Ismoil Madgaziyev

Badiiy adabiyotlar nima uchun o'qiladi?

2025-11-21T00:25:29.044Z

Badiiy adabiyot o‘qish odamlarning hamdardligi va rahm-shafqatini oshirishi aytilgan. Ammo tadqiqotlar haqiqatan ham buni tasdiqlaydimi?

Har kuni AQShda 1,8 milliondan ortiq kitob sotiladi va Buyuk Britaniyada yana yarim million kitob sotiladi. Bugungi kunda bizda mavjud bo‘lgan boshqa barcha oson chalg‘ituvchi vositalarga qaramay, ko‘pchilik hali ham kitob o‘qishni yoqtirishiga shubha yo‘q. Kitoblar bizga dunyo haqida ko‘p narsalarni o‘rgatishi, albatta, shuningdek, lug‘at boyligimizni va yozish qobiliyatimizni yaxshilashi mumkin. Ammo badiiy adabiyot bizni yaxshiroq insonga aylantira oladimi?

Badiiy adabiyotga bo‘lgan da’volar katta. Uni ko‘ngillilik va xayriya ishlarining ko‘payishidan tortib, ovoz berish tendensiyasigacha - hatto asrlar davomida zo‘ravonlikning asta-sekin kamayishiga ham sabab bo‘lgan deb hisoblashadi.

Qahramonlar bizni hikoyalarga jalb etadi. Aristotelning aytishicha, biz fojiani kuzatayotganimizda ikki hissiyot ustunlik qiladi: achinish (qahramon uchun) va qo‘rquv (o‘zimiz uchun). Biz o‘zimiz sezmagan holda, ularning o‘rnida bo‘lishni tasavvur qilamiz va ularning vaziyatga bo‘lgan munosabatini o‘tmishda o‘zimiz qanday munosabat bildirganimiz yoki kelajakda qanday bo‘lishimiz mumkinligi bilan taqqoslaymiz.

Bu perspektivani qabul qilish mashqi boshqalarni tushunish bo‘yicha trening kursiga o‘xshaydi. Kanadalik kognitiv psixolog Keyt Oatli badiiy adabiyotni "aqlning parvoz simulyatori" deb ataydi. Uchuvchilar yerdan turib uchishni mashq qilishlari mumkin bo‘lgani kabi, badiiy adabiyot o‘qiydigan odamlar har safar roman ochganlarida o‘zlarining ijtimoiy ko‘nikmalarini yaxshilashlari mumkin. U o‘z tadqiqotlarida shuni aniqlaganki, biz qahramonlar bilan o‘zimizni tenglashtira boshlaganimizda, o‘z maqsad va istaklarimiz o‘rniga ularnikini ko‘rib chiqa boshlaymiz. Ular xavf ostida qolganda, yuragimiz tez ura boshlaydi. Hatto entikib ham qolishimiz mumkin. Ammo bularning hech biri biz bilan sodir bo‘lmayotganini bilib, xotirjamlik bilan o‘qiymiz. Biz dahshatga tushmaymiz yoki qochish uchun derazadan sakramaymiz.

Shuni ta’kidlash joizki, hikoyalardagi voqealarni tushunish uchun miya foydalanadigan ba’zi neyron mexanizmlari haqiqiy hayotiy vaziyatlarda qo‘llaniladigan mexanizmlar bilan o‘xshashlikka ega. Masalan, agar "tepish" so‘zini o‘qisak, miyaning jismoniy tepish bilan bog‘liq qismlari faollashadi. Agar qahramon yengil arqonni tortganini o‘qisak, miyaning ushlash bilan bog‘liq qismida faollik ortadi.

Syujetni kuzatish uchun biz kim nimani bilishini, unga qanday munosabatda bo‘lishini va har bir qahramon boshqalar nimani o‘ylashi mumkinligiga ishonishini bilishimiz kerak. Buning uchun "aql nazariyasi" deb ataluvchi ko‘nikma talab etiladi. Odamlar qahramonning fikrlari haqida o‘qiganlarida, miyaning ong nazariyasi bilan bog‘liq sohalari faollashadi.

O‘qish orqali boshqa odamlar bilan hamdardlik qilish bo‘yicha bunday amaliyot bilan badiiy adabiyot o‘qiydiganlarning asosan ilmiy adabiyot o‘qiydigan yoki umuman o‘qimaydigan odamlarga qaraganda yaxshiroq ijtimoiy ko‘nikmalarga ega ekanligini ko‘rsatish mumkin deb o‘ylaysiz.

Bunday tadqiqotlarni o‘tkazishning qiyinligi shundaki, ko‘pchiligimiz o‘qigan kitoblarimiz sonini oshirib yuborishga moyilmiz. Buni bartaraf etish uchun Oatli va uning hamkasblari talabalarga badiiy va badiiy bo‘lmagan yozuvchilar ro‘yxatini berib, ulardan qaysi yozuvchilar haqida eshitganliklarini ko‘rsatishni so‘rashgan. Ularni yolg‘on gapirmayotganliklarini tekshirish uchun bir nechta soxta ismlar qo‘shilgani haqida ogohlantirganlar. Odamlar eshitgan yozuvchilar soni ularning aslida qancha kitob o‘qishining yaxshi ko‘rsatkichi bo‘lib chiqadi.

Keyin Oatli jamoasi odamlarga "Ko‘zlardagi ong" testini topshirgan. Bunda sizga juft ko‘zlarning fotosuratlar to‘plami beriladi. Faqat ko‘zlar va atrofdagi teriga qarab, sizning vazifangiz odam qanday hissiyotni boshdan kechirayotganini aniqlashdir. Sizga uyatchan, aybdor, xayolparast yoki tashvishli kabi variantlarning qisqa ro‘yxati beriladi. Ifodalar nozik va bir qarashda neytral ko‘rinishi mumkin, shuning uchun bu eshitilganidan ko‘ra qiyinroq. Ammo badiiy adabiyotni ko‘proq o‘qigan deb hisoblanganlar ushbu testda, shuningdek, shaxslararo sezgirlikni o‘lchaydigan shkalada yuqori ball to‘plashgan.

Prinston ijtimoiy nevrologiya laboratoriyasida psixolog Diana Tamir badiiy adabiyotni ko‘p o‘qiydigan odamlarning ijtimoiy idrok qobiliyati yaxshiroq ekanligini aniqladi. Boshqacha aytganda, ular boshqalarning fikrlari va his-tuyg‘ularini tushunishda mohirroq. Miya skanerlaridan foydalanib, u badiiy adabiyot o‘qilganda, miyaning boshqalar fikrlarini tasavvur qilishga mas’ul bo‘lgan qismlarida ko‘proq faollik kuzatilishini aniqladi.

Romanlarni o‘qiydigan odamlar boshqalarning his-tuyg‘ularini o‘rtachadan yaxshiroq anglaydilar, ammo bu ularni yaxshiroq insonlarga aylantirarmikan? Buni tekshirish uchun tadqiqotchilar ko‘plab psixologiya talabalari qo‘llagan usulni ishlatdilar: "tasodifan" bir nechta ruchkani polga tushirib yuborib, kimlar ularni yig‘ishtirishga yordam berishini kuzatish. Ruchkalar tushirilishidan oldin ishtirokchilarga kayfiyat so‘rovnomasi hamda hamdardlikni o‘lchovchi savollar berildi. So‘ng ular qisqa hikoya o‘qib, uni o‘qish davomida qanchalik chuqur ta’sirlanganliklari haqidagi savollarga javob berishdi. Qahramonlarni aniq tasavvur qila oldilarmikan? Hikoyani tugatgach, qahramonlar haqida ko‘proq bilishni xohlashdimikin?

Tajriba o‘tkazuvchilar boshqa xonadan nimadir olib kelish kerakligini aytib, yo‘l-yo‘lakay oltita ruchkani tushirib yuborishdi. Natija kutilganidek bo‘ldi: hikoyadan eng ko‘p ta’sirlangan va qahramonlarga eng ko‘p hamdardlik bildirgan odamlar ruchkalarni yig‘ishtirishga ko‘proq yordam berishdi.

Hikoyadagi qahramonlarga eng ko‘p achingan odamlar aslida ham mehribon, boshqalarga yordam berishga tayyor kishilar bo‘lgan bo‘lishi mumkin, deb o‘ylashingiz tabiiy. Biroq tadqiqot mualliflari odamlarning hamdardlik ko‘rsatkichlarini hisobga oldilar va shuni aniqladilarki, bundan qat’i nazar, hikoyadan eng ko‘p ta’sirlanganlar o‘zlarini ancha fidokorona tutdilar.

Albatta, tajribalar bir narsa. Keng jamiyatga tatbiq etishdan oldin sabab-oqibat munosabatlariga ehtiyotkor bo‘lishimiz kerak. Real hayotda, avvaldan ko‘proq hamdard bo‘lgan odamlar boshqalarning ichki dunyosiga ko‘proq qiziqishi va shu qiziqish ularni badiiy adabiyot o‘qishga undashi ehtimoli ham bor. Bu mavzuni o‘rganish oson emas: ideal tadqiqot odamlarning dastlabki empatiya darajasini o‘lchash, ularni tasodifiy tarzda ko‘p yillar davomida yo ko‘plab roman o‘qish yoki umuman o‘qimaslikka ajratish, so‘ngra roman o‘qish empatiya darajasiga ta’sir qilgan-qilmaganini aniqlash uchun yana o‘lchov o‘tkazishdan iborat bo‘lardi.

Buning o‘rniga qisqa muddatli tadqiqotlar o‘tkazildi. Masalan, gollandiyalik olimlar talabalarga Gretsiyadagi tartibsizliklar va Gollandiyada ozodlik kuni haqidagi gazeta maqolalarini yoki Nobel mukofoti sovrindori Xose Saramagoning "Ko‘rlik" romani birinchi bobini o‘qitishdi. Bu hikoyada bir kishi svetoforda kutayotib to‘satdan ko‘zi ko‘rmay qoladi. Yo‘lovchilari uni uyiga olib kelishadi, yo‘lovchilardan biri esa uning mashinasini uyiga olib borishga va’da qiladi-yu, aslida uni o‘g‘irlab ketadi. Talabalar hikoyani o‘qigach, ularning empatiya darajasi darhol oshdi, hikoyadan hissiy ta’sirlanganlarda esa bir haftadan so‘ng empatiya darajasi o‘qish tugashi bilanoq o‘lchangandan ham yuqori bo‘ldi.

Albatta, bu borada yolg‘iz badiiy adabiyot emas, deyishingiz mumkin. Biz yangiliklarda ko‘rgan odamlarga ham hamdardlik bildira olamiz va umid qilamizki, shunday qilamiz ham. Biroq badiiy adabiyotning kamida uchta afzalligi bor. Birinchidan, biz qahramonning ichki dunyosiga jurnalistikada bo‘lmagan darajada chuqur kira olamiz. Ikkinchidan, odamlar aytayotgan gaplarning to‘g‘riligiga shubha qilmasdan, voqealarga berilish ehtimolimiz yuqoriroq. Uchinchidan esa, romanlar bizga o‘z hayotimizda qiyin bo‘lgan narsani - qahramonning uzoq yillik hayotini kuzatish imkonini beradi.

Shunday qilib, tadqiqotlar ko‘rsatishicha, badiiy adabiyot o‘qish odamlarning xulq-atvorini yaxshilashi mumkin. Ayrim muassasalar o‘qishning ta’sirini shunchalik muhim deb biladiki, endi ular o‘quv dasturlariga adabiyot fanlarini kiritmoqdalar. Masalan, Kaliforniya Irvin universitetining Oilaviy tibbiyot bo‘limi xodimi Yohanna Shapiro badiiy adabiyot o‘qish yaxshi shifokorlar tayyorlashga yordam berishiga qattiq ishonadi va tibbiyot talabalari uchun gumanitar fanlar dasturini joriy etdi.

Endi haqiqiy odamlar bilan muomala qilish qiyinligi sababli burni doim kitobda bo‘ladigan tortinchoq kitobxon haqidagi tasavvurdan voz kechish vaqti kelganga o‘xshaydi. Aslida, bu kitobsevarlar insonni tushunishda boshqalardan ustun bo‘lishlari mumkin.

Klaudiya Hammond

Maxsus muxbir

Suv osti mamlakatida | Akatugava Ryunoske

2025-08-03T23:16:54.992Z

Bu bir ruhiy kasalxonadagi yigirma uchinchi raqamli bemorning hammaga aytib beradigan hikoyasi. Yoshi o‘ttizdan oshgan bo‘lsa-da, bir qarashda juda yosh ko‘rinadi. Uning boshidan o‘tkazganlari... aslida, uning boshidan o‘tkazganlari ahamiyatsiz. Mana, u tizzalarini quchoqlab, men va shifoxona bosh vrachi doktor S. oldida qimirlamay o‘tiribdi-da, charchoq ohangda uzun hikoyasini so‘zlab beryapti. Vaqti-vaqti bilan panjarali derazaga qarab qo‘yadi, u yerda yolg‘iz eman xira qorli bulutlarga yaproqsiz, yalang‘och shoxlarini cho‘zib turibdi. Ba’zan u qo‘l harakatlari qilib, gavdasi bilan turli ishoralar qiladi. Masalan, "hayratda qoldim" deya turib, boshini keskin orqaga tashlaydi. Menimcha, uning hikoyasini aniq yozib oldim. Agar yozganlarim sizni qoniqtirmasa, Tokio yaqinidagi N. qishlog‘iga borib, doktor S.ning ruhiy kasalxonasiga tashrif buyuring. Yosh ko‘ringan yigirma uchinchi raqamli bemor avval sizga xushmuomalalik bilan ta’zim qilib, qattiq stulni ko‘rsatadi. So‘ng ma’yus jilmayib, past ovozda bu hikoyani takrorlaydi. U tugatgach esa... uning yuzida paydo bo‘ladigan ifodani yaxshi eslayman. Hikoyasini yakunlab, o‘rnidan turadi-da, mushtlarini silkitib baqiradi:

- Yo‘qol bu yerdan! Ablah! Iflos maxluq! Ahmoq, hasadgo‘y, uyatsiz, surbet, manman, shafqatsiz, razil maxluq! Yo‘qol! Yaramas!

Bu voqea uch yil oldin sodir bo‘lgan. Ko‘pchilik qatori men ham yuk xaltamni orqalab, Kamikotining qaynoq buloqlariga yetib bordim va u yerdan Xotakayama tog‘iga ko‘tarila boshladim. Ma’lumki, Xotakayamaga boradigan yo‘l bitta - Adzusagava oqimi bo‘ylab yuqoriga boriladi. Men ilgari ham Xotakayama va hatto Yarigatakega ko‘tarilishimga to‘g‘ri kelgandi, shuning uchun menga yo‘l boshlovchi kerak emasdi va men ertalabki tumanga ko‘milgan Adzusagava vodiysi bo‘ylab yolg‘iz o‘zim yo‘lga tushdim. Ha... ertalabki tumanga ko‘milgan vaqtda. Buning ustiga bu tuman tarqalishni xayoliga ham keltirmasdi. Aksincha, u tobora zichlashib borardi. Bir soat piyoda yurganimdan so‘ng, tog‘ga ko‘tarilishni to‘xtatib, Kamikotiga qaytish haqida o‘ylay boshladim. Bordi-yu, orqaga qaytadigan bo‘lsam, baribir tuman tarqalishini kutishimga to‘g‘ri kelardi, tuman esa, aksiga olib, daqiqa sayin quyuqlashib borardi. "Eh, mana muncha ko‘tarilaman, muncha ko‘tarilaman," deb o‘yladim-da, qirg‘oqdan uncha uzoqlashmaslikka harakat qilib, bambukzordan to‘ppa-to‘g‘ri o‘rmalab ketdim.

Ko‘zimga ko‘ringan yagona narsa quyuq tuman edi. To‘g‘ri, vaqti-vaqti bilan tuman orasidan yo‘g‘on qayin daraxti yoki yashil archa shoxi ko‘rinib qolar yoki to‘satdan ro‘paradan shu yerda o‘tlab yurgan ot va sigirlarning tumshug‘i chiqib qolar, ammo bularning hammasi paydo bo‘lishi bilanoq yana quyuq tuman ichida ko‘zdan g‘oyib bo‘lardi. Bu orada oyoqlarim charchay boshladi, oshqozonimda esa bo‘shliq paydo bo‘ldi. Buning ustiga, alpinistlar kiyadigan kostyumim va yopinchig‘im tuman bilan to‘lib-toshganidan juda og‘irlashib ketgandi. Nihoyat, men taslim bo‘ldim va toshlar ustidagi suvning shaloplashidan yo‘nalishni topib, Adzusagava sohiliga tusha boshladim.

Men suvga yaqin bir tosh ustiga o‘tirib, avvalo ovqat pishirishga kirishdim. Tuzlangan go‘sht bankasini ochib, quruq shoxlardan gulxan yoqdim... Bunga, chamasi, o‘n daqiqacha vaqtim ketdi, shunda quyuq tuman asta-sekin eriy boshlaganini payqadim. Non chaynab bo‘lgach, parishonxotirlik bilan soatga qaradim. Ana xolos! Soat birdan yigirma daqiqa o‘tgan edi. Lekin meni hammasidan ham boshqa narsa hayratga soldi. Soatimning dumaloq oynasida qandaydir dahshatli bashara aks etgandi. Men qo‘rqib orqamga o‘girildim. Va... O‘shanda men umrimda birinchi marta haqiqiy tirik kappa ni o‘z ko‘zim bilan ko‘rganman. U bir qo‘li bilan oppoq qayin tanasini quchoqlab, ikkinchi qo‘li bilan soyabonini ko‘ziga tutib, orqamdagi qoya ustida qadimiy suratlardagiga o‘xshab menga qiziqsinib qarab turardi.

Hayratdan anchagacha qimir etolmay qoldim. Aftidan, kappa ham hayratda edi. U qo‘lini ko‘targancha qotib qoldi. O‘rnimdan sakrab turib, unga tashlandim. U ham yugurib ketdi. Har holda menga shunday tuyuldi. U o‘zini chetga oldi va shu zahoti xuddi yer ostiga kirib ketganday g‘oyib bo‘ldi. Tobora hayratga tushib, bambukzorni ko‘zdan kechirdim. Nima bo‘pti? Kappa mendan ikki-uch metr narida ekan. U engashib, qochishga tayyor turar va yelkasi osha menga qarab turardi. Buning hech ajablanadigan joyi yo‘q edi. Meni hayron qoldirgan va chalg‘itgan narsa uning terisining rangi edi. Kappa menga qoya tomondan qaraganida, u butunlay kulrang edi. Endi esa u boshdan-oyoq yam-yashil tusga kirdi. - Voy yaramas-ey! - deb baqirib yubordim-da, yana unga tashlandim. Albatta, u yugurib ketdi. O‘ttiz daqiqacha bambuklar orasidan o‘tib, toshlar ustidan sakrab, uning ortidan yeldim.

Kappa oyoqlarining tezligi va chaqqonligida hech qanday maymundan qolishmaydi. Men uning orqasidan jon-jahdim bilan yugurardim, dam-badam uni ko‘zdan yo‘qotib, sirg‘anib, qoqilib-suqilib yiqilardim. Kappa ulkan, sershox soxta kashtan daraxti oldiga yugurib bordi, baxtimga shu yerda uning yo‘lini buqa to‘sdi. Ko‘zlari qonga to‘lgan baquvvat yo‘g‘on oyoqli ho‘kiz. Kappa uni ko‘rib, ayanchli chinqirdi-da, o‘zini chetga oldi va bambuklar yuqoriroqda o‘sgan chakalakzorga sho‘ng‘idi. Men esa... Xo‘sh, sekin uning ortidan ergashdim, chunki endi u mendan qochib qutulolmaydi, deb o‘yladim. Chamasi, u yerda men bilmagan chuqurlik bor ekan. Barmoqlarim kappaning sirg‘anchiq yelkasiga tegishi bilanoq zim-ziyo qorong‘ilikka dumalab ketdim. Biz, odamlar, o‘lim yoqasida turganida ba’zan g‘oyat bema’ni narsalar haqida o‘ylaymiz. O‘sha lahzada vahimadan nafasim tiqilib, birdan Kamikoti issiq buloqlari yaqinidagi "Kappalar ko‘prigi" - "Kappabasi" deb ataladigan ko‘prik esimga tushdi. Keyin... Keyin nima bo‘lganini eslay olmayman. Ko‘z oldimda chaqmoq chaqnadi-yu, hushimdan ketdim.

Nihoyat o‘zimga kelganimda, atrofimni kappalar o‘rab olishgan ekan. Chalqancha yotardim. Yonimda qalin tumshug‘iga pensne taqqan kappa tizzalab o‘tirib, ko‘ksimga stetoskop bosib turardi. U ko‘zlarimni ochganimni ko‘rib, qimirlamaslikni imo qildi va olomon orasidagi kimgadir o‘girilib: "Quax, quax," dedi. Shu zahoti qayerdandir zambil ko‘targan ikkita kappa paydo bo‘ldi. Meni zambilga o‘tqazishdi va biz ulkan olomon hamrohligida allaqanday ko‘chadan asta-sekin yura boshladik. Bu ko‘cha Gindzadan farq qilmasdi. Buk daraxti xiyobonlari bo‘ylab vitrinalariga soyabon o‘rnatilgan turli-tuman do‘konlar cho‘zilib ketgan, tosh yo‘ldan avtomobillar yelib borardi.

Mana, tor ko‘chaga burildik va meni binoga olib kirishdi. Keyin bilsam, bu o‘sha pensne taqqan kappa, doktor Chakning uyi ekan. Chak meni toza to‘shakka yotqizdi va qandaydir shaffof doridan to‘la stakan ichirdi. Men o‘zimni Chakkaga topshirib yotardim. Nima ham qilardim? Har bir bo‘g‘imim shunday og‘ridiki, qimirlay olmadim. Chakk har kuni bir necha marta meni ko‘rgani kelardi. Ikki-uch kunda bir marta men umrimda birinchi marta ko‘rgan kappa - baliqchi Bagg ham meni yo‘qlab kelardi. Kappalar biz odamlar haqida biz odamlardan ko‘ra ko‘proq narsani bilishadi. Ehtimol, bu odamlar bizning qo‘limizga tushadigan kappalarga qaraganda ko‘proq kappalar qo‘liga tushishi bilan bog‘liqdir. Ehtimol, "qo‘lga tushish" unchalik to‘g‘ri emasdir, lekin nima bo‘lganda ham, odamlar kapp mamlakatida mendan oldin ham bir necha bor paydo bo‘lishgan. Bundan tashqari, ko‘pchilik umrining oxirigacha o‘sha yerda qolib ketgandi. Nima uchun? - deb so‘rarsiz. Mana nima uchun: Kappalar mamlakatida yashar ekanmiz, ishlamasdan ovqatlanishimiz mumkin, chunki biz kappalar emas, balki odamlarmiz. Bu mamlakatdagi odamlarning imtiyozi shunday. Shunday qilib, Baggning so‘zlariga ko‘ra, bir vaqtlar kappalarga tasodifan bir yosh yo‘l ishchisi kelib qolgan. U urg‘ochi kappaga uylanib, o‘limigacha u bilan yashadi. To‘g‘ri, u suvliklar mamlakatining eng go‘zali hisoblanardi, shuning uchun ham yo‘l ishchilariga shoxlarini juda ustalik bilan o‘rgatar ekan.

Oradan bir hafta o‘tgach, meni bu mamlakat qonunlariga muvofiq "alohida imtiyozlarga ega bo‘lgan fuqaro" darajasiga ko‘tarishdi. Men Chakka bilan yonma-yon joylashdim. Uyim kichik, ammo did bilan jihozlangan edi. Shuni aytish kerakki, Kapp mamlakatining madaniyati boshqa mamlakatlar, hech bo‘lmaganda Yaponiya madaniyatidan deyarli farq qilmaydi. Derazalari ko‘chaga qaragan mehmonxonaning burchagida kichkina pianino turibdi, devorlarda ramkali gravyuralar osilgan. Faqat uychaning o‘zidan tortib mebelgacha bo‘lgan atrofdagi barcha buyumlarning o‘lchamlari aborigenlarning bo‘yiga mo‘ljallangan edi va men har doim biroz noqulaylikni his qilardim. Har kuni kechqurun mehmonxonamda Chak va Baggni qabul qilardim va bu mamlakat tilini mashq qilardim. Darvoqe, mening oldimga faqat ulargina kelishmasdi. Men alohida imtiyozlarga ega bo‘lgan fuqaro sifatida hammani va har bir kishini qiziqtirardim. Mehmonxonamga oyna firmasi direktori Garga o‘xshagan kappalar ham kirib turishardi, u har kuni doktor Chakni qon bosimini o‘lchab ko‘rish uchun ataylab huzuriga chaqirardi. Dastlabki ikki hafta ichida men Bagg ismli baliqchi bilan uchrashdim.

Bir kuni dim oqshom Bagg va men mehmonxonamda stol atrofida bir-birimizga qarama-qarshi o‘tirardik. To‘satdan, hech narsadan hech narsa yo‘q, Bagg jim bo‘lib qoldi, shundoq ham katta-katta ko‘zlarini baqraytirib, menga qimir etmay tikilib qoldi. Albatta, bu menga g‘alati tuyuldi va men so‘radim:

- Quax, Bag, quo quel quan?

Yapon tiliga tarjima qilinganda bu: "Quloq sol, Bagg, senga nima bo‘ldi?" degan ma’noni anglatadi. Biroq Bagg javob bermadi. Buning o‘rniga u to‘satdan stoldan turdi-da, uzun tilini chiqarib, xuddi ulkan qurbaqaga o‘xshab polda tipirchilab qoldi. Birdan menga tashlanib qolsa-ya! Men qo‘rqib ketdim va sekin o‘rnimdan turib, eshikdan chiqib ketmoqchi bo‘ldim. Yaxshiyamki, xuddi shu paytda mehmonxonaga doktor Chak kirib keldi.

- Bu yerda nima qilib yuribsan, Bagg? - so‘radi u pensne orqali baliqchiga jiddiy tikilib.

Bagg uyalib ketdi va kafti bilan boshini silab, uzr so‘ray boshladi:

- Kechirasiz, janob doktor. O‘zimni tutib turolmadim. Bu janobning qo‘rqishi juda kulgili... Siz ham, janob, marhamat qilib kechiring, - deb qo‘shib qo‘ydi u menga qarab.

Davom etishdan oldin, sizlarga kappalar haqida ba’zi umumiy ma’lumotlarni yetkazishni o‘z burchim deb bilaman. Kappa deb ataladigan jonivorlarning mavjudligi hamon shubha ostida. Biroq, shaxsan men uchun bu masalada hech qanday shubha bo‘lishi mumkin emas, chunki o‘zim kappalar orasida yashagan edim. Bu qanday jonivorlar o‘zi? "Suyko-koryaku" kabi manbalarda keltirilgan ularning tashqi ko‘rinishi ta’riflari haqiqatga deyarli to‘liq mos keladi. Darhaqiqat, kappalarning boshi kalta jun bilan qoplangan, qo‘l va oyoq barmoqlari suzgich pardalar bilan birlashgan. Kappaning bo‘yi o‘rtacha bir metr. Doktor Chakning ma’lumotlariga ko‘ra, og‘irligi yigirma bilan o‘ttiz funt orasida. Aytishlaricha, ba’zan ellik funtgacha og‘irlikdagi kappalar ham uchrab turadi. Bundan tashqari, kappaning tepasida oval likopcha shaklidagi chuqurcha mavjud. Yosh ulg‘ayishi bilan bu likopchaning tubi tobora qattiqlashib boradi. Masalan, keksa Baggning boshidagi likopcha bilan yosh Chakning boshidagi likopcha paypaslaganda butunlay boshqa-boshqa. Ammo kappaning eng ajoyib xususiyati, ehtimol, uning teri rangidir. Gap shundaki, kappaning ma’lum bir teri rangi yo‘q. U atrof-muhitga qarab o‘zgaradi - masalan, jonivor o‘t ichida bo‘lsa, uning terisi o‘t rangiga o‘xshash zumrad-yashil tusga kiradi, tosh ustida bo‘lsa, teri kulrang tosh rangini oladi. Ma’lumki, buqalamunlarning terisi ham xuddi shunday xususiyatga ega. Kappalar terisining tuzilishi buqalamunlarnikiga o‘xshash bo‘lishi ehtimoldan xoli emas. Bularning barchasini bilib olganimda, xalq og‘zaki ijodimizda g‘arbiy viloyatlardagi kappalar terisining rangi zumraddek yashil, shimoli-sharqdagi kappalarniki esa qizil deb tasvirlanishi esimga tushdi. Shuningdek, Baggni quvib ketayotganimda, u xuddi yerga singib ketgandek g‘oyib bo‘lganini ham esladim. Aytgancha, kappalarda, chamasi, anchagina teri osti yog‘i qatlami bor: ularning yer osti mamlakatida o‘rtacha harorat nisbatan past bo‘lishiga qaramay (Farengeyt bo‘yicha ellik daraja atrofida), ular kiyim-kechak nimaligini bilishmaydi. Ha, har qanday kappa ko‘zoynak taqishi, o‘zi bilan portsigar olib yurishi, hamyoni bo‘lishi mumkin. Ammo cho‘ntaklarning yo‘qligi kappalarga unchalik noqulaylik tug‘dirmaydi, chunki kappa xuddi urg‘ochi kenguruga o‘xshab qornida har xil narsalarni solish mumkin bo‘lgan xaltasi bor. Faqat uyatli joylarini hech narsa bilan yopmayotgani menga g‘alati tuyuldi. Bir kuni men Baggdan buning sababini so‘radim. Bunga javoban Bagg uzoq vaqt orqaga tashlanib xoxolab kuldi-da, shunday dedi:

- Menga esa sizlar buni yashirganingiz kulgili tuyuladi!

Asta-sekin kapplarning kundalik hayotda ishlatiladigan so‘zlar zaxirasini o‘zlashtirib oldim. Shu tariqa ularning urf-odatlari va axloqiy qarashlari bilan tanishish imkoniyatiga ega bo‘ldim. Meni eng ko‘p hayratga solgan narsa ularning kulgili va jiddiy narsalar haqidagi g‘alati, hatto teskari tasavvurlari edi. Biz, odamlar, muhim va jiddiy deb hisoblaydigan narsalar ularda kulgi uyg‘otadi, biz kulgili deb qaraydigan narsalarga esa ular jiddiy va muhim deb qarashga moyil. Masalan, biz insonparvarlik va adolat tushunchalariga juda jiddiy yondashamiz, kapplar esa bu so‘zlarni eshitganda qorinlarini ushlab xaxolab kulishadi. Xullas, yumor haqidagi tushunchalar bizda va kappalarda butunlay boshqacha. Bir kuni men Chakkaga tug‘ilishni cheklash haqida gapirib berdim. U gapimni eshitib, og‘zini katta ochdi va shunday xaxolab kulib yubordiki, ko‘zoynagi tushib ketdi. Men, tabiiyki, jahlim chiqib, tushuntirish talab qildim. Ehtimol, uning iboralaridagi ba’zi ma’nolarni ilg‘amagan bo‘lishim mumkin, chunki o‘shanda kappa tilini hali yaxshi tushunmasdim, lekin esimda qolganidek, Chakning javobi taxminan quyidagicha edi:

- Faqat ota-ona manfaatini o‘ylash kulgili emasmi? Bu xudbin va o‘zini o‘ylashlik emasmi?

Biz odamlar uchun esa kappada tug‘ilishdan ko‘ra bema’niroq narsa yo‘q. Chak bilan suhbatlashganimdan bir necha kun o‘tgach, Baggning xotini tug‘ish arafasida edi va men bu jarayonni ko‘rish uchun Baggning kulbasiga bordim. Kappalarda ham tug‘ruq bizdagidek kechadi. Tug‘ayotgan ayolga shifokor va doya yordam beradi. Ammo tug‘ruq boshlanishidan oldin kappa-ota og‘zini tug‘ayotgan ayolning qorniga bosib, xuddi telefonda gaplashayotgandek baland ovozda so‘raydi: "Dunyoga kelishni xohlaysanmi? Yaxshilab o‘ylab javob ber!" Bu savolni xotini yonida tiz cho‘kib o‘tirgan Bagg ham bir necha bor takrorladi. Keyin o‘rnidan turib, stol ustidagi piyoladagi dezinfeksiyalovchi eritma bilan og‘zini chaydi. Shunda go‘dak uyalganday, onasining qornidan zo‘rg‘a eshitiladigan ovozda javob berdi:

- Men tug‘ilishni istamayman. Birinchidan, otamning irsiyati - ayniqsa uning ruhiy kasalligi meni qo‘rqitadi. Bundan tashqari, ishonchim komilki, kappalar ko‘paymasligi kerak.

Bu javobni eshitib, Bagg xijolat bo‘lib, ensasini qashidi. Shu payt hozir bo‘lgan doya xotinning qorniga yo‘g‘on shisha naychani chaqqonlik bilan kiritib, qandaydir suyuqlik purkadi. Xotin yengil tin oldi. Xuddi shu lahzada uning ulkan qorni havosi chiqarilgan sharday puchayib qoldi.

Tabiiyki, kappa bolalari ona qornidan shunday javoblar berishga qodir bo‘lgani uchun, dunyoga kelishi bilanoq mustaqil ravishda yuradi va gaplashadi. Chakning aytishicha, hatto yigirma olti kunlik chaqaloq ham "Xudo bormi?" mavzusida ma’ruza o‘qigan ekan. To‘g‘ri, Chak qo‘shimcha qildiki, bu chaqaloq ikki oyligida vafot etibdi.

Tug‘ruq haqida gap ketganda, bu mamlakatda bo‘lgan paytimning uchinchi oyi oxirida ko‘chalardan birining burchagida ko‘rgan ulkan plakatni tilga olmasdan ilojim yo‘q. Plakatning pastki qismida karnay chalayotgan va qilich o‘ynatayotgan kappalar tasvirlangan edi. Yuqori qismi esa kappalarning yozuvidagi belgilar - soat prujinasiga o‘xshash spiralsimon iyerogliflar bilan to‘ldirilgan edi. Plakat matni tarjimada taxminan quyidagicha edi (bu yerda ham ahamiyatsiz xatolardan qochganimga kafolat bera olmayman, lekin men yon daftarimga so‘zma-so‘z yozib bordim, xuddi biz bilan birga sayr qilgan kappa talabasi Rapp o‘qib berganidek):

"Ko‘ngillilar safiga qo‘shiling:

Yomon irsiyatga qarshi kurash!!!

Sog‘lom erkak va urg‘ochilar!!!

Yomon irsiyatni tugatish uchun,

kasal erkak va urg‘ochilarni juft qilib oling!!!

Shubhasiz, men darhol Rappga bunday narsalarga yo‘l qo‘yib bo‘lmasligini aytdim. Bunga javoban Rapp xaxolab kulib yubordi. Plakat yonida turgan boshqa barcha kappalar ham qag‘illashdi.

- Yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi deysizmi? Axir sizlarda ham xuddi bizdagidek ish qilinadi-ku, bu sizning hikoyalaringizdan ko‘rinib turibdi. Nima deb o‘ylaysiz, nega sizning boyvachchalaringiz xizmatkorlarni yaxshi ko‘rib qolishadi-yu, qizlaringiz haydovchilar bilan o‘ynashadi? Albatta, yomon irsiyatdan qutulishga bo‘lgan tug‘ma intilish tufayli-da. Mana, yaqinda menga gapirib bergan ko‘ngillilaringizni olaylik - allaqanday temir yo‘l uchun bir-birlarini qirib tashlayotganlarni. Menimcha, bizning ko‘ngillilarimiz ularga qaraganda ancha olijanob.

Rapp bu gapni juda jiddiy ohangda aytdi, faqat uning semiz qorni hamon kulgidan o‘zini tutib turgandek qaltirardi. Lekin xursand bo‘lishga vaqtim yo‘q edi. Qarasam, qandaydir kappa mening ehtiyotsizligimdan foydalanib, avtomat ruchkamni o‘g‘irlab ketibdi. G‘azabdan o‘zimni yo‘qotib, uni ushlab olmoqchi bo‘ldim, lekin kappaning terisi sirpanchiq bo‘lgani uchun uni ushlab qolish oson emas edi. U qo‘limdan sirg‘alib chiqib, jon-jahdi bilan qochib qoldi. U chivinga o‘xshagan ozg‘in gavdasini oldinga qattiq engashtirib yeldek uchib borar, go‘yo hozir yo‘lakka cho‘zilib yiqiladigandek tuyulardi.

Rapp menga Bagg kabi ko‘p xizmat ko‘rsatdi. Ammo asosan men undan Tokk bilan tanishtirganiga minnatdorman. Tokk - shoir. Kappa shoirlar uzun soch qo‘yishadi va bu jihatdan bizning shoirlardan farq qilishmaydi. Vaqti-vaqti bilan zerikib qolganimda, ko‘nglimni ochish uchun Tokknikiga borardim. Tokkni doimo uning baland tog‘ o‘simliklari solingan tuvaklarga to‘la tor hujrasida topish mumkin edi. U shu yerda she’rlar yozar, chekardi va umuman o‘z zavqiga yashardi. Xonaning burchagida uning urg‘ochisi tikish bilan band bo‘lib o‘tirardi. (Tokk erkin sevgi tarafdori bo‘lib, prinsip yuzasidan uylanmagan edi). Men kirganimda, Tokk doim tabassum bilan kutib olardi. (To‘g‘ri, kappaning jilmayishini ko‘rish unchalik yoqimli emas. Men, har holda, boshida qo‘rqib ketardim.)

- Kelganingdan xursandman, - derdi u. - Mana bu stulga o‘tir. Tokk menga kappalar hayoti va ularning san’ati haqida ko‘p va tez-tez so‘zlab berardi. Uning fikricha, dunyoda oddiy kappaning hayotidan ko‘ra bema’niroq narsa yo‘q ekan. Ota-onalar va farzandlar, er-xotinlar, aka-ukalar va opa-singillar - barchasi hayotning yagona quvonchini bir-birlarini shafqatsizlarcha qiynashda ko‘rar ekanlar. Oiladagi munosabatlar tizimi esa, Tokkning aytishicha, mutlaqo bema’ni ekan. Bir kuni Tokk derazadan tashqariga qarab, jirkanib dedi:

- Mana, qara!.. Qanday ahmoqlik!

Ko‘chada, deraza tagida hali juda yosh kappa zo‘rg‘a qadam tashlab sudralib borardi. Uning bo‘ynida bir nechta erkak va urg‘ochi kappalar, shu jumladan ikkita keksa - chamasi, uning ota-onasi osilib turardi. Tokkning kutganiga qarama-qarshi o‘laroq, bu yosh kappaning fidoyiligi meni hayratga soldi va men uni maqtay boshladim.

- Ha, - dedi Tokk, - ko‘rib turibmanki, sen bu mamlakatda ham munosib fuqaro bo‘lib qolibsan... Aytgancha, sen sotsialistmisan?

Men, albatta, "qua" deb javob berdim.

(Bu kappalar tilida "ha" degani).

- Sen yuzlab o‘rtamiyonalar uchun ikkilanmay iste’dodingni qurbon qilarmiding?

- Sening e’tiqoding qanday, Tokk? Kimdir seni anarxist deb aytgandi.

- Menmi? Men - o‘ta odam! - g‘urur bilan e’lon qildi Tokk [so‘zma-so‘z tarjimada - "o‘ta kappa"].

