Mutolaa sehri

Kapalakdek ozodmisiz yoxud falajlangan tana, bir ko‘z bilan yozilgan kitob (esse)

2025-10-17T10:33:20.481Z

Foto: internet

Qo‘lim harakatlanadi — yoza olaman.
Oyoqlarim bilan yuraman.

Ko‘zlarim bilan dunyoni ko‘raman, quloqlarim bilan inson hikoyalarini tinglay olaman, boshimni qimirlatib suhbatdoshimni tasdiqlayman. Gapira olaman, nafas olishim ham yengil.

Miyam ishlayapti — fikrlay olaman.

Ammo men har doim yozishga ruhlanmayman. «Charchadim», «ilhom yo‘q», «ertaga yozaman» deb bahonalar topaman. Ba’zan kompyuter yoqilmagani, qahva yetishmayotgani yoki havo yoqmagani uchun maqolalarim, yozadigan narsalarim kechikadi... O‘zimni o‘zim ovutishga bahonalar minglab topiladi: ijodkorda shunday holatlar bo‘lib turadi, ruh charchaydi, ruhda bo‘shliq bo‘ladi va bu tabiiy... Dangasalikni romantiklashtirishga ustaman — go‘yoki men uchun vaqt tugamaydigan abadiy boylikdek...

Jan-Dominik Bobi farzandlari bilan

Uzoq yillar «Elle» jurnali bosh muharriri bo‘lib ishlagan fransiyalik Jan-Dominik Bobi 43 yoshida insult tufayli qulflangan tana — «locked-in syndrome» holatiga tushib qoladi. Tanasi harakatsiz. Qo‘l, oyoq, hatto til harakatlanmaydi. Oradan 20 kun o‘tib ongi tiklandi va faqat chap ko‘zi harakatlandi.

Shifokorlar u bilan muloqot qilishning o‘ziga xos usulini topishdi: ular harflarni sekin o‘qishar, Jan-Dominik kerakli harf aytilganda bir marta ko‘zini yumar, agar u noto‘g‘ri bo‘lsa ikki marta yumar edi.

Oradan biroz vaqt o‘tib, u do‘stlariga xat yozishga muvaffaq bo‘ldi. Fikrlashi juda aniq va sog‘lom edi. Hamkasblari unga holati va hissiyotlari haqida kitob yozishni maslahat berishdi.

Har kuni u 3 soat davomida yordamchisiga ko‘z «pirpiratib» kitobni «yozdirardi». 2 oy va 200 000 marta ko‘z pirpirashidan so‘ng, 137 betlik kitob tayyor bo‘ldi.

Uning nomi «Skafandr va kapalak». Kitob nomi ramziy ma’noga ega: skafandr falajlangan, og‘ir, harakati cheklangan tanani anglatsa, kapalak erkin, yengil, hayot va orzularga to‘la ruhni ifoda etadi.

Bu kitob bestsellerga aylandi va millionlab nusxada sotildi.

Skafandr va kapalak — qulflangan tana ichidagi parvoz

Skafandr va kapalak kitobi jahon adabiyotidagi eng g‘ayrioddiy asarlardan biri. Unda qahramon o‘z hayotini, xotiralarini va umidlarini hikoya qiladi.

U harflarni assistent yordamida ko‘z bilan tanlarkan, har bir so‘zga soatlar sarflanardi. Har bir jumla uchun jang qilish kerak edi. Bir harfdan, bir so‘zdan, bir jumladan... bir kitob yaratildi.

1997 yilda kitob chop etilganda, butun dunyo larzaga keldi. Bu shunchaki avtobiografiya emasdi, bu inson irodasining ramzi edi.

Hamkasblari uning asarini «ovozsiz qichqiriq» deb atashdi, chunki u jim holda butun insoniyatga o‘zini tinglashlariga erishgan edi.

Uning bu qahramonligi yosh jurnalistlarga namuna sifatida ko‘rsatildi. Uning asari shifokorlar va ruhshunoslar uchun ham ilhom manbaiga aylandi — chunki u «hayotdan voz kechmaslik»ning tirik isboti edi. Uning nomi bemorlar uchun umid ramziga aylandi.

U haqda nima deyishgan?

Jurnalist do‘stlari Bobining kitobini «so‘zlar bilan qayta tirilgan odam» deb ta’riflagan. Tanqidchilar uning uslubini «shaffof, og‘riqli va shu bilan birga jonbaxsh» deb atagan.

Ko‘plab o‘quvchilar unga minnatdorchilik xatlari yozgan: «Siz menga yashashni qayta o‘rgatdingiz. Mening muammolarim sizning holatingiz oldida mayda bo‘lib qoldi.»

Shundan so‘ng dunyoda falaj bemorlar bilan muloqot qilishning yangi usullari ishlab chiqildi. Uning tajribasi tibbiyot va psixologiya sohasida yangi usullarga zamin yaratdi. Bobi hech kimga yashashni o‘rgatmadi, u motivatsiyadan ma’ruza o‘qiydigan spiker bo‘lmadi. U faqat yashirin kuchni ko‘rsatdi, inson tanasi shikastlanishi mumkin, lekin ruhni hech kim qamay olmaydi. «Skafandr va kapalak» kitobi nutq hamda harakatga qodir bo‘lmagan odam tomonidan yozilgan kurash kitobidir.

U shunday yozadi: «Mening skafandrim tobora yengillasha boshlaydi, ongim esa kapalakdek parvoz qiladi. Men nafas olishga muhtojman, sevishga va zavqlanishga. Onging kapalakdek ozod bo‘lsa sevgan ayolingni ko‘rishing, Ispaniyada qal’alar qurishing, Atlantidani topishing mumkin. Qancha ishlar qilish mumkin. Faqat ko‘zingni yumsang xohlagan joyga borishing mumkin.»

Uning kitobini o‘qib, ko‘plab odamlar o‘z hayotiga boshqacha qaray boshladi. U shunday kuchli ruhiy motivatsiya berdiki, hatto sog‘lom odamlar ham hayot nima ekanini, qanday yashash kerakligini qayta his qildi.

Chunki Bobi skafandrda, qobiq ichida ham uchish imkoni borligini isbotlagan edi.

O‘zi haqida nima deydi?

Jan-Dominik Bobi o‘z tanasining qamog‘ida ham ijod qilishdan to‘xtamadi. Natijada qayg‘ular, sinovlar va mashaqqatlar, hatto ba’zan quvonchlari haqida ajoyib o‘lmas hikoyani yaratdi. Masalan, Bobi ba’zan mashg‘ulotlaridan noligan holda shunday deb yozadi: «Agar men og‘zimni doimiy ravishda to‘ldirib turgan tupukni yuta olsam, dunyodagi eng baxtli odam bo‘lardim».

