqarilgan soliqlarni maʼlum qolib va tartibga solish, amirning oʻzboshimcha harakatlarini toʻxtatishni xohlardi. Yangilikchi harakat koʻtargan muhim masalalaridan yana biri dehqonlardan olinadigan soliqning oʻzgarmas miqdorda qilib belgilanishi edi. Bu yangilikchi harakatga men ham qoʻshildim. Biz maktab va madrasalarni tuzatishni tashviq qilar edik“[2]

Qirimda dastlabki jadid maktabini 1884-yilda ochgan Ismoil Gaspirali 1893-yilga Buxoroga kelib, Amir Abdulahad bilan koʻrishmoqchi boʻladi. Ammo amir bilan emas, amir vakillari bilan uchrashtiriladi. 1893-yili Samarqandda jadid maktabi ochiladi va bor yoʻgʻi 40 kun faoliyat olib boradi. Soʻngra amir buyrugʻi bilan yopiladi.

1898 va 1908-yillar ichida yuzga yaqin yangi jadid maktabi ochiladi. 1910-yilga kelib Turkistonda 102 ta boshlangʻich jadid maktabi va 2 ta oʻrta taʼlim beruvchi jadid maktabi faoliyat olib borayotgan edi. Bulardan 6 tasi Buxoro amirligida, 8 tasi esa Xiva xonligida faoliyat olib boradi. Buxoro amirligi hududida ochilgan jadid maktablari qisqa muddatli foliyatlaridan soʻng amir farmoni bilan birin-ketin yopiladi. Buxorodagi jadid maktablarini ochish borasidagi ishlarni qoʻllab-quvvatlash maqsadida buxorolik jadidlar va savdogarlar 1909-yilning mart oyida „Shirkati Buxoroyi sharif“ nomli savdo shirkati tashkil qilishadi. Va bu shirkatning soyasida yashirincha jadid maktablari uchun oʻquv darsliklari yetkazib berishga harakat qilishadi. Tarixchilardan Sadriddin Ayniy, Zaki Validiy Toʻgʻon, Hèléne Carrère d’Encausse va Boymirza Hayit va boshqalar „Shirkati Buxoroyi Sharif“ va 1910-yilda tuzilgan „Tarbiyayi aftol“ (Bolalar taʼlimi) tashkilotchilarining orasida Usmon xoʻjaning ismini ham qayd qilishgan.[2].

Buxorodagi jadid maktablari.