San’at haqida Tokkning ham o‘ziga xos fikri bor. U san’at hech qanday ta’sirga berilmasligiga, u san’at uchun san’at bo‘lishi kerakligiga, binobarin, san’atkor, avvalo, ezgulik va yovuzlik chegarasidan o‘tgan o‘ta odam bo‘lishi shartligiga ishonadi. Darvoqe, bu faqat Tokkning nuqtai nazari emas. Uning deyarli barcha shoir hamkasblari ham shunday fikrda. Biz Tokk bilan bir necha marta o‘ta odamlar klubiga borgandik. Bu klubda shoirlar, nosirlar, dramaturglar, tanqidchilar, rassomlar, bastakorlar, haykaltaroshlar, san’at havaskorlari va boshqalar to‘planishadi. Va ularning barchasi - o‘ta odamlar. Qachon borsak ham, ular doim elektr chiroqlari yorqin yoritib turgan xollda o‘tirishar va qizg‘in suhbatlashishardi. Vaqti-vaqti bilan ular bir-birlariga o‘zlarining g‘ayriinsoniy qobiliyatlarini namoyish etishardi. Masalan, bir haykaltarosh la’nati qirqquloq solingan ulkan tuvaklar orasidan yosh kappani tutib olib, hammaning ko‘z o‘ngida astoydil Sodom gunohiga berildi. Yozuvchi ayol esa stolga chiqib, ketma-ket oltmish shisha absent ichdi. Oltmishini ichib bo‘lib, stoldan yiqildi va shu zahoti jon berdi.

Oydin kechalarning birida biz Tokk bilan o‘ta odamlar klubidan qo‘ltiqlashib qaytayotgan edik. Tokk odatdan tashqari jim va ma’yus edi. Kichkina yorug‘ deraza yonidan o‘tayotganimizda Tokk to‘satdan to‘xtadi. Deraza ortida stol atrofida katta erkak va urg‘ochi, chamasi, er-xotin va uchta bolasi ovqatlanib o‘tirishardi. Tokk chuqur xo‘rsindi va dedi:

- Bilasanmi, men muhabbat haqidagi g‘ayriinsoniy qarashlar tarafdoriman. Lekin bunday manzarani ko‘rishga to‘g‘ri kelganda, havasim keladi.

- Bu yerda qandaydir ziddiyat bordek tuyulmayaptimi?

Tokk qo‘llarini ko‘ksiga qovushtirgancha, oy nuriga cho‘milib bir muddat jim turdi va beshta kappaning tinch-totuv ovqatlanishiga tikilib qoldi. So‘ng javob berdi:

- Ehtimol. Nima bo‘lganda ham, anavi stol ustidagi quymoq har qanday muhabbatdan ko‘ra foydaliroq.

Gap shundaki, kappalardagi sevgi odamlardagi sevgidan juda farq qiladi. Urg‘ochisi o‘ziga mos erkakni ko‘rib qolsa, darhol uni qo‘lga kiritishga intiladi. Bunda u hech qanday vositadan qaytmaydi. Eng halol va to‘g‘riso‘z urg‘ochilari ortiqcha gap-so‘zsiz, shunchaki erkakka tashlanadi. Men o‘z ko‘zim bilan ko‘rdimki, bir urg‘ochi jonholatda qochib ketayotgan sevgilisining ortidan quvib borardi. Bu ham yetmagandek, ko‘pincha yosh urg‘ochi bilan birga uning ota-onasi va aka-ukalari ham qochoqni ta’qib qilishadi... Bechora erkaklar! Hatto omad kulib boqib, ta’qibdan qutulsalar ham, bunday quvlashdan keyin ikki-uch oy o‘zlariga kelishlari kerak bo‘ladi.

Bir kuni uyda o‘tirib, Tokkning she’rlar to‘plamini o‘qiyotgan edim. Kutilmaganda xonaga talaba Rapp otilib kirdi. U polga yiqildi va hansirab gapirdi:

- Qanday dahshat!.. Baribir qo‘lga tushirdim!

Kitobni chetga qo‘yib, eshikni qulfladim. Keyin qulf teshigidan qaradim. Eshik oldida yuziga qalin oltingugurt kukuni surtilgan past bo‘yli urg‘ochi aylanib yurardi. Rapp bir necha hafta mening to‘shagimda yotdi. Buning ustiga uning tumshug‘i chirib, butunlay tushib ketdi.

Darvoqe, ba’zan shunday ham bo‘ladiki, erkagi ham urg‘ochisining ketidan quvib ketadi. Ammo bu holatlarda ham hamma narsa urg‘ochi tomonidan uyushtiriladi. U shunday qiladiki, erkak uni ta’qib qilmasdan iloji qolmaydi. Bir kuni urg‘ochisini telbasimon quvib ketayotgan erkakni ko‘rishga to‘g‘ri keldi. Urg‘ochisi jon-jahdi bilan qochar, lekin tez-tez to‘xtab, orqasiga qarardi, to‘rt oyoqlab turib ta’qibchining jig‘iga tegardi, ortiq cho‘zib bo‘lmasligini sezgach, o‘zini holdan toygan qilib ko‘rsatdi va jon-jon deb o‘zini tutib olishga yo‘l qo‘ydi. Erkagi uni ushlab olib, yerga yiqildi. Bir ozdan so‘ng o‘rnidan turganda, uning ko‘rinishi juda ayanchli edi, yuzida pushaymonlik yoki umidsizlik ifodasi bor edi. Lekin u yengil qutuldi. Boshqa bir manzarani ham kuzatishga to‘g‘ri keldi. Kichkina erkak urg‘ochini quvib ketdi. Urg‘ochisi, o‘ziga xos tarzda, yugurish paytida uni yo‘ldan ozdirayotgan edi. Shu payt tor ko‘chadan ularga qarshi baland ovozda pishillab bahaybat erkak chiqib keldi. Urg‘ochisi unga bir qarab qo‘ydi-da, birdan unga tashlanib, chinqirib yubordi: "Yordamga! Yordam bering! Bu yaramas orqamdan quvib, meni o‘ldirmoqchi!" Bahaybat erkak ko‘p o‘ylab o‘tirmay, kichkinani ushlab oldi-da, tosh yo‘lga yiqitdi. Kichkina pardali panjalari bilan jon talvasasida havo yutarkan, shu zahoti jon berdi. Urg‘ochisi-chi? U allaqachon bahaybat narning bo‘yniga osilib, unga mahkam yopishib olgan va jozibali jilmayardi.

Men bilgan barcha erkak kappalar urg‘ochilari tomonidan ta’qib qilinardi. Urg‘ochilari hatto xotini va bolalari bo‘lgan Baggni ham ta’qib qilishdi. Hatto uni bir necha bor quvib yetishdi. Faqat Magg ismli bir faylasuf (u shoir Tokk bilan qo‘shni yashardi) biror marta ham qo‘lga tushmadi. Bu, ehtimol, qisman tashqi ko‘rinishi xunukroq erkakni topish qiyin bo‘lganligi bilan izohlanadi. Boshqa tomondan, boshqa erkak hayvonlardan farqli o‘laroq, Magg ko‘chaga kamdan-kam chiqardi. Ba’zan uning oldiga kirardim, suhbatlashardik. Turli rangdagi shisha qoplamali chiroq yoritib turgan qorong‘i xonasida, baland stol yonida o‘tirgancha, qalin kitoblarni mutolaa qilardi. Bir kuni u bilan sevgi muammolari haqida gaplashdim.

- Nega hukumatingiz erkaklarni ta’qib qilayotgan urg‘ochilarga nisbatan qat’iy choralar ko‘rmaydi? – deb so‘radim.

- Eng avvalo, - javob berdi Magg, - hukumat apparatida urg‘ochi hayvonlar juda kam. Ma’lumki, urg‘ochilari erkaklariga qaraganda ancha rashkchi. Agar hukumat organlarida urg‘ochilar soni ko‘paytirilsa, ehtimol, erkaklar erkinroq nafas olardi. Biroq, ishonchim komilki, bunday choralar hech qanday natija bermagan bo‘lardi. Nima uchun? Hech bo‘lmaganda, urg‘ochi amaldorlar erkak hamkasblarini ham ta’qib qila boshlagan bo‘lardi.

- Unday bo‘lsa, siznikiga o‘xshash hayot tarzini olib borgan ma’qul, Magg.

Magg o‘rnidan turib, ikkala qo‘limni qisdi-da, xo‘rsinib dedi:

- Siz kappa emassiz, buni tushunmaysiz. Ba’zan bu dahshatli urg‘ochilar meni ta’qib qilishini juda xohlayman.

Ko‘pincha shoir Tokk bilan konsertlarga borardik. Ayniqsa, uchinchi konsert xotiramda chuqur iz qoldirdi. Kappalar mamlakatidagi konsert zali Yaponiyadagidan deyarli farq qilmasdi. Xuddi shunday, bir-birining ustiga ko‘tarilgan o‘rindiqlar qatori, ularda quloqqa aylanib, uch-to‘rt yuz erkak va urg‘ochi qo‘llarida dasturlar bilan o‘tirardi. Men hikoya qilmoqchi bo‘lgan uchinchi konsertga Tokk va uning urg‘ochisidan tashqari, faylasuf Magg ham hamrohlik qildi. Biz birinchi qatorda joylashdik. Violonchelda yakkaxon ijro etilgach, sahnaga ko‘zlari g‘oyat tor kappa notalarni beparvolik bilan silkitgancha chiqib keldi. Dasturda ko‘rsatilishicha, bu mashhur bastakor Krabak edi. Dasturda... Aslida, menga dasturga qarashning hojati yo‘q edi. Krabak Tokk a’zo bo‘lgan o‘ta inson klubiga mansub edi va men uni yuzidan tanirdim.

"Lied - Craback" ["Qo‘shiq - Krabak" (nemischa)] (bu mamlakatda hatto dasturlar ham asosan nemis tilida chop etilardi).

Krabak gulduros qarsaklarga javoban sal egilib ta’zim qildi-da, xotirjamlik bilan royalga yaqinlashdi va o‘sha beparvolik bilan o‘z bastalagan qo‘shig‘ini chala boshladi. Tokkning aytishicha, Krabak kabi daho musiqachilar bu mamlakatda hech qachon bo‘lmagan va bundan keyin ham bo‘lmaydi. Krabak meni juda qiziqtirardi - uning musiqasi ham, lirik she’rlari ham - shuning uchun royal sadolariga diqqat bilan quloq solardim. Tokk bilan Magg musiqaga mendan ham ko‘proq maftun bo‘lishgandi, shekilli. Faqat bitta go‘zal (har holda kappalar shunday hisoblashardi) urg‘ochi sabrsizlik bilan dasturni g‘ijimlab, vaqti-vaqti bilan nafrat ila uzun tilini chiqarib qo‘yardi. Maggning aytishicha, o‘n yil oldin u Krabakning ortidan quvlab, uni qo‘lga tushira olmagan va o‘shandan beri bu ajoyib musiqachidan nafratlanib kelayotgan ekan.

Krabak royal bilan olishayotgandek tobora qizishib, chalishda davom etarkan, to‘satdan zal bo‘ylab xitob yangradi:

- Konsertni taqiqlayman!

Seskanib ketdim va qo‘rqib orqamga o‘girildim. Shubha yo‘q edi. Bu ovoz oxirgi qatorda o‘tirgan ulkan gavdali, ko‘rkam politsiyachiga tegishli edi. Xuddi shu payt orqamga o‘girilganimda, u o‘rnidan turmay, xotirjamlik bilan yanada balandroq ovozda qichqirdi:

- Konsertni taqiqlayman!

Shundan so‘ng...

Shundan so‘ng dahshatli shovqin ko‘tarildi. Tomoshabinlar baqirib yubordi. "Politsiya o‘zboshimchaligi!", "Chal, Krabak! Chal!", "Ahmoqlar!", "Yaramas!", "Yo‘qol!", "Taslim bo‘lma!"... O‘rindiqlar ag‘darildi, dasturlar uchdi, kimdir bo‘sh sidr shishalarini, toshlarni va hatto bodring po‘choqlarini ota boshladi... Men butunlay gangib, Tokkdan nima bo‘layotganini so‘ramoqchi bo‘ldim, lekin Tokk allaqachon hayajondan o‘zini yo‘qotib qo‘ygandi. U o‘rindiq ustiga sakrab chiqib, to‘xtovsiz baqirardi: "Chal, Krabak! Chal!" Hatto haligi go‘zal qiz ham Krabakka bo‘lgan nafratini unutib, Tokkning ovozini bosib chinqirardi: "Politsiya o‘zboshimchaligi!" Shunda men Maggdan so‘radim:

- Nima bo‘lyapti o‘zi?

- Bu bizning mamlakatimizda tez-tez sodir bo‘lib turadi. Ko‘ryapsizmi, rasm yoki adabiy asar ifodalaydigan fikr... - Magg har doimgidek past va xotirjam ovozda gapirardi, faqat yonidan uchib o‘tayotgan narsalardan o‘zini olib qochish uchun boshini yelkalari orasiga tortib olgan edi. - Aytaylik, rasm yoki adabiy asar ifodalaydigan fikr, odatda hammaga bir qarashda tushunarli bo‘ladi, shuning uchun bizda kitoblarni nashr etish va ko‘rgazmalar o‘tkazishga taqiq yo‘q. Ammo bizda musiqiy asarlarni ijro etishni taqiqlash amaliyoti bor. Negaki, musiqiy asar, u axloq uchun qanchalik zararli bo‘lmasin, baribir musiqiy eshitish qobiliyati bo‘lmagan kappalar uchun tushunarsizligicha qoladi.

- Demak, bu politsiyachi musiqiy eshitish qobiliyatiga ega ekan-da?

- Xm... Bu, bilasizmi, shubhali. Ehtimol, bu musiqa unga xotini bilan yotganda yuragining urishini eslatgandir.

Bu orada mojaro tobora avjiga chiqardi. Krabak hamon royal yonida o‘tirar va bizga mag‘rur nigoh tashlardi. Garchi o‘ziga qarab otilayotgan narsalardan qochish zarurati uning kibr-havosiga xalal bersa-da, u umuman olganda buyuk musiqachi qadr-qimmatini saqlab qolishga erishdi va bizga faqat tor ko‘zlarini g‘azab bilan chaqnatib qarab turardi. Men... Men ham, albatta, xavf-xatardan qochib, Tokkning orqasiga yashirindim. Lekin qiziqishim ustun kelib, Maggdan so‘rashda davom etdim:

- Sizningcha, bunday senzura vahshiylik emasmi?

- Aslo unday emas. Aksincha, bizning senzuramiz boshqa har qanday mamlakatdagidan ancha ilg‘or. Masalan, Yaponiyani olaylik. Atigi bir oy oldin u yerda...

Biroq ayni shu payt Maggning boshiga bo‘sh shisha kelib tegdi. U "qvak" deb qichqirib yubordi-da, hushidan ketib yiqildi.

Qanchalik g‘alati tuyulmasin, Ger ismli shisha firmasining direktori menga yoqib qoldi. Ger - kapitalistlarning kapitalisti. Shubhasiz, bu mamlakatda hech bir kappaning qorni Gernikidek katta emas, shunday bo‘lsa-da, u ustrisaga o‘xshagan xotini va bodringga o‘xshagan bolalari qurshovida chuqur va qulay kresloda o‘tirganida, baxtning timsoli bo‘lib ko‘rinardi. Vaqti-vaqti bilan men sudya Bepp va doktor Chak hamrohligida Gerning uyidagi ziyofatlarga borardim. Gerning tavsiyanomasini olib, uning o‘ziga hamda do‘stlariga tegishli turli korxonalarga ham tashrif buyurdim. Ana shu xilma-xil korxonalar orasida meni, ayniqsa, bir nashriyot kompaniyasining fabrikasi qiziqtirib qoldi. Yosh injener-kappa bilan korxonalarga kirib, gidroelektr energiyasida ishlaydigan ulkan mashinalarni ko‘rganimda, bu mamlakatdagi texnikaning yuksak darajasi meni yana bir bor hayratga soldi va lol qoldirdi. Ma’lum bo‘lishicha, fabrika yiliga yetti million nusxagacha kitob ishlab chiqararkan. Lekin meni hayratga solgan narsa nusxalar soni emas edi. Ajablanarlisi shundaki, bu yerda kitob ishlab chiqarish uchun zarracha mehnat sarflash talab qilinmas ekan. Bu mamlakatda kitob yaratish uchun qog‘oz, siyoh va qandaydir kulrang kukunsimon moddani maxsus voronkasimon qabul qilgich orqali mashinaga joylashtirishning o‘zi kifoya ekan. Oradan besh daqiqa o‘tar-o‘tmas, mashinalar qa’ridan bosma taboqning sakkizdan bir, o‘n ikkidan bir, to‘rtdan bir qismidan iborat turli-tuman formatdagi tayyor kitoblar uzluksiz oqim bo‘lib chiqa boshlaydi. Mashinadan otilib chiqayotgan kitoblar sharsharasini ko‘rib, muhandisdan qabul qilgichga solinayotgan kulrang kukun nimaligini so‘radim. Yaltiroq qora mexanizmlar oldida qimirlamay turgan muhandis parishonlik bilan javob berdi:

- Kulrang kukunmi? Bu eshak miyasi. Ular quritiladi, so‘ngra kukun holiga keltiriladi, xolos. Hozir ularning tonnasi ikki-uch senga [sen - mayda pul birligi] tushydapti.

Bunday texnik mo‘jizalar, albatta, faqat kitob nashr etuvchi korxonalardagina ro‘y bermaydi. Rasmlar va musiqa ishlab chiqaruvchi korxonalar ham taxminan xuddi shunday usullardan foydalanadi. Gerning aytishicha, bu mamlakatda har oyda yetti yuzdan sakkiz yuzgacha yangi mexanizmlar ixtiro qilinadi, ommaviy ishlab chiqarish esa allaqachon ishchi qo‘llarisiz juda yaxshi yo‘lga qo‘yilgan. Natijada har yili barcha korxonalarda kamida qirq-ellik ming ishchi ishdan bo‘shatiladi. Vaholanki, bu mamlakatda har kuni ertalab sinchiklab o‘qib chiqadigan gazetalarimda biror marta ham "ishsizlik" so‘zini uchratmadim. Bunday holat menga g‘alati tuyuldi va bir kuni Bepp va Chak bilan birga Gerning navbatdagi ziyofatiga taklif qilinganimizda, men bu haqda izoh so‘radim.

- Ishdan bo‘shatilganlarni bizda yeyishadi, - dedi Ger beparvolik bilan, tushdan keyingi sigarasini tutatib.

Men uning nima demoqchi bo‘lganini tushunmadim, shunda Chak o‘zining doimiy pesnesi bilan mening hayratimni bartaraf etishga kirishdi.

- Ishdan bo‘shatilgan bu ishchilarning hammasini o‘ldirishadi, go‘shti ovqatga ishlatiladi. Mana, gazetani ko‘ring. Ko‘rdingizmi? Shu oyda oltmish to‘rt ming sakkiz yuz oltmish to‘qqiz ishchi ishdan bo‘shatildi, go‘shtning narxi ham shunga yarasha pasaydi.

- Ular itoatkorlik bilan o‘zlarini o‘ldirishlariga yo‘l qo‘yishadimi?

- Nima ham qila olishardi? Axir ishchilarni o‘ldirish to‘g‘risida qonun bor-ku.

Oxirgi so‘zlar shaftoli solingan tuvakning orqasida o‘tirgan, afti burishib ketgan Beppga tegishli edi. Men butunlay esankirab qoldim. Biroq na janob Ger, na Bepp, na Chak bu ishda hech qanday g‘ayritabiiylik ko‘rmadilar. Biroz jimlikdan so‘ng Chak menga masxaraomuz tuyulgan istehzoli tabassum bilan yana gap boshladi:

- Shunday qilib, davlat ochlikdan o‘lish va o‘z joniga qasd qilish holatlarini kamaytiradi. Haqiqatan ham, bu ularga hech qanday azob bermaydi - ularga faqat ozgina zaharli gazni hidlatishadi, xolos.

- Lekin baribir ularning go‘shti-ku...

- Qo‘ysangiz-chi, iltimos. Mabodo faylasufimiz Magg sizni eshitib qolsa bormi, qotib-qotib kulardi. Kechirasiz-u, sizning mamlakatingizda plebeylar o‘z qizlarini fohishalikka sotishmayaptimi? Ishchilarning go‘shti ovqatga ketayotganidan g‘azablanish g‘alati ko‘ngilchanlik-ku!

Suhbatimizni tinglab o‘tirgan Ger stol yonida turgan buterbrod solingan likopchani menga surib, xotirjamlik bilan dedi:

- Xo‘sh, qanday? Balki sinab ko‘rarsiz? Axir bu ham ishchilarning go‘shti...

Men o‘zimni yo‘qotib qo‘ydim. Ko‘nglim aynidi. Bepp bilan Chakning qahqahasi ostida Gerning mehmonxonasidan otilib chiqdim. Tun bo‘ronli edi, osmonda birorta yulduz chaqnamasdi. Men zulmatda uyga qaytarkanman, to‘xtovsiz qayt qilardim. Qusug‘im qorong‘ida ham oq dog‘lar hosil qilardi.

Shunday bo‘lsa-da, shisha kompaniyasining direktori Ger, shubhasiz, juda yoqimtoy kappa edi. Biz Ger bilan u a’zo bo‘lgan klubga tez-tez borib turardik va u yerda vaqtimizni maroqli o‘tkazardik. Aslida, bu klub Tokk a’zo bo‘lgan o‘ta qudratli odamlar klubidan ancha shinam edi. Bundan tashqari, Ger bilan suhbatlarimiz - garchi faylasuf Magg bilan bo‘lgan suhbatlarchalik chuqur bo‘lmasa-da - ko‘z oldimda mutlaqo yangi, cheksiz keng olamni ochardi. Ger sof oltindan yasalgan qoshiqcha bilan qahvasini aralashtirib, turli mavzularda zavq bilan so‘zlardi.

Bir kuni tumanli oqshomda qishki atirgullar solingan guldonlar orasida o‘tirib, Gerni tinglardim. Esimda, bu suhbat eng zamonaviy uslubda jihozlangan xonada bo‘lib o‘tgandi - devorlar, shift va mebellarning oppoqligini nozik oltin chiziqlar kesib o‘tgandi. Ger odatdagidan ham ko‘proq mag‘rurlanib iljayib, yaqinda hokimiyat tepasiga kelgan "Kuoraks" partiyasining vazirlar mahkamasi haqida gapirdi. "Kuoraks" so‘zi hech qanday alohida ma’noga ega bo‘lmagan undov so‘z bo‘lib, uni "voy-bo‘" dan boshqacha tarjima qilib bo‘lmaydi. Ammo, nima bo‘lganda ham, partiya "Barcha kappalar manfaatlari uchun" degan shior ostida faoliyat yuritadi.

- "Kuoraks" partiyasini mashhur siyosatchi Roppe boshqaradi. Bismark bir paytlar: "Halollik - eng yaxshi diplomatiya," degan edi. Roppe esa halollikni ichki siyosat tamoyiliga aylantirdi...

- Lekin Roppening nutqlari...

- Gapimni bo‘lmang, quloq soling. Ha, uning barcha nutqlari - g‘irt yolg‘on. Ammo uning hamma gaplari yolg‘on ekani hammaga ayon bo‘lgani uchun, oxir-oqibatda, u haqiqatni gapirayotgandek bo‘lib chiqadi. Faqat sizga o‘xshagan noxolis mavjudotlargina uni yolg‘onchi deb atashi mumkin. Biz kappalar unday emasmiz... Darvoqe, bu muhim emas. Biz Roppe haqida gaplashayotgan edik. Xullas, Roppe "Kuoraks" partiyasini boshqaradi. Biroq Roppening ham xo‘jayini bor. U "Pu-fu" gazetasining egasi Kuikui ("pu-fu" ham taxminan "uh" deb tarjima qilinadigan undov so‘z). Ammo Kuikuining ham o‘z xo‘jayini bor. Bu xo‘jayin esa hozir qarshingizda o‘tirgan janob Gerning o‘zi.

- Ammo... Kechirasiz, balki to‘liq tushunmagandirman... Axir "Pu-Fu" gazetasi, bilishimcha, ishchilar manfaatini himoya qiladi-ku. Agar siz aytganingizdek, gazeta egasi sizga bo‘ysunsa...

- "Pu-Fu" gazetasi xodimlariga kelsak, ular chindan ham ishchilar manfaatini himoya qilishadi. Biroq ularga faqat Kuikui buyruq beradi. Kuikui esa kamina Gerning ko‘magisiz bir qadam ham yura olmaydi.

Ger hamon iljayib, oltin qoshiqchasini o‘ynardi. Men unga tikilarkanman, ko‘nglimda unga nisbatan nafratdan ko‘ra "Pu-Fu"ning bechora xodimlariga ko‘proq achinish hissi uyg‘ondi. Chamasi, Ger fikrimni uqdi shekilli, katta qornini do‘ppaytirib dedi:

- Yo‘q, "Pu-Fu"ning hamma xodimlari ham ishchilar manfaatini himoya qilavermaydi. Axir har bir kappa avvalo o‘z manfaatini ko‘zlaydi, biz shunday tuzilganmiz... Bundan tashqari, yana bir holat vaziyatni murakkablashtiradi. Gap shundaki, kamina Ger ham, o‘z harakatlarimda erkin emasman. Sizningcha, menga kim yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadi? Rafiqam. Go‘zal Ger xonim.

Ger qah-qah urib kuldi.

- Ger xonimning amrini bajarish - katta baxt, - dedim mulozamat bilan.

- Har holda, men mamnunman. Lekin bularning barchasi haqida faqat siz bilan ochiqchasiga gaplasha olaman, chunki siz kappa emassiz.

- Demak, pirovardida "Kuoraks" hukumatini Ger xonim boshqaradi, shundaymi?

- Hm... Ochig‘i, shunday deyish mumkinmi-yo‘qmi, bilmayman... Darvoqe, biz yetti yil oldin olib borgan urush haqiqatan ham urg‘ochi tufayli boshlangan edi.

- Urush? Demak, sizlarda ham urushlar bo‘lgan ekan-da?

- Albatta, bo‘lgan. Yana qanchasi bo‘ladi! Bilasizmi, qo‘shni davlatlar mavjud ekan...

Shunday qilib, men birinchi marta suvostidagi mamlakat dunyodagi yagona davlat emasligini bilib oldim. Ger menga azaldan kappalarning asosiy dushmanlari qunduzlar bo‘lganini aytib berdi. Qunduzlarning qurol-yarog‘lari kappalarnikidan sira qolishmaydi. Kappalar va qunduzlar o‘rtasidagi urushlar haqidagi bu suhbat meni juda qiziqtirdi. Darhaqiqat, kappalarning qunduzlar timsolida kuchli raqibi borligi na "Suyko-koryaku" muallifiga, na "Yamasima xalq afsonalari to‘plami" muallifi Kunio Yanagidaga ma’lum edi.

- Tabiiy ravishda, - deb davom etdi Ger, - urush boshlanishidan oldin har ikki tomon bir-birining izidan tinimsiz ayg‘oqchilik qilgan. Axir biz qunduzlardan vahimaga tushib qo‘rqardik, qunduzlar ham xuddi shunday bizdan qo‘rqardi. Mana shunday paytda yurtimizda istiqomat qilayotgan bir qunduz er-xotinni ziyorat qildi. Vaholanki, bu juftlikdagi urg‘ochi aynan erini o‘ldirish rejasini tuzayotgan edi. U o‘taketgan buzuq edi, buning ustiga, uning hayoti sug‘urtalangan bo‘lib, bu ham urg‘ochini ozmuncha vasvasaga solmagan bo‘lsa kerak.

- Ular bilan tanish edingizmi?

- Ha... Aslida, yo‘q. Men faqat erkagini, erini bilardim. Xotinim uni yovuz deb hisoblaydi, ammo mening nazarimda, u yovuz emas, balki jinsiy tasavvuri buzilgan baxtsiz telba edi. Unga doimo ayollar ta’qib qilayotgandek tuyulardi... Xullas, xotini uning kakaosiga sianli kaliy qo‘shib qo‘ydi. Qanday bo‘lganini bilmayman-u, lekin zaharli chashka qunduz-mehmonning oldiga qo‘yildi. Qunduz ichdi va, albatta, jon berdi. Shunda...

- Urush boshlandi?

- Ha. Baxtga qarshi, bu qunduzning ordenlari bor edi.

- Xo‘sh, kim g‘alaba qozondi?

- Albatta, biz. Bu g‘alaba uchun uch yuz oltmish to‘qqiz ming besh yuz kappa mardlarcha halok bo‘ldi! Ammo bu yo‘qotishlar dushmanning yo‘qotishlari oldida hech narsa emas. Qunduzdan boshqa mo‘ynani bizda ko‘rmaysiz. Men esa urush paytida shisha ishlab chiqarishdan tashqari, frontga toshko‘mir shlaki yetkazib berishni ham yo‘lga qo‘ydim.

- Frontda toshko‘mir shlakining nima keragi bor?

- Bu oziq-ovqat-ku. Biz kappalar, qornimiz ochib qolsa, nimani bo‘lsa ham yeyaveramiz.

- Bilasizmi... Kechirasiz, lekin jang maydonidagi kappalar uchun... Bizda, Yaponiyada sizning bunday faoliyatingizni sharmandali deb atashardi.

- Bizda ham shunday deyishardi, bunga shubha qilmang. Faqat men o‘zim bu haqda gapirganim uchun endi hech kim meni sharmanda qilmaydi. Bilasizmi, faylasuf Magg nima deydi? "Qilgan yovuzligingni o‘zing ayt, shunda yovuzlik o‘z-o‘zidan yo‘q bo‘ladi..." Aytgancha, meni faqat boylik orttirish emas, balki olijanob vatanparvarlik tuyg‘usi ham harakatga keltirganini ta’kidlab o‘tay!

Shu payt klub xizmatkori bizga yaqinlashdi. U Gerga ta’zim qilib, sahnada o‘qiyotgandek dedi:

- Sizning uyingiz yonidagi uyda yong‘in chiqqan.

- Yo... Yong‘inmi!

Ger qo‘rqib o‘rnidan sapchib turdi. Men ham, tabiiy, o‘rnimdan turdim. Xizmatkor xotirjamlik bilan qo‘shib qo‘ydi:

- Lekin yong‘in allaqachon o‘chirilgan.

Xizmatkorni kuzatib qo‘yayotgan Gerning yuzida yig‘i aralash kulgiga o‘xshash ifoda paydo bo‘ldi. Aynan o‘shanda men bu shisha firmasi direktorini anchadan beri yomon ko‘rib qolganimni tushundim. Biroq endi qarshimda eng yirik kapitalist emas, balki oddiy kappa turardi. Men guldondan bir dasta qishki atirgulni olib, Gerga uzatdim-da, dedim:

- Yong‘in o‘chirilgan, lekin xotiningiz xavotirga tushgan bo‘lsa kerak. Mana bu gullarni oling-da, uyingizga boring.

- Rahmat...

Ger qo‘limni siqdi. Keyin birdan o‘zidan mamnun jilmayib, shivirlab dedi:

- Axir bu qo‘shni uy meniki-ku. Endi men sug‘urta pulini olaman.

Bu tirjayish... Men o‘shanda na nafratlanishim, na g‘azablanishim mumkin bo‘lgan Gerning bu istehzoli jilmayishini hozir ham eslayman.

- Bugun senga nima bo‘ldi? - deb so‘radim talaba Rappdan. - Seni nima bunday tushkunlikka soldi?

Bu yong‘indan keyingi kun edi. Biz mehmonxonamda o‘tirardik. Men sigaret chekardim, Rapp esa gangigan ko‘rinishda, oyog‘ini chalishtirib, boshini shunday eggan ediki, uning chirigan tumshug‘i ko‘rinmasdi, ko‘zlari polga tikilgandi.

- Xo‘sh, senga nima bo‘ldi, Rapp?

Rapp nihoyat boshini ko‘tardi.

- Yo‘q, arzimas narsa, hech nima emas, - dedi u g‘amgin ovozda dimog‘ida gapirgan holda. - Bugun deraza oldida turib, shunchaki sekin: "Voy, hasharotxo‘r o‘simliklar ham gullabdi-ku..." dedim. Nima deb o‘ylaysiz, opam birdan g‘azablanib, menga tashlanib qoldi: "Nima, meni hasharotxo‘rga o‘xshatyapsanmi?" deb. Keyin meni koyishga tushdi. Darhol unga doim qo‘llab-quvvatlaydigan onam ham qo‘shildi.

- Qiziq, lekin gullab turgan hasharotxo‘r o‘simliklarning opangga nima aloqasi bor?

- U, ehtimol, men uning doim erkaklar ortidan quvib yurishiga shama qilyapman deb o‘ylagandir. Xullas, janjalga xolam aralashdi - u doim onam bilan chiqishmaydi. Janjal dahshatli tus oldi. Doim mast yuradigan otam ovozimizni eshitib, hammani birin-ketin urushga tushdi. Buning ustiga, ukam shovqin-surondan foydalanib, onamning pul solingan hamyonini o‘g‘irlab, kinoga yoki boshqa joyga qochib ketdi. Men esa... Men endi...

Rapp yuzini qo‘llari bilan berkitib, ovoz chiqarmay yig‘lab yubordi. Tabiiy, unga rahmim keldi. Tabiiy, shu zahoti shoir Tokkning oilaviy munosabatlar tizimidan qanchalik nafratlanishini esladim. Men Rappning yelkasiga qoqib, qo‘limdan kelganicha uni yupatishga harakat qildim.

- Bunday holatlar har bir oilada bo‘lib turadi, - dedim. - Bunchalik xafa bo‘lmasang ham bo‘ladi.

- Qaniydi... Hech bo‘lmasa tumshug‘im butun bo‘lganida...

- Bu yerda endi iloj yo‘q. Menga qara, Tokkning oldiga bormaymizmi?

- Janob Tokk mendan nafratlanadi. Men unga o‘xshab oilamdan butunlay voz kechishga qodir emasman.

- Unday bo‘lsa, yur, Krabakning oldiga boramiz.

Men aytib o‘tgan konsertdan so‘ng Krabak bilan do‘stlashib qolgandim, shuning uchun Rappni bu buyuk musiqachining uyiga olib borishga jur’at etardim. Krabak, aytaylik, Tokkdan ko‘ra ancha hashamatli yashardi, garchi kapitalist Ger kabi hashamatli bo‘lmasa-da. Uning xilma-xil mayda-chuyda buyumlar - terrakota haykalchalar va fors kulolchilik buyumlari bilan to‘la xonasida turkcha divan bor edi, Krabak odatda shu divanda o‘zining portreti ostida o‘tirib, bolalari bilan o‘ynardi. Lekin bu safar negadir yolg‘iz edi. U qo‘llarini ko‘ksida chalishtirib, g‘amgin qiyofada o‘tirardi. Oyoqlari ostidagi pol qog‘oz parchalari bilan to‘la edi. Rapp shoir Tokk bilan birga Krabak bilan bir necha bor uchrashgan bo‘lsa kerak, lekin hozir Krabakning kayfiyati yo‘qligini ko‘rib, qo‘rqib ketdi va unga qo‘rqa-pisa ta’zim qilib, jim burchakka o‘tirdi.

- Senga nima bo‘ldi, Krabak? - deb so‘radim salomlashishga ham ulgurmay.

- Yana so‘rayapsanmi? - dedi buyuk musiqachi. - Anavi ahmoq tanqidchi senga qanday tuyulyapti? Mening lirikam Tokkning lirikasi oldida hech narsaga arzimasligini e’lon qildi!

- Axir sen musiqachisan-ku...

- To‘xta. Bunga hali chidasa bo‘ladi. Lekin bu yaramas, bundan tashqari, Rokk oldida meni hech kim emas, hatto musiqachi deb ham bo‘lmaydi, deb da’vo qilyapti!

Rokk - bu musiqachi, uni doimo Krabak bilan taqqoslashardi. Afsuski, u o‘ta iqtidorli odamlar klubining a’zosi emasdi va men u bilan suhbatlashish imkoniga ega bo‘lmagandim. Lekin uning tumshug‘i ko‘tarilgan basharasini gazetalardagi suratlardan yaxshi bilardim.

- Rokk ham, albatta, daho, - dedim men. - Lekin uning asarlarida sening musiqangda to‘lib-toshib yotgan zamonaviy ehtiros yetishmaydi.

- Rostdan ham shunday deb o‘ylaysanmi?

- Ha, xuddi shunday.

Krabak birdan o‘rnidan sakrab turdi-da, Tanagra haykalchalaridan birini qo‘liga olib, yerga uloqtirdi. Qo‘rqib ketgan Rapp chinqirib, qochmoqchi bo‘ldi, lekin Krabak bizga tinchlanishni ishora qildi-da, keyin sovuqqina dedi:

- Sen shunday deb o‘ylaysan, chunki har qanday o‘rtamiyona odam singari sen ham eshitish qobiliyatidan mahrumsan. Men esa Rokkdan qo‘rqaman.

- Sen? Iltimos, kamtarlik qilma!

- Kim kamtarlik qilyapti? Nega kamtarin bo‘lishim kerak? Men sizlarning oldingizda tanqidchilar oldidagidek kamtarlik qilmayman! Men - Krabakman, daho! Shu ma’noda Rokk men uchun xavfli emas.

- Unday bo‘lsa, nimadan qo‘rqasan?

- Qandaydir noma’lum narsadan... Balki Rokk tug‘ilgan yulduzdan.

- Negadir seni tushunolmayapman.

- Tushunarliroq bo‘lishi uchun boshqacha tushuntirishga harakat qilaman. Rokk mening ta’sirimni sezmaydigan kappa. Men esa o‘zim sezmagan holda doim Rokkning ta’siriga tushib qolaman.

- Sening ta’sirchanliging...

- Qo‘ysang-chi, iltimos. Bu yerda ta’sirchanlikning nima aloqasi bor? Rokk xotirjam va ishonch bilan ishlaydi. U har doim bir o‘zi uddalay oladigan ishlar bilan shug‘ullanadi. Men esa unday emasman. Men doimo g‘azab va sarosima holatida bo‘laman. Ehtimol, Rokning nuqtai nazaridan, oramizdagi masofa bir qadamcha ham emas. Men esa bizni o‘nlab chaqirim ajratib turadi, deb hisoblayman.

- Lekin sizning "Qahramonlik simfoniyangiz", maestro!.. - qo‘rqa-pisa dedi Rapp.

- Jim bo‘l! - Rappning qisiq ko‘zlari yanada qisilib, talabaga jirkanib qaradi. - Nimani tushunasan? Sen va senga o‘xshaganlar! Men Rokkni oyog‘ini yalaydigan itlardan ko‘ra yaxshiroq bilaman!

- Xo‘p, mayli. Tinchlan.

- Qani endi tinchlanolsam... Men faqat shuni orzu qilaman... Kimdir meni, Krabakni masxara qilish uchun bu Rokkni yo‘limga to‘g‘anoq qilib qo‘ygan. Faylasuf Magg bularning hammasini yaxshi tushunadi. Ha-ha, tushunadi, garchi faqat yetti rangli fonar ostida eskirib ketgan kitoblarni varaqlash bilan ovora bo‘lsa ham...

- Qanday qilib?

- Uning so‘nggi kitobi - "Ahmoqning so‘zi"ni o‘qib chiq.

Krabak kitobni menga uzatdi, to‘g‘rirog‘i, otib yubordi. Keyin u yana qo‘llarini ko‘ksiga qovushtirib, qo‘pol ohangda dedi:

- Xayr.

Yana butunlay tushkunlikka tushgan Rapp bilan ko‘chada qoldik. Har doimgidek ko‘cha gavjum, qarag‘ay xiyobonlari soyasida turli-tuman do‘konlar va magazinlar qator tizilgan edi. Bir muddat jim ketdik. To‘satdan uzun sochli shoir Tokkka duch keldik. U bizni ko‘rib to‘xtadi, qornidagi sumkasidan ro‘molchasini olib, peshonasidagi terni arta boshladi.