Axir shu paytgacha hech qachon tupukni yutish ham baxtga aylanishi mumkinligi xayolimizga ham kelmagan edi-da.

Bobi qamalib qolgan tana azob-uqubati va tushkunlik haqida ta’sirli tarzda yozadi. U «og‘riqli» ko‘rpa-to‘shaklarni tasvirlaydi va yuzi bo‘ylab jazosiz yurgan chivinlarni ham. U kitob orqali 93 yoshli otasining qo‘ng‘iroqlari haqida gapirib beradi. Bobi yaqinlari uning mehrini boshqa hech qachon his etmasligini anglagan paytlar esa eng alamlisi. «Otalar kuni» munosabati bilan farzandlarining tashrifi chog‘ida u o‘zining ahvoliga achinib, chidab bo‘lmas tuyg‘u haqida gapirib beradi: «O‘g‘lim Teofil u yerda xotirjam o‘tiribdi, uning yuzi yaqinginamda. Men, o‘g‘limning qalin sochlariga teginishga, uning issiq tanasini mahkam quchoqlashga shunchaki haqqim yo‘q... To‘satdan, bu haqiqat meni o‘ldira boshladi».

U «Otalar kuni»da ota shunday holatda ko‘rinishi qanchalik qayg‘uli ekanini tasvirlaydi.

Ammo Bobi «Skafandr va kapalak» asari orqali insoniyatni qulflangan sindrom to‘liq g‘alaba etolmasligini isbotladi. Uning ahvoli achinarli bo‘lishi mumkin, lekin u g‘alaba qozondi. Bitta kitobga «ko‘z qisib qo‘yish» bilan kifoyalanmay, o‘limidan oldin boshqa kitob loyihalarini taklif qildi, qulflangan sindrom qurbonlari va ularning oilalari uchun uyushma tuzdi. «U hayotni yaxshi ko‘rardi va u baxtsiz hodisadan oldin ham, undan keyin ham kuchli va shijoatli inson bo‘lib yashadi, — deydi Bobi bilan ishlagan hamkasbi Syuzanna Li. — U o‘zidan unutilmaydigan meros qoldirdi.»

Keyinroq kitob asosida juda ta’sirli film ham suratga olingan. Film nafaqat inson irodasi haqidagi hikoyani vizual shaklda qayta jonlantirdi, balki tomoshabinni ham, tanqidchini ham larzaga soldi. Bu shunchaki film emas — inson ruhiyatining yengilmasligini, og‘riq ortidagi go‘zallikni ko‘rsata olgan asar edi.

«Skafandr va kapalak» filmidan

U ketdi...
Jan-Dominik Bobi o‘zi yashagandek vafot etdi: qadr-qimmat bilan, o‘z shartlari va o‘z so‘zlari bilan: «Bu narsalar go‘yo o‘zga sayyoraliklar yerni o‘rganish uchun kelayotganda o‘zi bilan oladigan eng kerakli buyumlarga o‘xshar edi. Bu holat meni chuqur o‘yga soldi. Qiziq, samoda mening skafandrimning qulfini ochadigan kalit bormikan? To‘xtash joyi mavjud bo‘lmagan, ya’ni cheksiz bo‘lgan metro liniyasi bormikan? Mening ozodligimni sotib olish uchun yetarlicha bo‘lgan mablag‘-chi? Qidirish kerak. Yaxshisi, o‘sha yerga boraman».

Bobi oxir-oqibat o‘z xotiralarini yakunlaydi. Kitob nashr etilganidan o‘n kun o‘tgach, pnevmoniyadan vafot etadi…

***
Bugun men harakatlana olaman. Yura olaman. Klavishlarni barmoqlarim bilan bosa olaman, gapira olaman, eshitaman. Odamlarni tinglashim va tasdiq ma’nosida boshimni qimirlata olaman. Nafas olishim yengil, og‘zimda to‘plangan tupukni osongina yutaman va men uni baxt deb o‘ylamayman. Farzandlarimni bag‘rimga bosishim mumkin, so‘zlarni ko‘z ochib yumguncha istaganimcha yozishim, o‘chirishim va yana qaytadan yozishim mumkin... Mening tanam qobiq ichida emas, tanam qulflanmagan. Lekin men kapalakdek ozodmanmi? Siz-chi, siz ozodmisiz?

@mutolaa_sehri

Sun'iy intellekt bilan suhbat

2025-03-24T14:35:39.747Z

Foto: internet

Sun’iy intellektni o‘zbek tilidagi bilimlarini sinab ko'rish maqsadida, Abdulla Qodiriyning "O‘tkan kunlar" asari haqida 3ta savol berib ko‘rdim. Javoblarini o‘qib baho beringchi?

"O'tkan kunlar" romani haqida nima bilasan?

"O'tkan kunlar" romani haqida so'raganingiz uchun, bu O‘zbekiston adabiyotidagi muhim asarlardan biri ekanligini aytib o‘taman. Bu roman o‘zbek yozuvchisi Abdulla Qodiriy tomonidan yozilgan va 1922-1926 yillarda yaratilgan. Bu o‘zbek adabiyotidagi ilk romanlardan biri sifatida tanilgan va o‘zbek xalqining o‘tmishdagi hayoti, urf-odatlari, ijtimoiy munosabatlari haqida chuqur tasvir beradi.

Roman 19-asr oxiri va 20-asr boshlaridagi Turkistonning ijtimoiy-siyosiy muhitida kechadi. Asosiy syujet Otabek ismli yigit va uning Kumushbibi ismli qiz o‘rtasidagi muhabbat hikoyasiga qurilgan. Biroq bu sevgi hikoyasi faqat romantik doirada cheklanib qolmaydi — unda feodal tuzumning adolatsizliklari, xalqning og‘ir hayoti, din va an’analarning jamiyatdagi ta’siri kabi mavzular ham o‘z aksini topgan. Asar o‘zbek xalqining o‘sha davrdagi ma’naviy va moddiy dunyosini real tasvirlaydi.
Abdulla Qodiriy ushbu romanni yozishda o‘zbek xalq og‘zaki ijodidan, tarixiy ma’lumotlardan va o‘z kuzatuvlaridan foydalangan. Til jihatidan ham boy va o‘zbekcha so‘z boyligini namoyon etuvchi uslubda yozilgan. Roman o‘zbek adabiyotidagi realizm yo‘nalishining yorqin namunasidir.

Agar siz romanning muayyan jihatlari — masalan, qahramonlar, syujet yoki uning tarixiy ahamiyati haqida ko‘proq bilmoqchi bo‘lsangiz, aniqroq savol berishingiz mumkin! Nima haqida ko‘proq ma’lumot olishni xohlaysiz?

Romandagi Otabek qachon tug'ilgan?