Usmonxoʻja va Hamidxoʻja 1913-yilning bahor oyida Istanbuldan Buxoroga qaytishadi. Shundan soʻng Usmonxoʻja Latifxoʻja ismli kishining uyida yangi jadid maktabini ochadi. Ayniyning bergan maʼlumotlariga koʻra Usmonxoʻja bu yerda qarindoshlarinig farzandlariga taʼlim berishni boshlab yuboradi. Shu yilning yoz oyida Usmonxoʻja Govgeshan hovuzining yonida bir binoni ijaraga olib, jadid maktabini u yerga koʻchiradi. Hamidxoʻja va boshqa jadidlar ham oʻziga qarashli maktablarni kengaytira boshlaydi. 1914-yilga kelib, oʻquvchi soni ortganligi bois Usmonxoʻja maktabni yanada kengroq binoga koʻchirishga majbur boʻladi. 1914-yilda Usmonxoʻjaga qarashli jadid maktabida 200 kishi, Mulla Vafoda 80 kishi, Markishda 150 kishi, Xiyobondagi maktabda esa 40-50 kishi taʼlim olmoqda edi. Bundan tashqari bu maktablarda kechki kurslar ham ochilib, yoshi katta kishilarga ham oʻqish-yozish oʻrgatila boshlanadi. Faqat, bu maktablarning faoliyat olib borishidan chor Rossiyasi va Buxoro hukumatining vakillari mamnun emas edilar. Rus hukumatining Buxoro amirligiga qilgan tazyiqidan soʻng Buxoro amirining odamlari turli bahonalar bilan jadid maktablarining faoliyatiga toʻsqinlik qila boshlashadi. Hatto jadid yetakchilarining bu ishdan voz kechishlari uchun katta pul ham taklif qilishadi. Sadriddin Ayniy Usmon xoʻja haqidagi bir voqeani shunday hikoya qilib beradi: "Bir kun Mulla Qamar bosh qozi Burhoniddinning buyrugʻi bilan eng ilgʻor jadid maktabiga ega boʻlgan Usmon xoʻja bilan koʻrishib, „agar siz oʻz istagingiz bilan maktabingizni yopsangiz, istagan yerda qozi yoki rais boʻlishingizga ulugʻ qozi nomidan vaʼda beraman“, deydi. Usmon xoʻja boʻlsa, „oʻqituvchilik qilishim, ochligimdan yoki yuksak maqomga yetisha olmaganimdan emas. Biz xalq va yurtning bolalariga foydali boʻlmoqchimiz, millatimizga foydamiz tegsin deb bu qiyinchiliklarni oʻz yelkamizga oldik. Qoʻlimizdagi bu muqaddas kasbimizni dunyo maqomiga sotmaymiz“, deydi. Ayniyning bergan maʼlumotlariga koʻra, bosh qozi (Qozi kalon) Burhoniddin oʻrtaga odam qoʻyib, boshqa jadid maktablarining egalariga ham turli vaʼdalar bersa ham oʻz maqsadiga yeta olmaydi. Jadid maktablarining keng faoliyatidan Rus elchiligi ham mamnun emasdi. Rus elchisining vakili N. Shulga Buxorodagi jadid maktablarini ziyorat qiladi. Shulga rasmiy raporida Usmonxoʻjaning jadid maktabini shunday taʼriflaydi: „Maktab koʻrinishi buxoroliklarning uyidan farq qilmaydi. Ich hovlisida Usmonxoʻjaning qoladigan xonadan tashqari ikkinchi qavatdagi xonalar bilan hisoblaganda dars xonalari bor yoʻgʻi ikkita xonaga sigʻdirilibdi. (Avvaldan xabar bermasdan borib kelgandim). Usmon xoʻjaning xonasida yevropacha ruhdagi buyumlari bilan bir qatorda Buxoro tipidagi anjomlar, devordagi tokchada esa koʻpi Samarqandda chop qilingan kitoblar bor edi. Sinfda esa stol-stullar, oʻquvchilarga berilgan daftarlar turardi… Maktablar odatda shinam va biz koʻnikib qolgan Buxoro maktablari bilan solishtirganda ancha katta taʼsurot uygʻotadi“.[2].

Birinchi jahon urushidan keyingi siyosiy jaroyonlar.