- Ancha vaqtdan beri ko‘rishmadik, - dedi u. - Men Krabakning oldiga ketyapman. Uning oldiga ham bormaganimga ancha bo‘ldi...

Bu ikki san’atkor o‘rtasida janjal chiqishini istamaganimdan, Tokkka ishora bilan Krabak hozir o‘zini yo‘qotib qo‘yganini tushuntirdim.

- Shundaymi? - dedi Tokk. - Unday bo‘lsa, tashrif kechikadi. Axir Krabak - asabiy odam-ku... Aytgancha, men ham so‘nggi paytlarda uyqusizlikdan qiynalayapman.

- Balki biz bilan sayr qilarsan?

- Yo‘q, yaxshisi kerak emas... Voy!

Tokk birdan jon holatda qo‘limga yopishdi. U boshdan-oyoq sovuq terga botgan edi.

- Sizga nima bo‘ldi?

- Nazarimda, anavi mashinaning derazasidan yashil maymun mo‘ralaganday bo‘ldi...

Xavotirlanib, Tokkka ehtiyot chorasi sifatida doktor Chakkka ko‘rinishni maslahat berdim. Lekin men qanchalik qistamayin, u bu haqda eshitishni ham istamasdi. Birdan u bizga shubha bilan qaray boshladi va oxir-oqibat shunday dedi:

- Men hech qachon anarxist bo‘lmaganman. Buni yodda tuting va hech qachon unutmang... Endi esa xayr. Uzr, menga doktoringiz Chakning keragi yo‘q...

Biz hayron bo‘lib, uzoqlashib borayotgan Tokkning orqasidan qarab qoldik. Biz... Yo‘q, biz emas, yolg‘iz o‘zim. Talaba Rapp birdan ko‘chaning o‘rtasiga chiqib qoldi. U engashib, oyoqlarini keng kerib, ularning orasidan avtomobillar va piyodalarning uzluksiz oqimini kuzatardi. Bu kappa ham aqldan ozibdi deb o‘ylab, uni to‘g‘rilashga shoshildim.

- Yana qanaqa hazil? Nima qilyapsan?

Rapp ko‘zlarini ishqalab, kutilmaganda xotirjam javob berdi:

- Hech narsa. Shunchalar ko‘nglim g‘ash bo‘ldiki, dunyoning teskari ko‘rinishini ko‘rishga qaror qildim. Ma’lum bo‘lishicha, hammasi o‘sha-o‘sha ekan.

Faylasuf Maggning "Ahmoqning so‘zi" kitobidan ba’zi parchalar:

Ahmoq o‘zidan boshqa hamma ahmoq deb ishonadi.

Tabiatga bo‘lgan muhabbatimiz, jumladan, tabiat bizga na nafrat, na hasad qilishi bilan izohlanadi.

Eng donishmandona hayot tarzi zamonaning urf-odatlarini mensimay, ammo ularni aslo buzmaslikdan iborat.

Eng ko‘p o‘zimizda yo‘q narsa bilan faxrlanishni istaymiz.

Butlarni buzishga hech kim qarshi emas. Ayni paytda, hech kim o‘zi but bo‘lishga ham qarshi emas. Biroq, poydevorga xotirjam o‘rnashib olish faqat xudolarning alohida marhamatiga sazovor bo‘lganlarga - ahmoqlar, jinoyatchilar, qahramonlarga nasib etadi. (Bu joyni Krabak tirnog‘i bilan belgilab qo‘ydi).

Ehtimol, hayotimiz uchun zarur bo‘lgan barcha g‘oyalar bundan uch ming yil oldin aytilgan. Bizga, balki, faqat yangi olov qo‘shish qolgandir.

Bizning o‘ziga xosligimiz doimo o‘z ongimizni yengib o‘tishdan iborat.

Agar baxt og‘riqsiz, dunyo esa umidsizliksiz tasavvur qilib bo‘lmasa, unda...?

O‘zini himoya qilish begonani himoya qilishdan ko‘ra qiyinroq. Shubhalanayotgan kishi advokatga nazar solsin.

Kibr, shahvat, shubha - so‘nggi uch ming yillik tajribadan ma’lum bo‘lgan barcha illatlarning uch sababi. Ehtimol, barcha fazilatlarniki ham.

Jismoniy ehtiyojlarni jilovlash tinchlikka olib kelishi shart emas. Tinchlikka erishish uchun ma’naviy ehtiyojlarimizni ham jilovlashimiz kerak. (Bu yerda ham Krabak tirnog‘i iz qoldirgan).

Biz, kappalar, odamlarga qaraganda kamroq baxtlimiz. Odamlar kappalar kabi rivojlanmagan. (Buni o‘qib, o‘zimni kulgidan to‘xtata olmadim).

Bajarmoq - bu qodirlik, qodirlik esa - bajarmoq demakdir. Natijada hayotimiz bu yopiq doiradan chiqib ketishga qodir emas. Boshqacha aytganda, unda hech qanday mantiq yo‘q.

Aqldan ozgan Bodler o‘z dunyoqarashini birgina so‘z bilan ifodaladi, bu so‘z "ayol" edi. Biroq o‘zini hurmat qilish uchun bunday demaslik kerak edi. U o‘z dahosiga, yashashini ta’minlagan shoirlik dahosiga haddan ortiq ishonardi. Shu bois u boshqa so‘zni unutdi. "Oshqozon" so‘zini. (Bu yerda ham Krabak tirnog‘ining izi qolgan).

Hamma narsada aqlga suyanib, biz muqarrar ravishda o‘z mavjudligimizni inkor etishga kelamiz. Aqlni ilohiylashtirgan Volterning o‘z hayotida baxtli bo‘lganligi odamlarning kappalarga nisbatan qoloqligini yana bir bor isbotlaydi.

Bir kuni, ancha salqin kunda, "Ahmoqning so‘zi"ni o‘qishdan zerikib, faylasuf Maggning oldiga yo‘l oldim. Kimsasiz tor ko‘chaning burchagida kutilmaganda devorga erinchoqlik bilan suyanib turgan chivinday ozg‘in kappani ko‘rib qoldim. Shubha yo‘q ediki, bu bir paytlar avtomat ruchkamni o‘g‘irlagan o‘sha kappa edi. "Qo‘lga tushding!" deb o‘yladim-da, darhol yonimdan o‘tib ketayotgan bahaybat politsiyachini chaqirdim.

- Iltimos, anavi kappani ushlab turing, - dedim. - Taxminan bir oy oldin avtomat ruchkamni o‘g‘irlagan edi.

Politsiyachi to‘qmoqni ko‘tardi (bu mamlakatda politsiyachilar qilich o‘rniga tis daraxtidan yasalgan to‘qmoq taqib yurishadi) va o‘g‘riga qichqirdi: "Hoy, bu yoqqa kel!" Men o‘g‘ri qochishga urinadi deb o‘ylagan edim. Lekin unday bo‘lmadi. U juda xotirjamlik bilan politsiyachi tomon yurdi. Hatto qo‘llarini ko‘ksida chalishtirib, yuzimizga takabburona tikildi. Bu holat politsiyachini zarracha ham g‘azablantirmadi. U qornidagi sumkadan yon daftarchasini chiqarib, so‘roqni boshladi:

- Isming?

- Gruk.

- Nima ish qilasan?

- Yaqinda pochtachi edim.

- Juda soz. Mana bu odam seni uning avtomat ruchkasini o‘g‘irlaganlikda ayblayapti.

- Ha, taxminan bir oy oldin shunday bo‘lgan edi.

- Nima maqsadda?

- Kichkina bolamga o‘ynash uchun bergan edim.

Politsiyachi Grukka o‘tkir nigohini qadadi:

- Xo‘sh, u bola hozir qayerda?

- Bir hafta oldin vafot etdi.

- O‘lim guvohnomasi yoningdami?

Ozg‘in kappa qornidagi sumkadan bir varaq qog‘oz olib, politsiyachiga uzatdi. U qog‘ozga ko‘z yugurtirib chiqdi, jilmaydi va Grukning yelkasiga qoqib dedi:

- Hammasi joyida. Bezovta qilganim uchun uzr.

Butunlay esankirab, politsiyachiga tikilib qoldim. Ozg‘in kappa nimanidir g‘o‘ldirab nari ketdi. Nihoyat o‘zimga kelib, so‘radim:

- Nega uni qo‘yib yubordingiz?

- U aybdor emas, - deb javob berdi politsiyachi.

- Axir u ruchkamni o‘g‘irlagan edi-ku...

- Bolasini o‘ynatish uchun o‘g‘irlagan, bola esa vafot etgan. Agar biror narsadan shubhalansangiz, jinoyat kodeksining 1285-moddasini o‘qing.

Politsiyachi menga orqasini o‘girib, tez-tez yurib ketdi. Nima qilishim kerak edi? O‘zimga o‘zim "Jinoyat kodeksining 1285-moddasi" deb takrorlab, Maggning oldiga yo‘l oldim.

Faylasuf Magg mehmonlarni yaxshi ko‘rardi. O‘sha kuni uning g‘ira-shira xonasida sudya Bepp, doktor Chak va shisha firmasi direktori Gar to‘planishgan edi. Hammasi chekishardi, sigaralarining tutuni yetti xil rangli chiroqqa ko‘tarilardi. Men uchun eng katta omad sudya Beppning kelgani bo‘ldi. O‘tirishga ham ulgurmay unga murojaat qildim, lekin 1285-modda haqidagi savol o‘rniga boshqa savol berdim:

– Ming bor uzr, janob Bepp. Ayting-chi, sizning mamlakatda jinoyatchilar jazolanadimi?

Bepp shoshilmay oltin hoshiyali sigarasining tutunini pufladi va zerikkan qiyofada javob berdi:

– Albatta, jazolanadi. Hatto o‘lim jazosi ham qo‘llaniladi.

–Gap shundaki, bir oy oldin...

Avtomat ruchka bilan bog‘liq voqeani batafsil bayon qilib, jinoyat kodeksining 1285-moddasining mazmunini surishtirdim.

–Ha, – dedi Bepp. –Bu moddada shunday deyiladi: “Qanday jinoyat bo‘lishidan qat’i nazar, shu jinoyatni sodir etgan shaxs, agar jinoyatga undagan sabab yoki holat yo‘q bo‘lib ketsa, jazoga tortilmaydi.” Sizning holatni olaylik: o‘g‘irlik sodir bo‘lgan, bu kappa ota edi, lekin endi u ota emas, shuning uchun uning jinoyati o‘z-o‘zidan yo‘q bo‘lib ketgan.

– Qanday bema’nilik!

– Unday emas. Ota bo‘lgan kappani ota bo‘lib turgan kappaga tenglashtirish bema’nilik bo‘lardi. Darvoqe, kechirasiz, yapon qonunlari bunda hech qanday farq ko‘rmaydi. Lekin bu, uzr, bizga kulgili tuyuladi. Xo-xo-xo-xo-xo...

Bepp sigarasini tashlab, qattiq kulib yubordi. Shunda suhbatga huquqshunoslikdan ancha yiroq bo‘lgan doktor Chak aralashdi. U ko‘zoynaklarini to‘g‘rilab, mendan so‘radi:

– Yaponiyada ham o‘lim jazosi bormi?

– Albatta, bor. Osish orqali o‘lim jazosi.

Beppning beparvoligidan g‘azablanib, kinoya bilan qo‘shib qo‘ydim:

– Lekin sizning mamlakatda, shubhasiz, ma’rifatliroq usulda qatl qilishsa kerak, shunday emasmi?

– Ha, bizda ma’rifatliroq usulda qatl qilinadi, – deb avvalgidek xotirjamlik bilan tasdiqladi Bepp. –Mamlakatimizda dorga osish yo‘li bilan qatl qilish qo‘llanilmaydi. Ba’zan buning uchun elektr tokidan foydalaniladi. Umuman olganda, elektrni qo‘llashimizga ham hojat yo‘q. Odatda, bizda jinoyatchining oldida jinoyatning nomi e’lon qilinadi, xolos.

– Jinoyatchi shundan o‘ladimi?

– Aynan shunday, o‘ladi. Shuni unutmangki, biz kappalarda asab tizimi sizlarnikiga qaraganda ancha nozik.

–Bunday usul faqat o‘lim jazosi uchun emas, qotillik uchun ham qo‘llaniladi, – dedi shisha zavodi direktori Ger. U ustiga tushib turgan rang-barang shu’lalardan binafsha rangga kirgan va menga muloyim jilmayib qo‘yardi. – Yaqinda bir sotsialist meni o‘g‘ri deb haqorat qildi, yuragim yorilib o‘layozdi.

- Bu biz o‘ylaganimizdan ko‘ra tez-tez sodir bo‘ladi. Yaqinda bir tanishim - advokat shunday vafot etdi.

Faylasuf Magg gap boshladi va men unga o‘girildim. Magg hech kimga qaramay, o‘zining odatiy kinoyali jilmayishi bilan davom etdi:

- Kimdir uni qurbaqa deb haqorat qilgan... Albatta, bilasizki, bizning yurtimizda qurbaqa deb atash - bu xuddi pastkashlarning pastkashi deb aytish bilan barobar... Shunday qilib, u o‘yga toldi, kechayu kunduz qurbaqamanmi yo‘qmi, deb bosh qotirdi va oxir-oqibat jon berdi.

- Bu o‘z joniga qasd qilishga o‘xshaydi, - dedim men.

- Shunday bo‘lsa-da, uni o‘ldirish maqsadida qurbaqa deb atashgan. Sizning insoniy nuqtai nazaringizdan, ehtimol, buni o‘z joniga qasd qilish deb hisoblash mumkindir...

Xuddi shu paytda devor ortida, shoir Tokkning xonasi joylashgan joyda, havoni yorib o‘tgan quruq to‘pponcha ovozi eshitildi.

Biz darhol u yerga otildik. Tokk baland tog‘ o‘simliklari solingan guldonlar orasida polda yotardi. O‘ng qo‘lida to‘pponcha qisib olgan, boshidagi likopchadan qon oqayotgandi. Yonida, yuzini uning ko‘ksiga bosib, urg‘ochisi ho‘ngrab yig‘lardi. Men uni yelkalaridan ushlab ko‘tardim. (Odatda kappaning sirg‘anchiq terisiga tegishdan o‘zimni tiyaman.) Undan so‘radim:

- Bu qanday sodir bo‘ldi?

- Bilmayman. Hech narsani bilmayman. U nimalarnidir yozib o‘tirgan edi, to‘satdan boshiga o‘q uzdi... Endi mening holim ne kechadi?.. Qur-r-r-r... Qur-r-r-r... (Kappalar shunday yig‘laydi.)

Shisha firmasining direktori Ger ma’yus bosh chayqab, sudya Beppga dedi:

- Mana bu injiqliklar qanday oqibatlarga olib keladi.

Bepp indamay, oltin hoshiyali sigarani tutatdi. Jarohatni ko‘zdan kechirayotgan doktor Chak cho‘qqaygan joyidan turib, barchamizga kasb-korini bildiradigan ohangda murojaat qildi:

- Hammasi tugadi. Tokkning oshqozoni xasta edi, shuning o‘zi uning butunlay bo‘shashib ketishi uchun yetarli edi.

- Qaranglar, - dedi faylasuf Magg, go‘yo o‘z joniga qasd qilganni oqlamoqchi bo‘lganday, - bu yerda qandaydir xat yotibdi.

U stoldan bir varaq qog‘oz oldi. Hamma (men bundan mustasno) uning orqasida to‘planib, bo‘yinlarini cho‘zib, keng yelkalari osha xatga tikilishdi.

Tur o‘rningdan, bor. Dunyomizni o‘rab turgan vodiyga.

U yerda muqaddas tepaliklar va tiniq suvlar bor,

O‘t-o‘lanlar va gullarning muattar hidi.

Magg bizga o‘girilib, achchiq istehzo bilan dedi:

- Bu o‘g‘irlik. Gyotening "Minyon"i. Chamasi, Tokk shoir sifatida holdan toygani uchun ham o‘zini o‘ldirgan bo‘lsa kerak.

Xuddi shu paytda Tokkning uyi oldida avtomobil to‘xtadi. Bu Krabak edi. U bir muddat eshik oldida jim turib, Tokkning jasadiga tikilib qoldi. So‘ng yonimizga kelib, Maggning yuziga baqirdi:

- Bu uning vasiyatnomasimi?

- Yo‘q. Bu uning so‘nggi she’rlari.

- She’rmi?

Krabakning sochlari tikka bo‘lib ketdi. Magg odatdagidek xotirjamlik bilan qog‘ozni uzatdi. Krabak hech kimga qaramay, ko‘zlarini she’r satrlariga tikdi. U Maggning savollariga deyarli e’tibor bermay, qayta-qayta o‘qidi.

- Tokkning o‘limi haqida nima deysiz?

- Tur... Men ham qachondir o‘laman... Dunyomizni o‘rab turgan vodiyga...

- Siz, chamasi, Tokkning eng yaqin do‘stlaridan biri edingiz, shekilli?

- Do‘stlarmi? Tokkning hech qachon do‘stlari bo‘lmagan. Dunyomizni o‘rab turgan vodiyga... Afsuski, Tokk... U yerda muqaddas tepaliklar bor...

- Afsuski?..

- Tiniq suvlar... Siz baxtlisiz-ku... U yerda muqaddas tepaliklar bor...

Tokkning urg‘ochisi hamon yig‘lardi. Unga rahmim keldi, yelkasidan quchoqlab, xona burchagidagi divanga olib bordim. U yerda hech narsadan bexabar ikki-uch yoshli bolakay kulardi. Urg‘ochisini o‘tqazib, bolasini qo‘limga oldim-da, biroz tebratdim. Ko‘zimga yosh kelganini sezdim. Bu mening suv mavjudotlari mamlakatida yig‘lagan birinchi va yagona holatim edi.

- Bu bekorchining oilasiga achinaman, - dedi Ger.

- Ha, bunaqalarning o‘zlaridan keyin nima bo‘lishi bilan ishi yo‘q, - dedi sudya Bepp odatdagi sigarasini tutatib.

Krabakning baland ovozi bizni seskantirib yubordi. She’r yozilgan varaqni silkitib, Krabak hech kimga murojaat qilmay qichqirdi:

- Juda soz! Bu ajoyib dafn marshi bo‘ladi!

U qisiq ko‘zlarini chaqnatib, shoshgancha Maggning qo‘lini siqdi-da, tashqariga otildi. Bu orada eshik oldida, tabiiy, Tokkning anchagina qo‘shnilari to‘planib, xonaga qiziqsinib mo‘ralab turishardi. Krabak qo‘pol va beodoblarcha ularni itarib yubordi-da, o‘z mashinasiga sakrab chiqdi. Shu ondayoq avtomobil gumburlab, joyidan qo‘zg‘aldi-da, muyulishda ko‘zdan g‘oyib bo‘ldi.

- Qani, qani, tarqalinglar, tomosha qilishning hojati yo‘q! - baqirdi sudya Bepp qiziquvchilarga.

Politsiyachi vazifasini zimmasiga olib, olomonni haydab yubordi va eshikni qulfladi. Shuning uchunmi, xonaga birdan sukunat cho‘kdi. Bu jimlikda - baland tog‘ o‘simliklarining gullari va Tokkning qoni hidlarining dimiqqan aralashmasida - dafn marosimi masalasi muhokama qilina boshlandi. Faqat faylasuf Magg murdaga parishon nigoh tashlab, nimalarnidir o‘ylab jim o‘tirardi. Men uning yelkasiga qoqib so‘radim:

- Nimani o‘ylayapsiz?

- Kappaning hayoti haqida.

- Xo‘sh?

- Hayotimiz bizni qoniqtirishi uchun, biz kappalar, nima bo‘lishidan qat’i nazar... - Magg negadir uyalgandek ovozini pasaytirdi, - nima bo‘lishidan qat’i nazar, kappa bo‘lmagan zotning qudratiga ishonishimiz kerak.

Maggning so‘zlari menga dinni eslatdi. Moddiyatchi bo‘lganim sababli, dinga hech qachon jiddiy munosabatda bo‘lmaganman, albatta. Ammo endi, Tokkning o‘limidan larzaga tushib, to‘satdan o‘ylanib qoldim: suvda yashovchilar mamlakatida din qanday ko‘rinishda ekan? Shu savolni darhol talaba Rappga berdim.

- Bizda xristianlar ham, buddaviylar ham, musulmonlar ham, otashparastlar ham bor, - deb javob qaytardi u. - Biroq eng katta ta’sirga ega bo‘lgani "zamonaviy din" deb ataladigan e’tiqoddir. Uni "hayot dini" deb ham atashadi.

("Hayot dini" so‘zi unchalik aniq tarjima bo‘lmasligi mumkin. Kappalar tilida bu so‘z "Kuemucha" deb talaffuz qilinadi. "Cha" qo‘shimchasi inglizcha "izm"ga to‘g‘ri keladi. "Kuemu" so‘zining "kuemal" ildizi esa shunchaki "yashamoq, mavjud bo‘lmoq" emas, balki "ovqatga to‘ymoq, may ichmoq va jinsiy aloqa qilmoq" ma’nolarini anglatadi.)

- Demak, bu mamlakatda ham jamoalar va ibodatxonalar mavjud ekan-da?

- Buning hech qanday kulgili joyi yo‘q. Zamonaviy dinning Ulug‘ ibodatxonasi mamlakatdagi eng yirik inshootdir. Borib ko‘rishni xohlaysizmi?

Shunday qilib, dim, tumanli kunlarning birida Rapp meni mag‘rur holda Ulug‘ ibodatxonani ko‘rsatgani olib bordi. Darhaqiqat, bu ulkan inshoot bo‘lib, Tokiodagi Nikolayev soboridan o‘n barobar kattaroq edi. Buning ustiga, bu binoda eng xilma-xil me’moriy uslublar aralashib ketgandi. Bu ibodatxona oldida turib, uning baland minoralari va yumaloq gumbazlariga tikilarkanman, hatto qandaydir vahimaga o‘xshash tuyg‘uni his qildim. Ular son-sanoqsiz barmoqlardek osmonga cho‘zilgandi. Biz asosiy darvoza oldida turdik (ularning oldida qanchalik kichkina edik-a!), boshimizni ko‘tarib, bu g‘alati inshootga, ko‘proq beso‘naqay maxluqqa o‘xshagan narsaga uzoq tikilib qoldik.

Ibodatxona zallari ham nihoyatda ulkan edi. Korinf ustunlari orasida ko‘plab ibodat qiluvchilar kezib yurishardi. Ularning barchasi, xuddi men bilan Rappga o‘xshab, bu yerda juda mitti bo‘lib ko‘rinardi. Ko‘p o‘tmay biz bukchaygan keksa kappaga duch keldik. Rapp boshini egib, hurmat bilan gapira boshladi:

- Sizni sog‘-salomat ko‘rib turganimdan g‘oyat xursandman, muhtaram nozir janoblari.

Chol ham bizga ta’zim qildi va xuddi shunday muloyimlik bilan javob berdi:

- Adashmayotgan bo‘lsam, janob Rapp? Umid qilamanki, siz ham... - Shu payt u Rappning tumshug‘i chirib ketganini payqab, tutilib qoldi. - E-e... Ha. Har holda, umid qilamanki, siz unchalik aziyat chekmayapsiz. Nima xizmat?..

- Men mana bu janobni ibodatxonaga olib keldim, - dedi Rapp. - Sizga ma’lum bo‘lsa kerak, bu janob...

Rapp men haqimda batafsil so‘zlay boshladi. Chamasi, u o‘zining bu tushuntirishlari bilan, boshqa narsalar qatori, so‘nggi paytlarda g‘oyat muhim holatlar uni ibodatxonaga tashrif buyurishdan chalg‘itganini chol hazratlariga anglatishga urinayotgandi.

- Ha, aytgancha, sizdan ushbu janobga ibodatxonani ko‘rsatishingizni iltimos qilmoqchi edim.

Nozir mehribonlik bilan jilmayib, men bilan salomlashdi, so‘ng bizni jim turgan holda zalning old qismidagi mehrobga boshladi.

- Men sizlarga hammasini mamnuniyat bilan ko‘rsataman, - dedi u, - lekin sizlarga ko‘p foydam tegmasa kerak deb qo‘rqaman. Biz, ya’ni imonlilar, bu yerda, mehrobda turgan "hayot daraxti"ga sig‘inamiz. Ko‘rib turganingizdek, "hayot daraxti"da oltin va yashil mevalar pishib yetilmoqda. Oltin mevalar "ezgulik mevalari", yashil mevalar esa "yovuzlik mevalari" deb ataladi...

Men uni tinglarkanman, tobora zerikib borayotgan edim. Nozirning muloyim tushuntirishlari eski, siyqasi chiqqan rivoyatga o‘xshardi. Albatta, men o‘zimni bironta ham so‘zni o‘tkazib yubormaslikka harakat qilayotgandek tutardim, lekin ibodatxonaning ichki tuzilishini ko‘rish uchun vaqti-vaqti bilan atrofga bildirmay nazar tashlab qo‘yishni ham unutmasdim.

Korinf ustunlari, gotik gumbazlar, mozaika naqshli mavritancha pollar, zamonaviy uslubdagi ibodat kursilari - bularning barchasi birgalikda qandaydir g‘alati yovvoyi go‘zallik taassurotini uyg‘otardi. Ayniqsa, mehrobning ikki tomonidagi tokchalarga o‘rnatilgan tosh byustlar e’tiborimni tortdi. Negadir bu tasvirlar menga tanishdek tuyuldi. Men yanglishmagandim. "Hayot daraxti" haqidagi tushuntirishlarni tugatgach, bukchaygan ruhoniy men va Rappni o‘ng tomondagi birinchi tokchaga olib bordi va byustni ko‘rsatib dedi:

- Mana, bizning avliyolarimizdan biri - Strinberg, u hammaga qarshi chiqqan edi. Bu avliyo ko‘p va uzoq vaqt azob chekib, keyinchalik Svedenborg falsafasidan najot topgan, deb ishoniladi. Biroq aslida u qutulolmadi. Hammamiz qatori u ham "hayot dini"ga e’tiqod qilardi. To‘g‘rirog‘i, bu dinga e’tiqod qilishga majbur bo‘ldi. Hech bo‘lmasa, bu avliyo bizga qoldirgan "Afsonalar"ni oling. Ularda u o‘z joniga qasd qilganini tan oladi.

Ko‘nglim g‘ash tortib, nigohimni keyingi tokchaga qaratdim. Keyingi tokchaga qalin mo‘ylovli nemisning byusti o‘rnatilgandi.

- Bu esa Nitsshe, Zaratustraning kuychisi. Bu avliyo o‘zi yaratgan o‘ta qudratli inson g‘oyasidan qochishga majbur bo‘ldi. Darvoqe, u qochib qutulolmadi, aqldan ozdi, avliyolar safiga kirolmasligi ham mumkin edi...

Nozir bir oz jim turdi-da, bizni uchinchi tokchaga boshlab bordi.

- Uchinchi avliyomiz Tolstoy. Bu avliyo o‘zini hammadan ko‘proq qiynardi. Aslzodalardan bo‘lgani uchun, u o‘z azob-uqubatlarini qiziquvchan olomon oldida namoyish etishni yoqtirmasdi. Bu avliyo, ishonish mumkin bo‘lmagan Masihga ishonishga intilardi. Garchi ba’zan o‘z e’tiqodini oshkora e’lon qilgan bo‘lsa-da, umrining oxirida fojiali yolg‘onchi bo‘lishga toqati qolmadi. Ma’lumki, bu avliyo ham ba’zan o‘z xonasining shiftidagi to‘sin oldida dahshatga tushardi. Ammo u hech qachon o‘z joniga qasd qilmadi - bu uni avliyo qilishganidan ko‘rinib turibdi.

To‘rtinchi tokchada yapon kishisining byusti bor edi. Bu yaponning yuziga qarab, uni tanigach, kutilganidek, g‘amgin bo‘lib qoldim.

- Bu Kunikida Doppo, - dedi ibodatxona boshlig‘i. - Poyezd g‘ildiragi ostida halok bo‘lgan ishchining qalbini to‘liq tushungan shoir. U haqda sizga boshqa gapirishning hojati yo‘q deb o‘ylayman. Beshinchi tokchaga qarang...

- Bu, chamasi, Vagnermi?

- Ha. Qirolning do‘sti bo‘lgan inqilobchi. Avliyo Vagner keksayganida hatto dasturxon duosini ham o‘qigan. Shunga qaramay, u nasroniylikdan ko‘ra "hayot dini" tarafdori edi. Vagnerdan qolgan maktublardan ma’lum bo‘lishicha, dunyoviy azob-uqubatlar bu avliyoni bir necha bor o‘lim haqida o‘ylashga majbur qilgan.

Biz oltinchi tokcha oldida to‘xtaganimizda ibodatxona boshlig‘i hamon Vagner haqida gapirardi.

- Bu esa avliyo Strindbergning do‘sti, fransuz rassomi. U ko‘p bolali xotinini tashlab, o‘n to‘rt yashar taitilik qizni olgan. Bu avliyoning keng tomirlarida dengizchining qoni oqardi. Lekin uning lablariga qarang. Ularni margimush yoki shunga o‘xshash narsa yeb bitirgan. Yettinchi tokchaga kelsak... Lekin siz charchab qolganga o‘xshaysiz. Marhamat, bu yoqqa o‘ting.

Men chindan ham charchagan edim. Ibodatxona boshlig‘iga ergashib, men va Rapp xushbo‘y hid anqib turgan yo‘lakdan o‘tdik va qandaydir xonaga kirdik. Xona kichkina bo‘lib, burchakda Veneraning qora haykali qad ko‘tarib turar, haykalning oyoq tomonida bir bosh uzum yotardi. Men hech qanday bezaksiz rohiblar hujrasini ko‘raman deb o‘ylagan edim, shuning uchun bir oz hayron bo‘ldim. Chamasi, ibodatxona boshlig‘i mening hayronligimni sezdi. Bizni o‘tirishga taklif qilishdan oldin u mehribonlik bilan dedi:

- Dinimiz "hayot dini" ekanini unutmang, iltimos. Axir, bizning xudoyimiz... bizning "hayot daraxtimiz": "To‘liq yashang," deb o‘rgatadi. Aytgancha, janob Rapp, siz bu janobga muqaddas kitobimizni ko‘rsatdingizmi?

- Yo‘q, - javob berdi Rapp va boshidagi likopchani qashlab, to‘g‘risini aytdi: - Ochig‘i, uni o‘zim ham tuzukroq o‘qimaganman.

Ibodatxona boshlig‘i hamon xotirjam jilmayib, so‘zida davom etdi:

- Unday bo‘lsa, sizga hali hammasi tushunarli emas. Tangrimiz koinotni bir kunda yaratgan. ("Hayot daraxti" daraxt bo‘lsa-da, uning uchun imkonsiz narsaning o‘zi yo‘q). Bu ham yetmaganday, urg‘ochisini ham yaratdi. Urg‘ochisi esa zerikib, erkagini qidira boshladi. Tangrimiz uning dardiga quloq solib, miyasini oldi va o‘sha miyadan erkak zotini yaratdi. Tangrimiz bu ikki kappaga shunday dedi: "Yenglar, juftlashinglar, to‘liq yashanglar..."

Ibodatxona boshlig‘ining so‘zlarini tinglar ekanman, shoir Tokkni esladim. Baxtga qarshi, shoir Tokk ham xuddi mendek dahriy edi. Men kappa emasman va shuning uchun "hayot dini" haqida hech qanday tushunchaga ega emasdim. Lekin butun umrini suvliklar mamlakatida o‘tkazgan Tokk "hayot daraxti" nima ekanligini bilmasligi mumkin emas edi. Bunday ta’limotni qabul qilmagan Tokkka achinib ketdim va ibodatxona boshlig‘ining so‘zini bo‘lib, undan bu shoir haqida qanday fikrda ekanligini so‘radim.

- Ha-a, bu shoir har qancha achinsa arziydi, - dedi ibodatxona boshlig‘i og‘ir xo‘rsinib. - Bizning mohiyatimizni nima belgilaydi? E’tiqod, sharoit, tasodif. Ehtimol, siz bunga irsiyatni ham qo‘sharsiz. Afsuski, janob Tokk dindor emas edi.

- Tokkning sizga havasi kelgandir. Mana men ham havas qilaman. Rappga o‘xshagan yoshlar ham...

- Agar tumshug‘im butun bo‘lganida, balki optimist bo‘larmidim.

Ibodatxona boshlig‘i yana chuqur xo‘rsindi. Uning ko‘zlari yoshga to‘lgan, u qop-qora Veneraga qimirlamay qarab turardi.

- To‘g‘risini aytsam... - dedi u. - Faqat buni hech kimga aytmang, bu mening sirim... To‘g‘risini aytsam, men ham xudoyimizga ishona olmayman. Bir kun kelib mening iltijolarim...

Ibodatxona boshlig‘i gapini tugatishga ulgurmadi. Xuddi shu payt eshik ochilib, xonaga bahaybat urg‘ochi kappa bostirib kirdi-da, unga tashlandi. Biz uni to‘xtatmoqchi bo‘ldik, lekin u bir zumda ibodatxona boshlig‘ini yerga qulatdi.

- Voy yaramas chol-ey! - deb qichqirdi u. - Bugun ham hamyonimdan ichkilik uchun yana pul o‘g‘irladingmi!

O‘n daqiqadan so‘ng ibodatxona boshlig‘i va uning xotinini ortda qoldirib, ibodatxona zinasidan deyarli yugurib tushdik. Biz biroz jim qoldik, keyin Rapp dedi:

- "Hayot daraxti"ga ibodatxona boshlig‘ining ham ishonmasligi endi tushunarli.

Men javob bermadim. Beixtiyor ibodatxonaga qaradim. Ibodatxona hamon, go‘yo son-sanoqsiz barmoqlar singari, baland minoralar va dumaloq gumbazlar bilan tumanli osmonga cho‘zilgan edi. Undan sahroda saroblarni ko‘rgandagi kabi dahshat hissi taralardi...

Taxminan bir haftadan so‘ng doktor Chakdan g‘aroyib yangilik eshitdim. Ma’lum bo‘lishicha, marhum Tokkning uyida arvoh paydo bo‘libdi. O‘sha paytda baxtsiz do‘stimizning turmush o‘rtog‘i qayergadir ketib qolgan, uyda esa suratxona ochilgan ekan. Chakning aytishicha, bu suratxonada olingan barcha suratlarda mijoz tasviri ortida albatta Tokkning xira silueti aks etarmish. Biroq Chakk ashaddiy materialist bo‘lgani uchun narigi dunyoga ishonmasdi. Bularning hammasini gapirib bo‘lgach, zaharxanda bilan shunday dedi: "Bu arvoh ham xuddi biz kabi moddiy bo‘lsa kerak". Men ham arvohlarga ishonmasdim va bu jihatdan Chakdan uncha farq qilmasdim. Lekin Tokkni juda yaxshi ko‘rardim, shu bois darhol kitob do‘koniga yugurdim-da, Tokkning arvohi haqidagi maqolalar va arvohning fotosuratlari bosilgan barcha gazeta va jurnallarni sotib oldim. Haqiqatan ham, fotosuratlarda keksa va yosh kappalarning orqasida kappa shaklini eslatuvchi g‘ira-shira nimadir ko‘zga tashlanardi. Arvohning fotosuratlaridan ko‘ra, Tokkning arvohi haqidagi maqolalar meni ko‘proq hayratga soldi - ayniqsa, ruhshunoslik jamiyatining bir hisoboti. Men bu maqolani o‘zim uchun deyarli so‘zma-so‘z tarjima qildim va uni bu yerda yoddan keltiraman.

"Tokka arvohi bilan suhbat hisoboti" ("Ruhshunoslik jamiyati jurnali" N_8274).

Jamiyatimiz komissiyasining maxsus yig‘ilishi o‘z joniga qasd qilgan shoir Tokkning sobiq qarorgohida, hozirda janob falon-falonchining fotostudiyasida - NN ko‘chasidagi 251-uyda bo‘lib o‘tdi. Yig‘ilishda jamiyat a’zolari ishtirok etishdi (Ismlar tushirib qoldirildi).

Biz, jamiyatning o‘n yetti a’zosi, jamiyat raisi janob Pekk boshchiligida yigirma yettinchi sentyabr kuni soat o‘ndan o‘ttiz daqiqa o‘tganda mazkur fotostudiyaning xonalaridan birida to‘plandik. Medium sifatida bizga cheksiz ishonchimizni qozongan Xopp xonim hamrohlik qildi. Aytilgan studiyaga kirishi bilanoq Xopp xonim darhol ruhning yaqinlashayotganini his qildi. Uning badani tirishib, bir necha marta qayt qildi. Uning aytishicha, bunga marhum janob Tokk tirikligida tamakiga qattiq ruju qo‘ygani sabab bo‘lgan, endi esa uning ruhi nikotin bilan to‘yingan emish.

Komissiya a’zolari va Xopp xonim jimgina dumaloq stol atrofidan joy olishdi. Uch daqiqa-yu yigirma besh soniyadan so‘ng Xopp xonim to‘satdan chuqur trans holatiga tushdi va unga shoir Tokkning ruhi kirib keldi. Biz, komissiya a’zolari, yosh bo‘yicha kattalik tartibida Xopp xonimning tanasiga joylashib olgan janob Tokkning ruhiga quyidagi savollarni berdik va quyidagi javoblarni oldik:

Savol: Bu dunyoga yana nima uchun kelding?

Javob: O‘limdan keyingi shuhratni bilish uchun.

Savol: Siz va boshqa ruhlar - nahotki o‘lgandan keyin ham shuhratga tashna bo‘lsangiz?

Javob: Men, har holda, tashna bo‘lmasdan ilojim yo‘q. Lekin men bir kuni uchratgan bir shoir yapon - u o‘limdan keyingi shuhratdan nafratlanadi.

Savol: Bu shoirning ismini bilasanmi? [Bu yerda buyuk yapon shoiri Base (1644-1694) nazarda tutilmoqda]

Javob: Afsuski, men uni unutibman. Faqat uning bitta sevimli she’ri esimda qolgan.

Savol: Bu qanday she’r ekan?

Javob: Eski hovuz. Qurbaqa suvga sakradi. Sukunatdagi shaloplash

Savol: Va sen buni ajoyib asar deb hisoblaysanmi?

Javob: Albatta, men uni yomon deb hisoblamayman. Faqat men "qurbaqa" so‘zini "kappa" so‘zi bilan almashtirib, "sakradi" so‘zi o‘rniga "yarqirab uchdi" iborasini ishlatgan bo‘lardim.

Savol: Nima uchun?

Javob: Biz, kappalar, har qanday san’at asarida kappani topishga intilishimiz tabiiy.

Bu yerda jamiyat raisi janob Pekk suhbatni to‘xtatadi va komissiya a’zolariga ular adabiy munozarada emas, ruhlar bilan muloqot sessiyasida ekanliklarini eslatadi.

Savol: Ruhlar janoblarining hayot tarzi qanday?

Javob: Siznikidan farq qilmaydi.

Savol: Unday bo‘lsa, o‘z joningga qasd qilganingdan afsuslanasanmi?

Javob: Albatta, yo‘q. Agar arvoh hayoti jonimga tegsa, yana qo‘limga to‘pponcha olib, o‘z-o‘zimni tiriltirishga chek qo‘yaman.

Savol: O‘z-o‘zini tiriltirish bilan yakunlash osonmi?

Bu savolga Tokkning arvohi savol bilan javob beradi. Tokkning bu odati uni tirikligida bilgan barchaga ma’lum.

Javob: O‘z joniga qasd qilish osonmi?

Savol: Ruhlar abadiy yashaydimi?