"O'tkan kunlar" romanida Otabekning aniq tug'ilgan sanasi berilmaydi. Abdulla Qodiriy asarida qahramonlarning hayotiy hikoyasini tasvirlashga e'tibor qaratgan bo'lsa-da, ularning tug'ilgan yillari kabi aniq xronologik ma'lumotlar keltirmaydi. Roman 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida, taxminan 1890-yillar atrofida kechadi, bu esa o'sha davrning ijtimoiy va tarixiy kontekstidan kelib chiqadi. Otabekning yoshi voqea boshlanishida taxminan yigirma yoshlar atrofida bo'lishi mumkin, chunki u o'z hayotida mustaqil qarorlar qabul qila boshlagan yigit sifatida tasvirlanadi.

Shunday ekan, agar Otabek taxminan 1890-yillarda yigirma yoshlarda bo‘lsa, u 1870-yillarning oxiri yoki 1880-yillarning boshlarida tug‘ilgan bo‘lishi mumkin deb taxmin qilish o‘rinli. Ammo bu faqat kontekstga asoslangan taxmin, chunki romanda uning tug‘ilgan sanasi haqida aniq ma’lumot yo‘q. Agar sizga Otabekning xarakteri yoki boshqa jihatlari haqida ko‘proq ma’lumot kerak bo‘lsa, ayting!

Zaynab nega Kumushni zaharlaydi?

"O'tkan kunlar" romanida Zaynabning Kumushni zaharlashi voqeasi asarning eng dramatik va muhim nuqtalaridan biridir. Bu holat Zaynabning ichki konfliktlari, rashk va o‘z manfaatlarini himoya qilish istagi bilan bog‘liq.

Zaynab Otabekning birinchi xotini bo‘lib, Kumush esa Otabekning ikkinchi xotini sifatida oilaga kiradi. Zaynab uchun Kumushning kelishi o‘z mavqeini yo‘qotish xavfi va Otabekning e’tiborini boshqa ayol bilan bo‘lishish kabi og‘ir his-tuyg‘ularni keltirib chiqaradi. O‘sha davrning feodal jamiyatida ko‘pxotinlik odatiy hol bo‘lsa-da, ayollar o‘rtasidagi raqobat va rashk ko‘pincha keskin tus olardi. Zaynab Kumushni o‘z oilaviy hayotida raqib sifatida ko‘radi va uning mavjudligi Zaynabning obro‘siga, shuningdek, Otabek bilan munosabatlariga tahdid soladi deb hisoblaydi.

Zaynabning Kumushni zaharlashga qaror qilishi, shuningdek, uning xarakteridagi qattiqqo‘llik va o‘z manfaatlarini har qanday yo‘l bilan himoya qilishga tayyorligidan kelib chiqadi. U Kumushni yo‘q qilish orqali o‘z o‘rnini mustahkamlashni va Otabekning yagona xotini bo‘lib qolishni maqsad qiladi. Zaharlash voqeasi Zaynabning o‘sha paytdagi ruhiy holati — umidsizlik, g‘azab va qo‘rquvning ifodasi sifatida ham talqin qilinadi.

Roman bu voqea orqali nafaqat shaxsiy tragediyani, balki jamiyatdagi ayollarning o‘sha davrdagi og‘ir taqdirini, ularning huquqsizligi va ijtimoiy bosim ostida qolishini ham ko‘rsatadi. Zaynabning bu qilmishi uning yovuzligidan ko‘ra, o‘sha tuzumning ayollarga yuklagan cheklovlari va oqibatlari sifatida ham ko‘rilishi mumkin.

Agar siz Zaynabning motivlari yoki bu voqeaning romandagi boshqa jihatlari haqida ko‘proq bilmoqchi bo‘lsangiz, savolingizni yanada chuqurlashtirishingiz mumkin!

Xo'sh, sun'iy intellektning javoblari yoqdimi, sizga ?

"Sukut suiqasdi yoxud Stalindan Saddamgacha"

2024-10-23T11:58:59.975Z

Nurali Qobul – bugungi kunda Markaziy Osiyoda eng ko‘p o‘qiladigan va kitoblari eng ko‘p chop etiladigan mashhur yozuvchi. Chingiz Aytmatov ta’biri bilan aytganda, “haqiqiy yozuvchi, undagi yangilik va beg‘uborlik hech kimda yo‘q”. Uning “Oyqor”, “Sening bolalik osmoning”, “Salom tog‘lar”, “Unutilgan sohillar”, “Bo‘ri ovi”, “Sangzor”, “Qulon quduqqa qulasa” kabi qissalari, “Temuriylar” roman-epopeyasi kitobxonlar orasida ancha mashhurlikka erishgan.

Uning “Sukut suiqasdi yoxud Stalindan Saddamgacha” nomli roman-pamfleti xalqimizning XX asrdagi fojeaviy tarixi, Sovet Ittifoqi deb atalmish mustabid tuzum davrida boshidan kechirgan ko‘rguliklari haqida hikoya qiladi. Asarda nafaqat o‘zbek xalqining boshiga tushgan ayanchli qismat, balki butun dunyoda ro‘y bergan va berayotgan siyosiy hamda iqtisodiy bo‘hronlar, qurolli ziddiyatlar, mustabid hukmdorlarning o‘z xalqi boshiga solfgan kulfatlari ham yodga olinadi. Roman-pamfletning nomlanishiga izoh sifatida yozuvchi biror insonning sha’ni, hurmat-e’tibori, haq-huquqi, qadr-qimmati va mol-u joniga tajovuz etilganda loqayd qarab turishni sukut suiqasdi deb atagani keltirilgan. Asarning birinchi bobi – “Dor tagidagi daho”da muallif XIX asr rus jamoat arbobi, yozuvchisi va publitsisti Nikolay Chernishevskiyning ayanchli taqdirini qalamga olgan. Chernishevskiy butun umri davomida rus xalqining manfaatlarini ko‘zlab, zolim hukmdorlarni tanqid qiluvchi hamda Rossiyaning hukmron doiralari olib borayotgan ichki va tashqi siyosatni keskin qoralovchi maqolalar e’lon qiladi. Biroq bu ishi uchun podsho hukumati tomonidan Senat maydonida sazoyi qilinganda manfaatlarini himoya qilgan mana shu xalqning bironta vakili uning yonini olmay befarq nazar solib turadi. N.Qobul aynan mana shunday befarq sukunatni Chernishevskiyning surgun etilishi va ozodlikning bo‘g‘ilishiga sabab bo‘lgan suiqasd deya baholaydi.