Birinchi jahon urushi (1914-1918) davrida Chor Rossiyasi hukumati oʻz mustamlakalaridan biri boʻlgan Turkistondan aholini harbiy xizmat uchun emas, balki front orti ishlari uchun mardikorlarni toʻplash boʻyicha qaror eʼlon qiladi. 1916-yil gazetalarda eʼlon qilingan bu yangilik Turkiston xalqi tomonidan sovuq qarshi olinadi. Jadidlardan Mahmudxoʻja Behbudiy, Pahlavon Niyoziy, Usmonxoʻja, Qori Komil, Obidjon Mahmud kabilar yigʻilish oʻtkazib, bu qarorga oʻz noroziliklarini bayon qilishadi. Dastlab oʻqish yozish masalasini koʻtarib chiqqan jadidchilik harakati keyinchalik siyosiy harakatga aylanadi. Bunda 1916-yilgi xalq qoʻzgʻoloni va 1917-yilning oktyabr oʻzgarishlarining taʼsiri katta boʻlgandi. Jadidlar Buxoroda ochgan jadid maktablarining yopilaverishidan soʻng bu yoʻl bilan uzoqqa borib boʻlmasligini tushunib yetishgandi. Buxoro amiri Amir Olimxon bora-bora Rossiyaning Buxorodagi tayanchi rus elchiligi qoʻlida qoʻgʻirchoq boʻlib qolayotgan edi. Rus elchisi Miller, Shulga va Vedinskiylarning maslahati bilan amir 1917-yilning 30-mart kuni „Hurriyat bayonnomasi“ni eʼlon qiladi. Jadidlar bu bayonnamadan soʻng tinch namoyish tashkil qilishadi. 1917-yil 8-aprel kuni boʻlib oʻtgan bu namoyishda 7 ming kishi qatnashadi. Namoyishchilar „Yashasin amir, Hurriyat, Adolat, Musavvat!“ shiori ostida arkka tomon yoʻl olishadi. Biroq, Buxoro amirining sarbozlari kuch ishlatadi va koʻplab jadidlarni hibsga ola boshlaydi. Jadidlarning koʻpchiligi Kogonga, undan soʻng Toshkentga qochib ketishadi. Amirning sarbozlaridan qochib qutilganlar orasida Usmonxoʻja ham bor edi. Bu voqeadan keyin jadidchilar Buxoroda amir hokimiyatini agʻdarish uchun jiddiy tayyorgarlik koʻra boshlashadi. „Yosh buxoroliklar“ oʻz harbiy armiyasiga ega boʻlmaganliklari tufayli Toshkentdagi sovet komissarligidan yordam soʻrashga majbur boʻlishadi. Bu borada tarixchilarning fikri ijobiy yoki salbiyga boʻlinadi. Ammo avval „Yosh buxoroliklar“ning oʻzi ham ikkiga boʻlinganini aytib oʻtish lozim. Ularning bir qismi rus va bolsheviklardan mustaqil harakat qilishni xohlagan boʻlsa, boshqa qismi marksizm va sotsializmga moyilroq edi. 1973-yilda chop qilingan Oʻzbekiston sovet ensiklopediyasining „Yosh buxoroliklar“ boʻlimida Usmonxoʻjaning bu boradagi oʻrni shunday tavsiflanadi: "Yosh Buxoroliklarning oʻng oqimiga kiruvchi jadidlar „Buxoro inqilobi“dan soʻng inqilobga qarshi harakatning faol ishtirokchisiga aylanishgan edi".[2]

Yosh Buxoroliklar harakati Rus askarlari yordamida Buxoro amiri Olimxoni taxtdan agʻdarib, Buxoro xalq sovet respublikasini eʼlon qilishadi. 1920-yil 29-avgust kuni muvaqqat hukumat tuzilib, unda Usmonxoʻja moliya noziri etib tayinlanadi. Hukumat rahbari Mirzo Rahimxon, Nozirlar kengashi raisi esa Fayzulla Xoʻjayev etib belgilanadi. Amir Olimxon 1920-yil 1-sentyabr kuni Buxorodan qochib ketadi. Biroz vaqt Hisor viloyati va Dushanbeda yashagach, 1921-yil 18-fevral kuni Afgʻonistonga oʻtib ketadi. Bu vaqtda Buxoro xalq sovet respublikasining muvaqqat hukumati rahbari etib Muhiddinov tayinlangan edi. Buxoroning sharqiy qismida „Sharqiy Buxoro avtonom hukumati“ tuzilib, uning rahbarligiga Usmonxoʻja tayinlanadi. U vaqtda sobiq amir tarafdori boʻlgan Ibrohim Laqay Buxoro hukumatiga qarshi Dushanbe shahrida oʻz hujumlar amalga oshirayotgan edi. Sharqiy Buxorodagi tarang vaziyatni oldini olish uchun Usmonxoʻjaning nimalar qilganligi borasida maʼlumotlar kam. 1921-yil 23-sentyabr kuni Buxoroda tashkil qilingan Buxoro xalq vakillarining ikkinchi qurultoyida Usmonxoʻja Buxoro Markaziy Ijroiya komiteti (MIK) raisi deb eʼlon qilinadi. Usmonxoʻja MIK raisi sifatida qilgan birinchi nutqida: „…xalqimizning uzoq vaqtlardan beri hurriyat va istiqlolga erishish borasidagi milliy irodasining hayotning har sohasida jon dildan istayotganliklarini bilaman. Maʼsuliyatim ostidagi tashkil etiladigan hukumatning eng birinchi ishi xalqimizning bu yuksak orzu va istagini amalga oshirish boʻladi“, deydi. Usmonxoʻja Buxoro ozodligining faol himoyachisi boʻlganligi tufayli qoʻlidagi vakolatlardan bu maqsadda foydalanishga harakat qila boshlaydi. Buxoroda boʻlib turgan Anvar Posho bilan yaqin aloqa oʻrnatadi. Ayni paytda Krasnoyarskdagi asirlikdan qochib, Buxoroga kelgan Usmonli Turk ofitserlari yordamida Buxoro armiyasini tashkil qilmoqchi boʻladi. Va Turkiya ozodlik urushi (Türk Kurtuluş Savaşı)ga yordam sifatida Anqara hukumati uchun yordam puli ham joʻnatadi.[4]