Javob: Umrimizning davomiyligi haqida ko‘plab nazariyalar mavjud va ularning hech biri ishonch uyg‘otmaydi. Shuni unutmaslik kerakki, bizning oramizda ham turli dinlarga e’tiqod qiluvchilar - xristianlar, buddaviylar, musulmonlar, otashparastlar bor.

Savol: Sen qaysi dinga e’tiqod qilasan?

Javob: Men har doim shubha bilan qarovchiman.

Savol: Lekin ruhlarning mavjudligiga shubha qilmayapsan shekilli?

Javob: Ruhlarning mavjudligiga sizdan ko‘ra kamroq ishonaman.

Savol: Bu dunyoyingda do‘stlaring ko‘pmi?

Javob: Mening barcha zamon va xalqlarda kamida uch yuzta do‘stim bor.

Savol: Do‘stlaringning hammasi o‘z joniga qasd qilganmi?

Javob: Aslo unday emas. To‘g‘ri, masalan, o‘z joniga qasd qilishni oqlaydigan Monten mening eng hurmatli do‘stlarimdan biri. Ammo o‘zini o‘ldirmagan o‘sha badbin Shopengauer bilan tanishishni istamayman.

Savol: Shopengauer sog‘lommi?

Javob: Hozirda u o‘zining yangi shogirdi - ruhlar pessimizmi bilan ovora va o‘zini qayta tiklash bilan yakunlash yaxshimi yoki yomonmi, shuni aniqlashga urinmoqda. Aytganday, vabo ham yuqumli kasallik ekanini bilgach, biroz tinchlanganga o‘xshaydi.

Keyin biz, komissiya a’zolari, Napoleon, Konfutsiy, Dostoyevskiy, Darvin, Kleopatra, Shakya Muni, Dante va boshqa mashhur shaxslarning ruhlari haqida savollar berdik. Biroq, afsuski, Tokk ular haqida hech qanday qiziqarli ma’lumot bermadi va o‘z navbatida bizga o‘zi haqida savollar bera boshladi.

Savol: O‘lganimdan keyin men haqimda nimalar deyishyapti?

Javob: Sizni bir tanqidchi "oddiy shoirlardan biri" deb atadi.

Savol: Bu she’rlar to‘plamimni sovg‘a qilmaganim uchun xafa bo‘lganlardan biri. Asarlarimning to‘liq to‘plami nashr etildimi?

Javob: Nashr etilgan, ammo deyarli sotilmayapti, deyishyapti.

Savol: Mualliflik huquqi tushunchasi yo‘qoladigan uch yuz yildan keyin mening asarlarimni millionlab odamlar sotib oladi. Mening ayolim va dugonamga nima bo‘ldi?

Javob: U kitob do‘konining egasi janob Rakka turmushga chiqdi.

Savol: Bechora, u hali Rakkning sun’iy ko‘zi borligini bilmasa kerak. Bolalarimchi?

Javob: Ular davlat yetimxonasida ekan.

Tokk biroz jim qoladi, so‘ng keyingi savolni beradi.

Savol: Mening uyimga nima bo‘ldi?

Javob: Hozir u yerda qaysidir fotografning studiyasi joylashgan.

Savol: Yozuv stolimga-chi?

Javob: Bilmaymiz.

Savol: Stol g‘aladonida ba’zi xatlarni yashirincha saqlardim... Lekin sizlar, janoblar, band odamlar bo‘lganingiz uchun, buning sizlarga aloqasi yo‘q. Endi esa dunyomizga qorong‘ulik cho‘kmoqda va men siz bilan xayrlashishga majburman. Xayr, janoblar, xayr. Xayr, aziz janoblarim.

Uning so‘nggi so‘zlarini aytishi bilan Xopp xonim to‘satdan trans holatidan chiqdi. Biz hammamiz, komissiyaning o‘n yetti a’zosi, samoviy tangri oldida bayon etilgan suhbatning haqqoniyligini qasamyod bilan tasdiqlaymiz. (Izoh: bizning har qanday ishonchga sazovor Xopp xonimimiz mukofot sifatida o‘zi aktrisa bo‘lgan paytida bir kunda ishlab topadigan pulni oldi).

Bu maqolani o‘qiganimdan so‘ng, asta-sekin tushkunlikka tushib, bu mamlakatda qolishni xohlamay qoldim va o‘z dunyomizga, insonlar olamiga qaytish haqida o‘ylay boshladim. Qidirib-qidirib, qachonlardir bu yerga tushib qolgan chuqurlikni topolmadim. Shu orada baliqchi Bagg bir kuni menga suv mamlakatining qaysidir chekkasida kitob o‘qish va nay chalish bilan kunlarini o‘tkazadigan bir keksa kappa tinch va osoyishta yashashini aytib berdi. "O‘sha kappaga murojaat qilib ko‘rsam-chi? - deb o‘yladim. - Balki u menga bu mamlakatdan chiqish yo‘lini ko‘rsatar?" Shu zahotiyoq shahar chetiga yo‘l oldim. Ammo u yerda, kichkina kulbada cholni emas, o‘n ikki yoki o‘n uch yoshlardagi, boshida hali yumshoq likopchasi bor kappa yigitchani ko‘rdim. U nayni sekin chalayotgan edi. Albatta, uyni adashtirib qolganman deb o‘yladim. O‘zimni tekshirib ko‘rish uchun unga Bagg aytgan ismni aytib murojaat qildim. Yo‘q, bu o‘sha keksa kappa ekan.

- Lekin siz yosh bolaga o‘xshaysiz-ku... - g‘o‘ldiradim men.

- Sen bilmasmiding? Taqdir taqozosi bilan onam qornidan oqsoqol bo‘lib chiqdim. Keyin esa tobora yosharib, mana endi o‘g‘il bolaga aylandim. Aslida, tug‘ilganimda kamida oltmish yoshda edim, shuning uchun hozir taxminan bir yuz ellik yoki bir yuz oltmish yoshdaman.

Xonaga nazar tashladim. Ehtimol, kayfiyatim ta’sirida bo‘lsa kerak, bu yerda, oddiy stullar va stollar orasida qandaydir ravshan baxt yoyilib yotgandek tuyuldi.

- Chamasi, siz boshqa kappalarga qaraganda baxtliroq yashayapsiz?

- Shunday bo‘lishi mumkin. Yoshligimda chol edim, keksayganimda esa yosh bo‘ldim. Men keksalarga xos bo‘lgan qondirilmagan istaklardan qurib qolmaganman va yoshlarga xos bo‘lgan shahvoniy ehtiroslarga berilmayman. Har holda, hayotim baxtli bo‘lmasa-da, osoyishta kechgan bo‘lsa kerak.

- Ha, bunday sharoitda hayotingiz osuda bo‘lishi tabiiy.

- Xotirjamlik uchun shuning o‘zi yetarli emas. Butun umrim davomida sog‘lig‘im a’lo darajada bo‘ldi va to‘yib ovqatlanish uchun yetarli mablag‘im bor edi. Lekin, albatta, hayotimdagi eng baxtli holat - bu mening qariya bo‘lib tug‘ilganimdir.

Bir muddat suhbatlashdik. O‘z joniga qasd qilgan Tokk, har kuni shifokor chaqiradigan Ger haqida gaplashdik. Lekin negadir keksa kappaning yuzida bu suhbatlarga hech qanday qiziqish alomati sezilmasdi. Nihoyat so‘radim:

- Boshqa kappalar kabi hayotga bunchalik mehr qo‘ymagan bo‘lsangiz kerak?

Keksa kappa yuzimga tikilib, sekin javob berdi:

- Boshqa kappalar singari men ham onamning qornidan otam mendan bu dunyoga kelishni xohlaysanmi, deb so‘ramaguncha chiqmaganman.

- Men esa bu dunyoga mutlaqo tasodifan kelib qoldim, - dedim. - Unday bo‘lsa, iltimos, bu yerdan qanday chiqib ketish yo‘lini ayting.

- Bu yerdan faqat bitta yo‘l bor.

- Qanaqa?

- Sen bu yerga kelgan yo‘l.

Bu gapni eshitib, sochlarim tikka bo‘ldi.

- Men bu yo‘lni topolmayman, - g‘o‘ldiradim.

Keksa kappa buloq suvidek tiniq ko‘zlari bilan menga tikilib qoldi. Keyin o‘rnidan turib, xonaning burchagiga bordi-da, shiftda osilib turgan arqonni tortdi. Shu zahoti shiftda ilgari men payqamagan yumaloq tuynuk ochildi. Ana shu tuynuk ortida, qarag‘ay va sarv daraxtlari shoxlari ustida katta, musaffo moviy osmonni ko‘rdim. Osmonga esa ulkan kamon o‘qining uchi singari Yarigatake cho‘qqisi ko‘tarilib turardi. Hatto samolyotni ko‘rgan boladek quvonchdan sakrab ketdim.

- Mana, - dedi keksa kappa. - Ketishing mumkin.

Shunday deb u menga arqonni ko‘rsatdi. Lekin bu dastlab menga tuyulganidek oddiy arqon emas, arqon narvon edi.

- Mayli, - dedim men, - ruxsatingiz bilan ketaman.

- Faqat avval yaxshilab o‘ylab ko‘r. Keyin afsuslanib qolmasliging uchun.

- Hechqisi yo‘q, - dedim. - Achinmayman.

Men zinaning pog‘onalariga osilib, ko‘tarila boshladim. Pastga qarasam, uzoqda keksa kappaning boshidagi likopchani ko‘rdim.

Suv odamlari mamlakatidan qaytganimdan so‘ng, ancha vaqtgacha inson terisining hidiga ko‘nikish qiyin bo‘ldi. Axir kappalar bizga qaraganda g‘oyat tozalikni sevishadi-da. Buning ustiga, atrofimda faqat kappalarni ko‘rishga shunchalik o‘rganib qolgandimki, odamlarning yuzlari menga juda xunuk tuyulardi. Ehtimol, siz buni tushunmassiz. Xo‘p, ko‘z va og‘izlar hali bir nav-ku, ammo burunlar menda g‘alati vahima hissini uyg‘otardi. Tabiiy ravishda, dastlabki paytlarda hech kim bilan uchrashmaslikka harakat qilardim. Keyin asta-sekin odamlarga ko‘nika boshladim va yarim yildan so‘ng istalgan joyda bemalol yuradigan bo‘ldim. Faqat suhbat paytida suv odamlari tilidan so‘zlar chiqib ketishi noqulaylik tug‘dirardi. Bu taxminan shunday bo‘lardi:

- Ertaga uyda bo‘lasanmi?

- Qua.

- Nima deding?

- Ha-ha, bo‘laman.

Qaytib kelganimdan bir yil o‘tgach, bir chayqovchilikda xonavayron bo‘ldim va shuning uchun...

Shu yerda doktor S.: "Bu haqda gapirishning keragi yo‘q", dedi. U menga tushuntirdiki, bemor bu haqda gapira boshlashi bilan shunday jazavaga tushadiki, bir nechta qorovul uni jilovlay olmaydi.

Mayli, bu haqda gapirmayman. Xullas, bir chayqovchilikda xonavayron bo‘lgach, yana suv odamlari mamlakatiga qaytishni xohladim. Ha, aynan qaytishni. Ketishni emas, borishni emas, qaytishni. Chunki o‘sha paytga kelib men suv odamlari mamlakatini o‘z vatanim deb his qila boshlagan edim. Uydan sekingina chiqib, Markaziy yo‘nalish poyezdiga o‘tirmoqchi bo‘ldim. Afsuski, politsiya meni ushladi va shu kasalxonaga joyladi. Ammo bu yerda ham bir muddat suv odamlari mamlakatini qo‘msashda davom etdim. Hozir doktor Chak nima bilan mashg‘ul ekan? Faylasuf Magg-chi? Ehtimol, u hamon o‘zining yetti rangli chiroq ostida mulohaza yuritayotgandir. Tumshug‘i chirigan do‘stim talaba Rapp-chi? Bir kuni, xuddi bugungidek tumanli kunda, odatdagidek do‘stlarimni eslab o‘tirgan edim, to‘satdan baliqchi Baggni ko‘rib, hayratdan baqirib yuborishimga sal qoldi. Qachon kirib kelganini bilmayman, lekin u oldimda cho‘qqayib o‘tirar va ta’zim qilib salomlashardi. Biroz o‘zimga kelgach... yig‘ladimmi, kuldimmi, eslay olmayman. Faqat uzoq tanaffusdan keyin birinchi marta suv odamlari tilida qanchalar quvonch bilan gapira boshlaganimni eslayman.

- Eshit, Bagg, bu yerga nima uchun kelding?

- Sizni ko‘rgani. Kasal bo‘lib qolibsiz deb eshitdim.

- Qayerdan bilding?

- Radiodan eshitdim.

- Bu yerga qanday yetib kelding?

- Bu qiyin emas. Tokiodagi daryo va ariqlar biz, kappalar uchun ko‘chalar kabidir.

Shunda men kappalar ham, qurbaqalar singari, amfibiyalar sinfiga kirishini go‘yo endigina bilib qolgandek esladim.

- Axir bu atrofda hech qanday daryo yo‘q-ku.

- To‘g‘ri. Bu yerga suv quvurlari orqali keldim. Bu yerda esa yong‘in o‘chirish jo‘mragini ozgina ochdim...

- Yong‘in o‘chirish jo‘mragini ochdingmi?

- Nima, unutdingizmi, janob? Axir kappalar orasida ham mexaniklar bor-ku.

Kappalar har ikki-uch kunda bir meni ko‘rgani keladigan bo‘lishdi. Doktor S. meni dementia praecox [erta aqliy zaiflik (lotincha)] bilan og‘rigan deb hisoblaydi. Biroq doktor Chak (ochiq gapirganim uchun uzr) menda hech qanday dementia praecox yo‘qligini, aksincha, doktor S.dan boshlab hammangiz dementia praecox bilan og‘riganingizni ta’kidlaydi. Tabiiyki, doktor Chak menikiga kelar ekan, talaba Rapp va faylasuf Magg ham meni yo‘qlab turishadi. Aytgancha, baliqchi Baggdan tashqari, ularning hech biri kunduzi kelmaydi. Ular ikki-uch kishilik guruhlarda kelishadi, doim tunda... oydin kechalarda kelishadi. Mana, kecha kechasi ham oy yorug‘ida shisha zavodi direktori Ger va faylasuf Magg bilan suhbatlashdim. Kompozitor Krabak esa menga skripka chalib berdi. Stol ustidagi qora nilufarlar guldastasini ko‘ryapsizmi? Buni menga kecha kechqurun Krabak sovg‘a qildi...

(Orqamga o‘girildim. Albatta, stolda hech qanday nilufar yo‘q edi. Stol bo‘m-bo‘sh edi.)

Mana bu kitobni menga faylasuf Magg olib keldi. Birinchi she’rlarni o‘qing. Yo‘q, to‘xtang. Siz ularning tilini bilmaysiz-ku. Mayli, o‘zim o‘qib beraman. Bu Takkning yaqinda nashrdan chiqqan to‘la asarlar to‘plamining jildlaridan biri.

(U eski telefon kitobini ochdi va baland ovozda quyidagi she’rlarni o‘qidi:)

Kokos gullari orasida, bambuk tanalarining qa’rida

Budda azaldan e’zozlanadi.

Va qurib qolgan qadimiy anjir daraxti ostida

Charchagan Iso orom oladi.

Xo‘sh, bizga ham hordiq chog‘i kelmadimi,

Hech bo‘lmasa shu yerda, teatr sahnasida?

(Ammo dekoratsiyalar ortiga nazar solsak, u yerda faqat yamoq tushgan matolarni ko‘ramiz, shunday emasmi?)

Lekin men bu shoir kabi tushkun emasman. Kappalar oldimga kelib turganida... Ha, butunlay unutibman, ehtimol, do‘stim sudya Beppni eslarsiz. Xullas, bu kappa ishini yo‘qotdi va chindan ham aqldan ozdi. Aytishlaricha, u hozir suv jonzotlari mamlakatidagi ruhiy kasalliklar shifoxonasida ekan. Agar doktor S. ruxsat berganda, uni bajonidil ko‘rgani borardim.

Akutagava Ryunoske

Qora libosli Madonna | Akutaga Ryunoske

2025-07-27T20:49:16.453Z

Ko‘z yoshlar vodiysida turib, sening marhamatingga iltijo qilamiz... Ey, gunohlarni kechiruvchi va marhamatli, ey, rahmdil va fazilat sohibasi Bibi Maryam!

[Injil]“Ava Mariya” duosi

- Xo‘sh, qanday ekan? - so‘radi Tasiro Mariya Kannon haykalchasini stolga qo‘yarkan.

Mariya Kannon tasvirlangan haykalchalar odatda oq chinnidan yasalgan bo‘lib, Yaponiyada xristianlik ta’qiqlangan davrlarda katoliklar orasida keng tarqalgan edi. Ammo Tasiro menga ko‘rsatgan haykalchaga o‘xshashini muzeylardan yoki to‘plovchilar javonlaridan topish mushkul. Birinchidan, u taxminan o‘ttiz santimetr balandlikda bo‘lib, yuzidan tashqari deyarli butunlay qora yog‘ochdan o‘yilgandi. Bundan tashqari, g‘oyat nozik ishlangan xoch naqshli bo‘yin marjonu oltin va sadaf bilan bezatilgandi. Fil suyagidan yasalgan yuzidagi lablari qizarib ko‘rinardi.

Men qo‘llarimni ko‘ksimda chalishtirib, bu "qora libosli Madonna"ning go‘zal chehrasini sukut saqlab kuzatdim. Uning suyakdan o‘yilgan yuz qiyofasida nimadir g‘alati tuyuldi. Yo‘q, g‘alatimas, balki... Menda u sovuq tabassum bilan boqayotgandek taassurot uyg‘ondi.

- Xo‘sh, fikringiz qanday? - takrorladi Tasiro to‘plovchilarga xos g‘urur bilan jilmayib, nigohini goh menga, goh Mariya Kannonga tashlarkan.

- Noyob namuna! Biroq, sizningcha u biroz vahimali ko‘rinmayaptimi?

- Ha, uning yuzini osoyishta deb bo‘lmaydi. Aytgancha, bu Mariya Kannon bilan bog‘liq g‘alati afsona bor.

- G‘alati afsona? - Men haykalchadan nigohimni uzib, Tasiroga qaradim. U to‘satdan jiddiylashib, stoldagi haykalchani olmoqchi bo‘ldi-yu, ammo darhol joyiga qo‘ydi.

- Ha, bu Madonna baxtsizlik keltiradi, deb hisoblashadi. Mushkul ahvolda yordam so‘rashsa, go‘yo undan-da og‘irroq kulfat yuborarmish.

- Bunday bo‘lishi mumkin emas.

- Shunday bo‘lsa-da, haykalchaning avvalgi egasi bilan xuddi shu holat yuz bergan. – Qovog‘ini solgan Tasiro o‘tirdi va menga stolning narigi tomonidan joy ko‘rsatdi.

- Afsonaning haqiqatligini aytmoqchimisiz? - hayratlanib xitob qildim stulga cho‘karkanman.

Tasiro universitetni mendan ikki yil oldin bitirgan va mashhur advokat edi. Bundan tashqari, men uni bilimdon, zamonaviy va hech qanday g‘ayritabiiy kuchlarga ishonmaydigan odam sifatida bilardim. Agar u g‘alati afsona haqida so‘z ochgan ekan, bu afsona arvohlar haqidagi bema’ni hikoya bo‘lmasligiga ishonch hosil qilish mumkin edi.

- Nahotki rost bo‘lsa? - takrorladim men.

Tasiro shoshilmay trubkasini yoqarkan, javob berdi:

- Hukm chiqarish, albatta, sizning ixtiyoringizda. Ammo men baribir bu Mariya Kannonning o‘tmishi qorong‘u deb o‘ylayman. Agar vaqtingizni ayamasangiz, sizga so‘zlab beraman...

Bu haykalcha menga kelishidan oldin Nigata prefekturasidagi bir shaharchada yashovchi badavlat Inami oilasiga tegishli edi. Haykalcha nafaqat noyob va go‘zal buyum, balki urug‘ga baxt-saodat keltiruvchi homiy ham hisoblangan.

Biz huquqshunoslik fakultetida birga o‘qigan Inami oilasining boshlig‘i xususiy korxonasiga ega, bundan tashqari bank ishlari bilan ham shug‘ullanadi - xullas, ishbilarmon odam. Bir-ikki marta unga ayrim xizmatlar ko‘rsatishimga to‘g‘ri kelgandi. Ehtimol, u menga minnatdorchiligini izhor etmoqchi bo‘lgandir, shu bois bir kuni Tokioga navbatdagi tashrifi chog‘ida Mariya Kannon nomli oilaviy yodgorlikni hadya etdi.

Aynan o‘shanda Inami menga bu afsonani aytib bergan, garchi o‘zi ham mistika yoki la’natlarga ishonmasa-da. U voqeani onasidan qanday eshitgan bo‘lsa, shundayligicha so‘zlab berdi.

Bu voqea kuzda, Inamining onasi Oye o‘n-o‘n bir yoshlarida yuz bergan ekan. Chamasi, imperator Komey hukmronligi nihoyasiga yetay deb qolgan, "qora kemalar" allaqachon Uraga portida turardi. Oyening ukasi sakkiz yashar Mosaku qizamiq bilan og‘ir xastalangan. Ularning ota-onasi bir necha yil oldin, vabo paytida vafot etishgan va o‘shandan beri bolalarni yetmishdan oshgan buvisi tarbiyalagan, shu bois Mosakuni to‘shak tortganda, yolg‘iz beva kampir - Inamining katta buvisi juda tashvishga tushdi. Tabiblarning sa’y-harakatlariga qaramay, bolaning ahvoli tobora og‘irlashdi va bir haftaga yetmay Mosaku o‘lim yoqasiga kelib qoldi.

Bir kuni kechasi Oyening xonasiga to‘satdan buvisi kirib, qizchani uyg‘otdi, zo‘rlab o‘rnidan turg‘izdi va kiyinishni buyurdi. Hali uyqusiragan Oye kimonosini arang kiyib olganida, buvisi uni qo‘lidan ushlab, xira qog‘oz fonus bilan yo‘lni yoritib, gumburdoq yo‘laklar bo‘ylab ular kunduzi ham kamdan-kam kiradigan omborxonaga boshlab ketdi.

Omborxona to‘rida azaldan yong‘indan asrovchi Inari ma’budasining oq yog‘ochdan yasalgan oddiy mehrobi turardi. Buvisi belidan obi kalitini olib, mehrob eshigini ochdi va fonusning xiragina yorug‘ida kimxob parda ortida turgan o‘sha Mariya Kannon ko‘rindi. Oye yarim qorong‘u omborxonada haykalchani ko‘rib, negadir qo‘rqib ketdi va buvisining tizzalarini quchoqlab yig‘lab yubordi. Biroq buvisi, odatiga xilof ravishda, uning ko‘z yoshlariga e’tibor bermay, mehrob oldiga o‘tirdi-da, ehtirom bilan cho‘qinib, Oyega tushunarsiz duolarni o‘qiy boshladi.

O‘n daqiqalardan so‘ng buvisi nihoyat Oyeni quchoqlab, shivirlab yupatuvchi so‘zlar aytib, yoniga o‘tqazdi. So‘ng u yana ibodat qila boshladi - bu safar Oye hammasini tushundi:

- Muqaddas Bibi Maryam, dunyoda menga faqat sakkiz yashar nabiram Mosaku va yonimdagi singlisi Oye qolgan, xolos. Ko‘rib turganingdek, u turmushga chiqish uchun hali juda yosh, agar Mosaku bilan biror falokat yuz bersa, Inami oilasi avlod davomchisiz qoladi. Sendan iltijo qilaman, Mosakuni balo-qazodan asra, uning hayotini saqla! Agar bunga mening e’tiqodim va duolarim yetmasa, iltimos, bu dunyoda o‘zim tirik ekanman, Mosakuning umrini asrab qol. Men qarib qoldim, tez orada ruhim Parvardigorimiz huzuriga boradi... ammo o‘shanda nabiram ulg‘ayib qoladi. Iltimos, biz gunohkorlarga rahm ayla, toki men abadiy orom topgunimcha o‘lim farishtasi Mosakuga qilichini tekkizmasin.

Buvi bevalarcha siniqlikda boshini quyi egib, shu tarzda ibodat qilardi. U ibodatni tugatgach, Oye nihoyat boshini ko‘tarishga jur’at etdi va birdan unga Mariya Kannon lablarini jilmayishga cho‘zgandek tuyuldi. Oye qo‘rquvdan bo‘g‘iq qichqirib, yana buvisining tizzalariga yopishdi. Buvisi esa, aksincha, mamnun ko‘rinardi va nabirasining yelkasini mehribonlik bilan silab, bir necha bor takrorladi:

- Qani, yur uyga. Mariya xonim buvisining duolarini eshitdi.

Ertalab go‘yo duolar ijobat bo‘lgandek, Mosakuning isitmasi tushdi va shu paytgacha behush yotgan bola o‘ziga kela boshladi. Buvimning quvonchini so‘z bilan ta’riflash qiyin edi. Inami onasi buvisining bir vaqtning o‘zida ham kulganini, ham yig‘laganini hech qachon unutmasligini aytardi. Kampir nabirasining uxlab qolganini ko‘rib, bemor bolaga tinimsiz qarashdan charchagani uchun o‘ziga ham dam berishga qaror qildi va odatda o‘z yotoqxonasida yotadigan bo‘lsa-da, bu safar qo‘shni xonadan joy hozirlashni buyurdi.

Shu orada Oye buvisining to‘shagi boshida toshlar bilan o‘ynay boshladi. Buvisi uyqusiz tunlardan so‘ng boshi yostiqqa tekkani zahoti qattiq uxlab qoldi. Taxminan bir soatdan keyin, Mosakuga qarab turgan keksa xizmatkor ayol to‘satdan fusuma to‘sig‘ini sal ochib, hayajon bilan dedi:

- Xonimni tezroq uyg‘oting!

Oye karavotga yaqinlashib, buvisining uyqu kimonosining yengidan bir necha marta tortib chaqirdi:

- Buvi! Buvi!

Ammo har doim juda sergak uxlaydigan kampir, qizaloq qanchalik chaqirmasin, uyg‘onmadi. Shunda xizmatkor ham bo‘layotgan voqeadan hayratlanib, xonaga kirdi va kampirning yuziga bir qarashdayoq es-hushini yo‘qotgandek bo‘ldi; bekasining kimonosiga yopishib, achchiq-achchiq yig‘lay boshladi:

- Voy, xonim! Xonim!

Biroq buvisi qimirlamay yotardi, ko‘zlari ostida esa allaqachon to‘q binafsha rang soyalar paydo bo‘lgandi. Ko‘p o‘tmay fusuma ochilib, rangi oppoq oqarib ketgan boshqa bir xizmatkor ayol mo‘raladi.

- Xonim! Yosh janob... - u titroq ovoz bilan shivirladi.

Bu so‘zlarni eshitib, hatto kichkina Oye ham Mosakuning ahvoli og‘irlashganini tushundi. Buvisi esa hamon ko‘zlarini yumgan holda yotardi, go‘yo uning yonida yig‘layotgan xizmatkorlarni eshitmayotgandek edi.

O‘n daqiqadan so‘ng Mosaku vafot etdi. Mariya Kannon iltimosni so‘zma-so‘z bajardi va buvisi hayotligida Mosakuni o‘ldirmadi.

Hikoyasini tugatgach, Tasiro menga xo‘mrayib qaradi.

- Nima deb o‘ylaysiz? Bu voqea haqiqatmi?

- Hm... Xo‘sh... Rostini aytsam, bilmayman... - men ikkilanib javob berdim.

Tasiro bir muddat jim turdi, so‘ngra o‘chib qolgan trubkasini qayta yoqarkan, dedi:

- Men hammasi aynan shunday bo‘lganiga ishonaman. Ammo bunga Madonna sababchi bo‘lganmi-yo‘qmi, noma’lum... Aytgancha, siz taglikdagi yozuvni o‘qimagan ekansiz. Mana, qarang. U yerda o‘yib yozilgan lotin harflarini ko‘ryapsizmi? "Desine fata deum flecti sperare precando..."(Taqdir yozgan narsani ibodat bilan o'zgartirishga umid qilmang)

Men muqarrar taqdirning timsoli bo‘lib ko‘ringan Mariya Kannonga hayratlanib tikilardim. Qora yog‘ochdan yasalgan Madonnaning go‘zal yuzida nafratli, sovuq tabassum qotib qolgandi.

Agutagava Ryunoske

Maymun | Akutaga Ryunoske

2025-07-21T20:51:38.196Z

O‘shanda men uzoq safardan qaytib, "xangeku" (harbiy kemalarda kadetlarni shunday atashadi) unvoni bilan xayrlashishga tayyor edim. Bu voqea bronenosesimiz pkoshuk portiga kirganining uchinchi kuni, soat uchlarda sodir bo‘ldi. Har doimgidek, ishdan bo‘shatilganlarni qirg‘oqqa chaqirish uchun karnay qattiq chalindi. "Axir bugun o‘ng bortdagilarning qirg‘oqqa tushish navbati-ku, ular esa yuqorigi palubada saf tortib turishibdi!" degan fikr xayolimizdan lip etib o‘tmasdanoq, birdan umumiy yig‘ilish karnayini chalishdi. Umumiy yig‘im hazilakam ish emas. Hech narsaga tushunmay, bir-birimizdan nima bo‘lganini so‘ray-so‘ray yuqoriga yugurdik. Hamma saf tortgach, komandir yordamchisi bizga shunday dedi:

- Keyingi vaqtlarda kemamizda o‘g‘irliklar ro‘y berdi. Xususan, kecha shahardan soatsoz kelganida kimningdir kumush cho‘ntak soati yo‘qolgan. Shuning uchun bugun biz jamoani yalpisiga tintuv qilamiz, shuningdek, shaxsiy buyumlarni ham ko‘zdan kechiramiz.

U bizga taxminan shunday dedi. Soatsoz bilan bo‘lgan voqeani birinchi marta eshitishim, lekin bizda o‘g‘irlik bo‘lganini bilardik: bir unter-ofitser bilan ikki matrosning puli yo‘qolgan edi.

Shaxsiy tintuv bo‘lgach, hamma qip-yalang‘och yechinishga majbur bo‘ldi. Yaxshiyamki, oktyabrning boshi edi, hali yoz bo‘lib qolganga o‘xshaydi, bandargohda chayqalayotgan dengiz to‘lqinlari quyosh nurini qanday yoritayotganini ko‘rishning o‘zi kifoya, yechinish ham unchalik qo‘rqinchli emas. Bir falokat: qirg‘oqqa ko‘ngilxushlik qilmoqchi bo‘lganlardan ba’zilarining cho‘ntaklarida tintuv paytida behayo otkritkalar, saqlanish vositalari topilgan. Ular qayoqqa borishni bilmay, qizarib-bo‘zarib turishardi. Ikki-uch ofitserni kaltaklashgan ko‘rinadi.

Nima bo‘lganda ham, butun komanda olti yuz kishidan iborat bo‘lsa-da, eng qisqa tintuv uchun vaqt kerak. Bu juda g‘alati manzara edi, bundan ham g‘alati manzarani ko‘rmaysan: olti yuz kishi, hammasi yalang‘och, yuqori palubani to‘ldirib turishardi. Yuzlari va qo‘llari qop-qora bo‘lganlari o‘t yoquvchilar edi; o‘g‘irlikda ulardan shubhalangan edilar, endi ular qovoq-tumshuqlarini solib, faqat ichki kiyimda turishardi: agar tintuv qilmoqchi bo‘lsangiz, xohlagan joyingizdan qidiring, deyishardi.

Yuqori palubada bu bo‘tqa pishguncha o‘rta va pastki palubalardagi narsalarni silkita boshlashdi. Hamma lyuklar oldiga kadetlar qo‘yildi, yuqori palubadan pastga oyoq qo‘yilmadi. Meni o‘rta va pastki palubalarda tintuv o‘tkazishga tayinlashdi, men o‘rtoqlarim bilan birga borib, matroslarning yuk xaltalari va sandiqlarini ko‘zdan kechirardim. Harbiy kemada bo‘lgan vaqtimda bunday ish bilan birinchi marta shug‘ullanishim edi, karavotlarni titkilash, buyumlar solingan qoplar turgan tokchalarni titkilash o‘ylaganimdan ko‘ra ancha mashaqqatli bo‘lib chiqdi. Bu orada menga o‘xshagan kadet Makita o‘g‘irlangan buyumlarni topib oldi. Soat ham, pul ham Narasim degan signalchining tortmasida edi. U yerda styuarddan yo‘qolgan sadaf sopli pichoq ham topildi.

"Tarqalish" va shundan keyin darhol "signalchilarga to‘planish" buyrug‘i berildi. Boshqalar, albatta, xursand edilar. Ayniqsa, shubha ostiga olingan o‘t yoquvchilar o‘zlarini baxtiyor his qilishardi. Lekin signalchilar to‘planganda, ular orasida Narasima yo‘q ekan.

Men hali tajribasiz edim va bularning hech birini bilmasdim, lekin aytishlaricha, harbiy kemalarda o‘g‘irlangan narsalar topilib, aybdor topilmagan hollar ko‘p bo‘lgan ekan. Aybdorlar, shubhasiz, o‘z joniga qasd qiladilar, shu bilan birga, o‘ntadan to‘qqizta holatda ular ko‘mir tryumida osiladilar, kamdan-kam hollarda suvga tashlanadilar. Aytganday, kemamizda bir matrosning qornini yorib yuborganini, lekin uni tirik holda topib olib, har holda hayotini saqlab qolishganini hikoya qilishdi.

Bunday voqealar bo‘lib turgani uchun Narasimning g‘oyib bo‘lgani ma’lum bo‘lgach, ofitserlar qo‘rqib ketishdi. Komandir yordamchisining sarosimaga tushib qolganini hali-hali yaxshi eslayman. Aytishlaricha, u o‘tgan urushda chinakam qahramonlik ko‘rsatgan ekan, hozir esa hatto basharasi o‘zgarib, shunchalik hayajonlanib ketibdiki, qarab turib odamning kulgisi qistaydi. Hammamiz nafrat bilan bir-birimizga qaradik. Irodani tarbiyalash to‘g‘risida tinmay gapiradi-yu, o‘zi shunaqa bo‘shashib tursa!

Shu zahotiyoq komandir yordamchisining buyrug‘i bilan butun kema bo‘ylab qidiruv ishlari boshlandi. Bu yerda hammani allaqanday yoqimli hayajon chulg‘ab oldi. Xuddi yong‘inni tomosha qilish uchun yugurayotgan tomoshabinlarga o‘xshaydi. Politsiyachi jinoyatchini qo‘lga olish uchun yo‘lga chiqqanida, u qarshilik ko‘rsatadi degan xavotir doimo paydo bo‘ladi, ammo harbiy kemada bunday bo‘lishi mumkin emas. Loaqal shuning uchunki, biz bilan matroslar o‘rtamizda oliy va quyi tabaqalarga ajratishga qat’iy rioya qilinardi - bu shu qadar qat’iy ediki, buni oddiy fuqaro ham tushunmasdi, subordinatsiya esa buyuk kuch edi. Qiziqishga berilib, pastga yugurib tushdik.

Xuddi shu daqiqada Makita ham pastga yugurib tushdi va u ham dahshatli darajada qiziqarli ko‘rinishda, yelkamga orqadan urib dedi:

- Ey, maymunni qanday tutganimiz esimga tushdi.

- Hechqisi yo‘q, bu maymun o‘shanchalik chaqqon emas, hamma narsa joyida bo‘ladi.

- Bilasanmi, agar biz xotirjam bo‘lib qolsak, bunisini ham qo‘ldan chiqarib yuboramiz - qochib ketadi.

- Qochsa qochsin. Maymun degani - maymun-da.

Shunday qilib, hazil-mutoyiba qilishib, pastga tushib bordik. Gap dunyo bo‘ylab suzish paytida komendorimiz Avstraliyada kimdandir sovg‘a sifatida olgan maymun haqida borardi. Vilgelmsgafenga kirishdan ikki kun oldin u kapitanning soatini o‘g‘irlab, qayoqqadir g‘oyib bo‘ldi va kemada to‘s-to‘polon ko‘tarildi. Buning sababi qisman uzoq suzish paytida hammaning zerikishdan qiynalishi edi. Shaxsan bu ishga aloqador komendorni aytmasa ham, biz hammamiz ish kiyimida kemani tintuv qilishga tushdik - pastki qismidan, o‘choqxonadan tortib, yuqoriga, artilleriya minoralarigacha, xullas, aql bovar qilmas g‘ala-g‘ovur boshlandi. Buning ustiga kemada boshqa ko‘plab hayvonlar va qushlar ham bor edi, kimningdir sovg‘asi, kimningdir xaridi, shuning uchun biz kemada yugurib yurganimizda itlar oyoqlarimizdan tishlar, pelikonlar qichqirar, arqonlarga osilgan qafaslardagi to‘tiqushlar aqldan ozgandek qanotlarini patirlatar edi - xullas, hammasi xuddi sirkdagi yong‘in paytidagidek edi. Aynan shu paytda la’nati maymun to‘satdan qayerdandir yuqori palubaga sakrab chiqdi-da, panjasidagi soat bilan machtaga chiqmoqchi bo‘ldi. Biroq machtada bir necha matros ishlayotgan edi va ular, tabiiyki, uni o‘tkazib yuborishmadi. Ulardan biri uning bo‘ynidan ushlab oldi va maymunni qiynalmay tutib olishdi. Soat, oynasi singanini hisobga olmaganda, deyarli shikastlanmagan edi. Komendorning taklifi bilan maymun ikki kunga ochlik bilan jazolanadigan bo‘ldi. Lekin qiziq joyi shundaki, komendorning o‘zi bunga chidab turolmadi va muddat tugamasdanoq maymunga sabzi bilan kartoshka berdi. "Maymun bo‘lsa ham, uni shunchalik ma’yus ko‘rib, baribir rahmim keldi," derdi u. Bu, aytaylik, bevosita ishga taalluqli emas, lekin Narasimani izlashga kirishar ekanmiz, xuddi o‘shanda maymunni quvgan paytimizda bo‘lgani kabi ahvolga tushdik.

Men birinchi bo‘lib palubaga chiqdim. Pastki palubada esa, bilganingizdek, doim noxush qorong‘ilik hukm suradi. Faqat silliqlangan metall qismlar va bo‘yalgan temir listlar xira yaltiraydi. Xuddi bo‘g‘ilayotgandek bo‘lasan - nafas olish mushkul. Shu qorong‘ilikda ko‘mir tryumi tomon bir necha qadam tashladim va kutilmaganda qichqirib yuborishimga sal qoldi: tryumga kiraverishda gavdaning yuqori yarmi ko‘rindi. Chamasi, kimdir ensiz lyukdan tryumga kirmoqchi bo‘lib, oyoqlarini pastga tushirgan edi. Turgan joyimdan uning kimligini ajrata olmadim, chunki boshi quyi egilgan, faqat ko‘k matroscha kiygan yelkalari va furajkasi ko‘rinardi. Buning ustiga g‘ira-shirada faqat uning qorasi ko‘zga tashlanardi. Biroq men beixtiyor uning Narasima ekanini fahmladim. Demak, u o‘zini o‘ldirish uchun tryumga tushmoqchi edi.

Meni g‘alati bir hayajon chulg‘ab oldi, butun vujudimda qon qaynab, ifodalab bo‘lmas yoqimli hayajon qamrab oldi. Uni qanday tasvirlasam ekan? - xuddi qo‘lida miltiq bilan o‘ljasini poylab turgan ovchiga o‘xshardi. O‘zimni yo‘qotib, Narasimaning oldiga yugurdim-da, o‘ljasiga tashlangan ovchi itdan ham chaqqonroq, ikki qo‘lim bilan uning yelkalaridan mahkam ushlab oldim.