Asarning “Dohiylar dohiylar uchun qadah ko‘targanda” bobida esa ko‘pchilik omma uchun Ikkinchi jahon urushidagi g‘alaba hissa qo‘shgan deya o‘qitilgan Iosif Stalinning aslida urushga o‘zi bosh aybdor ekanligi tarixiy faktlar vositasida ifodalab beriladi. Ushbu qismda Moskvaga tashrif buyurgan Germaniya tashqi ishlar vaziri Ioaxim fon Ribbentrop bilan imzolangan maxfiy shartnomaga ko‘ra, Stalin Gitlerning Yevropadagi harbiy harakatlari uchun oziq-ovqat yetkazish majburiyatini ham olgandi. Biroq Ilya Erenburg ta’rifi bilan aytganda “Stalin umri davomida astoydil ishongan inson – Gitler ham uni 1941-yilda aldadi”. Asarning keyingi bobida esa o‘z davrida dohiyga aylantirilgan Stalinning qilmishlari, uning qatag‘on siyoati, millionlab xalqning tubsiz urush girdobiga mubtalo etgan yovuz kimsa ekanligi isbotlanadi. Mixail Sholoxov Stalinga “Yuradi, kuladi, ko‘zlari esa g‘ajib tashlaydigan yo‘lbars ko‘zi kabidir” deb ta’rif bersa, Buxarin “Marksni o‘qigan Chingizxon” deya “dohiy”ning beshafqatligiga ishora qiladi.

Asar nomida Stalindan keyin tilga olingan keyingi shaxs Saddam Husayn bo‘lib, u 1979-1003-yilarda Iroq prezidenti sifatida mamlakatni boshqargan. Bitikning shu joyida jiddiy kamchilik ko‘zga tashlanadiki, Stalinning dahshatli qilmishlari va tubanliklari haqida har tomonlama ma’lumotlar berilishi bilan birga, Saddam Husayn haqida juda kam gapiriladi. Uning hayoti va faoliyatiga doir faktlar faqat birtomonlama hamda G‘arb matbuotidagi biryoqlama fikrlardan iborat bo‘lib qolgan. Roman-pamfletning “Milliy fojia” bobida Saddam Husayn dor ostida aytgan “Meni o‘zlari tanlagan edilar. O‘zlari o‘ldirdilar” degan so‘nggi so‘zlari epigraf sifatida tanlangan. Bu so‘zlar ham sukut suiqasdiga misol bo‘lishi mumkin, chunki S.Husaynning qatl etilishini ham mamlakat xalqi befarqlarcha qabul qilgan. Bundan tashqari asarda nomi bot-bot tilga olinadigan Liviya prezidenti Muammar Kaddafiy haqida ham G‘arb propagandasiga asoslangan bir-ikki og‘iz so‘z bilan cheklanilgan.

Bitikning keyingi boblarida kitobxon Nikita Xrushchyov va uning otasi amaldan tushgandan so‘ng xor qilingan qizi Rada Nikitichna, Leonid Brejnev va uning qariyalar uyida vafot etgan qizi Galina Leonidovna hamda kuyovi Yuriy Churbanovlar haqida bir-biridan qiziqarli faktlar keltiriladi. Negaki, muallif yuqorida aytilgan shaxslar davrining bevosita guvohi bo‘lgan, bu shaxslar bilan shaxsan muloqotda bo‘lgan hamda ularning tilidan aytilgan hikoyalarni asarga kiritgan. Bu omil esa roman-pamfletning qiziqarli bo‘lishini ta’minlagan.

Shuningdek, “Qiyomatga qadar yechilmas tavqi lan’at” bobida muallif milliy tariximizning qora kunlariga tanqidiy nazar tashlagan holda Buxoroning mang‘itlar sulolasidan chiqqan amiri Nasrulloxonning Qo‘qon malikasi, shoira Nodirabegim hamda mashhur adolatparvar va haqiqatgo‘y shoir Jo‘naydulloh Hoziqning shafqatsizlarcha qatl ettirishini qoralagan.

Asarning umumiy yutug‘i shundaki, kitobxonga tarixning ko‘pchilik uchun sirli hamda bahsli bo‘lgan qismlariga teran nazar tashlashga, tarixiy dalilarni bir-biriga solishtirgan holda o‘rganib, unga xolisona baho berishga imkon beradi. Lenin, Stalin, Xrushchyov, Brejnev, Andropov, Gorbachyov kabi sovet davlati hukmdorlarining siyosatda tutgan o‘rni, tarixda qoldirgan goh ijobiy, goh salbiy izlariga nazar tashlaydi hamda ulardan ibrat olishga chaqiradi. Chernishevskiy, Lev Tolstoy, Anton Chexov, Jo‘naydulloh Hoziq kabi ijod ahlining xalq ma’rifati uchun kurashi hamda zolim hukmdorlarning qora ishlarini keskin tanqid ostiga olishini qo‘llab-quvvatlaydi, ularning nohaq surgun yoki qatl etilishiga nisbatan o‘quvchida hamdardlik ruhini uyg‘otadi.

"Lolazor" romani haqida

2024-02-17T09:14:51.469Z

Foto^ inetrnet

Oshnoga oshno taqdirlar

“Lolazor” asarini oʻqib tugatdim va hali hamon uning ta'siridaman. Bilmayman, bu ta'sir meni qachongacha oʻz izmida ushlab turadi?

Asar tili ravon, ammo oʻqilishi qiyin. U hamma asarlar kabi yengil va oson oʻqilmaydi. Chunki uning toshi ogʻir. Roman boshqa asarlarga taqlid qilmaydi, uning oʻziga xosligi ham shunda. Unda sevgi va ishq oʻyinlari ham asosiy planda emas. Balki bir umr bir-biriga oshnolik qilgan, “yonma-yon, ammo butkul tanholikda oʻtgan” ikki inson taqdiri, ular asnosida oʻnlab personajlar qismati, tabiati, ruhiyati orqali jamiyat va tuzumning inqirozi badiiy tahlil va talqin qilinadi. Oʻz oʻrnida qoʻllanilgan kinoya, piching, qochiriq, istehzoo, kesatiqlar romanga oʻziga xos goʻzallik baxsh etgan.

Asar markazida respublikaning mas'ul rahbari Oshno hamda unga bir umr yoʻldoshlik qilgan, uning panohida jon saqlagan Nazar Yaxshiboyev turadi. Bu ikkisi ikki olam, ikki xarakter, ikki ruhiyat egasi. Birinchisi daraxt novdasidek moʻrt, guldek nozik. Qattiqroq shamol essa, sinib tushgudek. Siyosiy tuzum bor boʻyi bilan oʻz nogʻorasida oʻynata oladi. Ikkinchisi esa chapaniroq, chayirroq. Goʻyoki yantoqqa oʻxshaydi, boʻronga ham, jaziramaga ham dosh bera oladi. Har qanday vaziyatdan chiqib ketish yoʻlini topuvchi ustomon. Shunday boʻlishiga qaramay, novdadek moʻrt Oshnoning toleiga oshno. U topgan obroʻ-e'tibor, yaxshi-yomon kunlar, yoʻqotishlar, xato va adashishlar, achchiq saboqlar ana shu inson bilan bogʻliq. Ammo Nazar Yaxshiboyev “Oshnoni men yaratdim”, men boʻlmasam, Oshno ham boʻlmas edi deb oʻylaydi. Shu oʻrinda bir savol tugʻiladi. Balki, Oshnoni Hotam Shoʻro yaratgandir? Balki, ularning taqdirini bogʻlab qoʻyilishiga sababchi inson ham Hotam Shoʻroning oʻzidir. Bulduruq qishlogʻidagi yuzlab yoshlar orasidan aynan Oshno va Yaxshiboyevni tanlab, ularni ilm olish uchun Oʻrtaqoʻrgʻonga yuborgan u emasmidi?!