[5]

Usmonxoʻja 1921-yil Toshkentda tashkil qilingan Turkiston milliy birligi (TMB) nomli maxfiy tashkilotning aʼzosi ham edi. Usmonxoʻjaning Moskvani xavotirga qoʻygan qarorlaridan yana biri 1921-yilning 9-dekabr kuni Dushanbedagi rus gornizoning qoʻmondonlarini hibsga oldirishi va sovet armiyasining Buxorodan darhol chiqib ketishini talab qilgani edi. Qoʻlga olinganlar orasida Rus garnizonining qoʻmondoni Morozov, Rossiyaning Buxorodagi elchisi Yarinef, Sharqiy Buxorodagi konsul Nagurin va ularning rafiqalari bor edi. Faqat, voqeadan xabar topib Dushanbega kelgan boshqa rus birliklari bilan buxorolik askarlar oʻrtasida harbiy toʻqnashuvlar boshlanib ketadi. Kuchlar teng boʻlmaganligi sababli Usmonxoʻja va askarlari ortga chekinishga majbur boʻladi. Bu voqeadan keyin Usmonxoʻja Turkiston xalqlari uchun maxsus bayonot bilan chiqadi va xalqni umumiy qoʻzgʻolon koʻtarishga undaydi.[2]

Usmonxoʻjaning Buxorodan chiqib ketishi va keyingi taqdiri.