- Narasima!

Men bu ismni hech qanday haqorat va so‘kishsiz qichqirib aytdim, ovozim esa g‘alati titrab chiqdi. Aytishning hojati yo‘qki, bu haqiqatan ham aybdor Narasima edi.

Narasima qo‘llarimdan chiqishga ham urinmay, hamon lyukdan beligacha ko‘rinib turgan holda, sekin boshini ko‘tarib, menga qaradi. "Sekin" deyish yetarli emas. Bu shunday "sekin" ediki, go‘yo barcha kuch-quvvat tugab, endi sekin bo‘lmaslikning iloji yo‘qdek edi. Bu "sekin"da muqarrarlik yashiringan edi, boshqa hech narsa qolmaganda, qochishga joy yo‘q qolganda, bu "sekin" bo‘ron o‘tib ketgach, so‘nggi kuchlari bilan avvalgi holatiga qaytishga urinayotgan yarim uzilgan yelkanga o‘xshardi. Kutilgan qarshilik ko‘rsatilmaganidan beixtiyor hafsalam pir bo‘ldi va bundan battar asabiylashib, bu "sekin" ko‘tarilgan yuzga tikilib qoldim.

Bunday chehrani boshqa hech qachon ko‘rmaganman. Iblis ham unga qarab yig‘lab yuborgan bo‘lardi - yuzi shunaqa edi! Hatto shu so‘zlarimdan keyin ham, siz bu chehrani ko‘rmaganlar, uni tasavvur qila olmaysiz. Ehtimol, men sizga bu yosh to‘la ko‘zlarni tasvirlab bera olarman. Balki siz uning irodasiga bo‘ysunmay qolgan og‘iz mushaklari qanday titraganini taxmin qila olarsiz. O‘sha ter bosgan, tuproqdek kulrang chehraning o‘zini men bemalol tasvirlay olaman. Ammo bularning barchasidan hosil bo‘lgan ifoda, bu dahshatli ifodani hech bir yozuvchi tasvirlab berolmaydi. Siz uchun, yozuvchi uchun, men o‘z ta’rifimni shu yerda xotirjamlik bilan tugataman. Bu ifoda yuragimni yashin urganday kuydirib yuborganini his qildim - matrosning yuzi meni qattiq larzaga soldi.

- Ablah! Senga bu yerda nima kerak? - dedim.

Va birdan mening so‘zlarim xuddi "ablah" - men o‘zimdek eshitildi. "Ablah, senga bu yerda nima kerak?" degan savolga nima ham javob bera olardim? "Men bu odamni jinoyatchiga aylantirmoqchiman," deb kim bemalol ayta olardi? Bunday basharaga qarab turib, kim bunday qila olardi? Hozir sizga hikoya qilayotganimdek, bu uzoq davom etganga o‘xshaydi, lekin aslida bu o‘z-o‘zini ayblashlarning barchasi bir soniyada xayolimdan o‘tdi. Xuddi shu lahzada qulog‘imga eshitilar-eshitilmas, ammo aniq-tiniq: "Uyalyapman," degan so‘zlar chalindi.

Obrazli qilib aytganda, bu so‘zlarni menga o‘z yuragim shivirlagan, deyishim mumkin. Ular asablarimga igna sanchgandek ta’sir qildi. Men ham Narasimaga o‘xshab "uyalib ketdim" va o‘zimizdan yuqoriroq turgan bir narsa oldida bosh egishni istadim. Narasimaning yelkasiga yopishgan barmoqlarimni bo‘shatib, xuddi qo‘lga tushgan jinoyatchidek, tryumdagi lyuk tepasida ma’nosiz tikilib qoldim.

Qolganini mening hikoyamsiz ham tasavvur qila olasiz. Narasimani darhol karserga qamab, ertasi kuni Uragadagi harbiy qamoqxonaga jo‘natishdi. Bu haqda gapirgim kelmaydi-yu, lekin u yerda mahbuslar ko‘pincha "yadro tashishga" majbur etiladi. Bu degani, ular og‘irligi o‘n to‘qqiz kilo keladigan cho‘yan sharlarni kun bo‘yi bir joydan ikkinchi joyga, bir necha metr nariga tashib yurishlari shart. Xullas, qiynoqlar haqida gapiradigan bo‘lsak, mahbuslar uchun bundan og‘irroq narsa yo‘q. Esimda, Dostoyevskiyning siz bir paytlar menga o‘qishga bergan "O‘lik uydan maktublar" asarida aytilishicha, agar mahbusni chelakdan chelakka ko‘p marta suv quyishga majbur qilsangiz, bu befoyda ishdan u albatta o‘zini o‘ldiradi. U yerdagi mahbuslar haqiqatan ham shunday ish bilan band bo‘lgani uchun, ular orasida o‘zini o‘ldiruvchilar yo‘qligiga hayron qolish kerak. Mana shu yerga men qo‘lga tushirgan o‘sha signalchi - sepkil bosgan, qo‘rqoq, yuvoshgina odam tushib qoldi...

Kechqurun kadet o‘rtoqlarim bilan kema borti yonida turib, qorong‘ida erib borayotgan portni kuzatayotganimda, Makita yonimga kelib, hazillashib dedi:

- Maymunni tiriklayin qo‘lga tushirganing sening xizmating.

U meni ich-ichimdan buning bilan faxrlanadi, deb o‘ylagan bo‘lsa kerak.

- Narasima - odam. U maymun emas, - dedim keskin ohangda va bortdan uzoqlashdim.

Qolganlar, tabiiyki, hayron bo‘lishdi: biz Makita bilan kadetlar korpusidayoq do‘st edik, hech qachon janjallashmagan edik.

Kemaning quyrug‘idan tumshug‘igacha yurib borarkanman, Narasimadan xavotirlangan komandir yordamchisining sarosimaga tushganini iliq tuyg‘ular bilan esladim. Biz signalchiga xuddi maymunga qaragandek munosabatda bo‘lardik, u esa unga odamga o‘xshab achinardi. Biz ahmoqlar esa uni mensimay nafratlanardik - aql bovar qilmaydigan tentaklik! Ko‘nglim g‘ash bo‘lib, boshimni quyi soldim. Keyin yana qorong‘i paluba bo‘ylab, iloji boricha sekinroq yurishga harakat qilib, kemaning burnidan quyrug‘iga qarab yura boshladim. Nazarimda, Narasima karserda mening dadil qadam tashlayotganimni eshitib, xafa bo‘lib qoladigandek edi.

Ma’lum bo‘lishicha, Narasima ayollar tufayli o‘g‘rilik qilgan ekan. Uni qancha muddatga hukm qilishganini bilmayman. Har holda u bir necha oy panjara ortida o‘tirdi: chunki maymunni kechirish va jazodan ozod qilish mumkin, odamni esa kechirib bo‘lmaydi.

Akutaga Ryunoske

Zoili tarozisi | Akutagava Ryunoske

2025-07-16T19:20:18.156Z

Men paroxod salonining o‘rtasidagi stolda, qandaydir g‘alati odamning ro‘parasida o‘tiribman.

To‘xtang! Men paroxod saloni deyapman-u, lekin bunga ishonchim komil emas. Garchi deraza ortidagi dengiz va butun sharoit shunday taxmin qilishga undasa-da, bu oddiy xona bo‘lishi ham mumkin deb o‘ylayman. Yo‘q, baribir bu paroxod saloni! Aks holda bunday chayqalmasdi. Men Kinosita Mokutaro emasman va chayqalish balandligini santimetrigacha aniq ayta olmayman, ammo chayqalish bor, albatta. Agar menga ishonmasangiz, deraza ortida ufq chizig‘ining goh ko‘tarilib, goh tushib borayotganiga qarang. Osmon bulutli, dengiz bo‘ylab yashil loyqa keng yoyilgan, biroq dengiz loyqasi kulrang bulutlar bilan qo‘shiladigan chiziq tebranuvchi ip kabi illyuminator doirasini kesib o‘tadi. Loyqalar orasidan mayin uchib o‘tayotgan, osmon bilan bir xil rangdagi jonzotlar esa, ehtimol, baliqchilar bo‘lsa kerak.

Endi esa ro‘paramdagi g‘alati odamga qaytaman. U yaqinni ko‘rolmaydiganlar uchun mo‘ljallangan kuchli ko‘zoynagini burniga surib, zerikkan qiyofada gazetaga tikilgandi. Uning soqoli qalin, iyagi to‘rtburchak, men uni qayerdadir ko‘rganman, lekin qayerda ekanini sira eslay olmayapman. Uzun, paxmoq sochlariga qarab uni yozuvchi yoki rassom deb o‘ylash mumkin edi. Biroq uning jigarrang kostyumi bu taxminga to‘g‘ri kelmaydi.

Bir muddat men bu odamga zimdan qarab turdim va ryumkadan yevropacha aroqni mayda-mayda ho‘plab ichdim. Zerikib ketdim, u bilan gaplashgim kelib ketdi, lekin uning nihoyatda befarq ko‘rinishi tufayli hamon jur’at etolmasdim.

To‘satdan iyagi to‘rtburchak janob oyoqlarini cho‘zib, esnashni bosib turganday gapirdi:

- Zerikarli! - Keyin ko‘zoynagi ostidan menga bir qarab qo‘ydi-da, yana gazetaga yopishdi. Shu lahzada u bilan qayerdadir uchrashganimga deyarli ishonch hosil qildim.

Salonda ikkalamizdan boshqa hech kim yo‘q edi.

Bir ozdan so‘ng bu g‘alati odam yana tilga kirdi:

- Oh, zerikarli! - Bu safar u gazetani stolga tashlab, mening aroq ichishimga parishonxotir qaray boshladi. Shunda men:

- Bir qadah ichmaysizmi? - deb so‘radim.

- Rahmat... - U "ha" ham, "yo‘q" ham demay, yengilgina bosh irg‘adi. - Juda zerikarli! Yetib borguncha jon berib qo‘yasan kishi.

Uning fikriga qo‘shildim.

- Zoiliya tuprog‘iga qadam qo‘ygunimizcha bir haftadan ko‘proq vaqt o‘tadi. Paroxod jonimga tegib ketdi.

- Nima dedingiz? Zoiliyami?

- Ha, Zoiliya respublikasi.

- Zoiliya degan mamlakat bormi o‘zi?

- Tan olaman - hayron qoldim! Siz Zoiliyani bilmaysizmi? Kutmagandim. Qayerga bormoqchi ekaningizni bilmayman-u, lekin bu paroxod odatdagi eski yo‘nalish bo‘yicha faqat Zoiliya portiga kiradi.

Men dovdirab qoldim. Aslini olganda, bu paroxodga nima uchun chiqqanimni ham bilmasdim. "Zoiliya" degan nomni esa ilgari sira eshitmagandim.

- Shunaqami?..

- Albatta-da! Zoiliya qadimdan mashhur mamlakat. Bilasizmi, Gomerni aynan shu yurtning bir olimi shafqatsiz haqoratlagan. Hozirgacha Zoiliya poytaxtida uning sharafiga ajoyib xotira lavhasi saqlanib qolgan.

Uning tashqi ko‘rinishidan aslo kutmagan bilimdonligidan hayratda qoldim.

- Demak, bu juda qadimiy davlat ekan-da?

- Ha, juda qadimiy! Afsonalarga ko‘ra, bu mamlakatda dastlab faqat qurbaqalar yashagan, ammo Afina-Pallada ularni odamlarga aylantirgan. Shu bois ba’zilar Zoiliya aholisining ovozi qurbaqaning vaqillashiga o‘xshashini ta’kidlashadi. Aslida, bu unchalik ishonchli emas. Chamasi, solnomalarda Zoiliya haqidagi eng qadimgi ma’lumot Gomerga qarshi chiqqan qahramon bilan bog‘liq.

- Demak, hozir ancha madaniy mamlakat ekan-da?

- Shubhasiz. Masalan, poytaxt Zoiliyadagi universitet, unda eng sara olimlar to‘plangan, dunyoning eng nufuzli universitetlaridan qolishmaydi. Darhaqiqat, o‘sha yerdagi professorlar tomonidan yaqinda ixtiro qilingan qiymat o‘lchagich dunyoning eng so‘nggi mo‘jizasi sifatida tan olingan. Biroq, buni "Zoiliya xabarnomasi"dan eshitganman, xolos.

- "Qiymat o‘lchagich" nima o‘zi?

- Aynan: qiymatni o‘lchaydigan qurilma. To‘g‘ri, u asosan romanlar yoki rasmlarning qiymatini o‘lchash uchun qo‘llaniladi.

- Qanday qiymatni?

- Asosan badiiy qiymatni. Ammo u boshqa turdagi qiymatlarni ham o‘lchay oladi. Zoiliyada mashhur ajdod sharafiga bu qurilma Zoili tarozisi deb nomlangan.

- Siz uni ko‘rganmisiz?

- Yo‘q. Faqat "Zoiliya xabarnomasi"dagi rasmlarda... Tashqi ko‘rinishidan u oddiy tibbiy tarozidan farq qilmaydi. Odatda odam turadigan platformaga kitoblar yoki rasmlar qo‘yiladi. Ramalar va muqovalar o‘lchovlarga biroz xalaqit beradi, lekin keyin ularga tuzatish kiritiladi, shuning uchun hammasi joyida.

- Qulay narsa ekan!

- Juda qulay. Aytish mumkinki, madaniyat quroli! - Iyagi to‘rtburchak odam cho‘ntagidan papiros olib, og‘ziga qistirdi. - Bu narsa ixtiro qilinganidan beri it go‘shtini qo‘y go‘shti deb sotadigan barcha yozuvchi va rassomlarga qopqoq yopildi. Chunki qiymatning hajmi raqamlarda aniq ko‘rsatiladi. Zoiliya xalqi juda oqilona ish tutib, bu qurilmani darhol bojxonalarga o‘rnatdi.

- Nega endi?

- Chunki chet eldan olib kelinayotgan barcha qo‘lyozma va rasmlar shu qurilmada tekshiriladi va qiymatsiz buyumlarni olib kirishga ruxsat berilmaydi. Aytishlaricha, yaqinda bir vaqtning o‘zida Yaponiya, Angliya, Germaniya, Avstriya, Fransiya, Rossiya, Italiya, Ispaniya, Amerika, Shvetsiya, Norvegiya va boshqa mamlakatlardan keltirilgan buyumlar tekshirilgan va ochig‘ini aytganda, yapon buyumlari uchun natija uncha yaxshi bo‘lmagan ko‘rinadi. Vaholanki, bizning nazar bilan qaraganda, Yaponiyada yaxshigina yozuvchi va rassomlar bor...

Shu suhbat paytida eshik ochilib, qo‘ltig‘ida bir dasta gazeta bo‘lgan qora tanli yigit kirib keldi. U yengil to‘q ko‘k kostyum kiygan chaqqon yigit edi. U indamay gazetalarni stolga qo‘ydi-da, eshik ortida g‘oyib bo‘ldi.

To‘rtburchak iyakli kishi sigarasining kulini qoqib, gazetani ochdi. Bu "Zoiliya xabarnomasi" deb atalgan, g‘alati mixsimon belgilar bilan to‘ldirilgan nashr edi. Bunday g‘alati yozuvni o‘qiyotgan bu odamning bilimdonligidan yana hayratga tushdim.

- Hamon faqat Zoili tarozisi haqida yozishyapti, - dedi u gazetaga ko‘z yugurtirib. - Ana, o‘tgan oyda Yaponiyada chiqqan hikoyalarning qiymati e’lon qilinibdi! Hatto muhandis-o‘lchovchilarning hisobotlari ham ilova qilingan.

- Kumening familiyasi uchraydimi? - deb so‘radim do‘stimdan xavotirlanib.

- Kume? "Kumush tanga" hikoyasi bo‘lsa kerak? Bor ekan.

- Xo‘sh, qanday? Uning qiymati qanday?

- Hech narsaga arzimaydi! Birinchidan, uning yozilishiga inson hayoti ma’nosiz ekanligi haqidagi kashfiyot turtki bo‘lgan. Bundan tashqari, hamma narsadan xabardor bilimdonning nasihatgo‘ylik ohangi butun asarning qiymatini tushirib yuborgan.

Ko‘nglim g‘ash bo‘ldi.

- Kechirasiz, juda afsusdaman, - iyagi to‘rtburchak odam istehzoli jilmaydi, - lekin sizning "Trubka"ngiz ham tilga olinibdi.

- Nima deb yozishibdi?

- Deyarli xuddi shunday. Unda umumiy gaplardan boshqa hech narsa yo‘q emish.

- Hm!..

- Yana bir gap: "Bu yosh yozuvchi haddan tashqari sermahsul..."

- Voy-bo‘!..

O‘zimni juda noqulay, hatto ahmoqdek his qildim.

- Faqat siz emas, har qanday yozuvchi yoki rassom ham, agar o‘lchagichga duch kelsa, qiynaladi: bu yerda hech qanday aldov o‘tmaydi. U o‘z asarini qanchalik maqtamasin, o‘lchagich haqiqiy qiymatni ko‘rsatadi va hammasi barbod bo‘ladi. Albatta, do‘stlarning hamjihatlikdagi maqtovlari ham hisoblagich ko‘rsatkichlarini o‘zgartira olmaydi. Xullas, ishga o‘tirib, chinakam qiymatga ega bo‘lgan asarlar yozishni boshlashingizga to‘g‘ri keladi!

- Xo‘sh, o‘lchov asbobining baholari to‘g‘ri ekanligi qanday aniqlanadi?

- Buning uchun taroziga biror durdonani qo‘yish kifoya. Mopassanning "Hayot" asarini qo‘ysangiz - ko‘rsatkich darhol eng yuqori qiymatni ko‘rsatadi.

- Shunchaki shumi?

- Ha, shunday.

Men jim qoldim: suhbatdoshimning miyasi nazariy fikrlashga unchalik moslashmagandek tuyuldi. Biroq menda yana bir savol paydo bo‘ldi.

- Demak, Zoiliya san’atkorlari yaratgan asarlar ham o‘lchov asbobida tekshiriladimi?

- Bu Zoiliya qonuni bilan taqiqlangan.

- Nima sababdan?

- Taqiqlashga majbur bo‘lishgan, chunki Zoiliya xalqi bunga rozi emas: Zoiliya azaldan respublika. "Vox populi - vox dei" ["Xalq ovozi - Xudoning ovozi" (lotincha)] - bu ularda so‘zma-so‘z amal qilinadi. - To‘rtburchak iyakli odam g‘alati jilmaydi. - Mish-mishlarga ko‘ra, ularning asarlari o‘lchov asbobiga tushganda, ko‘rsatkich eng past qiymatni ko‘rsatgan ekan. Shunday bo‘lgach, ular yo o‘lchov asbobining to‘g‘riligini, yo o‘z asarlarining qimmatini inkor etish tanloviga duch kelishgan, ammo ikkalasi ham ularga ma’qul kelmagan. Lekin bu shunchaki mish-mish, xolos.

Shu lahzada kema qattiq chayqaldi va to‘rtburchak iyakli odam bir zumda stuldan dumalab ketdi. Uning ustiga stol ag‘darildi. Aroq shishasi va qadahlar ag‘anadi. Gazetalar uchib ketdi. Deraza ortidagi ufq g‘oyib bo‘ldi. Singan likopchalarning jarangi, ag‘darilgan stullarning gumburlashi, kemaga yopirilgan to‘lqinning shovqini. Halokat! Bu halokat! Yoki suv osti vulqonining otilishi...

O‘zimga kelganimda, xonamda tebranma kresloda o‘tirganimni ko‘rdim; ma’lum bo‘lishicha, Sent Jon Ervinning "Tanqidchilar" [St. John Ervine, "The Critics" (inglizcha)] pyesasini o‘qiyotib mudrab qolgan ekanman. O‘zimni kemada his qilishim ehtimol kreslo yengil tebranayotgani tufayli bo‘lsa kerak.

To‘rtburchak iyakli odamga kelsak... ba’zida u menga Kume bo‘lib tuyuladi, ba’zida esa unday emas. Hanuzgacha aniq bilmayman.

Akutagava Ryunoske

Tamaki va shayton | Akutagava Ryunoske

2025-07-14T22:54:00.869Z

Qadim zamonlarda Yaponiyada tamaki haqida hech qanday tushuncha bo‘lmagan. Solnomalarning guvohlik berishicha, u mamlakatimizga qachon kirib kelgani to‘g‘risidagi ma’lumotlar juda ziddiyatlidir. Ba’zilarida bu voqea Keyte yillarida, boshqalarida esa Temmon yillarida sodir bo‘lgani aytiladi. Biroq, Keytening o‘ninchi yiliga kelib, mamlakatimizda tamaki, chamasi, hamma joyda yetishtirilayotgan edi. Tamaki barglarini chekish o‘sha paytda qanchalik odat tusiga kirganini Bunroku yillaridagi mashhur qo‘shiqcha tasdiqlaydi:

Senga bir gap aytaman!

Qarta o‘ynash endi man,

Tamaki ham chekish man!

Lavhachaga Tabibcha

ism yozdi Xitoycha

Yaponiyaga tamakini kim olib kelgan? Bu kimning ishi? Tarixchilar - ha, ular bir ovozdan javob berishadi: yo portugallar, yo ispanlar. Ammo bu savolga boshqa javoblar ham bor. Ulardan biri o‘sha davrlardan saqlanib qolgan afsonada keltirilgan. Bu afsonaga ko‘ra, Yaponiyaga tamakini qayerdandir shayton olib kelgan. Va bu iblis qandaydir katolik ruhoniysi (ehtimol, avliyo Fransisk) bilan birga Yaponiyaga kirib kelgan.

Ehtimol, xristian diniga e’tiqod qiluvchilar meni o‘z ruhoniylariga tuhmat qilishda ayblashar. Shunday bo‘lsa-da, aytishga jur’at etamanki, tilga olingan afsona haqiqatga juda o‘xshaydi. Nima uchun? O‘zingiz o‘ylab ko‘ring, agar Yaponiyaga janubiy yovvoyilarning xudosi bilan birga janubiy yovvoyilarning shaytoni ham kirib kelayotgan bo‘lsa, tabiiyki, yaxshilik bilan birga bizga Yevropadan yomonlik ham kirib keladi.

Men tamakini Yaponiyaga iblis olib kelganini isbotlay olmasam kerak. Biroq, Anatol Frans yozganidek, iblis bir tup rezeda yordamida qandaydir qishloq ruhoniysini yo‘ldan urishga muvaffaq bo‘lgan. Aynan shu oxirgi holat meni tamaki va shayton haqidagi hikoya mutlaqo yolg‘on ekanligiga shubha qilishga majbur qildi. Darvoqe, agar u baribir yolg‘on bo‘lib chiqsa, bu yolg‘onda ozgina bo‘lsa-da haqiqatni ko‘rmagan odam qanchalar adashgan bo‘lardi. Shuning uchun ham tamakining yurtimizga qanday kirib kelgani haqida hikoya qilishga jur’at etdim.

O‘n sakkizinchi yili Temmon nomli iblis, missionerga aylanib, Fransisk Ksavega hamroh bo‘lib, uzoq dengiz safarini eson-omon bosib o‘tdi va Yaponiyaga yetib keldi...

U missionerga quyidagicha aylandi: Bir kuni qora kema Amakava yaqinidami yoki boshqa biror joyda to‘xtaganida, missionerlardan biri qirg‘oqqa tushmoqchi bo‘ldi. Bundan bexabar kemachilar usiz yo‘lga chiqib ketdilar. Xuddi shu payt kemada nima bo‘layotganini hidlab, dumini kemaning reysiga ilib, boshi bilan pastga osilgan iblisimiz orqada qolgan odam qiyofasiga kirib, avliyo Fransiskka jon-jahdi bilan xizmat qila boshladi. Doktor Faust huzuriga qip-qizil plash kiygan gusar bo‘lib kelgan maestro uchun bu arzimas ish edi...

Biroq u bizning yurtimizga kelgach, ko‘rganlari Yevropada bo‘lganida Marko Poloning "Xotiralar"ida o‘qigan narsalariga sira ham to‘g‘ri kelmasligiga ishonch hosil qildi.

Masalan, "Xotiralar"da Yaponiyada oltin mo‘l-ko‘l deyilgan bo‘lsa-da, iblis atrofga qanchalik sinchkovlik bilan qaramasin, oltinni ko‘rmadi. Shunday ekan, deb o‘yladi u, muqaddas xochni sekin qirib, oltinga aylantiraman - hech bo‘lmasa shu bilan kelajakdagi izdoshlarni yo‘ldan ozdiraman.

Yana "Xotiralar"da yaponlar marvarid kuchi yoki shunga o‘xshash narsa orqali o‘liklarni tiriltirish sirini bilishlari aytilgan edi. Afsus! Bu yerda ham Marko Polo aldagan ko‘rinadi. Agar bu ham yolg‘on bo‘lsa, har bir quduqqa tupurish bilan dahshatli kasallik tarqaladi va odamlar cheksiz azob-uqubatlardan bu jannatni unutadilar.

Avliyo Fransiskning orqasidan ergashib, atrofni mamnun nigoh bilan ko‘zdan kechirar va quvonch bilan jilmayar ekan, iblis o‘zicha shunday o‘ylardi.

To‘g‘ri, uning rejasida qandaydir kamchilik bor edi. Hatto u, iblis ham bunga bas kelolmasdi. Gap shundaki, Fransisk Ksave hali o‘z va’zlarini boshlashga ulgurmagan, demak, hali yangi e’tiqod qiluvchilar paydo bo‘lmagan, shu sababli iblisning hozircha munosib raqibi yo‘q, boshqacha aytganda, vasvasaga soladigan kishisi yo‘q edi. Ming marta iblis bo‘lsang ham, tushkunlikka tushadigan holat! Eng muhimi, u birinchi, eng zerikarli vaqtni qanday o‘tkazishni tasavvur ham qilolmasdi.

U ancha o‘ylab, oxiri dehqonchilik bilan shug‘ullanishga qaror qildi. Uning quloqlarida turli xil o‘simliklar va gullarning urug‘lari saqlanardi; u bularni Yevropadan jo‘nashdan oldin tayyorlab qo‘ygandi; yaqin atrofdan bir parcha yerni ijaraga olish qiyin emasdi. Buning ustiga avliyo Fransiskning o‘zi bu mashg‘ulotni juda munosib deb topdi. Avliyo, albatta, xizmatkorining Yaponiyada qandaydir shifobaxsh o‘simlik yetishtirmoqchi ekaniga shubha qilmasdi.

Iblis darhol kimningdir ketmonini olib, yo‘l yoqasidagi dalani zo‘r berib chopishga kirishdi.

Bahorning ilk kunlari edi, yerni qalin tuman qoplagan, olisdagi qo‘ng‘iroq ovozi cho‘zilib, uyqu keltirardi. Bu yerdagi qo‘ng‘iroqlar g‘arbda iblis o‘rganib qolgan, miyani zirqiratadigan qo‘ng‘iroqlardan farqli o‘laroq, ohangdor va mayin jaranglardi. Ammo iblis bu yerlarning osoyishtaligiga berildi, ko‘ngli yumshadi deb o‘ylasangiz, ehtimol, yanglishgan bo‘lardingiz.

Budda qo‘ng‘irog‘i uni bir paytlar avliyo Pavel qo‘ng‘irog‘idan ham ko‘proq norozi qilib, aftini burishtirdi va u yanada g‘ayrat bilan dalani yumshatishda davom etdi. Bu sokin qo‘ng‘iroq sadolari, tog‘ cho‘qqilaridan bir maromda tushadigan quyosh nurlari yurakni g‘alati tarzda yumshatardi. Bu yerda nafaqat yaxshilik qilish istagi yo‘qolardi, balki yomonlik qilish xohishi ham butunlay yo‘q bo‘lardi! Yaponlarni yo‘ldan urish uchun shuncha uzoq yo‘l bosib kelish kerak edimi?!

Shuning uchun ham doimo mehnatdan jirkanib kelgan iblis - hatto singlisi Ionna ham unga "Kaftlaringda qadoq yo‘q" deya ta’na qilardi - endi ketmonni zo‘r berib silkitardi. U tanasini ham egallab olish xavfini solayotgan ma’naviy dangasalikni o‘zidan haydamoqchi edi.

Bir oz vaqt o‘tgach, iblis dalani yumshatib bo‘lib, quloqlarida olib kelgan urug‘larni tayyor egatlarga sepdi.

Bir necha oy o‘tgach, shayton sepgan urug‘lar nish urib, poya chiqardi, yoz oxiriga kelib esa keng barglar butun dalani qoplab oldi. O‘simlikning nomini hech kim bilmasdi. Hatto avliyo Fransiskning o‘zi iblisdan so‘raganda ham, u faqat iljayib, indamay qo‘ya qolardi.

Shu orada poyalarning uchida gullar qalin osilib turardi. Ular voronka shaklida bo‘lib, och binafsha rangda edi. G‘unchalarning ochilishini ko‘rib, shayton g‘oyat quvonardi. Har kuni ertalabki va kechki ibodatdan so‘ng dalaga kelib, gullarni mehribonlik bilan parvarish qilardi.

Kunlardan bir kun (bu voqea va’z aytgani ketgan avliyo Fransiskning yo‘qligida sodir bo‘ldi) dala yonidan mol savdogari ola ho‘kizini yetaklab o‘tib qoldi. Chetan devor ortida, och binafsha rang gullar qalin o‘sgan joyda u qora rido va keng soyabonli shlyapa kiygan missionerni ko‘rdi; u o‘simlik barglarini hasharotlardan tozalayotgan edi. Bu gullar savdogarni hayratga soldi. U beixtiyor to‘xtab, shlyapasini yechdi-da, missionerga muloyimlik bilan murojaat qildi:

- Quloq soling, muhtaram avliyo! Bu qanaqa gullar ekan, aytib bera olasizmi?

Xizmatkor o‘girilib qaradi. Qizil sochli kishining burni kalta, ko‘zlari kichkina, ko‘rinishi juda muloyim edi.

- Bularmi?

- Ha, o‘shalar, janob hazratlari.

Qizil sochli kishi chetan devor yoniga kelib, bosh chayqadi. So‘ng o‘ziga notanish bo‘lgan yapon tilida javob berdi:

- Juda afsusdaman, ammo gulning nomini ayta olmayman.

- Qanday baxtsizlik! Ehtimol, avliyo Fransisk sizga bu haqda menga og‘iz ochmang, deb tayinlagandir?

- Yo‘-o‘q! Gap butunlay boshqa narsada.

- Unday bo‘lsa, marhamatli janob, menga bir og‘iz so‘z ayting. Axir meni ham avliyo Fransisk ma’rifatli qilib, sizning xudoyingizga imon keltirgan-ku.

Savdogar g‘urur bilan ko‘kragiga urdi. Darhaqiqat, uning bo‘ynida quyoshda yaltirab turgan kichkina jez xoch osilib turardi. Ehtimol, uning jilosi haddan tashqari o‘tkir ediki, missioner boshini quyi soldi. Keyin missioner hazilmi-chinmi, samimiy ohangda dedi:

- Afsuski, ilojim yo‘q, azizim. Buni dunyoda hech kim bilmasligi kerak - mening yurtimda shunday qoida bor. Lekin sen o‘zing topishga urinib ko‘r! Axir yaponlar donishmand-ku! Topsang, dalada o‘sgan hamma narsa seniki bo‘ladi.

"Qizil sochli kishi ustimdan kulmayaptimikan?" - deb o‘yladi savdogar.

Oftobda qoraygan yuzida tabassum bilan u missionerga ehtirom ko‘rsatib ta’zim qildi.

- Bu nimaligini sira tushunolmayapman! Bunchalik tez topolmayman ham.

- Bugun bo‘lmasa ham mayliga. Senga uch kun muhlat beraman, yaxshilab o‘ylab ko‘r. Hatto birortasidan so‘rab olsang ham bo‘ladi. Topsang, hammasi seniki bo‘ladi. Buning ustiga qizil vino ham olasan. Yoki, agar xohlasang, senga jannat va barcha avliyolar tasvirlangan chiroyli suratlar sovg‘a qilaman.

Savdogar, chamasi, bunday qat’iyatdan cho‘chib ketdi:

- Xo‘sh, topolmasam-chi?

- Agar topolmasang... - Missioner shlyapasini gardaniga surib, kaftini silkitdi-da, kulib yubordi. Qarg‘a qag‘illagandek qattiq kuldi. Savdogar uning kulgisidan ham hayron qoldi. - Agar topolmasang, unda men ham sendan biror narsa olaman. Xo‘sh, qanday? Bunday bitim senga ma’qulmi? Topasanmi, yo‘qmi? Topsang - hammasi seniki.

Uning ovozida ilgarigidek muloyimlik sezilib turardi.

- Mayli, janoblari, shunday bo‘la qolsin. Men esa siz uchun jonimni ham berishga tayyorman, nima istasangiz hammasini beraman.

- Nahotki hammasi? Hatto o‘z ho‘kizingni ham-a?

- Agar siz shu bilan qanoatlansangiz, hoziroq oling! - Savdogar miyig‘ida kulib, ho‘kizning peshonasiga urib qo‘ydi. Chamasi, u oqko‘ngil xizmatkorning o‘zi bilan hazillashmoqchi bo‘lganiga ishonchi komil edi. - Agar yutib chiqsam, mana shu gullagan o‘t-o‘lanlarning hammasini olaman.

- Xo‘p, xo‘p. Xo‘sh, kelishdikmi?!

- Kelishdik, muhtaram janob. Rabbimiz Iso Masih nomi bilan qasam ichaman.

Missionerning kichkina ko‘zlari chaqnab ketdi, u mamnunlik bilan o‘zicha nimadir deb g‘o‘ldiradi. Keyin chap qo‘lini biqiniga tirab, ko‘kragini biroz kerib, o‘ng qo‘li bilan och binafsha rang gulbarglarni ushlab, dedi:

- Agar topolmasang, joningni ham, taningni ham olaman.

Missioner shunday dedi-da, qo‘li bilan shlyapasini yechdi. Qalin sochlari orasida echkinikiga o‘xshagan bir juft shox ko‘zga tashlandi. Savdogar oqarib ketdi va shlyapasini tushirib yubordi. Noma’lum o‘simlikning barglari va gullari xiralashdi - ehtimol, quyosh shu lahzada bulut ortiga yashiringani uchundir. Hatto ola ho‘kiz ham nimadandir qo‘rqqanday boshini egib, bo‘g‘iq bo‘kirdi; yer ham ovoz berganday bo‘ldi.

- Gap bunday, azizim! Garchi sen menga va’da bergan bo‘lsang ham, va’da va’daligacha qoladi. Shunday emasmi?! Axir sen men ayta olmaydigan nom bilan qasam ichding-ku. Qasamingni unutma. Senga uch kun muhlat. Endi xayr.

Iblis muloyim ohangda gapirardi, uning muloyimligi zamirida mensimaslik yashiringan edi. Keyin u savdogarga ta’zim qildi.

Shunda savdogar o‘zining laqma odam kabi shaytonga aldanganini angladi. Agar shunday davom etsa, u nopokning changalidan qutulolmay, "abadiy do‘zax olovida" qovurilishi muqarrar edi. Demak, u behuda avvalgi e’tiqodidan voz kechib, cho‘qintirilgan ekan. Qasamni buzish aslo mumkin emas - axir u Dzessusu Kirisito nomi bilan ont ichgan-ku! Albatta, avliyo Fransisk shu yerda bo‘lganida, ishlar bir amallab hal bo‘lardi, biroq baxtga qarshi, u yo‘q edi. Savdogar uch kecha ko‘z yummadi. U iblis kishanlarini parchalash yo‘lini izlab, g‘alati gulning nomini har qanday yo‘l bilan topishdan boshqa iloj topolmadi. Ammo avliyo Fransiskning o‘zi ham bilmagan nomni unga kim aytardi!

Shartnoma muddati tugaydigan kuni kechqurun savdogar o‘sha ola ho‘kizini yetaklab, missionerning uyiga sekin yaqinlashdi. Uy dala yaqinida, yuzi yo‘lga qaratib qurilgandi. Missioner allaqachon uxlayotgan bo‘lsa kerak. Uning uyidan biror yorug‘lik chiqmasdi. Oy nur sochardi, biroq havo biroz bulut, sokin dalada tun g‘ira-shirasida u yer-bu yerda g‘amgin och binafsharang gullar ko‘zga tashlanardi. Savdogarning qandaydir rejasi bor edi, to‘g‘ri, unchalik ishonchli emas, lekin bu ma’yus joyni ko‘rib, g‘alati qo‘rquv his qildi va kech bo‘lmasdan qochishga chog‘landi. Eshik ortida echki shoxli janob uxlab, do‘zaxiy tushlar ko‘rayotganini tasavvur qilgach esa, uning shunchalik ehtiyotkorlik bilan saqlagan jasoratining so‘nggi qoldiqlari ham yo‘qoldi. Biroq joni va tani nopokning qo‘liga tushay deb turganida, ruhiy zaiflikdan hiqichoq tutishi o‘rinsiz edi.

Shunda savdogar Birudzen Mariyaning himoyasiga butunlay ishonib, rejasini amalga oshirishga kirishdi. Reja juda oddiy edi. U ola ho‘kizni ushlab turgan arqonni yechib, bor kuchi bilan uning dumbasiga tepdi.

Ola ho‘kiz sakrab, devorni buzib o‘tdi-da, butun dala bo‘ylab izg‘ib, uy devorini ham bir necha bor shoxlashni unutmadi. Dupur va bo‘kiriq tovushlari kuchsiz tun tumanini titratib, uzoq-uzoqlarga tarqaldi. Derazalardan biri shartta ochildi... Qorong‘ida yuz ko‘rinmasdi, ammo u yerda, shubhasiz, missioner qiyofasidagi iblisning o‘zi turardi. Xizmatkorning boshida shoxlar ko‘rinardi. Darvoqe, bu savdogarga shunchaki ko‘ringan bo‘lishi ham mumkin.

- Qaysi hayvon u yerda mening tamakimni toptayapti? - uyqudan uyg‘onib baqirdi iblis qo‘llarini siltab. U g‘oyat g‘azablangan edi - kimdir uning uyqusini buzishga jur’at etgandi. Ammo dala ortida yashirinib turgan savdogarga uning xirillagan so‘kishlari xudoning ovozidek eshitildi.

- Qaysi hayvon u yerda mening tamakimni toptayapti?!!

Bunday hikoyalarda bo‘lgani kabi, keyingi voqealar ham juda yaxshi kechdi. Gulning nomini topib, savdogar iblisni aldab qo‘ydi. Uning dalasida o‘sgan barcha tamakini o‘zi olib ketdi. Voqea shu bilan tugadi.

Biroq men bu qadimiy afsonada chuqurroq ma’no yashirinmaganmikin, deb o‘ylab qoldim. Iblis savdogarning joni va tanasini qo‘lga kirita olmagan bo‘lsa-da, tamakini butun mamlakatimizga yoydi. Ya’ni, shaytonning mag‘lubiyatiga g‘alaba, savdogarning najotiga esa halokat hamroh bo‘lmadimikin? Shayton yiqilsa, bekorga turmaydi. Shunday bo‘ladiki, vasvasani yengganiga ishongan odam kutilmaganda uning quli bo‘lib qoladi.