Dastlab, koʻngliga yaxshilik tukkan bu ikkovlon ham Hotam Shoʻroning marhamati bilan, qolaversa, uning yuzini yerga qaratmaslik uchun qiyinchiliklarga dosh berib boʻlsa ham, oʻqishga harakat qilmaganmidi? Qaroqchilik ortidan non yeyishni or bilgan Oshno qorin toʻydirish uchun qoʻliga qalam olib, maqola qoralamaganmidi? Doʻstining halol yoʻl bilan pul topganini koʻrgan Yaxshiboyev ham aynan shu maqsadda Oshnoning yoʻliga oʻtmaganmidi? Ha, Yaxshiboyev qorin gʻamida xuddi qaroqchidek adabiyotga kirib keldi. Oʻrtamiyona yozuvchi boʻlgan bu shaxs hammadan oʻzini ustun sanaydi, boshqa yozuvchilarni mensimaydi, adabiyotni ocherk, maqolabozlikdan iborat deya tushunadi. Aynan shu inson qalami ostida Qurbonoy, Toʻpori kabi ilgʻorlar yetishib chiqdi va aynan Yaxshiboyev, yoʻq, yoʻq, Oshno sababli zavolga yuz tutdi. Balki, ikkisi tufayli hamdir.

Oʻzi tugʻilib oʻsgan qishlogʻini lolazorga aylantirmoqni istagan Oshno mansab otiga mingach, Bulduruq uchun bir ariq suv chiqarib berishga yaramadi. Yaxshiboyev masalani eslatganida odamlar nima deydi, ular bizni mahalliychilik qilyapti deb malomat qilmaydimi, deya qoʻrqdi. Asli qoʻrqoq edi Oshno. talabalik davrida ham, mansab egasi boʻlganda ham qoʻrqib yashadi. Oʻzining jon doʻstiga ham ishonmasdi. Uning ishonchsizligi “–Yoʻq, Nazar, – dedi Oshno titrab, qaqshab, – ikkovimiz bir kunda oʻlganimiz ma'qul. Oʻshanda sen menga magʻzava toʻkishga ulgurmaysan”, degan soʻzlaridan ham ma'lum. Darvoqe, u hali yoshligida onasi va singlisini oʻrtaga qoʻshib, sendan voz kechmayman deb qasam ham ichgandi. Demak, uning oriyati ham juda arzon ekanki, kezi kelsa, bu doʻstlikni ham uzib, va'dasini ham buzib yuboraveradi.
Oshno qoʻrqoqligidan tashqari sodda va uni ishontirish juda oson edi. Xuddi Moyra kabi. Birovga ergashib kelgan yengiltak Moyra uni bir zumda qanday rom etgan boʻlsa, u egallagan mansab ham xuddi shunday rom etdi. Siyosat ham Moyra kabi. Kecha boshqasini koʻnglini olgan boʻlsa, bugun Oshnonikini olishga shay, ertaga esa boshqaninikini...

Shuni vaqtida tushunib yetmagan Oshno bu qutquga uchdi, u ishongan ezgulikning qiymati ham Moyraning iffati kabi boʻlib chiqdi...

U istagan odamiga yordam berar, uning bu mehribonchiligidan oʻz maqsadiga yetganlar qancha edi. “Eng yomoni – maqtovni yoqtirgani, maqtalgan vaqtida shamday erib tamom boʻladiki, taftida qoʻlini isitib olganlar qancha!” Xususan, Aleksandr Shoymardonov. U Oshnoning ishonchi tufayli butun respublikani paxta ekiladigan hududga, beshikdagi yosh boladan tortib, yotoqdagi qariyagacha paxtakorga aylantirdi, dengizni quritdi, yerlarni yaroqsiz holga keltirdi, odamlarni esa mayib-majruh qildi. Va pirovardida, Oshnoga xiyonat ham! Oshnoning ildiziga qurt tushib, moʻrtlasha boshlagan vaqtida koʻngli Oshnoni sotmoq istadi...

Yaxshiboyev oʻzi aytganidek, uni “hech qachon aldab boʻlmaydi, yuksalgan chogʻida narvonni pastda unutib qoldirmaydi, hammaga bir xilday, oʻzi tengiga hasad qilmaydi; pastroqlarni oʻz ismi qolib, otasining ismi bilan ataydi; kattaroqlarni ham vaqti-vaqti bilan chaqib oladi”. Doimo oʻz gunohiga kimnidir sherik qiladi. Qaroqchilik qilgan kezlarida odamlarning choʻntagidan shilgan pulga Oshnoning ham qornini toʻydirgani kabi, oʻlayotgan vaqtida ham Zohiddan olgan porasini shogirdlariga taqsimlab chiqadi. Goʻyoki shu bilan vijdonidagi ogʻriqlarni kamaytirayotgandek. Yaxshiboyevni yeyish, yutib yuborish anchayin mushkul. Uni chaynamoqchi boʻlgan insonning tishlari qamashadi, yutmoqchi boʻlganida esa tomogʻiga suyakdek tiqiladi va hech qachon hazm boʻlmaydi...

Lekin uning ham koʻnglida bir ezgulik bor edi. Bulduruqda bogʻ qilish. Umri oxirida oʻzi odam sirasiga qoʻshmaydigan Saidqul Mardon bilan bu orzusini amalga oshirdi. Oshno “Lolazor” deb nomlagan, ammo vaqtlar oʻtib bu nom ham unut boʻlgan va Bulduruq sifatida qolgan qishlogʻida bogʻ yaratdi. Hech qursa doʻsti paxta ektiraverib, paxtazorga aylantirib yuborgan yurtning bir burchagida Yaxshiboyev ekkan daraxtlar koʻkardi.