Usmonxoʻja tomonidan Dushanbedagi rus garnizoniga qilingan hujum va undan keyin xalqqa ozodlik uchun qoʻzgʻolon koʻtarishga qilgan chaqirigʻi vaziyatni tubdan oʻzgartirib yuboradi. Usmonxoʻjaning Buxoro MIK raisi lavozimidagi oʻrni 1922-yil 10-aprel kuni uning Afgʻonistonga oʻtib ketishi bilan nihoyasiga yetadi. Usmonxoʻja Buxoro milliy armiyasi uchun qurol-yarogʻ sotib olish masalasida Kobuldagi ingliz vakili bilan uchrashadi. Ammo inglizlar Buxoro vakillariga qurol sotish masalasida ijobiy javob berishmaydi. Chunki inglizlar va sovetlarning bir-birlariga qarashli mustamlakalarga qurolli yordam koʻrsatmaslik borasidagi maxfiy kelishuvlari bor edi. Kelishuvga koʻra Ruslar Afgʻoniston va Hindistonga, inglizlar esa Turkiston masalalariga aralashmasligi kerak edi. Usmonxoʻja 1922-yil 29-aprel kuni Afgʻoniston qiroli Omonulloxon nomiga Turkiston masalasida bir memorandum yuboradi. Memorandumda Buxoroning mustaqil davlat ekanligi, sovetlarning esa bosqinchiligiga urgʻu berilgan edi. Usmonxoʻja Kobuldaligida Anvar poshoning 1922-yil 5-avgust kuni Dushanbe yaqinidagi Baljuvonda oʻldirilganligi haqidagi xabarni eshitadi. Usmonxoʻja nomiga Fayzulla Xojayev tomonidan yuborilgan maxfiy xabarda uning Buxoroga qaytishi xavfli ekani, agar qaytadigan boʻlsa, oʻlimga hukm qilinishi yozilgan edi. Sovet hukumati Afgʻonistonga Usmonxoʻja masalasida doimiy bosim qilib keladi. RSFSR yaʼni Sovet Rossiyasining Kobuldagi elchisi Fyodor Fyodorovich Roskolnikov turli josuslarni Usmonxoʻjaning ortidan qoʻyib, uni doimiy kuzatuvga oldiradi. Usmonxoʻjani doimiy kuzatib yurgan va har bir qadamidan rus elchiligini doimiy xabardor qilib turgan shaxs Abdurahim Yusufzade edi. Moskvada chiqadigan „Pravda“ gazetasida Usmonxoʻjaning Afgʻonistonda Sovetlarga qarshi doimiy faoliyat olib borayotganidan shikoyat qilib keladi. Moskva Usmonxoʻjani Turkistondagi Bosmachilar bilan inglizlar orasidagi munosabatda vositachi boʻlib kelayotganini taʼkidlab keladi. Moskvaning Afgʻonistonga qilgan bosimi natijasida Usmonxoʻja 1923-yilga kelib Istanbulga ketishga majbur boʻladi. Usmonxoʻjaning Turkiyaga kelgan dastlabki yillardagi faoliyatiga oid maʼlumotlarni Rajab Boysun va Zaki Validiy Toʻgʻonning asarlaridan uchratish mumkin. Usmonxoʻja Istanbuldagi Turkistonlik yoshlarni toʻplab, „Turkiston yoshlar birligi“ (1927) nomi tashkilot tuzish bilan birga, Mustafo Choʻqay, Zaki Validi Toʻgʻon va boshqa turkistonliklar bilan birga „Yangi Turkiston“ (1927-1934) nomli jurnal chiqaradi. Usmonxoʻja bu gazetalarga yozgan maqolalarida va Turkiyada olib borgan koʻplab konferensiyalarida Sovetlarning Turkistondagi faoliyatini qoralab keladi. Sovetlarning Usmonxoʻja borasidagi Turkiyaga qilgan bosimlariga Mustafa Kemal Atatürk eʼtibor bermay keladi. Faqat Atatürkning xastaligi va vafoti munosabati bilan Usmonxoʻja yana surgunda yurishga majbur boʻladi. 1939-yilda avval Polshaga, keyinchalik esa Eronga boradi. Faqat Ikkinchi jahon urushi yakunlangandan soʻnggina Turkiyaga qaytishga muvaffaq boʻladi. 1951 va 1957-yillarda Pokistonda yashagan Usmonxoʻja 1968-yilning 28-iyul kuniga qadar, yaʼni vafotiga qadar Turkiyada yashaydi. Bu vaqtda Istanbul va Anqarada Turkiston haqida turli konferensiyalar bergan Usmonxoʻja siyosiy masalalarga boshqa aralashmaydi.[2]

Vafotidan so'ng Uskudardagi "O'zbeklar takkasi"ga dafn qilinadi.

Oʻzbeklar takkasi Uskudardagi Naqshbandiy takka.

2022-11-28T17:16:54.965Z

Oʻzbeklar takkasi, 1752-yilda buxorolik Naqshbandiya tariqatidagi darveshlar tomonidan Ahmed Yassaviydan qolgan odat boʻyicha Uskudarga qarashli Sultontepa mahallasida qurilgan mashhur takyaxona hisoblanadi.[1]

Bu takyaxona Turkiya ozodlik urushi (Türk Kurtuluş Savaşı) davrida Anaduluga qurol-yarogʻ va boshqa turdagi harbiy yordamlarni yuborib turish uchun oʻziga xos markaz vazifasini oʻtaydi. Bugungi kunda vaqflar mudirligiga qarashli bu takkaning muzeyga aylantirilishi kun tartibida turibdi. Takka Uskudar tumanining Sultontepa mahallasiga qarashli Münir Ertegün koʻchasining qabriston maydonida joylashgan.

https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Fayl:Uzbek_Dervish_Lodge.jpg

Usmonli davri.

Usmonli davrida takyaxona Oʻrta Osiyodan haj maqsadida kelgan musulmonlarning odati boʻyicha avval Istanbulga kelgan ziyoratchilar qoladigan uch asosiy takyaxonadan biri sanaladi.[3] Uning birinchi sohibi buxorolik Sayid Hoji Abdulloh afandi, eng soʻngi shayxi esa Najmiddin afandidir. Bu takyaxonada oʻtkazib kelingan oʻziga xos suhbat va majlislarga shaharning barcha sinf vakillari chaqirilgan. Maskan esa davlat himoyasida olingan. Oʻzbeklar takkasi oʻzining soʻngi holatini Sulton Abdulmajid davridagi taʼmirlash ishlari ortidan 1844-yilda olgan.