Yo‘l-yo‘lakay iblisning keyingi taqdiri haqida qisqacha so‘zlab o‘tay. Avliyo Fransisk qaytib kelgach, muqaddas pentagramma kuchi bilan iblisni mamlakat hududidan quvib chiqardi. Biroq shundan keyin ham u missioner qiyofasida goh u yerda, goh bu yerda paydo bo‘lib turardi. Solnomalardan biriga ko‘ra, Nambanji ibodatxonasi qurilayotgan paytda u Kiotoga tez-tez tashrif buyurardi. Matsunaga Dandzeni masxara qilgan Kasin Koji o‘sha iblis bo‘lgan, degan taxmin ham bor. Qimmatli vaqtingizni olmaslik uchun sizni muhtaram Lafkadio Xernning asarlariga havola qilaman. Toyetomi va Tokugava chet el e’tiqodini taqiqlaganidan so‘ng, ba’zilar iblisni ko‘rishgan, ammo keyin u butunlay g‘oyib bo‘ldi. Shu bilan u haqidagi xronikalar tugaydi. Afsuski, biz iblisning Yaponiyada Meydzi davridan keyin paydo bo‘lgandagi faoliyati haqida hech narsa bilmaymiz...

Akutagava Ryunoske

Batat* bo‘tqasi | Akutagava Ryunoske

2025-07-12T13:39:38.882Z

*Chirmovuqdoshlar oilasiga mansub tuganak mevali o‘simliklarning bir turi; "kumara" va "shirin kartoshka" nomlari bilan ham tanilgan. Qimmatli oziq-ovqat va yem-xashak ekini. Sabzavotidan tashqari, ovqatga yosh barglari va novdalari ham ishlatiladi - ularni ko‘kat sifatida iste’mol qilinadi.

Bu voqea Genkay yillarining oxirida yoki Ninaning hukmronligi boshida yuz bergan. Bizning hikoyamiz uchun aniq vaqt muhim emas. Kitobxonga bu hodisa Xeyan davri deb atalgan qadimgi zamonlarda sodir bo‘lganini bilishning o‘zi kifoya... Regent Mototsune Fudzivaraning samuraylari orasida bir goyi xizmat qilardi.

Uning haqiqiy ismini keltirmoqchi edim, ammo qadimiy solnomalarda, afsuski, bu ism tilga olinmagan. Ehtimol, u shunchalik oddiy odam bo‘lganki, u haqda gapirishga arzimagan. Umuman olganda, qadimgi solnomalarning mualliflari oddiy odamlar va voqealarga uncha e’tibor bermaganlar. Bu jihatdan ular yapon naturalist yozuvchilaridan keskin farq qiladi. G‘alati bo‘lsa-da, Xeyan davri romannavislari unday dangasa emasdi... Xullas, regent Mototsune Fudzivaraning samuraylari orasida bir goyi xizmat qilardi va u hikoyamizning qahramonidir.

U nihoyatda xunuk ko‘rinishli odam edi. Avvalo, u past bo‘yli edi. Burni qizil, ko‘zlarining tashqi burchaklari pastga tushgan. Mo‘ylovi, tabiiy, siyrak. Yonoqlari ichiga botgan, shu bois iyagi juda kichkina ko‘rinardi. Lablari... Bunday tafsilotlarga berilsak, gapning oxiri bo‘lmaydi. Qisqasi, goyimizning tashqi ko‘rinishi g‘oyat bechora edi.

Bu odam qachon va qanday qilib Mototsunening xizmatiga kirganini hech kim bilmasdi. Faqat shunisi aniq ediki, u ancha vaqtdan beri har kuni bir xil vazifalarni bajarib kelardi, doim o‘sha-o‘sha rangi o‘chgan suykan va g‘ijimlangan ebosi bosh kiyimida yurardi. Natijada, u bilan kim uchrashmasin, bu odamning qachonlardir yosh bo‘lgani hech kimning xayoliga kelmasdi. (O‘sha paytda goyi qirqdan oshgan edi.) Hammaga go‘yo Sudzaku chorrahalaridagi shamollar uning qizil, shamollagan burni va ramziy mo‘ylovini tug‘ilgan kunidanoq shishirib qo‘ygandek tuyulardi. Bunga janob Mototsunening o‘zidan tortib, eng kichik cho‘pon bolasigacha hamma beixtiyor ishonar, hech kim shubha qilmasdi.

Atrofdagilar bunday ko‘rinishdagi odamga qanday munosabatda bo‘lganini tasvirlashning hojati yo‘q. Samuraylarning kazarmalarida goylarga pashshaga qaragandek e’tibor berishmasdi. Hatto uning qo‘l ostidagilar ham - unvonli-unvonsiz yigirmatacha odam - unga g‘oyat sovuq va befarq munosabatda bo‘lishardi. U biror narsa buyurganida, ular suhbatlarini to‘xtatmasdilar. Ehtimol, goyining qiyofasi ularning ko‘ziga havodek ko‘rinmasdi. Agar qo‘l ostidagilar shunday munosabatda bo‘lsa, yuqori lavozimdagilar - uy boshqaruvchilari va kazarma boshliqlari - tabiat qonunlariga ko‘ra, uni umuman ko‘rmaslikka harakat qilishardi. Ular sovuq loqaydlik niqobi ostida unga bo‘lgan bolalarcha va bema’ni dushmanliklarini yashirib, zarur bo‘lganda unga biror narsa aytish uchun faqat imo-ishoralar qilishardi. Biroq odamlarga nutq qobiliyati bekorga berilmagan. Tabiiyki, ba’zan imo-ishoralar bilan tushuntirib bo‘lmaydigan vaziyatlar yuzaga kelardi. So‘zlashga majbur bo‘lish uning aqliy zaifligi bilan bog‘lanardi. Bunday paytlarda ular albatta uni tepadan pastgacha, ezilgan ebosi qalpog‘ining uchidan tortib yirtilgan somon zorisigacha razm solib chiqishar, so‘ng pastdan yuqoriga qarab chiqishar, keyin esa nafrat bilan pishqirib, orqalarini o‘girib ketishardi. Aytgancha, goyi hech qachon g‘azablanmasdi. U shu qadar izzat-nafssiz va qo‘rqoq ediki, adolatsizlikni adolatsizlik deb his qilmasdi.

Mavqei jihatidan unga teng bo‘lgan samuraylar esa uni har tomonlama masxara qilishardi. Keksalar uning xunuk qiyofasidan kulishib, eski hazillarni takrorlashar, yoshlar ham orqada qolmasdan, o‘sha mavzuda to‘qima gaplar to‘qishardi. Goyi oldida uning burni va mo‘ylovi, bosh kiyimi va suykani haqida tinmay gapirishardi. Ko‘pincha u bilan birga yashagan, bir necha yil oldin ajrashib ketgan do‘rdoq labli ayol, shuningdek, mish-mishlarga ko‘ra u bilan aloqada bo‘lgan aroqxo‘r bonza muhokama mavzusiga aylanardi. Ba’zan ular juda shafqatsiz hazillar qilishardi. Ularning barchasini sanab o‘tishning iloji yo‘q, lekin agar biz bu yerda ular uning sake idishidan ichib, keyin unga siydik chiqarganlarini aytib o‘tsak, o‘quvchi qolganini osongina tasavvur qila oladi.

Shunday bo‘lsa-da, goyi bu nayranglarga mutlaqo e’tiborsiz edi. Har holda, shunday ko‘rinardi. Unga nima deyishmasin, hatto yuz ifodasi ham o‘zgarmasdi. U faqat jimgina o‘zining mashhur mo‘ylovini silab, o‘z ishini davom ettirardi. Faqat tahqirlash haddan oshib ketganda, masalan, boshining tepasidagi bir tutam sochiga qog‘oz parchalarini ilib qo‘yishganda yoki qilichining qiniga poxol bog‘lab qo‘yishganda, u yuzini g‘alati burishtirardi - yig‘laydimi yoki kuladimi noma’lum - va shunday derdi:

- Iye, bunaqasi to‘g‘ri emas-ku...

Uning yuzini ko‘rgan yoki ovozini eshitgan kishilar birdan achinish hissini tuyardi. Bu faqat qizil burunli goyga emas, balki ular mutlaqo tanimaydigan, uning yuzi va ovozi ortiga yashirinib, ularni shafqatsizlikda ayblayotgan ko‘plab odamlarga achinish edi. Bu tuyg‘u qanchalik noaniq bo‘lmasin, bir lahza ularning yuragiga kirib borardi. To‘g‘ri, bu his uzoq vaqt saqlanib qolganlar kam edi. Ana shu kam sonlilar orasida Tamba viloyatidan kelgan yosh oddiy samuray ham bor edi. Uning yuqori labida endigina mo‘ylov sabza ura boshlagan edi. Albatta, avvaliga u ham boshqalar kabi sababsiz qizil burun goyni mensimagan edi. Lekin bir kuni u: "Iye, bunday qilish to‘g‘ri emas-ku..." degan ovozni eshitib qoldi. O‘shandan beri bu so‘zlar uning xayolidan ketmay qo‘ydi. Goy uning nazarida butunlay boshqa odamga aylandi. Uning mast, kulrang, beo‘xshov basharasida u jamiyat zulmi ostida azob chekayotgan Insonni ko‘rdi. U goy haqida o‘ylaganida, dunyodagi hamma narsa o‘zining tub mohiyatidagi razilligini namoyish qilayotgandek tuyulardi. Ayni paytda, sovuq urgan qizil burni va siyrak mo‘ylovi uning qalbiga taskin berayotgandek bo‘lardi...

Biroq bu faqat birgina odamning holati edi. Bu istisnoni hisobga olmaganda, goyni hammaning nafrati o‘rab olgan va u haqiqatan ham itday hayot kechirardi. Avvalo, uning durustroq kiyimi yo‘q edi. Egnida faqat bitta kulrang-ko‘kish movut kiyim va xuddi shu rangdagi bir juft sasinuki shim bor edi, ammo bularning barchasi shunchalik rangi o‘chganki, asl tusini aniqlashning iloji yo‘q edi. Suykan hali-beri chidab turardi, faqat yelkalari sal osilgan, iplari va kashtalari g‘alati tusga kirgan edi, xolos. Ammo shimining tizzalari ayniqsa ayanchli ahvolda edi. Goy ichki xakama kiymasdi, teshiklardan oriq oyoqlari ko‘rinib turardi. Uning ko‘rinishi nafaqat kazarmadagi yovuz kishilarda, balki boshqalarda ham jirkanch tuyg‘u uyg‘otardi: xuddi ozg‘in dvoryan ortidan aravani sudrab borayotgan oriq ho‘kizga o‘xshardi. Uning qilichi ham nihoyatda eskirgan edi: dastasi zo‘rg‘a ushlab turar, qinidagi lok butunlay ko‘chib ketgandi. Qizil burni, qiyshiq oyoqlari bilan poxol kavushlarini sudrab, sovuq qish osmonida odatdagidan ham bukchayib, atrofga iltijoli nazar tashlab, ko‘chada zo‘rg‘a yurib borar ekan, hamma uning ustidan kulishi, masxara qilishi bejiz emas edi. Hatto ko‘chadagi chorbozorchilar ham shunday qilardi.

Bir kuni Sande ko‘chasidan Shinsen bog‘i tomon o‘tib ketayotib, yo‘l chetida bir to‘da bolalarga ko‘zi tushdi. "Qaldirg‘och uchirishyaptimi," deb o‘yladi-da, tomosha qilish uchun yaqinlashdi. Ma’lum bo‘lishicha, bolalar daydi itni tutib olib, bo‘yniga arqon solib, qiynashayotgan ekan. Tortinchoq goyga rahm-shafqat begona emasdi, lekin shu paytgacha u hech qachon rahmdilligini amalda ko‘rsatishga botinmagan edi. Bu safar esa jasorat ko‘rsatdi, chunki uning oldida atigi bolalar turardi. Yuzida zo‘rma-zo‘raki tabassum paydo qilib, bolalarning kattasining yelkasiga qoqib dedi:

– Uni qo‘yib yuborsanglar yaxshi bo‘lardi, itning joni og‘riyapti axir...

Bola orqasiga o‘girilib, boshini ko‘tardi-da, unga nafrat bilan tikildi. U goyga xuddi kazarmadagi boshqaruvchi uning ko‘rsatmalarini tushunmaganida qaraganidek qarardi. U bir qadam orqaga tisarilib, lablarini takabburona cho‘chchaytirib dedi:

– Maslahating o‘zingga buyursin. Yo‘qol, qizilburun.

Go‘yo bu so‘zlar uning yuziga urilgandek bo‘ldi. Lekin xafa bo‘lgani yoki jahli chiqqani uchun emas. Yo‘q, u shunchaki o‘z ishiga aralashib, o‘zini yerga urganidan uyaldi. U o‘ng‘aysizlanganini yashirish uchun zo‘rma-zo‘raki jilmayib qo‘ydi-da, indamay Shinsen bog‘i tomon yurib ketdi. Bolalar yelkama-yelka turib, uning orqasidan tili osilgan holda qarab qolishdi. U buni ko‘rmadi, albatta. Agar ko‘rganda ham, o‘zini hurmat qilishdan mahrum bo‘lgan goy uchun buning nima ahamiyati bor edi?

Biroq hikoyamiz qahramoni, hammaning nafrati uchun tug‘ilgan bu odamda hech qanday istak yo‘q edi, desak xato bo‘lardi. Bir necha yildan beri u batat bo‘tqasiga juda o‘ch edi. Batat bo‘tqasi nima? Shirin tog‘ batati xumchaga solinib, ustiga uzum sharbati quyiladi va bo‘tqa holiga kelguncha qaynatiladi. O‘z vaqtida bu ajoyib taom hisoblanib, hatto imperatorning dasturxoniga ham tortilardi. Shuning uchun goy kabi past unvondagi odamning og‘ziga u faqat yilda bir marta, biron-bir yillik ziyofatda tushishi mumkin edi. Bunday hollarda ham tomoqni ho‘llashdan nariga o‘tmasdi. Batat bo‘tqasini to‘yib yeyish goyimizning uzoq vaqtdan buyon ezgu orzusi edi. Albatta, bu orzusini u hech kim bilan o‘rtoqlashmasdi. Hatto uning o‘zi ham butun hayoti ana shu istak bilan yo‘g‘rilganini to‘liq anglab yetmagan bo‘lsa kerak. Shunday bo‘lsa-da, ishonch bilan aytish mumkinki, u aynan shu maqsadda yashardi. Odamlar ba’zan o‘z hayotlarini shunday istaklarga bag‘ishlaydilarki, ularni qondirish mumkin yoki yo‘qligini bilmaydilar. Bunday qiliqlardan kulgan odam esa inson tabiatini mutlaqo tushunmaydi.

Ajablanarlisi shundaki, goyaning "batat bo‘tqasini yeb to‘yish" orzusi kutilmagan osonlik bilan ro‘yobga chiqdi. Bu qanday sodir bo‘lganini hikoya qilish uchun "Batat bo‘tqasi" qissasi yozilgan.

Bir kuni, ikkinchi yanvarda Mototsune qarorgohida har yilgi qabul marosimi o‘tkazildi. (Har yilgi ziyofat - bu imperatorning bosh maslahatchisi regent tomonidan malika va shahzoda sharafiga minnatdorchilik ziyofati beriladigan kunda uyushtiriladigan katta bazm. Har yilgi ziyofatga barcha zodagonlar, vazirlardan tortib quyi martabalilargacha taklif etiladi va u ibodatxona bazmlari bilan deyarli bir xil bo‘ladi.) Boshqa samuraylar qatori Goy ham oliy martabali mehmonlardan ortgan taomlarni tanovul qilardi. O‘sha davrlarda hali xizmatkorlarga qoldiqlarni berish odati yo‘q edi, ularni samuray-drujinachilar bir xonaga to‘planib yeyishardi. Shunday qilib, ular go‘yo ziyofatda ishtirok etayotgandek bo‘lishardi, ammo bu voqea qadim zamonlarda bo‘lib o‘tgani sababli, gazaklar soni ishtahaga mos kelmasdi. Guruchli kulchalar, yog‘da qovurilgan ponchiklar, bug‘da pishirilgan midiyalar, quritilgan parranda go‘shti, Udzidan keltirilgan malga, Omidan karplar, qirg‘ichdan o‘tkazilgan okun balig‘i, ikra bilan to‘ldirilgan losos, qovurilgan sakkizoyoqlar, omarlar, katta-kichik mandarin mevalari, sixda pishirilgan xurmo va boshqa ko‘p narsalar tortilardi. Batat bo‘tqasi ham bor edi. Goy har yili batat bo‘tqasidan to‘yib-to‘yib ovqatlanishga umid qilardi. Lekin odamlar doim ko‘p bo‘lib, unga deyarli hech narsa tegmasdi. Bu safar ham bo‘tqa kam edi. Shuning sababli ham bo‘tqa unga juda mazali bo‘lishi kerakdek tuyuldi. U bo‘shagan idishlarga diqqat bilan tikilib, mo‘yloviga yopishib qolgan tomchini kafti bilan artdi-da, hech kimga murojaat qilmay, dedi:

- Qachon bo‘lmasin, uni to‘yib-to‘yib yeyishga muyassar bo‘larmikinman? - Keyin xo‘rsinib qo‘shib qo‘ydi: - Qayoqda deysiz, oddiy samurayni batat bo‘tqasi bilan siylashmaydi-ku...

Shu so‘zlarni aytishi bilan kimdir xaxolab kulib yubordi. Bu jangchining bamaylixotir va qo‘pol qahqahasi edi. Goy boshini ko‘tarib, cho‘chib qaradi. Mototsunening shaxsiy soqchisi, fuqarolar ishlari bo‘yicha vazir Tokunaganing o‘g‘li, baquvvat, keng yelkali, bahaybat jussali Tosixito Fudzivara kulayotgan edi. U qaynatilgan kashtanni g‘ajib, qora sake ichardi. U allaqachon ancha mast bo‘lib qolgandi.

- Attang-a, - dedi u Goyning boshini ko‘targanini ko‘rib, istehzo va nafrat bilan. - Aytganday, agar xohlasang, Tosixito seni to‘ydirib qo‘yardi.

Qo‘rqqan it unga tashlangan suyakni darrov ololmaydi. O‘zining odatdagi, tushunib bo‘lmaydigan qiyofasi bilan Goy goh yig‘lab, goh kulib, nigohini bo‘sh idishdan Tosixitoning yuziga, keyin yana bo‘sh idishga qaratdi.

- Xo‘sh, xohlaysanmi?

Goy indamadi.

- Xo‘sh, nima deysan?

Goy indamadi. U birdan hammaning nigohi o‘ziga qadalganini his qildi. Javob bersa bas, ustidan mazax yomg‘iri yog‘ilishini bilardi. U hatto qanday javob bo‘lishidan qat’i nazar, ustidan kulishlarini ham tushunardi. U ikkilanib qoldi. Ehtimol, u ko‘zlarini kosadan Tosixitoga, undan yana kosaga uzoq vaqt qaratib o‘tirdi, lekin Tosixito zerikkan ohangda dedi:

- Xohlamasang, shunday de-da.

Buni eshitib, Goy hayajonlanib javob berdi:

- Yo‘g‘-e... Sizdan g‘oyat minnatdorman.

Bu suhbatni tinglayotganlarning hammasi qotib-qotib kulishdi. Kimdir masxaraomuz uning javobini takrorladi: "Yo‘g‘-e, sizdan g‘oyat minnatdorman". Samuraylarning baland va dumaloq qalpoqlari zarg‘aldoq, sariq, jigarrang, qizil rangli noz-ne’matlar solingan kosa va savatlar ustida qahqaha yanglig‘ birdan to‘lqinlanib ketdi. Hammadan ham Tosixitoning o‘zi quvnoqroq va qattiqroq qah-qaha urardi.

- Unday bo‘lsa, seni uyimga taklif qilaman, - dedi u. Uning yuzi bujmayib ketdi, chunki hozirgina ichilgan aroq bilan bo‘g‘ziga tiqilgan kulgi otilib chiqayotgandi. - Mayli, shunday bo‘la qolsin...

- G‘oyat minnatdorman, - takrorladi Goy, duduqlanib va qizarib.

Tabiiyki, hamma yana xaxolab kulib yubordi. Hammaning e’tiborini tortishga urinayotgan Tosixitoga kelsak, u avvalgidan ham qattiqroq qah-qaha urar, yelkalari kulgidan silkinardi. Bu shimollik yovvoyi hayotda vaqt o‘tkazishning faqat ikki usulini tan olardi. Birinchisi - sake ichish, ikkinchisi - xaxolab kulish.

Yaxshiyamki, tez orada ular haqida hamma gapirmay qo‘ydi. Nima gapligini bilmayman. Ehtimol, kompaniyaning qolgan qismiga jamiyatning e’tibori qandaydir qizil burunli Goyga qaratilgani yoqmagandir. Har qalay, suhbat mavzusi o‘zgardi, sake va gazaklar kam qolganidan, qandaydir yaroqbardorning shosha-pisha ikki oyog‘i bilan muqabakining bir pochasiga tiqilib, otga minishga urinayotgani haqidagi xabar hammaning e’tiborini tortdi. Faqat Goygina hech nimani eshitmagan ko‘rinardi. Ehtimol, uning butun fikri-zikri ikki so‘z bilan band bo‘lgandir: batat bo‘tqasi. Uning oldida qovurilgan qirg‘ovul turardi, lekin u tayoqchalarni olmadi. Uning kosasi qora sake bilan to‘la edi, lekin u unga tegmadi. U qo‘llarini tizzasiga qo‘ygancha qimir etmay o‘tirar, butun yuzi, hatto oq oralagan sochlarining ildizlarigacha hayajondan qizargan, xuddi birovga tikilayotgan qizga o‘xshardi. U vaqtni unutib, batat bo‘tqasi solingan loklangan qora kosaga tikilib o‘tirar va ma’nosiz jilmayardi...

Bir kuni ertalab, bir necha kun o‘tgach, Avatagutiga boradigan yo‘lda Kamogava daryosi bo‘ylab ikki otliq shoshilmay ketib borardi. Ulardan biri uzun, qimmatbaho qilich taqqan, qora mo‘ylovli, jingalak sochli, ko‘hlik yigit bo‘lib, egnida qalin havorang kariginu va xuddi shu rangdagi xakama kiygan edi. Ikkinchisi qirq yoshlar chamasidagi, qizil burni nam samuray bo‘lib, juldur suykan ustidan ikkita paxtalik kiyib olgan, beliga beparvolik bilan belbog‘ bog‘lagan va umuman ko‘rinishi juda bo‘shashgan edi. Darvoqe, unisining ham, bunisining ham otlari ajoyib, uch yoshli ayg‘irlar, biri saman, ikkinchisi to‘riq, zo‘r yugurdaklar edi, shuning uchun yo‘ldan o‘tib ketayotgan ko‘tarasiga savdo qiluvchi savdogarlar va samuraylar orqaga o‘girilib, ularning ortidan qarab qolishardi. Orqada, otliqlardan qolishmay, yana ikki kishi - chamasi, yaroqbardor bilan xizmatkor kelardi. O‘quvchiga chavandozlar Tosixito va Goy ekanligini aytib o‘tirishning hojati yo‘q.

Qish fasli edi, biroq kun sokin va musaffo edi, oppoq tekislikdagi tund toshlar orasidan oqayotgan daryo qirg‘og‘idagi qovjiragan shuvoq poyalarini qilt etgan shamol ham qimirlatmasdi. Pastak tollarning bargsiz shoxlarini quyoshning yog‘dek suyuq nuri yoritib turar, yo‘lda hatto daraxtlar uchida dumini likillatib yurgan zag‘izg‘onlarning soyalari ham yaqqol ko‘zga tashlanardi. Xigasiyama tepaliklarining ko‘m-ko‘k maysazorlari uzra qirov bosgan baxmal to‘lqinlariga o‘xshagan Xiyay tog‘lari dum-dumaloq bo‘lib ko‘tarilib turardi. Chavandozlar qamchiga qo‘l tekkizmay sekin borishar, egarlarining sadaf naqshlari oftobda yaltirardi.

- Qayoqqa ketayotganimizni so‘rasam bo‘ladimi? - dedi goy no‘noq qo‘li bilan jilovni tortib.

- Tezda yetib boramiz, - javob berdi Tosixito. - Bu sen o‘ylagandan ko‘ra yaqinroq.

- Demak, bu Avatagutimi?

- Bo‘lishi ham mumkin...

Bugun ertalab Tosixito goyalarni aldab, Xigasiyama tomonga yo‘l olishlarini, chunki u yerda qaynar buloq borligini aytdi. Qizilburun goyi buni chinakam tanga deb o‘yladi. U anchadan beri hammomda yuvinmagan, badani chidab bo‘lmas darajada qichishardi. Batatli bo‘tqa yeb, ustiga-ustak issiq suvda yuvinib olishdan boshqa yana nima kerak? U Tosixitoning almashtirib qo‘yiladigan saman otida silkinib borarkan, faqat shuni orzu qilardi. Biroq ular bir qishloqdan ikkinchisiga o‘tib borishar, Tosixito esa to‘xtashni xayoliga ham keltirmasdi. Bu orada ular Avatagutidan o‘tib ketishdi.

- Demak, u Avatagutida emas ekan-da?

- Yana ozgina sabr qil, - dedi kulib Tosixito.

U hech narsa bo‘lmagandek yo‘lda davom etdi va goyaning yuzini ko‘rmaslik uchun orqasiga o‘girildi. Yo‘l yoqasidagi kulbalar tobora siyraklashib borar, keng qishki dalalarda faqat yem-xashak izlab yurgan qarg‘alar ko‘rinar, tog‘lar soyasida saqlanib qolgan qor esa uzoqda xira moviy rangda tovlanardi. Osmon tiniq edi, sarg‘ish o‘tlarning o‘tkir uchlari unga shunday sanchilib turardiki, ko‘zlar og‘rirdi, va negadir bundan ayniqsa sovuq sezilardi.

- Demak, Yamasinga yaqin joyda ekan-da?

- Yamasina - ana u. Yo‘q, bu hali biroz uzoqroq.

Darhaqiqat, ular Yamasinadan ham o‘tib ketishdi. Yamasinani aytmaysizmi. Sekiyamani sezdirmay ortda qoldirishdi, u yerda quyosh peshindan og‘gandi va ular Miidera ibodatxonasiga yetib kelishdi. Ibodatxonada Tosixitoning rohib oshnasi bor ekan. Rohibnikiga kirib, unikida tushlik qilishdi, ovqatlanib bo‘lishgach, yana otlariga minib, yo‘lga tushishdi. Endi ularning yo‘li, ilgarigidan farqli o‘laroq, mutlaqo bo‘m-bo‘sh joylardan o‘tardi. Shuni aytish kerakki, o‘sha vaqtlarda hamma yerda qaroqchilar to‘dasi izg‘ib yurardi... Goyi butunlay bukchayib, Tosixitoning yuziga qaradi-da, so‘radi:

- Hali uzoqmi?

Toshixito jilmaydi. Sho‘xligi fosh bo‘lgan katta yoshli bolaga shunday jilmayadi. Burun uchiga ajin tushadi, ko‘z atrofidagi mushaklar cho‘ziladi, u qah-qah urib kulib yuboradigandek tuyuladi, lekin jur’at etolmaydi.

- To‘g‘risini aytsam, men seni o‘zimning Surugamga olib bormoqchi edim, - dedi nihoyat Tosixito va kulib, qamchisi bilan uzoqni ishora qilib. U yerda quyosh nurlari ostida Omi ko‘li yarqirab ko‘rinardi.

Goy dovdirab qoldi.

- Siz Surugaga dedingizmi? Etizen provinsiyasidagimi? O‘shami?

U bugunning o‘zidayoq Tosixito suruglik Arixito Fudzivaraning bilan turmush qurib, ko‘proq Surugada yashayotganini eshitgandi. Biroq shu paytgacha Tosixitoning uni sudrab borishi xayoliga ham kelmagandi. Avvalambor, ko‘plab tog‘lar va daryolar ortida yastanib yotgan Etitszen provinsiyasiga ikki xizmatkor hamrohligida mana shu tarzda eson-omon yetib borish mumkinmi? Buning ustiga, qaroqchilar o‘ldirgan bechora yo‘lovchilar haqida mish-mishlar tarqalayotgan bir paytda-ya?.. Goyi Toshixitoga iltijo bilan qaradi.

- Bu qanday bo‘ldi o‘zi? - dedi u. - Men Xigasiyamagacha borish kerak deb o‘ylagandim, Yamasinagacha borar ekanmiz. Yamasinaga yetib bordik, Miideraga borishimiz kerak ekan... Endi esa siz Surugaga, Etidzen viloyatiga borish kerak deyapsiz... Qanday qilib shunday bo‘lishi mumkin... hech bo‘lmasa boshidanoq aytganingizda edi, endi esa meni biror qulni sudragandek ergashtirib yuribsiz... Tsurugaga, bu axir bema’nilik-ku...

Goy yig‘lab yuborishiga sal qoldi. Agar "batatli bo‘tqa yeyish" umidi uning jasoratini qo‘zg‘atmaganida, u, ehtimol, shu zahoti Tosixitoni tashlab, Kiotoga qaytib ketgan bo‘lardi. Tosixito esa uning sarosimaga tushganini ko‘rib, qoshlarini biroz chimirdi-da, istehzo bilan dedi:

- Yoningda Tosixito bor ekan, yoningda mingta odam bor deb hisoblayver. Xavotir olma, yo‘lda hech narsa bo‘lmaydi.

So‘ng u qurolbardorini chaqirib, undan o‘qdonni oldi-da, orqasiga osib qo‘ydi, qora lok bilan yaltirab turgan kamonni esa egarga ko‘ndalang qo‘ydi-da, otini niqtab oldinga yurdi. O‘zining izzat-nafsidan mahrum bo‘lgan goyning Tosixitoning irodasiga bo‘ysunishdan boshqa chorasi qolmadi. U atrofdagi kimsasiz kengliklarga qo‘rqa-pisa qarab qo‘yarkan, yarim unutilgan "Kannon-ke" sutrasini ming‘irlar, qizil burni egar qoshiga tegay-tegay deb turar, sust yurayotgan otining qadam tovushiga monand bir maromda chayqalib borardi.

Tuyoq tovushlari aks-sado berib turgan tekislik sariq miskan butalari bilan qoplangan edi. U yer-bu yerda ko‘lmakchalar ko‘zga tashlanar, ularda moviy osmon sovuq aks etar, shuning uchun bu qish oqshomida ularning muz bilan qoplanishiga sira ishonib bo‘lmasdi. Uzoqda tog‘ tizmasi cho‘zilib ketgan, quyosh uning ortida turar va u uzun to‘q binafsharang soyaga o‘xshab ko‘rinardi, unda endi erimay qolgan qorning odatdagi yaltirashi sezilmasdi. Darvoqe, miskanning g‘amgin to‘plari bu manzarani sayohatchilarning ko‘zidan tez-tez yashirib turardi... To‘satdan Tosixito goyga o‘girilib, shoshilib dedi:

- Mana, munosib chopar ham topildi! Hozir u orqali topshiriqni Surugaga yetkazaman.

Goy Tosixito nimani nazarda tutayotganini tushunmadi. U qo‘rqa-pisa Tosixito kamon bilan ko‘rsatgan tomonga qaradi, lekin avvalgidek hech qayerda bironta odam ko‘rinmasdi. Faqat bitta tulki qalin tokzorlar orasidan erinchoqlik bilan o‘tib borar, botayotgan quyosh nurida mo‘ynasining iliq rangi yarqirab ko‘rinardi. Goy uni ko‘rishi bilan tulki qo‘rqqanidan sakrab tushdi-da, qochib ketdi - bu Tosixito edi, u qamchisini silkitib, otiga qamchi urdi. Goy hamma narsani unutib, uning orqasidan yugurdi. Xizmatkorlar ham, albatta, ortda qolishmadi. Birmuncha vaqt davomida yalanglik ot tuyoqlarining toshlarga urilishidan hosil bo‘lgan taqir-tuqur ostida qoldi, nihoyat Tosixito to‘xtadi. Tulki allaqachon tutib olingan edi. U tulkining orqa oyoqlaridan ushlab olgan, tulki esa egar yonida boshini pastga qilib osilib turardi. Ehtimol, u tulkini qochib ketguncha quvlab, keyin quvib yetib, ushlab olgandir. Goy siyrak mo‘ylovida paydo bo‘lgan terni hayajon bilan artib, uning yoniga keldi.

- Qani, tulki, gapimga yaxshilab quloq sol! - dedi Tosixito tulkini ko‘z oldiga keltirib, ataylab dabdabali ohangda. - Bugun kechasiyoq surugalik Tosixitoning mulkiga borasan-da, u yerda shunday deysan: "Tosixito to‘satdan mehmon taklif qilmoqchi bo‘lib qoldi. Ertaga Ilon soatida Takasimaga uning istiqboliga odam yuborib, ular bilan birga egarlangan ikki otni olib kelishsin". Eslab qoldingmi?

Oxirgi so‘zini aytgach, tulkini bir silkitib, butazorlar orasiga uloqtirdi. Bu paytga kelib ularga yetib olgan xizmatkorlar xaxolab qarsak chalib, uning orqasidan qichqirishdi: "Ketdi! Ketdi!" Hayvon xazon rangidagi terisi bilan yaltirab, toshlar va daraxt ildizlari orasidan yo‘lni ajratmay, jon-jahdi bilan qochardi. Odamlar turgan joydan hamma narsa kaftdagidek ko‘rinib turardi, chunki xuddi shu yerdan tekislik asta-sekin pasayib, qurib qolgan daryo o‘zaniga o‘tib ketardi.

- Ajoyib elchi, - dedi goy.

U hatto tulkini ham barmog‘iga o‘rab oladigan bu yovvoyi jangchining yuziga soddadillik bilan zavq va ehtirom bilan tikilib turardi. U bilan Tosixito o‘rtasidagi farq nimadaligini o‘ylab o‘tirishga vaqti yo‘q edi. U faqat Tosixitoning irodasi hukmron bo‘lgan chegaralar juda keng ekanligini va o‘zining irodasi ham endi shu chegaralar ichida qamalgani hamda faqat Tosixitoning irodasi yo‘l qo‘yadigan darajada erkin ekanligini aniq his qilardi... Bunday sharoitda xushomadgo‘ylik, chamasi, mutlaqo tabiiy ravishda paydo bo‘ladi. Bundan buyon ham, hatto qizilburun goyning xatti-harakatlarida masxarabozlarga xos xususiyatlarni payqagan taqdirimizda ham, bu odamning fe’l-atvoriga faqat shular uchungina shoshma-shosharlik bilan shubha qilmasligimiz kerak.

Uloqtirib yuborilgan tulki qiyalikdan pastga qarab yugurdi, chaqqonlik bilan toshlar orasidan o‘tib, qurib qolgan daryo o‘zanini kesib o‘tdi va qiyalik bo‘ylab qarama-qarshi tomonga chiqdi. Yugurib ketayotib, u orqasiga o‘girildi. Uni tutib olgan samuraylar hamon otlari ustida, uzoq qiyalikning cho‘qqisida turishardi. Ular kichkina, barmoqdek keladigan bo‘lib ko‘rinardi. Ayniqsa, qo‘ng‘ir va saman otlar yaqqol ko‘zga tashlanardi: ular kechki quyosh nurlari ostida sovuq havoda chizilganga o‘xshardi.

Tulki yana orqasiga o‘girilib qaradi-da, qurigan o‘t-o‘lanlar orasidan quyundek uchib ketdi.

Kutilganidek, ertasi kuni Ilon soatida yo‘lovchilar Takasimaga yetib kelishdi. Bu Biva ko‘li bo‘yidagi sokin qishloqcha bo‘lib, kechagiga o‘xshamagan bulutli, qovog‘i soliq osmon ostida u yer-bu yerda somon tomlar sochilib yotardi. Qirg‘oqda o‘sgan qarag‘aylar orasidan ko‘lning sayqallanmagan oynaga o‘xshash, yengil kulrang mavjlar bilan qoplangan yuzi sovuq boqib turardi. Shu payt Toshixito goyga o‘girilib dedi:

- U tomonga qara. Bizni odamlarim kutib olyapti.

Goy qaradi - haqiqatan ham, qirg‘oqdagi qarag‘aylar orasidan qish shamolida yenglarini hilpiratib, ikki egarli otni yetaklab, yigirma-o‘ttizta otliq va piyoda odam shoshilinch kelishayotgan edi. Ma’lum masofada to‘xtagan otliqlar shoshib otdan tushishdi, piyodalar yo‘l chetida hurmat bilan egilishdi va barchasi Toshixitoning yaqinlashishini ehtirom bilan kuta boshlashdi.

- Ko‘rib turibman, tulki topshirig‘ingizni bajo keltirdi.

- Bu hayvonning tabiati jinlarnikiga o‘xshaydi, bunday topshiriqni bajarish unga cho‘t emas.

Shunday suhbatlashib, Toshixito bilan goy kutib turgan xizmatkorlar oldiga yetib kelishdi.

- Uzangichilar! - dedi Toshixito.

Ta’zim qilgan odamlar darrov o‘rinlaridan turib, otlarning jilovidan ushlashdi. Hammaning yuzi birdan yorishib ketdi.

Toshixito bilan goy yerga tushishdi. Ular mo‘ynali to‘shamaga o‘tirishlari bilanoq, Toshixitoning oldida jigarrang suykanga o‘rangan oq sochli xizmatkor paydo bo‘ldi-da, dedi:

- Kecha kechqurun g‘alati voqea yuz berdi.

- Nima ekan? - dedi Toshixito xotirjamlik bilan, xizmatkorlar keltirgan gazakli varigo qutilari va bambuk idishlarni goyga uzatarkan.

- Ruxsatingiz bilan, arz qilay. Kecha kechqurun It soatida bekam to‘satdan hushidan ketdi. U behush holda dedi: "Men Sakamotolik tulkiman. Yaqinroq kelib, diqqat bilan quloq soling, bugun janob aytgan gaplarni sizlarga yetkazaman." Hamma to‘plangach, bekam shunday so‘zlarni aytishga jur’at etdi: "Janob to‘satdan mehmon chaqirmoqchi bo‘libdilar. Ertaga Ilon soatiga Takasimaga uning istiqboliga odam jo‘natinglar, ular bilan birga ikki egarli ot ham olib boringlar."

- Bu chindan ham g‘alati hodisa ekan, - dedi goy xo‘jayin va xizmatkorning ko‘nglini olish uchun, o‘zi esa ularning har ikkalasiga sinchkov nazar solardi.

- Bekamning aytmoqchi bo‘lganlari bular bilan tugamadi. Shundan so‘ng u qattiq titrab: "Kech qolmanglar, aks holda janob meni ota uyimdan haydab yuboradilar!" deya qichqirdi-da, achchiq-achchiq yig‘lab yubordi.

- Keyin nima bo‘ldi?

- Keyin u uyquga ketdi. Biz yo‘lga chiqqanimizda u hali uyg‘onmagan edi.

Xizmatkor jim bo‘lgach, Toshixito g‘urur bilan goyga o‘girildi:

- Ko‘rdingizmi, hatto hayvonlar ham Toshixitoga xizmat qiladi! So‘ng yuzida o‘ta hayrat ifodasini ko‘rsatib, og‘zini ochgancha qotib qoldi.

Kun o‘tib, tun cho‘kdi. Goyi Tosixito qo‘rg‘onidagi xonalardan birida chiroq yorug‘iga ma’nosiz tikilib, uyqusiz yotardi. Kechagi oqshom taassurotlari xayolidan birma-bir o‘tdi - bu yerga kelayotib gaplashib, kulishib o‘tgan Matsuyama, Ogava, Kareno, o‘t-o‘lanlar, daraxt barglari, toshlar hidi, o‘tgan yilgi poya-xaslar yoqilgan gulxanlar tutuni; nihoyat qo‘rg‘onga yetib kelib, oqshomgi tuman orasidan uzun qutilardagi cho‘g‘larning qizil alangasini ko‘rganda o‘zini yengil his qilgani. Hozir, to‘shakda yotarkan, bularning barchasi uzoq o‘tmishda qolganday tuyulardi. Goyi mamnuniyat bilan oyoqlarini sariq issiq chakmon ostidan cho‘zib, o‘zining hozirgi ahvoliga o‘ychan nazar tashladi.