Yaxshiboyevni sotib olish mumkin edi. Ha, ha, uni shaxsan taqdirini Oshnoning oʻzi sotib olgandi. Oliyani qamatib, ozodligi evaziga uni sotib olgandi. Oʻsha vaqtning oʻzidayoq taqdiriga bog‘lagandi, Yaxshiboyevni oʻzining soyasiga aylantirgandi. Hamma narsaga kuchi yetadigan Nazar Yaxshiboyev bu safar bu qaramlikni tugatishga kuchi yetmadi... Yozuvchi romaniga turgʻunlik muhiti ta'siriga tushib qolgan, aslida iste’dodli yozuvchi boʻlgan Saidqul Mardonni ham qissanavis qilib olib kirgani ham asarning mukammal boʻlishini ta’minlagan. Sababi voqealarni faqat Nazar Yaxshiboyev nigohi bilan kuzatadigan boʻlsak, balki Oshno va Yaxshiboyevga oid hodisalar, boshqa odamlar haqidagi toʻla haqiqatga erisholmagan boʻlardik.

Tuzum qutqusiga uchmagan Saidqul Mardon Oshno va Yaxshiboyev toʻgʻrisidagi haqiqatlarni bayon qilar ekan, vaqti-vaqti bilan oʻz kechinmalari, hayoti, kechmishini ham hikoya qiladi. Va asarga toʻkislik beradi. Asardagi voqealar goh bemor, goh qissanavis tomonidan bayon etilishi asarga oʻziga xos bahs, tasvirga esa polifonik xususiyat, serjilo ma’no kasb etgan. "Lolazor" romani haqiqiy realistik asardir. Chunki muallif asardagi voqealarni, insonlarning taqdiri, ularning qingʻir ishlari-yu gunohlarini oʻsha davrdagi muhitdan ajralmagan holda, qalban his qilib, tushunib qalam tebratgan. Va roman shunisi bilan qimmatlidir.

Boshdan oyoq kinoyaga qurilgan asarni oʻqiy turib, Oshnoning taqdiriga oshnolik qilgan insonlardan shunday jirkanasanki, hatto oʻzim ham, balki, Yaxshiboyevdirman, deb oʻylab qolasan.

“Lolazor” romani haqida juda koʻp gapirish, bahs yuritish mumkin. Men bir oʻquvchi sifatida oʻz tushunchalarimni, taassurotlarimni bayon qilishni istadim, xolos. Oʻz vaqtida ikki taqdir egalariga juda, juda achindim. Shu xalqning bir a’zosi sifatida istardimki, Yaxshiboyev va Oshnoning taqdirini takrorlovchi insonlar zamonamizda boshqa uchramasin, Saidqul Mardon kabi ta’masiz insonlar, ijodkorlar koʻpaysin.

Шайх Санъон қиссаси

2023-08-17T10:38:36.214Z

"Одамийлик мулки" асари асосида

Foto: internet

(Муҳаббат мавзусидаги энг гўзал қисса)

Дастлаб бу қисса ҳақида қисқача: Қадимдан машҳур бўлган шайх Санъон воқеаси ибрат жиҳатидан жуда муҳимдир. Ўн биринчи - ўн иккинчи асрларда яшаган шайх Санъон (ибн Саққо)нинг оташин севгиси ҳақидаги қисса дунёга машҳурдир. Бадиий адабиётда бу қиссани биринчи бўлиб Фаридиддин Аттор 1221 йилда «Мантиқут-тайр» асарларида назмда берганлар. Биз ҳазрат Алишер Навоий ижод йўлларининг якуни ҳисобланмиш «Лисонут-тайр» достонларининг бугунги тилга мослаштирилган насрий баёнидан фойдаланамиз.

Шайх Санъон даргоҳга етишганлардан бўлиб, кўнгиллари ғайб сирларидан огоҳ эди. Халойиққа тўғри йўл кўрсатувчилардан бири бўлиб, Каъбадаги барча шайхларнинг шайхи эдилар. Бирон бир ғамгин киши ҳаққига дуо қилмоқчи бўлсалар, малоикалар қўл очиб, «омин» дерди. Яқин кишилари ва муридларининг сони тўрт юзтага етар, уларнинг ҳар бири шайхларнинг улуғларидан эди. Агар у зот бир дуо қилсалар борми, ҳатто офат дудидан қорайиб кетган олам ҳам ёришиб кетарди. Тушларида бирор нарса кўрсалар бу воқеа бошдан-оёқ ўнгларида ҳам юз берарди. Шундай бўлдики, бир неча тун давомида бир тушни кетма-кет кўравердилар. Оқибат бу туш сабру қарор ипини узди. Ҳар уйғонганларида ўзларининг бу ҳолларига тавба қилардилар. Ул зотни безовта қилган туш бундай эди: эмишки, Рум мамлакатида сайр қилиб юрармишлар. Энг даҳшатлиси шуки, бир бутхона ичида маст ҳолда турармишлар, мастликдан ўша ибодатхона аҳли каби бутпарастликка юз тутган эмишлар. Сирлар хазинаси бўлмиш Шайх бу ҳолдан ғоят ташвишга тушиб, ўзларига дедиларки:

– Бу балодан сақланиб бўлмайдиганга ўхшайди. Ўша мамлакатни ҳам кўриш керак. Тақдир қаёққа етакласа, ўша томон бориш лозим. Бошимизга нимаики келса, «ё насиб» деб қисматдан кўрамиз.

Шу тарзда ўша юртга боришдан ўзга чора топмадилар. Кета туриб, Каъбага юзларини қўйдилар ва юз ҳаяжон билан видолашмоқ учун уни тавоф қилдилар. Минг ҳасрат билан ҳарам тавофини қилиб бўлгач, Рум иқлими сари йўл олдилар. Тариқат пирига тўрт юз йўл аҳли ҳамроҳ бўлдилар. Йўлда борарканлар ҳалок қилгулик ҳар хил савдолар Шайхнинг кўнгилларига ғулғулалар соларди. Ҳар дам ўзга бир ҳолатга тушар, бу оғир аҳволдан қутулиш чорасини топа олмас эдилар. Ул зотнинг бу ҳолларига дўстлари ҳайрон қолишар, уларнингда ақлу ҳушлари бошларидан учарди. Пирларининг бу ғариб аҳволидан воқиф бўла олмай, «Сизга нима бўлди?» деган саволларига жавоб топа олишмагач, Шайхдан ҳам кўпроқ изтироб чекардилар.