1878-yilgi Usmonli-Rossiya urushidan soʻng Rumelidan qochib kelgan koʻplab insonlar bu yerdan boshpana topgan. Takka mavlaviy dargohlari kabi barchaga ochiq hisoblanadi. Qandil va muharramda oʻqitiladigan mavlud, zikr hamda oʻzbek palovi, uygʻur va chigʻatoy tilida oʻqiladigan ilohiy matnlari va ebru sanʼatining ustalari bilan mashhurdir.[4]

Turkiya ozodlik urushida tutgan oʻrni

"Turkiya ozodlik urushi" (Türk Kurtuluş Savaşı) yillarida Oʻzbeklar takkasi muhim harbiy markazlardan biri boʻladi. U milliy ozodlik harakati tarafdori boʻlgan ziyoli va askarlarning asosiy uchrashuv joyiga aylangan. Oʻzbeklar takkasi oʻz maxfiy faoliyatini ozodlik urushining soʻngiga qadar davom ettiradi.[5]

Oralarida İsmet İnönü, Halide Edip Adıvar, Adnan Adıvar, Yunus Nadi, Mehmet Akif Ersoy kabi Turkiya tarixida oʻz oʻrniga ega boʻlgan shaxslar aynan shu yerdan Anadoluga oʻtib ketishgan edi. Bundan tashqari „Qarakoʻl jamiyati“nin aʼzosi boʻlgan Shayx Ata afandi (keyinchalik Mustafa Kemal Atatürkning topshirigʻi bilan Enver Posho bilan uchrashish uchun yuboriladi) biroz vaqt Oʻzbeklar takkasida yashirinib yuradi va keyinchalik Anadoluga oʻtib ketadi. Qisqa muddat Buxoro Xalq Sovet Respublikasi (BXSR)ni boshqargan Usmonxoʻja Poʻlatxoʻjayev Takyaxonaga qarashli qabristonga dafn qilingan edi.

Turkiya respublikasi davrida

Turkiya respublikasi davrida Oʻzbeklar takkasi ozodlik urushidagi muhim roli sababli 1925-yilda chiqarigan takyaxona va diniy maskanlar toʻgʻrisidagi qonundan soʻng ham yopilmaydi va adabiyot hamda soʻz majlislari maskani sifatida faoliyat yuritadi. Vaqflar mudirligiga qarashli Oʻzbeklar takkasi bugun ham madaniy markaz sifatida saqlanib turilibdi.[6]

Mustafo Cho'qayev

2022-06-17T07:28:59.311Z

Vikipediia

Mustafo Shoʻqay (Choʻqayev) (1886, Oqmachit, Qozogʻiston — 1941.27.12, Berlin) — Turkiston mustaqilligi uchun kurashchi, Turkiston muxtoriyati hukumatining Bosh vaziri. Otasi Choʻqaybey Toʻrgʻay dodxoh oʻgʻli (1912-yilv.e.) boʻlis (volost) boshligʻi edi. Mustafo Choʻqay boshlangʻich maʼlumotni Oqmachitda olgach, Toshkentdagi rus gimnaziyasida oʻqidi (1902—10), Peterburg universitetining huquq fakultetini tugatdi (1917). Rossiya 4-Davlat dumasining musulmonlar fraksi-yasida Turkiston ishlari boʻyicha kotib boʻlib ishladi (1917-yil fevralgacha). Keyinchalik Muvaqqat hukumat Bosh vaziri A. F. Kerenskiy boshchiligidagi komissiya tarkibida Turkistonda boʻddi. 1917-yil aprelda Petrograddan Tosh-kentga qaytdi va siyosiy voqealar ichida boʻldi. Turkiston oʻlkasi musulmonlari Markaziy Shoʻrosi raisi, „Birlik tugʻi“ (qozoqcha) gaz.ning muharriri. Turkiston muxtoriyati hukumatining tashqi ishlar vaziri (1917—18), Bosh vazir (1918-yil yanvar dan). Muxtoriyat qizil askarlar tomonidan tugatilgach, M.Ch. Toshkentga kelib, bolsheviklardan yashirindi. Keyin Tiflisda musulmonlar uchun „Yangi dunyo“, „Shafaq“ gaz.larini chiqardi. 1919-yil fevralda u Yevropa davlatlariga maxsus memorandum bilan murojaat qilib, Turkistondagi istiqlolchilar kurashini qoʻllab-quvvatlashga, bolshevikcha rejimni agʻdarishgachaqirdi. Mustafo Choʻqay muhojirlikda yashab, turli xalqaro anjumanlarda ishtirok etdi, matbuotda maqolalari bilan qatnashib turdi. Jumladan, „Turkistondagi milliy kurash“ (Parij, 1923) maqolasida oʻlkaning mustaqillik yoʻlidagi vazi-falarini koʻrsatib berdi. „Turkistondagi bosmachilik harakati“ (London, 1928) asarida bu harakat milliy istiqlol kurashi ekanligini taʼkidladi.