Uning egnidagi hashamatli chakmon ostida Tosixito bergan yaltiroq shoyidan tikilgan, paxta qoplangan ikkita kimono bor edi. Bu kiyimning o‘zidayoq shunchalik issiqki, hatto terlab ketish mumkin edi. Buning ustiga kechki ovqatda mo‘l-ko‘l ichilgan sake ham ta’sir qilmoqda edi. Shundoqqina bosh tomonidagi darcha orqasida keng hovli yastanib yotar, hammayoq qirovdan yaltirar, ammo mana shu rohatbaxsh holatda bu qo‘rqinchli tuyulmasdi. Aytaylik, u Kiotoda samurayga shogird bo‘lgan davr bilan solishtirganda juda katta farq bor edi. Shunday bo‘lsa-da, goyimizning qalbida allaqanday g‘alati xavotir paydo bo‘ldi. Birinchidan, vaqt juda sekin o‘tardi. Boshqa tomondan esa, u o‘zini tong otishini va batat bo‘tqasidan bahramand bo‘lish vaqtini tezroq kelishini umuman istamayotgandek his qilardi. Ana shu qarama-qarshi tuyg‘ular to‘qnashuvida vaziyatning keskin o‘zgarishi tufayli vujudini qamrab olgan hayajon bosildi, bugungi ob-havoga mos ravishda muzlab qoldi. Bularning barchasi birgalikda unga xalal berar va hatto orzu qilingan iliqlik ham uxlashga imkon berishiga bo‘lgan umidni yo‘qqa chiqarardi.

Shu payt hovlida gumburlagan ovoz eshitildi. Chamasi, ovoz boya ularni yarim yo‘lda kutib olgan o‘sha oq sochli xizmatkorga tegishli edi. Bu quruq ovoz sovuqda jaranglagani uchunmi, vahimali edi, go‘yo har bir so‘z uning suyaklarida muzdek shamolning zarbalari kabi aks-sado berardi.

- Quloq solinglar, xizmatkorlar! Xo‘jayinning buyrug‘iga ko‘ra, ertaga ertalab Quyon soatigacha har biringiz yo‘g‘onligi uch sun, uzunligi besh syaku keladigan bir qopdan tog‘ batati olib kelinglar! Unutmanglar! Quyon soatigacha!

U buni bir necha bor takrorladi, so‘ng jim bo‘ldi va tashqarida yana qish kechasi hukmronlik qila boshladi. Sukunatda chiroqdagi moyning vishillashi eshitilardi. Qizil ipak tasmaga o‘xshagan alanga lipillab yonardi. Goy esnadi, lablarini chapillаtib, yana parishon xayollarga cho‘mdi. Tog‘ batatlari, albatta, batat bo‘tqasi uchun keltirilishi buyurilgandi... Shu haqda o‘ylashi bilanoq, hovlidagi ovozga quloq solib unutib yuborgan bezovtalik hissi yana qalbiga qaytdi. Batat bo‘tqasi bilan ziyofatni iloji boricha kechiktirish istagi avvalgidan ham kuchliroq paydo bo‘ldi va bu tuyg‘u uning ongida mudhish tarzda mustahkamlandi. "Batat bo‘tqasini yeb to‘yish" imkoniyati osongina tug‘ildi, ammo shuncha yil sabr-toqat bilan kutish endi mutlaqo ma’nosiz tuyuldi. Yeyish imkoni bo‘lganda to‘satdan qandaydir to‘siq paydo bo‘ladi, imkon bo‘lmaganda esa bu to‘siq yo‘qoladi. Endi esa nihoyat kutgan ziyofatning butun jarayoni bir amallab muvaffaqiyatli o‘tishini istardi... Bu fikrlar charchoqdan holdan toyguncha Goyning miyasida charxpalak singari aylanib yurdi, so‘ng u to‘satdan qattiq uyquga ketdi.

Ertasi kuni ertalab uyg‘onishi bilan tog‘ batatlari esiga tushdi, shosha-pisha pardani ko‘tardi-da, tashqariga qaradi. Chamasi, u uxlab qolgan va Quyon soati allaqachon o‘tib ketgandi. Hovlidagi uzun bo‘yralarda bir necha ming yumaloq xodaga o‘xshagan narsalar tomgacha uyulib yotardi. Diqqat bilan qarab, bularning hammasi qalinligi uch sun, uzunligi besh syaku keladigan nihoyatda ulkan tog‘ batatlari ekanini angladi.

U uyqusiragan ko‘zlarini ishqalab, hovlida bo‘layotgan voqealarga hayrat va vahima bilan tikilib qoldi. Hamma joyda yangitdan yasalgan o‘choqlarda besh-oltitadan katta qozonlar qator-qator qo‘yilgan, ularning atrofida oddiy tabaqadan bo‘lgan oq kiyimli o‘nlab ayollar ivirsib yurishardi. Ular batat bo‘tqasini tayyorlashga hozirlik ko‘rishardi - ba’zilari olov yoqishar, boshqalari kulni chiqarib tashlashar, uchinchilari esa yangi yog‘och chelaklar bilan uzum sharbatini qozonlarga quyishardi. Hammasi shunchalik tez harakat qilardiki, ko‘z qamashib ketardi. Qozonlardan chiqayotgan tutun va sharbat bug‘lari hali tarqalmagan ertalabki tuman bilan aralashib ketdi. Tez orada butun hovlini kulrang tuman qopladi, bu tuman ichida faqat qozonlar ostida shiddat bilan yonayotgan alangalar yorqin qizil dog‘lar bo‘lib ko‘zga tashlanardi. Ko‘z ko‘rgan, quloq eshitgan hamma narsa yo jang maydonidagi, yo yong‘indagi dahshatli to‘s-to‘polon manzarasini eslatardi. Goy bu ulkan qozonlardagi mana bu ulkan batatlar batat bo‘tqasiga aylanishini aniq tasavvur qildi. U yana Kiotodan bu yerga, uzoq Etidzen viloyatiga, aynan mana shu batat bo‘tqasini yeyish uchun sudralib kelganini ham o‘yladi. Qancha ko‘p o‘ylasa, shuncha g‘amgin bo‘lib borardi. Bizning Goining achinishga loyiq ishtahasi bu paytga kelib yarmiga tushib qolgandi.

Bir soatdan so‘ng Goy Tosixito va uning qaynotasi Arixito bilan birga nonushta qilib o‘tirardi. Uning oldida bitta kumush qozoncha turar, u dengizdek serob batat bo‘tqasi bilan to‘la edi. Goy yaqindagina bir necha o‘nlab yosh yigitlar chopqilarini chaqqonlik bilan ishlatib, tomgacha uyulib yotgan barcha batatlarni birin-ketin maydalab tashlaganlarini ko‘rgan edi. Xizmatkor ayollar u yoqdan-bu yoqqa yugurib, maydalangan batatlarni qozonlarga oxirgi bo‘lagigacha solishayotganini ko‘rdi. Nihoyat, bo‘yralarda birorta ham batat qolmagach, qozonlardan batat va uzum sharbati hidiga to‘yingan issiq bug‘ ustunlari ertalabki musaffo osmonga egilib ko‘tarilganini ko‘rdi. U bularning hammasini o‘z ko‘zi bilan ko‘rib turardi. Shuning uchun ham hozir to‘la qozoncha oldida o‘tirib, hali unga qo‘l tekkizmay turib, o‘zini to‘q his qilayotganining ajablanarli joyi yo‘q edi... U noqulaylik sezib, peshonasidagi terni artdi.

- Sen batat bo‘tqasini maza qilib yeb ko‘rmagansan, - dedi Arixito. - Qani, tortinmay kirishaver.

U xizmatkor bolalarga o‘girildi va uning buyrug‘i bilan dasturxon ustida yana bir necha kumush qozoncha paydo bo‘ldi. Ularning hammasi batat bo‘tqasi bilan to‘ldirilgandi. Goy ko‘zlarini chirt yumdi, qizil burni battar qizardi va loy cho‘michni bo‘tqaga botirib, zo‘rg‘a qozonchaning yarmini tugatdi. Tosixito unga to‘la qozonchani surib qo‘ydi-da, berahm kulib dedi:

- Otam senga aytdi-ku. Tortinma, yeya qol.

Goy ahvol chatoqligini tushundi. Tortinish haqida gap ham bo‘lishi mumkin emasdi, u boshidanoq bu bo‘tqani ko‘rishga ham toqat qilolmasdi. Qozonchaning yarmini bir amallab, o‘zini majburlab yedi. Undan ortiq yeya olmasdi. Agar yana ozgina yesa, hammasi qayt qilib chiqib ketadi, agar rad etsa, Tosixito va Arixitoning e’tiborini yo‘qotadi. Goy yana ko‘zlarini yumdi va qolgan yarmining taxminan uchdan bir qismini zo‘rg‘a yutib yubordi. Ortiq bir qoshiq ham yeyolmasdi.

- Minnatdorman, - g‘o‘ldiradi u sarosimaga tushib. - Men to‘yib qoldim... Boshqa yeya olmayman, uzr so‘rayman.

Uning ko‘rinishi ayanchli edi, mo‘ylovi va burnining uchida xuddi yoz chillasidagidek yirik-yirik ter tomchilari osilib turardi.

- Sen hali kam yeding, - dedi Arixito va xizmatkorlarga qarab qo‘shib qo‘ydi: - Mehmon uyalayotganga o‘xshaydi. Nega turibsiz?

Xizmatkorlar Arixitoning buyrug‘i bilan to‘la qozondan bo‘tqa olish uchun qo‘llariga cho‘mich olmoqchi bo‘lishdi, lekin goyi pashsha haydagandek qo‘llarini silkitib, itoatkorona rad eta boshladi.

- Yo‘q-yo‘q, yetar endi, - g‘o‘ldiradi u. - Kechirasiz, menga shuning o‘zi kifoya...

Ehtimol, Arixito goyani zo‘r berib yeyishga majbur etardi, lekin shu payt Toshixito to‘satdan ro‘paradagi uyning tomini ko‘rsatib: - Voy, qaranglar-a! Bu esa, xayriyatki, hammaning e’tiborini chalg‘itdi. Hamma qaradi. Tom ertalabki quyosh nurlari bilan qoplangan edi. U yerda qandaydir hayvon yaltiroq mo‘ynasini ko‘zni qamashtiruvchi shu’laga cho‘miltirib o‘tirardi. O‘tgan kuni Tosixitoning quruq yalangliklarida tutib olgan o‘sha sakamotolik tulki.

Tulki ham batat bo‘tqasidan tatib ko‘rgani keldi, - dedi Tosixito. - Hoy, kim bor, bu maxluqni yeyishga qo‘yinglar!

Buyruq darhol bajarildi. Tulki tomdan sakrab tushdi va shu zahotiyoq hovlida ziyofatda ishtirok etdi.

Batat bo‘tqasini yalayotgan tulkiga tikilarkan, goyi bu yerga kelguncha qanday bo‘lgan bo‘lsa, xayolan o‘ziga g‘amginlik va mehr bilan qarab qo‘ydi. Bu ko‘p samuraylar ustidan kulgan o‘sha odam edi. Hatto ko‘cha bolalari ham qizilburun deb ataydigan o‘sha edi. Bu o‘sha, rangi o‘chgan movut va yirtiq xakama kiygan, boshpanasiz itday ma’yus sudzak ko‘chasida sanqib yurgan yolg‘iz odam edi. Baribir bu o‘sha, shirin batat bo‘tqasini maza qilib yeyish orzusida yurgan baxtiyor goy edi... Bu batatli bo‘tqani endi hech qachon og‘ziga olmasligini anglab, ko‘ngli taskin topdi va terining quriyotganini, hatto burnining uchidagi tomchisi ham quriganini his qildi. Ertalablari Surugada quyosh charaqlab turadi, lekin shamol suyak-suyakkacha o‘tib ketadi. Goy shosha-pisha burnini ushladi-da, kumush dekchaga qattiq aksa urdi.

Akutagava Ryunoske

Donishmandlik siri | Rey Bredberi

2025-06-26T09:31:04.320Z

Xona ko‘zga ko‘rinmas olovdan yorug‘ va shinam bo‘lgan katta issiq o‘choqqa o‘xshardi. Kaminning deyarli o‘chib qolgan, unda faqat nam xodalar ustida cho‘g‘lanib turgan uchqunlar va ozgina taft bor edi, undan faqat tutun va to‘q sariq ko‘zlari miltillayotgan bir nechta cho‘g‘ qolgandi. Xonani asta-sekin to‘ldirib, so‘ng yo‘qolib, yana qayta to‘ldirayotgan musiqa sadolari yangramoqda edi. Uzoq burchakda, yozgi sarg‘ish devorlarni yoritib limon rangli abajurli yolg‘iz chiroq yonib turardi. Benuqson sayqallangan parket qora daryo suvidek yaltirar, unda Janubiy Amerikaning yovvoyi qushlarini eslatuvchi gilamchalar suzib yurardi, ularning patlari ko‘m-ko‘k, oppoq va yam-yashil changalzorga o‘xshardi. Yangi uzilgan issiqxona gullarining sokin alangasi bilan to‘la oq chinni guldonlar to‘rtta kichkina stolcha ustiga terib qo‘yilgandi. Kamin tepasidagi devordan esa ko‘zlari xuddi kamin koshinlari rangidek tiniq moviy, jonli va ziyolilarcha ta’sirchan bo‘lgan jiddiy yigitning portreti qarab turardi.

Agar bu xonaga birov ohista kirib kelganida, u bu yerda ikki kishi borligini payqamasdi ham - ular shu qadar jim va qimirlamay o‘tirishardi.

Biri oppoq divanga suyanib, ko‘zlarini yumib o‘tirardi. Ikkinchisi shu divanda yotar, boshini birinchisining tizzasiga qo‘ygandi. Uning ham ko‘zlari yumuq, quloq solardi. Deraza ortida yomg‘ir shitirlardi. Musiqa tindi.

Shu zahoti eshik orqasida ohista tirnash eshitildi.

Ikkovi ham bir-biriga hayron bo‘lib qarab qo‘yishdi, go‘yo: odamlar, ma’lumki, tirnamaydi, odamlar taqillatadi, deyishayotgandek edi.

Divanda yotgan kishi sapchib o‘rnidan turdi-da, eshik oldiga yugurib borib, chaqirdi:

- Kim bor u yerda?

- Bo‘lmasa-chi! - cholning yengil irlandcha talaffuzli ovozi eshitildi.

- Bobo!

Yigit eshikni lang ochib, past bo‘yli, dum-dumaloq cholni isitilgan xonaga sudrab kirdi.

- Tom, bolaginam, Tom, seni ko‘rganimdan juda xursandman!

Ular bir-birlarini ayiqday quchoqlab, yelkalarini qoqib qo‘yishdi. Keyin chol xonada yana kimdir borligini payqab, orqaga tisarildi.

Tom keskin o‘girilib, boshqa yigitni ko‘rsatdi:

- Bobo, bu Frenk. Frenk, bu bobom, ya’ni... jin ursin...

Qariya bir daqiqalik sarosimani bartaraf etdi: mayda-mayda qadam tashlab Frenkning yoniga yugurib keldi, uning qo‘lidan ushlab tortdi. U o‘rnidan turdi va endi chaqirilmagan tungi mehmon tepasida tog‘dek ko‘tarilib turardi.

- Demak, sen Frenksan-da? - qichqirdi unga chol.

- Ha, ser, - balandlikdan javob berdi Frenk.

- Men besh daqiqacha eshik tagida turdim... - dedi bobo.

- Besh daqiqa? - xavotirlanib so‘rashdi ikkala yigit.

- ...taqillatish yoki taqillatmaslikni o‘ylab. Bilasanmi, musiqani eshitib, oxiri o‘zimga-o‘zim dedim: jin ursin, agar u yerda qiz bola bilan bo‘lsa, yo uni yomg‘irda derazadan tashlab yuborsin, yoki bobosiga uning qanday go‘zalligini ko‘rsatib qo‘ysin. Jin ursin, dedim-da, eshikni taqillatdim va... - u yirtiq sakvoyajini yerga qo‘ydi, - bu yerda hech qanaqa qiz yo‘q, ko‘ryapman... yoki siz, jin ursinlar, uni omborxonaga tiqib qo‘ydingizmi, a?

- Bu yerda hech qanaqa qiz yo‘q, bobo, - Tom qo‘llari bilan xonani ko‘rsatdi.

- Biroq... - Bobo yaltirab turgan polga, oppoq gilamchalarga, yorqin gullarga, devorlardagi portretlardagi sergak nigohlarga ko‘z yugurtirdi. - Demak, siz undan vaqtincha kvartira olib turgan ekansiz-da?

- Vaqtincha?

- Aytyapman-ku, bu xonaning ko‘rinishi shunaqa, ayol kishining qo‘li sezilib turibdi. Xuddi sayyohlik idoralari vitrinalaridagi kruiz paroxodlari reklamasiga o‘xshaydi, men bunday reklamalarni umrimning yarmida tomosha qilganman.

- Xo‘sh, biz... - gap boshladi Frenk.

- Bilasizmi, bobo, - dedi Tom yo‘talib, - bu yerda hamma ishni o‘zimiz qildik. Ta’mirladik.

- Ta’mirladingizmi? - Cholning jag‘i ochilib qoldi. Uning ko‘zlari hayrat bilan xonani aylanib chiqdi. - Bularning hammasini ikkovingiz qildingizmi? Qoyil!

U ko‘k-oq sopol kuldonni ushlab ko‘rdi va engashib, kakadu singari yorqin gilamchani siladi.

- Xo‘sh, qaysi biringiz nima qildingiz? - deb so‘radi u bir ko‘zini qisib, sinchkovlik bilan ularga qarab.

Tom qizarib ketdi va duduqlanib dedi:

- Biz...

- E, yo‘q-yo‘q, jim bo‘l! - qichqirib yubordi chol qo‘lini ko‘tarib. - Nima balo, ostonadan turib ahmoq itga o‘xshab hidlay boshladim-ku, lekin hech qanaqa tulki yo‘q. Bu la’nati eshikni yoping. Yaxshisi, mendan so‘ra, qayerga ketyapman, nima qilmoqchiman, qani, so‘ra-chi. Darvoqe, biz chalg‘ib ketgunimizcha, suratlar galereyangizda bitta Yirtqich yugurib o‘tmadimikin?

- Bu yerda shunday Hayvon bor!

Tom eshikni yopdi, bobosining issiq paltosini qoqdi, uchta stakan va bir shisha irlandcha viski olib keldi; chol uni xuddi chaqaloqdek mehr bilan siladi.

- Mana bu boshqa gap. Nima uchun ichamiz?

- Nima uchun? Siz uchun, bobojon!

- Yo‘q, yo‘q.

Chol avval Tomga, keyin uning do‘sti Frenkka qaradi.

- Voy Xudoyim-ey, - xo‘rsindi u, - ikkovingiz ham juda yoshsizlar, yuragim achiydi. Qani, kelinglar, yosh qalblar, qizil yuzlar uchun, butun hayotingiz oldinda ekanligi va qayerdadir faqat baxt kutayotgani uchun ichaylik - kel, ol. To‘g‘ri aytyapmanmi?

- To‘g‘ri! - deyishdi ikkovlari baravariga va ichib yuborishdi.

Ular ichishar ekan, uchovlari bir-birlariga quvnoq, ehtimol, hadiksirab qarab turishardi. Yoshlar cholning qizil va quvnoq yuzida, garchi ajin bosgan bo‘lsa-da, hayotning murakkab izlari borligini, yillar osha ko‘rinib turgan Tomning yuzi aksini ko‘rishdi. Ayniqsa, cholning moviy ko‘zlarida devorga osib qo‘yilgan portretning ko‘zlaridagi kabi o‘tkir aql uchquni sezilib turardi - bu ko‘zlar to dafn tangalari og‘irligidan yumilmaguncha yosh bo‘lib qolaveradi. Cholning lab burchaklarida Tomning yuzida tez-tez paydo bo‘lib turadigan o‘sha tabassum bor edi, cholning qo‘llari esa Tomning qo‘llari kabi hayratlanarli darajada chaqqon va epchil edi, go‘yo cholning ham, yigitning ham qo‘llari qandaydir mustaqil hayot kechirayotgandek va ataylab har xil sho‘xliklar qilayotgandek edi.

Ular shunday ichishar, bir-birlariga engashishar, jilmayishar, yana ichishar, har biri o‘zini xuddi ko‘zguda ko‘rgandek boshqasida ko‘rardi, ikkalasi ham mana shu yomg‘irli kechada ko‘zlari, qo‘llari, fe’l-atvori o‘xshash keksa chol bilan navqiron yigitcha uchrashganidan, yana yaxshi viski ichganlaridan zavqlanishardi.

- Oh, Tom, Tom, seni ko‘rish naqadar yoqimli! - derdi bobo. - Dublinda to‘rt yil sensiz zerikdim. Lekin, jin ursin, endi o‘lib ketyapman. Yo‘q, sababini so‘rama. Doktor menga, uning jonini olsin, shunday dedi, bu xabar men uchun xuddi boshimga bolg‘a bilan urgandek bo‘ldi. Shunday qarorga keldim: qarindosh-urug‘larimning yo‘l xarajatlarini to‘lashidan ko‘ra, qari qirchang‘i bilan vidolashish uchun o‘zim xayrlashuv safarini uyushtirib, hamma bilan qo‘l berib ko‘rishaman, hamma bilan ichib qo‘yaman. Shuning uchun bugun shu yerdaman, ertaga Londondan tashqariga chiqib, Lyusini ko‘raman, keyin Glazgoga borib Dikni ko‘raman. Hech kimga og‘irligim tushmasligi uchun har birining uyida bir kundan ortiq qolmayman. Xo‘sh, nega menga og‘zingni ochib qolding? Menga achinishing uchun kelganim yo‘q. Men sakson yoshga kirdim, endi ma’rakalarni o‘tkazish payti keldi, buning uchun pul yig‘ib qo‘yganman, shuning uchun pul haqida og‘iz ochmayman. Men hamma bilan ko‘rishgani, hamma sog‘-salomat va quvnoq ekanligiga ishonch hosil qilgani ketyapman, shunda xotirjam bo‘lib, yengil jon bera olaman, agar imkon bo‘lsa. Men...

- Bobo! - xitob qildi birdan Tom va uning yelkasidan ushlab mahkam quchoqladi; nabirasini ko‘z yoshlari tomog'iga tiqildi.

- Bo‘ldi-bo‘ldi, yetar, bolakay, rahmat, - dedi chol. - Menga sening nigohingdan ko‘rganlarimning o‘zi kifoya. - U nabirasini sekingina o‘zidan nari surdi. - Menga Londonni, ishingni, uyingni gapirib ber-chi. Sen ham gapir, Frenk. Tomning do‘sti men uchun qarindoshdek gap! Hammasini gapiraver, Tom!

- Kechirasiz. - Frenk eshikka otildi. - Ikkovingizni ham gaplashadigan gaplaringiz bor. Men ba'zi narsalarni xarid qilishim kerak, shunga ma'zur tutasizlar...

- To‘xta!

Frenk to‘xtadi.

Faqat shundan keyingina chol kamin ustidagi portretga astoydil razm soldi, yaqinroq kelib, qo‘lini cho‘zdi va ko‘zlarini qisib, pastdagi imzoni o‘qidi.

- Frenk Devis. Senmisan, bolakay? Buni sen chizganmiding?

- Ha, ser, - javob berdi Frenk eshik oldida turib.

- Qachondan beri?

- Uch yilcha bo‘ldi shekilli. Ha, uch yil.

Chol asta bosh chayqadi, go‘yo bu tafsilot u tinmay o‘ylayotgan ulkan jumboqqa nimanidir qo‘shgandek edi.

- Bilasanmi, Tom, bu kimga o‘xshaydi?

- Ha, bobo. Sizga. Ko‘p yillar muqaddam.

- E, sen ham sezdingmi? Xudo haqqi, aniq. Axir bu men o‘n sakkiz yoshimda, butun Irlandiya, uning yam-yashil o‘tloqlari, nozik qizlari hali oldinda bo‘lgan paytim. Bu xuddi o‘zimman. Xudo shohid, men yaxshi yigit edim, sen ham, Tom. Sen esa, Frenk, xudo shohid, haqiqiy sehrgarsan. Sen zo‘r rassomsan, bolakay.

- Qo‘limdan kelganini qilyapman. - Frenk asta-sekin xona o‘rtasiga qaytdi. - Bilganimni qilaman.

- Tomni esa sochlarining uchigacha, kipriklarining uchigacha bilasan. - Chol kulimsirab o‘girildi. - Xo‘sh, Tom, mening ko‘zlarim bilan dunyoga qarash senga yoqadimi? O‘zingning qahramon ekanligingni, dunyo Dublin bozoridagi baliq qatoridek oyoqlaring ostida yotganini his qilyapsanmi?

Tom kulib yubordi. Bobo ham. Ularning ortidan esa Frenk ham.

- Yana bir stakandan. - Chol hammaga viski quydi. - Keyin esa odob bilan qochib ketishingga yo‘l qo‘yamiz, Frenk. Faqat albatta qaytib kel. Sen bilan gaplashib olishim kerak.

- Nima haqida? - so‘radi Frenk.

- Buyuk sirlar haqida. Hayot haqida, Vaqt haqida, Borliq haqida. Seningcha, yana nima haqida bo‘lishi mumkin, Frenk?

- Bo‘ldi, yetar, bobo... - dedi Frenk va tilidan chiqib ketgan so‘zni eshitib, hayratdan tutilib qoldi. - Aytmoqchimanki, mister Kelli...

- Bobo ham yaxshi.

- Men ketishim kerak. - Frenk viskisini bir ko‘tarishda ichib tugatdi. - Qo‘ng‘iroq qilamiz, Tom.

Eshik yopildi. Frenk ketdi.

- Siz, albatta, menikida yotib qolasizmi, bobo? - Tom sakvoyajni qo‘liga oldi. - Frenk qaytmaydi. Siz uning karavotiga yotasiz.

Tom narigi devor yonidagi ikkita kushetkadan birini to‘shamoqda edi.

- Hali uxlashga erta. Shunday ekan, keling, bobo, yana ozgina ichaylik-da, suhbatlashaylik.

Lekin chol hayron bo‘lib, devorlarga osib qo‘yilgan suratlarni jim tomosha qilardi.

- Zo‘r chizilgan.

- Hammasi Frenkning ishi.

- Chiroq ham chiroyli.

- Uni ham Frenk yasagan.

- Yerdagi gilamcha-chi?

- Frenk.

- Voy xudoyim-ey, - shivirladi chol, - bu Frenk naqadar mehnatkash-a!

U muzeydagidek xonada sekin sudralib yurdi.

- Bu yer shoh asarlar bilan to‘lib ketibdi, - derdi u. - Dublinda sen bunday narsalarni yarata olmasding.

- Uydan uzoqda yashasang, ko‘p narsani o‘rganar ekansan, - dedi Tom xijolat bo‘lib.

Chol ko‘zlarini yumib, stakanini ichib tugatdi. - Tobingiz yo‘qmi, bobo?

- Meni tun yarmida og‘riq tutadi, - javob berdi chol. - Balki, o‘rnimdan sakrab turib, telbaday baqirib yuborarmam. Hozircha hech narsa bo‘lgani yo‘q, faqat qornim aylanib, ensam og‘riyapti. Kel, gaplashib olaylik, bolakay.

Ular yarim kechagacha suhbatlashib, ichishdi, keyin Tom bobosini yotqizib, o‘zi yotdi, ular anchagacha uxlay olishmadi.

Kechasi soat ikkilarda chol birdan uyg‘onib ketdi.

U atrofga alanglab, qorong‘ilikka tikilib, qayerda ekanini tushunishga urindi, keyin rasmlar, yumshoq kreslolar, chiroq va Frenk yasagan gilamchalarni ko‘rib, karavotga o‘tirdi. Mushtlarini qisdi. So‘ng o‘rnidan turib, shoshilinch kiyindi-da, xuddi biror dahshatli voqea sodir bo‘lguncha kechikib qolishdan qo‘rqqandek, gandiraklagancha eshik tomon otildi.

Eshik qarsillab yopildi, Tom ko‘zlarini ochdi.

Tun qorong‘usida allakimning ovozi eshitilardi: kimdir chaqirar, baqirar, tabiat kuchlariga xitob qilar, bor ovozi bilan la’natlar yog‘dirar, xudoga shak keltirardi, oxiri kimdir devorga yoki qandaydir dushmanga musht tushirayotgandek ketma-ket zarbalar ovozi eshitildi.

Ancha vaqtdan so‘ng bobosi shalabbo bo‘lgan, oyoqlarini sudrab uyga kirib keldi.

Chayqalib, nimalarnidir g‘o‘ldirab va shivirlab chol o‘chib qolgan kamin oldida ho‘l kiyimlarini yechdi, keyin cho‘g‘ ustiga gazeta tashladi: u lovullab yonib, g‘azab asta-sekin karaxtlikka aylanayotgan yuzini bir lahzaga yoritdi. Chol Tom tashlab ketgan xalatni topib kiydi. U qon tomirlari ko‘rinib turgan qo‘llarini so‘nib borayotgan alangaga cho‘zganida Tom ko‘zlarini mahkam yumib oldi.

— La’nati, la’nati, la’nati! Ming afsus!

Bobosi o‘ziga viski quyib, bir ko‘tarishda ichdi. Ko‘zlarini qisib Tomga qaradi, keyin devorlardagi suratlarga, yana Tomga, guldonlardagi gullarga nazar tashladi, so‘ng yana ichdi. Ancha vaqtdan keyin Tom o‘zini uyg‘onganga soldi.

— Tun yarimdan og‘di. Siz dam olishingiz kerak, bobo.

— Ichib bo‘lganimdan keyin dam olaman. Va o‘ylashni davom ettiraman!

— Nima haqida o‘ylayapsiz, bobo?

— Hozir, — dedi chol g‘ira-shira xonada stakanni ikki qo‘llab ushlagancha, kamindagi so‘nggi xira alangalar so‘nib borayotganda, — ming to‘qqiz yuz ikkinchi yilning iyunida aziz buvingni esladim. Otangning tug‘ilishi, bu qanday ajoyib bo‘lgani, keyin sening tug‘ilishing, bu ham qanday ajoyib bo‘lganini xotirlayapman. Sen juda kichkinaligingda otangning vafot etgani, onangning ahvoli nechog‘lik og‘ir bo‘lgani, o‘sha och-yupun, izg‘irin Dublindagi kunlarda u sening tepangda qanchalar qayg‘urgani, ehtimol haddan ziyod qayg‘urganini ham esladim. Men esa doim ishda, dalada bo‘lardim, sen bilan faqat oyda bir marta ko‘rishardik. Odamlar tug‘iladi, odamlar o‘ladi. Cholning miyasida tunlari mana shunday fikrlar charx uradi. Sening tug‘ilishingni esladim, Tom, u baxtli kun edi. Endi esa mana bunday bo‘lib o‘tiribsan. Shunday.

Chol jim bo‘lib, viskini ichib tugatdi.

— Bobo, — dedi nihoyat Tom, xuddi hali aytilmagan gunohi uchun jazo va kechirim kutib, uyga o‘g‘rincha kirib kelgan boladek, — men sizni tashvishga solyapmanmi?

— Yo‘q, — dedi chol va qo‘shib qo‘ydi: — Faqat sen qanday yashashing, odamlar senga qanday munosabatda bo‘lishi, yaxshimi yoki yomonmi, mana shular meni tinch qo‘ymayapti.

Chol qimirlamay o‘tirardi. Yigit unga tikilib qarab yotardi va nihoyat uning fikrini uqqandek dedi:

— Men baxtliman, bobo.

Chol unga engashdi.

— Rostdanmi?

— Hayotimda hech qachon bunday bo‘lmagan.

— Shundaymi? — G‘ira-shirada chol yigitning yuziga tikildi. — Ha, ko‘rib turibman. Lekin sening baxting uzoq davom etarmikin, a, Tom?

— Abadiy baxt bo‘ladimi, bobo? Dunyoda hamma narsa o‘tkinchi emasmi?

— Jim bo‘l! Buving bilan hayotimiz mutlaqo o‘zgarmadi!

— Yo‘q, lekin hamma vaqtingiz bir xil bo‘lmagan-ku? Dastlabki yillar boshqacha, keyin yana boshqacha bo‘lgan.

Chol qo‘li bilan og‘zini berkitdi, keyin ko‘zlarini yumib, yuzini siladi.

— Ha, gaping to‘g‘ri. Har birimizning ikki, yo‘q, uch, hatto to‘rt hayotimiz bor. Va ularning barchasi o‘tib ketadi, bu haq gap. Lekin ularning xotirasi saqlanib qoladi. Sen yashab o‘tgan to‘rt, besh yoki o‘n ikki umringdan bittasi o‘zgacha. Esimda, bir safar...

Chol to‘satdan jim bo‘lib qoldi.

— Bir safar nima bo‘lgan, bobo? — so‘radi yigitcha.

Cholning nigohi uzoq o‘tmishga qadalgan edi. Endi u na bu xonaga, na Tomga, umuman hech kimga murojaat qilmayotgandek edi. U hatto o‘zi bilan o‘zi gaplashmayotgandek tuyulardi.

— O, bu juda qadim zamonlarda bo‘lgan. Bugun bu xonaga birinchi marta kirganimda, negadir darrov esimga tushdi. Go‘yo yana o‘sha unutilmas haftadagidek Goluey sohili bo‘ylab chopib ketayotgandek edim...

— Qaysi hafta, qachon?

— O‘sha hafta, yozda mening o‘n ikkinchi tug‘ilgan kunim nishonlangan edi, tasavvur qil! Bu qirolicha Viktoriya davrida bo‘lgandi, biz o‘shanda Goluey yaqinidagi torf kulbasida yashardik, men qirg‘oqda sayr qilardim, dengiz qirg‘oqqa chiqarib tashlagan har xil narsalarni terib yurardim, kun shunchalik yoqimli ediki, hatto g‘amgin bo‘larding, chunki bilasan: bu uzoqqa cho‘zilmaydi.

Ana shunday ochiq kunlarning birida peshindan keyin sohil bo‘ylab o‘tadigan yo‘ldan dengiz yoqasida to‘xtagan qorachadan kelgan lo‘lilar bilan to‘la arava yetib keldi.

U yerda ota-ona, qizcha va yana bir o‘g‘il bola bor edi, u darrov yolg‘iz o‘zi qirg‘oq bo‘ylab yugurib ketdi, ehtimol, u ham sherik izlayotgandir, chunki men ham u yerda bekorchilikdan zerikib yurardim va yangi odamdan xursand edim.

Mana, u oldimga yugurib keldi. O‘shanda uni birinchi marta qanday ko‘rganimni hech qachon unutmayman, to qabrgacha eslayman. U...

Eh, so‘z topolmay qoldim! To‘xta, unday emas. Yana orqaga qaytish kerak.

Dublinga sirk keldi. Men borib ko‘rdim: u yerda tentaklar, pakanalar, kichkina badbashara odamlar, semiz ayollar va qoq suyakdek ozg‘in erkaklarni ko‘rsatishardi. So‘nggi ko‘rgazma oldida esa haqiqiy olomon to‘plangan edi; menimcha, eng dahshatlisi o‘sha yerda bo‘lsa kerak, deb o‘yladim. Men misli ko‘rilmagan dahshatni ko‘rish uchun ichkariga suqilib kira boshladim. Xo‘sh, nimani ko‘rdim deysiz?

Bu olomon olti yoshlardagi kichkina qizchani tomosha qilish uchun yig‘ilgan edi: u shu qadar oppoq, chiroyli, yonoqlari nozik, ko‘zlari moviy, sochlari tillarang, o‘zi shunchalik sokin ediki, bu anatomik teatrning o‘rtasida hammaning e’tiborini o‘ziga tortardi. Uning go‘zalligi so‘zsiz hayqirar, butun tomoshani yo‘qqa chiqarardi. Butun xalq unga intilardi, shifo izlardi. Chunki bu kasalmand hayvonot bog‘ida u bizni hayotga qaytaradigan yagona yoqimli va ardoqli shifokor edi.

Demak, sirkdagi o‘sha qizaloq ham qumloq sohilda toychoqdek sakrab yurgan mana bu yigitcha singari kutilmagan mo‘jiza ekan-da.

U ota-onasi kabi qora emas edi.

Uning oltin jingalak sochlarida quyosh nurlari jilvalanardi. Yorqin yorug‘likda uning tanasi go‘yo bronzadan quyilgandek, bronza bo‘lmagan joylari esa misdan edi. Hayratlanarli edi, lekin menga o‘xshagan o‘n ikki yoshli bu bola go‘yo hozirgina dunyoga kelgandek tuyulardi - u shunchalik yangi va yangicha edi. Uning yaltiroq qo‘ng‘ir ko‘zlari dunyoning barcha sohillarida ta’qibdan qochib, uzoq yugurgan hayvonnikiga o‘xshardi.

U to‘xtadi va men undan birinchi bo‘lib kulgisini eshitdim. U hayotdan zavqlanar va buni o‘z kulgisi bilan e’lon qilardi. Ehtimol, men ham kuldim, chunki uning quvonchi yuqumli edi. U qoramag‘iz qo‘lini menga uzatdi. Men ikkilandim. Shunda u sabrsizlik bilan kaftimni ushladi.

Xudoyim, oradan qancha yillar o‘tdi-yu, o‘shanda bir-birimizga aytgan gapimiz hali ham esimda. - Rostdan ham kulgili, shunday emasmi?- dedi u.

Nima kulgililigini so‘ramadim. Men bilardim. U o‘zining ismi Jo ekanini aytdi. Men ismim Tim ekanini aytdim. Mana, biz plyajda turibmiz, ikki bola, o‘rtamizda esa - ulkan olam, xuddi katta, mehribon, ajoyib hazilga o‘xshaydi.

U katta-katta, dumaloq, mis rangidagi qo‘ng‘ir ko‘zlarini menga tikdi-da, chin dildan kulib yubordi, men esa o‘yladim: e, u pichan chaynagan ekan! Uning nafasidan o‘t hidi kelardi. To‘satdan boshim aylanib ketdi. Bu hid meni gangitib qo‘ydi. - Xudoyim, - deb o‘ylardim gandiraklab, - mastman, lekin nimadan?- Men yashirincha otamning viskisini tatib ko‘rgandim, lekin bu yerda nimadan mast bo‘lishim mumkin? Men bu tushki payt, bu quyoshdan mast edim, boshim aylanardi - nimadan? Bu notanish yigitcha shirin poyalarni chaynagani uchunmi? Yo‘q, bo‘lishi mumkin emas!

Shunda Jo menga tikilib qaradi va dedi: - Vaqtimiz oz.

- Vaqt tig‘izmi?- - so‘radim men.

- Ha, - javob berdi Jo, - do‘st bo‘lish uchun. Axir biz sen bilan do‘stmiz-ku?

Uning nafasidan yangi o‘rilgan o‘tloqlar hidi dimog‘imga urildi.

Xudoyim, qichqirgim keldi, albatta ha! U meni do‘stona turtgandek yiqilib tushishimga sal qoldi. Lekin og‘zim ochilib-yopildi-yu, so‘radim: - Nega vaqtimiz kam?

- Chunki, - dedi Jo, - biz ota-onam bilan bu yerda atigi olti kun, nari borsa bir hafta bo‘lamiz, keyin butun Irlandiyani aylanib chiqamiz. Men seni boshqa hech qachon ko‘rmayman, Tim. Shuning uchun bu bir necha kun ichida juda ko‘p ishlarni qilishimiz kerak.