Кўзланган манзилга етишгач, бир бутхонага дуч келдилар. Кўп сирларни ўзига яширган бутхонанинг тоқи осмон гумбазига етар, унинг тошлари ғам ва машаққат тоғидан келтирилган бўлиб, ғиштлари дарду бало тупроғидан ясалган эди. Бино болахонасининг айвончасидан қараб турган фитналар кишиларни ғоят чорасиз ҳолга солардилар-ки, улардан қутулишнинг сира иложи йўқ эди. Бинонинг турли балолар маскан тутган ҳар дарчаси ишқ нуридан ёришиб турар, кунгуралари эса иймонга рахна соларди. Ҳар кунгурага терилган тошлар ишқ тиғидан кесилган бошларга ўхшарди. Бу тошлар дин аҳли бошини учириб юбориш, олам узра тошбўрон қилиш учун мўлжаллангандек эди. Фитна тўдаси юриб ўтадиган дарвозасининг ҳалқа ва занжирлари юз минг найрангдан иборат бўлиб, улар кишиларни савдо ҳалқасига ўраб девона қилар, телбалик занжирига ўраб ташлар эди. Бу бинонинг ичида ишқ ўти ёқилган юзта оташкада бор бўлиб, уларнинг ҳар бирида юз туман савдойилик мавжуд эди. Улардан чиқаётган қора тутунлар бутхона устини худди куфр ва исён зулмати каби қоплаб ётарди. Бу кўҳна дунё шунча айлангани билан бу хил фитнагар бутхонани ҳанузгача кўрмаган эди. Шу бутхонани кўргач, Шайх жисмида ҳарорат кўтарилди, кўнгиллари изтиробдан бетоқат бўла бошлади. Ҳар дам у зотга хасталик юзланиб, кўзлари ўнгида қандайдир ўзга бир олам намоён бўла бошлади. Ҳар томон ошуфтавор қараб юрганларида кўзлари беихтиёр бир тарафга тушди: қаршиларида юзига парда тортган гўзал пайдо бўлди. Бу парда гўё унинг қуёшдек юзини беркитиб турган уфқдаги камалакка ўхшарди. Шу пайт шамол келиб, унинг юзидаги пардани кўтариб юборди ва бу қуёш нури ҳар томонга ёйилиб кетди. Уни қуёш деб атамоқлик ҳам камлик қилур, чунки юз қуёш ҳам унга девона бўлиб, унинг ҳусни шами атрофида парвонадек эди... Жисми гулгун бўлиб, кийган кўйлаги гўё гул узра гул эди. Дин аҳлига қирғин келтирувчи кофирдек қотил кўзидан барча баҳра олишни истарди. Кимки унинг сочи зуннорини хаёл қилса, бу соч унинг дину иймонини поймол этарди. Ҳуснининг шуъласи давронга ўт солса, оташин лаълидан жонга ўт тушарди.

Хуллас, ана шу Тарсо (христиан) қизи бир гўзал шаклда турарди. Бундан Шайх кўнгилларида чақмоқ чақилгандек бўлиб, жонлари шуъла денгизида ғарқ бўлди. Қаттиқ ҳаяжонда «ла ҳавла...» дуосини қайта-қайта такрорлаб, «тавба!» деб ёқа ушладилар. Аммо у қиз ўз рухсорининг шуъласи билан Шайхнинг тавбаю дуосини куйдириб юборди. Шайх ўздан кетиб, тупроққа йиқилаёздилар. Бу дамда қўлларидаги хассалари худди уй устуни каби гавдаларини суяб қолди. Шундан сўнг ҳайратга чўмдилар, ҳаяжоннинг зўридан хассалари ва жисмларига шикаст етиб, ҳолдан кетдилару ерга қуладилар...

Охир-оқибат ул зотнинг тоза жонларига ишқ тушди: қон каби кириб, бутун вужудларини қоплаб олди. Гоҳ беҳол бўлардилар, гоҳ ўзларига келардилар, йўлдошлари эса бу аҳволдан лол қолишарди.

Бу ўринда мозийдан бугунга бир нафасга қайтсак: диққат қилайликки, Шайхни беҳол қилган нарса - унинг қалбидаги Аллоҳга бўлган Ишқ ўрнини Тарсо қизига бўлган маҳлиёлик эгаллай бошлади. Бу ҳам Аллоҳнинг иродаси. Шайхни имтиҳон қилиш баробарида бизларга ҳам бир ўрнакдир. Шайхларнинг улуғи мартабасига етган тақво эгасики вақти келганда шайтон васвасасини - нафсини енга олмадими, бизлар ҳар қадамимизни ўйлаб босишимиз шарт экан. Аллоҳнинг муҳаббатига етишиш осон эмаслигини бир нафас ҳам унутмаслигимиз лозим экан. «Мен намоз ўқияпман, рўза тутяпманми, демак, Аллоҳнинг меҳрини қозондим, шу ҳолимча ўламан ва тўғри жаннатга бораман», деган хаёлда хотиржам юриш эса ножоиз экан. Аллоҳнинг имтиҳони, шайтон билан олишувимиз то жонимиз чиққунига қадар давом этажагини унутмасак янада яхши. Ҳазрат Хожа Аҳмад Яссавийнинг: «Шайтон ғолиб, жон чиқарда шошдим мано...» бежиз эмас...

Яна ривоятга қайтсак: Тун мамлакати кунни қорайтиб, атрофни ўша бутхонадаги куфр зулмати каби қоронғулик қоплади. Шайхнинг бошларига шу тун каби қора қисмат тушган, ул зотнинг тобеъ кишилари ҳам қора мусибат булути билан ўралган эдилар. Уларнинг ҳаммалари ўша муғ дайри (мажусийлар ибодатхонаси) тупроғида, тупроқ эмас, балки балолар тоғида қолдилар. Шайхнинг бошларига тушган қора тунни ҳали ҳеч бир одамзот кўрган эмасди... Тун осмонда бахтсизлик пардаларини ёйди... Осмон кўзларидан юлдузлар сочиб, Шайх аҳволига мотамдан нишон билдирарди... Ишқ Шайхнинг жисм ила жонларига ўт ёққан, куфр дину иймонларига ўт солган эди. Ғариб ҳолларига йиғлаб дедиларким:

-Ҳар дам қайғу-мусибатим ортиб бормоқда. Эй фалак! Менга нелар қилмоқдасан? Тинчлигимни бузиб, ишқ сари бошладинг, ёнар юз ўт ичра мени ташладинг. Кўнглимга аввал равшан қуёшни кўргузиб, кейин уни яширганча, ғам шомига тутқун этдинг! Ғам шомигина эмас, балки осмон бўшлиғидаги яратилиш чеҳрасини қаро қилдинг! Ғам дўзахининг дуди оламни тутиб кетди... Жисмим, аъзойи баданим, сезгиларим ва ақлу ҳушим ишқдан шундай парда ёпиндиларки, гўё уларнинг ҳеч бири мавжуд эмасдек, ишқ зулмидан ҳаммаси нобуд бўлгандек ...бошимни чексиз ғамдан қутқармоқ учун тошга уриб тилка-пора қилмоқликка қувват қани?!

...ўзимни қўлга олишга, ақлдан озишимга тўсқинлик қиладиган ҳуш қани?!

...ишқ тадбирларини айтиб берадиган, вайрон бўлган кўнгулни тинглайдиган ақл қани?!

дардимга чора қиладиган ёки бағрим порасига даво берадиган сабр қани?!

...ҳолим ғамини еювчи кўнгил қани?! Ахир у ҳам ҳозир ўлик сонида-ку!..