Oʻrta Osiyodagi Sovetlar“ (Parij, 1928) kitobida Turkistonda oʻrnatilgan sovet rejimining asl mohiyatini ochib tashladi. Mustafo Choʻqay 1929-yildan boshlab Turkiston Milliy Birligi Markaziy qoʻmitasining raisi boʻldi. Parij va Berlinda oʻzbek tilida „Yosh Turkiston“ jurnalinini chiqarib, unga muharrirlik qildi (1929—39). Parijda nemislar tomonidan qamoqqa olinib, Kompyen konslagerida tutqunlikda saqlandi. U yerda yuqumli kasallikka chalinib vafot etdi. Mustafo Choʻqay Berlindagi musulmonlar qabristoniga dafn etilgan (1942-yil 2-yanvar).

Choʻqay rus, oʻzbek, qozoq, turk, fransuz, ingliz, nemis, polyak tillarida Turkistonning 20-asr tarixiga oid koʻplab maqolalar, kitoblar yozdi. „1917-yil, xotira parchalari“ (Berlin, 1937; oʻzbek tilida) kitobi shuhrat qozondi. Bu asari turk (Anqara, 1988), rus (Germaniya, 1989; Tokio—Moskva, 2001), oʻzbek (Toshkent, 1992) tillarida alohida kitob boʻlib nashr qilindi. 2 jildli „Tanlangan asarlar“ kitobi (Olmaota, 1998— 99) qozoq va qisman rus tilida bosilib chikdi.

Energetika islohoti

2022-05-31T16:15:38.288Z

Vazirlar mahkamasining "Yoqilg'i-energetika resurslarining narxlarini o'zgartirish to'g'risida"gi qarori loyihasi e'lon qilindi.

Elektr energiyasi bo'yicha;

Elektr energiyasi uchun ijtimoiy norma 250 kvt soat belgilanishi kutilmoqda.
Aholi uchun 1kvt soat elektr energiyasi iste'moli uchun oyiga 250 kvt soatgacha - 325 so'm (hozirda 295 so'm), 250 kvt soatdan yuqori har 1 kvt soat uchun - 650 so'm;

Tabiiy gaz bo'yicha;

Aholi uchun bir oylik ijtimoiy norma isitish mavsumida 700 kub metr, isitish mavsumidan tashqari davrda 200 kub metr etib taklif etilmoqda.
Aholi uchun 1kub metr tabiiy gaz iste'moli oyiga isitish mavsumida (oktyabr-mart) 700 kub metrgacha - 410 so'm (hozirda 380 so'm), 700 kub metrdan yuqori har 1 kub metr uchun - 1200 so'm,isitish mavsumidan tashqari davrda 200 kub metrgacha - 410 so'm, 200 kub metrdan yuqori har 1 kub metr
uchun - 1200 so'm.

Qaror loyihaisiga ko'ra 2026 yildan boshlab suyultirilgan gaz, elektr energiyasi va tabiiy gaz erkin bozor mexanizmlariga o'tkaziladi.