- Olti kun? Bu deyarli hech narsa-ku!- - deb g‘azablandim va negadir bu sohilda birdan g‘amgin bo‘lib qoldim. Bizning tanishuvimiz endigina boshlangan, men esa uning tugashiga aza tutayotgan edim.

- Bir kun bu yerda, bir hafta u yerda, yana bir oy qayerdadir, - dedi Jo. - Men juda tez yashashim kerak, Tim. Mening uzoq vaqt do‘stlarim bo‘lmaydi. Faqat esimda qolganlari. Shuning uchun qayerga bormay, yangi do‘stlarimga shunday deyman: tezroq u ishni qilaylik, bu ishni qilaylik, ko‘proq ish qilaylik, uzun ro‘yxat tuzaylik, shunda men ketganimdan keyin sen meni eslaysan, men esa seni, mana bu haqiqiy do‘st edi, deb gapiramiz! Qani, boshladik. Yetib ol!

Jo meni quchoqladi-da, qocha boshladi.

Men uning orqasidan yugurardim va kulardim: bor-yo‘g‘i besh daqiqagina tanish bo‘lgan qandaydir bolakayning orqasidan jon-jahdim bilan yugurish ahmoqlik emasmi? Biz uzun yozgi plyajda bir milcha yugurgan bo‘lsak kerak, unga yetib olgunimcha. Meni shuncha yo‘lga behuda, noma’lum sababga ko‘ra haydab yuborgani uchun uni do‘pposlashni o‘ylab qo‘ygandim. Lekin biz yerga yiqilib, uning ikkala kuragidan ushlaganimda, u faqat bir marta yuzimga o‘z nafasi bilan urdi, men boshimni silkitib orqaga tisarildim va xuddi ho‘l qo‘llarimni elektr rozetkasiga tiqqandek, unga hayron bo‘lib tikilib qoldim. U esa yashin tezligida o‘zimni orqaga tashlab, dovdirab o‘tirganimni ko‘rib kulib yubordi.

- O-ho, Tim, - dedi u, - sen bilan do‘stlashamiz.

Bilasanmi, bizning Irlandiyada bir necha oy davomida qanday zerikarli, sovuq va yomg‘irli ob-havo hukm suradi? Shunday qilib, men o‘n ikki yoshga to‘lgan hafta, Jo oxirgi kunlar deb aytgan yetti kun davomida har kuni ajoyib yoz havosi turdi. Biz qirg‘oqda sayr qilardik, boshqa hech narsa qilmasdik, shunchaki qirg‘oqda bo‘lardik, qumdan qasrlar qurardik yoki tepaliklarga chiqib, qo‘rg‘onlar orasida urush o‘ynardik. Biz qadimiy dumaloq minora topib, qichqirgancha u yoqdan-bu yoqqa yugurardik. Ammo ko‘pincha pichoq ham, chaqmoq ham ajratmagan siam egizaklari kabi yelkamizdan quchoqlab, shunchaki sayr qilardik. Men nafas olardim, u nafas chiqarardi. Unga mos nafas olishga harakat qilardim. Biz yarim kechagacha, ota-onalar o‘zlari tushunolmaydigan narsani topgan bolalarini izlab kelguncha, qum ustida o‘tirib gaplashardik. U meni yoniga chaqirganda, men uning yoniga yotardim, yoki u mening yonimga yotardi va biz gaplashib, xudo haqqi, tong otguncha kulardik. Keyin yana erkinlikka chiqib, holdan toyguncha xaxolab kulardik. Mana, biz quvnoq, ko‘zlarimizni yumib, bir-birimizga mahkam yopishib yotibmiz, kulgimiz esa quvlashmachoq o‘ynayotgan kumushrang forellar singari hamma yoqqa taraladi. Xudo haqqi, men uning kulgisiga, u esa mening kulgimga to charchagunimizcha, go‘yo bu muhabbat bizni toliqtirib, holdan toydirguncha cho‘milardik. Issiq kundagi kuchukchalardek tillarimizni chiqarib o‘tiribmiz, do‘stligimizdan uyqusirab qolamiz. Butun hafta davomida kunlar moviy va oltin rangda bo‘ldi, na bulut, na yomg‘ir bo‘ldi, shamoldan olma hidi kelardi... yo‘q, shamoldan emas, faqat o‘sha bolaning erkin nafasidan.

Oradan ko‘p yillar o‘tgach, o‘ylab qoldim: keksa odam o‘sha yoz bulog‘iga yana bir marta sho‘ng‘ib, burun kataklari va og‘zidan chiqayotgan jo‘shqin nafas oqimi bilan yuvinib olishi mumkinmi, nima uchun yillar qatlamini tashlab, yosharmasligi kerak, tana bunday vasvasaga qanday bardosh bera oladi?

Ammo o‘sha kulgi endi yo‘q, o‘sha bola ham endi yo‘q - u ulg‘ayib, katta dunyoning qayeridadir yo‘qolib ketdi va mana, ikki umrdan so‘ng bu haqda birinchi marta gapiryapman. Kimga aytardim? Men o‘n ikki yoshga to‘lgan va uning do‘stligini sovg‘a qilgan o‘sha haftadan boshlab to shu paytgacha o‘sha qirg‘oq va yoz haqida, ikkalamiz qo‘llarimizni va hayotimizni bir-biriga bog‘lab sayr qilganimiz haqida gapirib beradigan hech kim yo‘q edi va hayot "O" harfi kabi mukammal bo‘lib tuyulardi - ajoyib kunlar va quvnoq suhbatlarning ulkan doirasi va biz abadiy yashashimizga, hech qachon o‘lmasligimizga va abadiy do‘st bo‘lib qolishimizga hech qanday shubha yo‘q edi.

Keyin hafta tugadi va u jo‘nab ketdi.

U yoshiga nisbatan dono edi. Xayrlashmadi. Kutilmaganda ularning aravasi g‘oyib bo‘ldi.

Qirg‘oq bo‘ylab yugurib, chaqirdim. Uzoqda tepalik ortida yashirinayotgan aravani ko‘rdim. Shu payt qalbimda do‘stimning donoligi tilga kirdi. Quvib yetma. Qo‘yib yubor. Endi yig‘lashing mumkin, dedi menga donoligim. Men yig‘lab yubordim.

Uch kun yig‘ladim, to‘rtinchi kuni tinchlandim. Ko‘p oylar qirg‘oqqa bormadim. O‘shandan buyon o‘tgan shuncha yil ichida men biror marta ham bunday holatni boshdan kechirmadim. Men yaxshi hayot kechirdim, yaxshi xotinim, yaxshi farzandlarim bor edi, sen ham, kichkintoy Tom, sen ham. Lekin yolg‘on gapirayotgan bo‘lsam, bu yerdan qimirlay olmayman: hech qachon bunchalik telbalarcha, aqldan ozgandek, vahshiyona umidsizlikka tushmaganman. Men hech qachon hatto vinodan ham bunchalik mast bo‘lmaganman. Hech qachon o‘shandagidek ho‘ngrab yig‘lamaganman. Nima uchun, Tom? Nima uchun bularning barini hikoya qilyapman va bu nima edi? Nega men hali hech narsani bilmagan, yolg‘iz bo‘lgan o‘sha olis beg‘ubor davrlarga qaytyapman? Bu qanday bo‘lyapti: men uni eslayman-u, boshqa hamma narsa xotiramdan ko‘tarilib ketadi? Nima uchun, xudo kechirsin, men ba’zan buvingning yuzini eslay olmayman-u, uning dengiz sohilidagi yuzi ko‘z oldimda turaveradi? Nima uchun men u bilan yerga yiqilayotganimizni va yer o‘z bag‘riga shirin o‘t-o‘lanlarning mo‘l-ko‘lligi va yorug‘ kunlarning uzluksiz ketma-ketligidan es-hushini yo‘qotgan bebosh toychoqlarni qabul qilayotganini qayta-qayta ko‘raman?

Chol jim bo‘ldi. So‘ng qo‘shimcha qildi:

— Aytishlaricha, donolikning siri aytilmagan narsada ekan. Boshqa hech narsa demayman. Bu gaplarni nima uchun aytganimni o‘zim ham bilmayman.

— Lekin men bilaman, — dedi Tom qorong‘ulikda yotarkan.

— Rostdanmi? — so‘radi chol. — Mayli, menga aytib berasan. Qachondir.

— Ha, — javob berdi Tom, — qachondir.

Ular deraza ortida yomg‘irning taqillashiga quloq solishdi.

— Baxtlimisan, Tom?

— Siz buni mendan so‘ragandingiz, ser.

— Yana bir bor so‘rayapman. Baxtlimisan?

— Ha.

Sukunat cho‘kdi.

— Demak, hozir dengiz bo‘yida yoz faslida yuribsan-da, Tom? O‘sha sehrli yetti kunmi? Mast ham bo‘lgandirsan?

Tom uzoq vaqt javob bermadi, keyin faqat bitta so‘z aytdi:

— Bobo, — dedi-da, bosh irg‘adi, xolos.

Chol o‘zini kresloga tashladi. U: bu o‘tib ketadi, deyishi mumkin edi. U: bu uzoqqa cho‘zilmaydi, deyishi mumkin edi. U ko‘p narsa aytishi mumkin edi. Ammo buning o‘rniga u shunday dedi:

— Tom?

— Ha, ser?

— Voy, jin ursin! — baqirib yubordi birdan chol. — Parvardigori olam! Xudoyim!

Shu yerda u jim bo‘ldi va nafasi rostlandi.

— Mana. Telba tun. Oxirida baqirmasdan ilojim yo‘q edi. Qo‘limdan kelmadi, bolakay.

Nihoyat, ular yomg‘irning nog‘oradek sadosi ostida uyquga ketishdi.

Quyoshning ilk nurlari bilan chol sekin va ehtiyotkorlik bilan kiyindi, sakvoyajini oldi va uxlab yotgan yigitga engashib, kaftini uning yuziga tekkizdi.

— Xayr, Tom, — shivirladi u.

U g‘ira-shira zinapoyadan pastga, tinmay yog‘ayotgan yomg‘ir tomon tushayotib, birdan pastki pog‘onada kutib o‘tirgan Tomning do‘stini ko‘rib qoldi.

— Frenk! Nahotki tuni bilan shu yerda o‘tirgan bo‘lsang?

— Yo‘q-yo‘q, mister Kelli, — shoshib javob berdi Frenk. — Bir do‘stimnikida tunab qoldim.

Chol qorong‘i zinapoya tomon o‘girilib, yuqoriga qaradi, go‘yo bu yerdan xonani va issiqda uxlab yotgan Tomni ko‘ra oladigandek.

— Ha!..

Hayvon irillashiga o‘xshash tovush uning tomog‘idan chiqmoqchi bo‘ldi-yu, lekin so‘ndi. U noqulay holatda bir oyog‘idan ikkinchisiga og‘irligini o‘tkazdi-da, yuqoridagi xonada kamin ustida osilib turgan suratni chizgan yigitning tong yorishidan yorishib ketgan yuziga yana bir bor qaradi.

— Bu la’nati tun tugadi, — dedi chol. — Agar ozgina chetga chiqsang...

— Ser.

Chol bir pog‘ona pastga tushdi va birdan portlab ketdi:

— Menga qara! Agar qachondir Tomni biror narsada xafa qilsang, xudo haqqi, seni qo‘chqor shoxidek egib qo‘yaman! Tushundingmi?!

— Xavotir olmang, — dedi Frenk unga qo‘lini uzatib.

Chol go‘yo hech qachon salomlashish uchun uzatilgan qo‘lni ko‘rmagandek unga tikildi. Va xo‘rsindi.

— Eh, jin ursin, Frenk, Tomning do‘sti, sen juda yoshsan, senga qarash ko‘zni achishtiradi. Yo‘ldan qoch!

Ular qo‘l siqishdilar.

— Voy-bo‘, qo‘ling qattiq ekan-ku, — dedi chol hayratlanib.

U go‘yo son-sanoqsiz yomg‘ir tomchilari yuvib ketganday g‘oyib bo‘ldi.

Yigit yuqori qavatdagi eshikni yopib, uxlab yotgan odamga biroz tikilib turdi, so‘ng yaqinlashdi va go‘yo qandaydir ichki tuyg‘u bilan besh daqiqa oldin xayrlashayotganda cholning qo‘li teggan joyga xuddi o‘sha tarzda kaftini Tomning yuziga tekkizdi. U yozdagidek iliq yuzga tegib qo‘ydi.

Tom uyqusida otasining otasiga o‘xshab jilmaydi va uyqu aralash qariyaning ismini aytib chaqirdi.

Uni ikki marta chaqirdi.

Keyin yana osoyishta uxlab qoldi.

Rey Bredberi

Katta bog‘bon hikoyasi | Anton Chexov

2025-05-24T20:44:04.323Z

Graf N. ning issiqxonasida gullar savdosi bo‘lib o‘tdi. Xaridorlar ko‘p emas: men, qo‘shnim - pomeshchik va yog‘och savdosi bilan shug‘ullanuvchi yosh savdogar. Ishchilar ajib xaridlarimizni olib chiqib, aravalarga joylashtirayotganda, biz issiqxona kiraverishida turli mavzularda suhbatlashib o‘tirardik. Aprelning iliq tongida bog‘da o‘tirib, qushlar ovozini tinglab, ochiq havoga olib chiqilgan gullarning quyoshda jilvalanishini tomosha qilish g‘oyat yoqimli edi.

O‘simliklarni joylashtirish ishiga bog‘bonning o‘zi - Mixail Karlovich rahbarlik qilardi. U mo‘yna nimcha kiygan, yuzi silliq qirib olingan, syurtuksiz, hurmatga sazovor chol edi. U doim jim yurar, ammo bizning suhbatimizga quloq solib, yangi gap aytarmikanmiz deb kutardi. U aqlli, nihoyatda mehribon, hammaning hurmatiga sazovor inson edi. Otasi shved, onasi rus bo‘lishiga va pravoslav cherkoviga borsa-da, negadir hamma uni nemis deb hisoblardi. U rus, shved va nemis tillarini bilar, bu tillarda ko‘p kitob o‘qir edi. Unga o’qish uchun yangi kitob hadya qilish yoki u bilan, aytaylik, Ibsen haqida suhbatlashishdan ortiq zavq bag‘ishlab bo‘lmasdi.

Uning zaif tomonlari ham bor edi, biroq beg‘araz edi: masalan, u o‘zini katta bog‘bon deb atardi, garchi kichik bog‘bonlar bo‘lmasa ham; yuz ifodasi g‘oyat mag‘rur va kibrli edi; u qarshi fikrlarga toqat qilolmas va o‘zini jiddiy hamda e’tibor bilan tinglashlarini xush ko‘rardi.

– Mana bu yigitchani tavsiya qilaman, u juda yaramas,– dedi qo‘shnim suv to‘la bochka bilan o‘tib ketayotgan, qorachadan kelgan lo‘libashara ishchini ko‘rsatib. – O‘tgan hafta uni shaharda talonchilikda ayblab sud qilishdi va oqlashdi. Uni ruhiy kasal deb topishdi, holbuki, basharasiga qarang, u soppa-sog‘. So‘nggi paytlarda Rossiyada ablahlarni tez-tez oqlab, hammasini kasallik va hissiy holatlar bilan izohlayaptilar. Vaholanki, bu oqlov hukmlari, ochiq-oydin yengillik va yon berish yaxshilikka olib bormaydi. Ular ommani axloqan buzmoqda, odamlarda adolat tuyg‘usi so‘nib bormoqda, chunki illatning jazosiz qolishiga o‘rganib qolishgan. Bilasizmi, zamonamiz haqida Shekspirning quyidagi so‘zlarini bemalol aytsa bo‘ladi: “Bizning yovuz, buzuq asrimizda ezgulik ham illatdan uzr so‘rashi kerak”.

– Bu juda to‘g‘ri, – deb ma’qulladi savdogar. - Sudlarda oqlanishlar tufayli qotilliklar va o‘t qo‘yishlar ko‘payib ketdi. Dehqonlardan so‘rab ko‘ring-a.

Bog‘bon Mixail Karlovich bizga o‘girilib dedi:

– Menga kelsak, janoblar, men oqlov hukmlarini hamisha quvonch bilan kutib olaman. “Aybsiz” deyilganda, men axloq va adolat uchun xavotir olmayman, aksincha, quvonaman. Hatto vijdonim aybdorni oqlab, sud maslahatchilari xatoga yo‘l qo‘yganini aytganda ham, baribir g‘olib chiqqandek his qilaman. O‘zingiz o‘ylab ko‘ring, janoblar: agar sudyalar va maslahatchilar dalillar, ashyoviy isbotlar va nutqlardan ko‘ra insonga ko‘proq ishonsa, bu insonga bo‘lgan ishonch o‘zi har qanday hayotiy mulohazalardan ustun emasmi? Xudoga ishonish qiyin emas. Unga inkvizitorlar ham, Biron ham, Arakcheev ham ishonardi. Yo‘q, siz insonga ishoning! Bu e’tiqod faqat Masihni tushunadigan va his qiladigan oz sonli odamlarga xos.

– Yaxshi fikr, – dedim men.

– Lekin bu yangi fikr emas. Esimda, bir vaqtlar shu mavzuda afsona ham eshitgan edim. Juda ajoyib afsona, – dedi bog‘bon va jilmaydi. – Buni menga rahmatli buvim, otamning onasi, ajoyib kampir aytib bergan edi. U shved tilida hikoya qilardi, lekin rus tilida u qadar chiroyli va klassik tarzda chiqmaydi.

Biz undan hikoyani gapirib berishni va rus tilining qo‘polligidan cho‘chimaslikni so‘radik. U juda mamnun bo‘lib, sekin trubkasini tutatdi, ishchilarga g‘azab bilan qaradi-da, gapini boshladi:

– Kichik bir shaharchada Tomson yoki Vilsonmi, familiyasi ahamiyatsiz, keksa, yolg‘iz va xunukroq bir janob yashay boshladi. Uning kasbi olijanob edi: odamlarni davolardi. U doim qovog‘i soliq va kamgap bo‘lib, faqat kasbi taqozo etgandagina gapirardi. Hech kimnikiga mehmonga bormas, tanishlari bilan indamay bosh irg‘ashdan nariga o‘tmas va xuddi tarkidunyo qilgan rohib kabi kamtarona umr kechirardi. Aslida, u olim edi, o‘sha davrda esa olimlar oddiy odamlarga o‘xshamasdi. Ular kunlarini tafakkur, kitob mutolaasi va kasalliklarni davolash bilan o‘tkazishar, boshqa hamma narsani arzimas deb bilib, ortiqcha so‘z aytishga vaqt ajratishmasdi. Shahar aholisi buni juda yaxshi tushunib, uni tashriflari va behuda gaplari bilan bezovta qilmaslikka tirishardilar. Ular Xudo nihoyat kasallarni davolay oladigan odamni yuborganidan mamnun, shaharlarida shunday ajoyib zot yashayotganidan g‘ururlanardilar.

"U hamma narsani biladi", deyishardi u haqda.

Biroq bu yetarli emasdi. "U hammani sevadi!" deyish kerak edi. Bu olimning ko‘ksida ajoyib, farishta qalb urib turardi. Nima bo‘lganda ham, shahar aholisi unga begona bo‘lsa-da, u ularni farzandlaridek sevardi, hatto jonini ham ayamasdi. O‘zi sil kasaliga chalingan, yo‘talardi, ammo bemorga chaqirilsa, dardini unutib, o‘zini ayamay, nafasi bo‘g‘ilib qanchalik baland bo‘lmasin, tog‘larga chiqib ketardi. Jazirama issiq va qaqshatqich sovuqqa e’tibor bermas, ochlik va chanqoqlikni pisand qilmasdi. Pul olmasdi, g‘alati joyi shundaki, bemori vafot etsa, qarindoshlari bilan birga tobut ortidan yurib yig‘lardi. Tez orada u shahar uchun shunchalik zarur bo‘lib qoldiki, aholi ilgari bu odamsiz qanday kun kechirganliklari haqida o‘ylab, hayratga tushardilar. Minnatdorchiliklari cheksiz edi. Katta-yu kichik, yaxshi-yu yomon, halol-u firibgar - xullas, hamma uni hurmat qilar, qadrini bilardi. Shaharchada va uning atrofida unga ozor berishni u yoqda tursin, hatto shu haqda o‘ylashga ham jur’at etadigan kimsa topilmasdi. U uyidan chiqayotganda, eshik-derazalarini qulflamasdi, chunki uni xafa qilishga botinadigan o‘g‘ri yo‘qligiga ishonchi komil edi. Ko‘pincha shifokorlik burchi tufayli katta yo‘llardan, o‘rmonlar va tog‘lardan o‘tishiga to‘g‘ri kelardi. U yerlarda och-yupun daydilar ko‘p bo‘lishiga qaramay, o‘zini mutlaqo xavfsiz his qilardi. Bir kuni kechasi bemordan qaytayotganda, o‘rmonda qaroqchilar unga hujum qilishdi. Biroq uni tanib, hurmat bilan boshlaridan qalpoqlarini yechib, ovqat yeyishni istaysizmi, deb so‘rashdi. To‘qligini aytgach, unga issiq kiyim berib, shahargacha kuzatib qo‘yishdi. Taqdir bu olijanob insonga ozgina bo‘lsa-da, minnatdorchilik bildirish imkonini berganidan baxtiyor edilar. Keyin, tushunarli, buvimning aytishicha, hatto otlar, sigirlar va itlar ham uni tanib, uchrashganda sevinishardi.

O‘zining avliyoligi bilan barcha yovuzliklardan o‘zini himoya qilganday ko‘ringan, hatto qaroqchilar va quturgan odamlar ham xayrixohlik bildirgan bu odam, bir kuni ertalab o‘ldirilgan holda topildi. U qonga belangan, boshi yorilgan holda jarlikda yotar, oqargan yuzida hayrat ifodasi muzlab qolgandi. Ha, ro‘parasida qotilni ko‘rganida uning yuzida dahshat emas, balki hayrat qotib qolgandi. Shahar va uning atrofidagi aholini qamrab olgan chuqur qayg‘uni endi tasavvur qila olasizmi? Hamma o‘z ko‘zlariga ishonmay, bu odamni kim o‘ldirgan bo‘lishi mumkin, deb o‘zidan-o‘zi so‘rardi. Tergov olib borayotgan va doktorning jasadini tekshirayotgan sudyalar shunday xulosaga kelishdi: "Bu yerda biz qotillikning barcha alomatlarini ko‘ryapmiz, ammo bizning doktorimizni o‘ldirishi mumkin bo‘lgan odam dunyoda yo‘qligi sababli, bu yerda qotillik sodir bo‘lmagan va bu alomatlarning yig‘indisi shunchaki tasodif bo‘lishi kerak. Doktor qorong‘ida jarlikka o‘zi yiqilib tushib, boshini urib olgan bo‘lsa kerak, deb taxmin qilish lozim."

Bu fikrga butun shahar qo‘shildi. Doktorni dafn etishdi va endi hech kim zo‘rlik bilan o‘ldirilgani haqida gapirmasdi. Doktorni o‘ldirishga yetarli pastkashlik va razillikka ega bo‘lgan odamning mavjudligi aqlga sig‘masdi. Axir razillikning ham o‘z chegarasi bor-ku. Shunday emasmi?

Lekin birdan, tasavvur qiling-a, tasodif qotilni fosh etib qo‘ydi. Bir necha bor sudlangan, axloqsiz hayoti bilan tanilgan bir bezori qovoqxonada doktorga tegishli tamaki qutisi va soati evaziga icharkan ko‘rib qolishdi. Uni fosh qilishga urinishganda, u dovdirab qoldi va ochiqdan-ochiq yolg‘on gapirdi. Uning uyida tintuv o‘tkazilganda, yostiq ostidan yenglari qonga belangan ko‘ylak va oltin hoshiyali doktorlik nashtari topildi. Yana qanday dalil kerak? Jinoyatchini qamoqqa olishdi. Aholi g‘azablandi, ayni paytda shunday deyishardi:

- Ishonib bo‘lmaydi! Bunday bo‘lishi mumkin emas! Ehtiyot bo‘linglar, xato bo‘lib chiqmasin; axir dalillar ham aldashi mumkin-ku!

Sudda qotil o‘z aybini qat’iy inkor etardi. Hamma narsa unga qarshi bo‘lsa-da, uning aybdorligiga ishonish bu yer qoraligiga ishonish kabi oson edi, ammo sudyalar go‘yo aqldan ozgandek: ular har bir dalilni o‘n martadan taroziga solib, guvohlarga shubha bilan qarar, qizarib ketar, suv ichishardi... Sud ertalabdan boshlanib, kechgacha davom etdi.

- Ayblanuvchi! - deb murojaat qildi bosh sudya qotilga. - Sud sizni falonchi doktorni qatl etishda aybdor deb topdi va sizni...

Bosh sudya "o‘lim jazosiga" demoqchi edi, biroq hukm yozilgan qog‘ozni qo‘lidan tushirib yuborib, muzday terni artdi-da, baqirib yubordi:

- Yo‘q! Agar men nohaq hukm chiqarayotgan bo‘lsam, mayli, Xudo meni jazolasin, lekin qasam ichamanki, u aybdor emas! Do‘stimiz doktorni o‘ldirishga jur’at etadigan inson borligiga ishonmayman! Inson bunday tubanlashishga qodir emas!

- Ha, bunday odam yo‘q, - deb ma’qullashdi boshqa sudyalar.

- Yo‘q! - deb xitob qildi olomon. - Uni ozod qiling!

Qotilni to‘rt tomonga qo‘yib yuborishdi va hech kim sudyalarni adolatsizlikda ayblamadi. Buvim aytardiki, Xudo insonga bo‘lgan bunday ishonch uchun shaharchaning barcha aholisining gunohlarini kechirgan ekan. U odam o‘zining timsoli va o‘xshashi ekanligiga ishonganlarida quvonadi va agar inson qadr-qimmatini unutib, odamlar haqida itlardan ham yomonroq hukm chiqarilsa, qayg‘uradi. Mayli, oqlov hukmi shaharcha aholisiga ziyon keltirsin, lekin o‘zingiz o‘ylab ko‘ring, insonga bo‘lgan bu ishonch ularga qanday ijobiy ta’sir ko‘rsatgan. Axir bu ishonch o‘lik bo‘lib qolmaydi-ku; u bizda olijanob tuyg‘ularni tarbiyalaydi va har bir odamni sevish va hurmat qilishga undaydi. Har bir odamni! Bu esa muhim.

Mixail Karlovich gapini tugatdi. Qo‘shnim unga nimadir deb e’tiroz bildirmoqchi bo‘lgan edi, bosh bog‘bon e’tirozlarni yoqtirmasligini anglatuvchi ishora qildi-da, aravalar yoniga borib, yuzida jiddiylik ifodasi bilan ularni joylashtirishda davom etdi.

Anton Chexov

«Men»ing «Sir»im

2025-05-19T08:37:14.602Z

«Men»ing «sir»im biri nafsdan biri o'limdan hikoya qiladi. O'z holimizda: biri juda yoqimli birini o'ylash esa qo'rquv beradi. Yakunda yo'limiz bu ikkisi haqidagi fikrimizni teskari qilishdan iborat. Birini yoqimsiz, birini mujda deb bilamiz. Biz yo'lga chiqdikmi yoki hali ham to'xtab turibmizmi yoki ortga ketdikmi, buni ham bilishimiz mushkul. Aslida qayoqqa qarab yurishimiz kerak? Qay bir yo'l bizni maqsadga yetaklaydi?

Hozirda turk tilidan o'zbek tiliga tarjima qilinayotgan asarlar, o'z tilimizdan yozilayotganlaridan ko'p desak adashmaymiz. Bu aslida fojeamiz. Bu haqida to'xtalmaymiz. Turk adabiyotlari haqida bir ikki shaxsiy firklarni bildirib o'tsam.

O'nga yaqin turk yozuvchilarining yigirmadan ortiq asarlari bilan tanishib chiqqan bo'lsam, birgina Rashod Nuri Guntekinning asarlari haqida ijobiy fikrga kelganman. (Balkim asarlari menga qiziq bo'ladigan yana boshqa adiblar ham bordir, lekin hozirgacha bo'lgan xulosam shunday). Badiiy asarlardagi qahramonlarning harakterlari, voqealarning real hayotga muvofiq ekanligi (fantastik, anti-utopik asarlar mustasno), asarning til uslubi, asarning g'oyasi jihatidan baholaganda yuqori saviyadagi asarlar kam. (Bu fikrlar faqat badiiy asarlar haqida. Ilmiy, shaxsiy rivojlanishga oid, diniy asarlarda yuqoridagi kabi jihatlar istisno qilinadi).

«MEN»

Ba'zi bir kitoblar yoki filmlar bo'ladi, uni siz nimani hikoya qilinishini bilsangiz ham qayta-qayta o'qiyverasiz. Chunki uni sizga o'zingiz bilmaydigan qandaydir zanjir bog'lab turadi. Doim o'ziga tortadi va qalbingizni so'zi bilan muvofiq keladi. Yosh turk yozuvchisi Fotih Duman turk adiblari orasida kitoblari menga yoqadigan ikkinchi shaxs bo'ldi desam xato bo'lmaydi. Muallifning "Men" asaridagi Aziz Mahmud Hudoiy hazratlarining hikoyasi o'zbek xalqi uchun begona emas. Ko'pchilik Aziz Mahmud Hudoiy haqidagi film orqali u kishini yaxshi tanishadi. Kitobda hikoya qilinadigan hodisalar ham aynan filmda taqdim qilingan ma'lumotlarni beradi. Ammo kitobda foydanilgan uslub, avval bironta asarda uchramagan (to'g'rirog'i men uchun yangi) uslubda bayon qilingan. O'quvchi kitobni mutolaa qilar ekan huddi o'zi bilan suhbat qilayotgandek tuyiladi. Unda aytiladigan so'zlar begona emas. Huddi har kuni eshitagan o'z ismi kabi tanish. Asar huddi yuzingizga oyna tutib undagi loylarni ko'rsatib beradigandek. U aytadigan har bir so'zni beixtiyor tasdiqlab yuborasiz.

Nafs shunday raqibki, u ochiq oydin oldingizda turmaydi. Uning maqsadi nimani o'ylayapti bilmaysiz. Har gal zarbani o'tkazib yuborgandan keyingiga og'riqni sezasiz. Ammo ko'pchilik bu zarbani nafs berganlini sezmaydigan darajada befarq bo'lib ketadi. Kitob sizga nafsni bir ma'noda oldingizga olib chiqib ko'rsatadi. Uni yaxshiroq tanib olasiz va uning hiylalarini o'z tilidan eshitasiz. Shunday bo'lganda ham bu uni to'liq tanib olganingizni yoki qisman tanib olganingiz bilan ham uni yenga olasiz degani emas. Nafs devorini ko'rib turibman ham boshingizni qayta-qayta unga uraverasiz. Har urishingizga undov har gal har xil uslubda har xil tomondan bo'ladi. Siz kitobda nafsning asosiy hiylalari haqida xabardor bo'lasiz.

Tarixda nafsni qaddini bukib, uning burini yerga ishqalagan kishilar, umum insoniyatga nisbatan olganda juda kam. Aziz Mahmud Hudoiy hazratlari ana shundan kishilar silsilasining bir zanjiri hisoblanadi. U zotning bu mashaqqatli yo'lni qanday bosib o'tganlari, qiyinchiliklar, yo'qotishlar qanday kechgani mahorat bilan tasvirlangan. Agar mulohaza qilib ko'radigan bo'lsak, nafs bilan kurash va uning hiylalari insonlarning yuzlari kabi ko'p. Ammo jism kabi o'xshashliklar ham borki, bu har bir insonda takrorlanadi.

Agar ushbu asar kim uchundir qiziq bo'lsa, tasavvuf ahllarining manoqiblari haqida hikoya qiluvchi boshqa asarlarga ham murojaat qilsalar manfaatli bo'ladi. Har bir shaxsiyat haqida o'rganilar ekan, ayni kitobda keltirilgan uslub jihatiga moslab tafakkur qilinsa, maqsad xosil bo'ladi. Ana shunday asarlardan biri Fariduddin Attorning "Tazkiral-avliyo", Abdulfattoh Abdul G'uddaning "Sahifalar", "Ulamolar nazdida vaqtning qadri", Muhammad Shafe' Usmoniyning "Majolisul hakimul umma" va Imom Qushayriyning "Risolatul-Qushayriyya" asarida keltirilgan shaxsiyatlar bilan tanishib chiqishlari mumkin.

Insonning aqli cheklangan. Hamma narsani ham qabul qilolmasligi, ishonolmasligi mumkin, ammo bu haqiqatni yo'qqa chiqarmaydi. Shaxsiyatlar haqida, ular qilgan amallarni o'rganar ekansiz, sizda ham ayni shunday fikrlar kelishi tabiiy. Qanday qilib, bo'lishi mumkin emas degan fikr aqlga keladi. Abdulfattoh Abulg'udda rahimalullohning "Sahifalar" asarining boshlanishi ham ayni mana shu narsani muolaja qilish uchun insonning aqli qabul qilmasa-da, hayotida davomida biron marta yolg'on gapirmagan o'ta rostgo'y ulamolarning xabarlari berilgan. Hayotda shunday kishilar yashab o'tganki ularning qilgan ishlarini inson aqli qabul qilolmaydi, ammo bu ularning ana shunday ishlarni qilganlarini inkor qilishga asos bo'lmaydi.

"Men" asarining muallifi qo'llaydigan uslublaridan yana biri, ikki davrdagi ikki voqelikni, bir-biriga bog'lagan holatda hikoya qilish ekan. Bu bir jihatda tarixda bo'lgan holatlarni bugungi kunimiz bilan taqqoslashga yordam beradi. Zamon o'zgargani, qarashlar, fikrlar turlicha bo'lgani bilan rioyalar, hodisotlar, umum maslaklar o'zgargan emas.

«SIR»

Ba'zi narsalar bizning fikrimizcha yomon ko'rinadi, aslida uning yaxshi yoki yomon ekanligi bizni tushunchamizga ko'ra, bizning fikrimizcha bo'ladi xolos. Aslida biron nimaning moyihatini Alloh belgilab beradi. Bir yomon ish deb bilgan narsamizni ko'rdik. Jumla insondan so'rasangiz uni yomon deydi. Uning asli Allohning hikmatida yaxshi narsa bo'lishi mumkin. Yoki aksincha, bir nimani butun insoniyat yaxshi deb biladi. Aslida u Allohning huzurida eng yomon ish bo'lib chiqishi mumkin.
Hamma yomon deb o'ylagan o'lim ham kishilarning qarashlarida yaxshi yoki yomondek ko'rinadi. Ko'p kishilar o'limdan qo'rqadi. Huddi imtihonga tayyorgarlik ko'rmagan odamdek hadikda turadi. Biladiki imtihonga kirib, o'tolmasligini va sharmanda bo'lishini. Unga tayyor bo'lgan kishi uchun esa imtihon bir bayram. Chunki bu uni yuksak darajaga olib chiqadi, avvalgi holatidan yaxshi tomonga yo'naltiradi. O'lim atrofimizdagi kishilarni, yaqinlarimiz, tanishlarimizni olib ketganda biroz tafakkur qilamiz. O'limni eslaymiz, biroz ibrat olgandek ham bo'lamiz. Ammo yana dunyo o'zining nag'masi bilan qalblarimiz, aqlimizni egallab o'limni unuttiradi. Bizni sog'ligimiz, boyligimiz, mavqe martabamiz aldab qo'yadi. O'lim uchun bu narsa zarracha to'siq bo'lolmasligini bot-bot aytib tursakda, uning tub mohiyatini anglamaymiz.
Salaf ulamolaridan ba'zilarining hayotlaridan hikoya qilinib, agar unga bugun o'lishi haqida xabar berilsa, doim qiladigan amalidan hech narsa ziyoda qilolmasdi, deyiladi. Ya'ni shundoq ham ular har kunini o'ladigan kishidek yashashgan va shunga yarasha amal qilishgan. Biz ortga surayotgan amallarimiz, ayni sog'lig'imiz va boshqa imkoniyatimizga suyanishimiz desak xato bo'lmaydi.
Endi kitob haqidagi fikrlarga o'tsak.
Muallif avvalgi kitobdagi kabi hozirgi va o'tmishdagi voqealarni hikoya qiladi. Biridan ikkisiga ko'chib o'tarkan, ikki davrning bir-biriga qilingan ishoralarini uqish mumkin. Bu safargi asar qahramoni yana bir turkiy tasavvuf namoyondalaridan biri Yahyo afandi hazratlari. Bu zot bizning diyorlardagi ko'pchilik uchun noma'lum bo'lishi mumkin. Shu sabab u kishi haqlarida ba'zi ma'lumotlarni tanishib o'tsak.
Beshiktoshi Yahyo Afandi yoki Mulla Shayhzoda Yahyo 1494 yil Turkiyaning Trabzon shahrida tug'ilgan. Uning otasi Shomiy Umar Afandi onasi esa Afifa xotun bo'lgan. Shomiy Umar Afandi Trabzon qozisi bo'lgan. U kishi shahzoda (keyinchalik Usmonli xalifasi) Sulton Salim bilan qadrdon bo'lgan. Oilalari ham bir-birlari yaqin bo'lgan. Yahyo Afandi Sulton Salimning o'g'li Sulaymon bilan emikdosh aka-uka hisoblanishadi.
Shomiy Umar Afandi Trabzondan keyin qayerda faoliyat olib borganligi haqida ma'lumot yo'q, ammo Damashqda vafot etganligi aytiladi.
Yahyo Afandining bolaligi Trabzonda o'tgan. U yerda madrasalarda ta'lim olgan va o'zi ham keyinchalik mudarrislik qilgan. Sulton Salim taxtga o'tirgach va Yahyo Afandi ham oilasi bilan Istanbulga ko'chib o'tadi. Yahyo Afandining Istanbulda Zenbilli Ali Afandida ta'lim oladi. Ustozining vafotidan so'ng Jonzob Mustafo Afandi madrasasida mudarrislik qilishni boshlaydi. Shundan so'ng bir qancha madrasalarda mudarris bo'lib ishlaydi. Xususan, Xojihasanzoda, Efdaliya, Gebzoda Koban Mustafo Posho, Üskudarda Mihrimah Sulton va Sahn-i Seman madrasalarida faoliyat boshlagan. Sulton Sulaymon taxtga o'tirgan, juda ko'p masalalarda Yahyo Afandidan maslahat qilar edi.
Yahyo Afandi umrining so'ngiga qadar talabalarda ilm o'rgatish va ularni tarbiyalash bilan mashg'ul bo'ldi. Zulhijja oyining 9 kuni 978 yilda (4 May. 1571 yil) vafot etdi. Janozasi hayit namozidan so'ng o'qilgan. Alloh u kishini rahmatiga olsin!

Fotih Dumanning "SIR" asari boshidanoq o'quvchini sirga qiziqtirib qo'yadi. Asarning so'nggigacha o'qib borilar ekan, o'sha sir nimadan iborat ekanligini asta-sekin tushunib olinadi. Avvalgi asarda asosiy voqealiklar "nafs" atrofida aylansa, bu asarda "o'lim" mavzusi atrofida jarayonlar sodir bo'ladi. Avval boshda o'limni o'ylab qattiq qo'rquvga tushadigan qahramon, o'lim aslida rahmat ekanligini tushunib yetadi.

Ikki asarning syujet voqealiklariga ko'p to'xtalib o'tirmay, xulosani o'quvchining o'zi anglab olishini to'g'ri deb o'ylayman. Shuni ishonch bilan aytishim mumkinki, ikki asarni o'qish uchun ajratgan vaqtingizga achinmaysiz. U sizga avval hech qayerda olmagan tassurotlarni beradi.

Ismoil Abdulbosit

2023.03.13 (Dushanba)