...бир нафас ургучалик тағин жон қани?! Кўнгил каби уни ҳам излаб топа олмайман!..

– Менга бу йўл не балолик йўл эди?! Ахир бундан баттарроғи бўлиши мумкин эмас-ку! Умрни бу янглиғ хору зор кўргунча ҳаргиз тирик бўлмаганим яхшироқ эмасмиди?! Бир хатар чақмоғи тушиб, вужудимдан асар қолдирмаса нима қиларди?!

Дўстлар! Менга мадад берсангиз - жам бўлиб мен зорни ўлдирсангиз нимангиз кетарди!..

Тоинки бу олам оримдан, башарият аҳли эса афғону зоримдан қутулсин. Биродарлар, жонимга қатл тиғини уринг! Куйдириб, кулимни ҳар томонга совуринг! Токи жаҳонда бу янглиғ расво бўлмайин! Ҳар дам юз марта ўлгандан кўра бир йўла ўлиб қўя қолганим маъқул!

Шайхнинг бу мусибатли ҳолига дўстлари ҳайрон қолишар, унинг дардидан ҳар дам қон йиғлашар эди. Бу ғамгин ва чорасиз кишиларнинг ҳар бири Шайхга турли маслаҳатлар беришар, аммо Шайх бу пандларни фаҳмламас, нозик сўзлар маъносини ҳам англай олмас эдилар. Улар Шайхга ақл мезони билан хитоб этган бўлсалар, Шайх уларга ишқ йўсинида жавоб қайтарар эдилар:

...бирлари дедилар: -Эй сир аҳлининг пешвоси! Бу балони дафъ этиш учун намоз ўқимоқ шартдир.

Шайх дедилар: -Бу маънида сўз айтма! Мен телбаман, телбага эса ақл ўргатмайдилар.

...бирлари дедилар: -Ўрнингиздан туринг-да, таҳорат ила покланинг ва кишиларни тоат-ибодат этмоққа ишорат қилинг.

Шайх дедилар: – Кўз ёшимдан ўзга сувим йўқ, бағримдан ҳар дам кўзларимга қон ёшлари келадир.

...бирлари дедилар: - Афзали ғусл қилмоқликдир, у кўнгилни пок этишдан ташқари ғамдан ҳам қутқаражак.

Шайх дедилар: - Мен йўқлик денгизида ғарқ бўлдим. Мендан яна нима истайсан?

...бирлари дедилар: - Тасбеҳга машғул бўлинг-да, бу паришон ҳолатдан ўзингизни қутқаринг.

Шайх дедилар: - Тасбеҳимнинг тори узилди, унинг ўрнига зуннор ипини боғладим...

...яна дедилар: -Сафаримиз тамом бўлди, Ватан сари йўлга тушсак дурустроқ бўларди.

жавоб қилдилар: - Эҳсонли Аллоҳ ўзи мурувват кўрсатиб, бу бутхонани менга ҳақиқий ватан этибдир.

...яна дедилар: -Сизнинг аввалги важҳу ҳолатингиз - эътиқодингиз қани? Зуҳд ва ибодатда ўтказган покиза вақтларингиз қани?!

жавоб қилдилар: - Ҳолатим - бутхонада турмоқдан иборат, борди-ю вақту соатим юзта бўлса ҳам ҳаммаси шундайлигича кечарди.

Қавм ўша кечаси юз бор куйина-куйина Шайх аҳволидан изтироб чекди. Улар Шайхга таъналар қилишар, аммо Шайх буларга парво қилмасдилар. Улар Шайхга ўгитлар беришар, аммо ул зот буларни фаҳмламас эдилар.

Эрталабгача бутхонадаги кишилар ғавғо қилиб, дин аҳлининг бу ҳолини томоша қилдилар. Улар дин аҳли расм-русмларини масхара қилиш билан ўз динлари тариқатидан лоф уриб, мақтаниб қўйишарди. Шайх ҳамроҳларининг бахтсизликка дучор бўлганлари бир фожиа бўлса, бутхона аҳлининг бу савдодан севиниши фожиа устига фожиа бўлиб тушмоқда эди.

Бутхона аҳли улар билан диний қоидалар хусусида баҳс юритишганда Шайх ўз қавмларига эътибор бермай, бутхона аҳли ёнини ола бошладилар. Бундай мудҳиш ҳол мусулмонларга кўп малоллик етказди. Тонгда бутпарастлар ўзларининг катта қўнғироқларини чалдилар. Бутхона аҳли Шайх ишқи ва аҳволи ҳақида можаро қўзғаб, миллатига қувват бағишловчи бу ҳолдан шод бўлишарди. Мусулмонларнинг эса бундан ҳижолатлари тобора ошиб бораверди. Бечора Шайх бутхонадаги болаларга ҳам масхара бўлдилар. Ошиқу зор, ғариб бир ҳолда кўзларини Тарсо қизи томон тикканча йўл узра юзтубан бўлиб ётавердилар. Кишилар таҳқирлаб, ва масхаралаб босиб ўтсалар ҳам мутлақо парво қилмас эдилар. Чеккан азобларидан ғойибу ҳозирларнинг ҳам, инграшларидан мўъмину кофирларнинг ҳам раҳми келарди. Оқибат шу бўлди-ки, муридлар номусга чидай олмай пирларини ёлғиз ташлаб, турли томонларга тарқаб кетишга мажбур бўлдилар.

Шайхнинг кундуз кунини шу тариқа қаро қилган ва уни дин йўлидан чиқариб, кофирлар бутхонаси ичида расво айлаган ўша оламга ўт солувчи тарсозода эса парда орқасида ошиқу зорига, гирифторига яширинча боқиб турарди. Гарчи у Шайхнинг динига қасд қилиб, унинг жонини талон-тарож этган бўлса-да, ўзини гўлликка солиб, ҳеч нарса билмагандек тутарди.

Бир ой мобайнида Шайхнинг ғам ичида қолган жисмлари тупроқ билан тенг бўлаёзганида ўша золим кофир - ишвагар хулқли гўзал яна ўша жойида кўринди. Нозли ҳусни билан оламга ўт солганича ўз гирифтори ҳолидан хабар олмоқчи бўлиб бу саволни берди:

-Эй Ислом йўлига етакчи, дин ва Ислом аҳлига тўғри йўл кўрсатувчи пир! Сенга Каъба тавофини қилиш ҳунар эди, нечун бутхона эшигида ватан тутдинг?! Сени дин элининг мададкори дейишарди, кофирлар бутхонасига нечун асир бўлдинг? Агар сафар аҳли бирор ерга тушиб, у ерни манзил этса, бир кеча ўша ерда бўлиб, эртасига бошқа ёққа кетади. Сен Шайх эса бир ойдан бери бу ерда туриб, бутхона тупроғини маскан этдинг. Кофирлар бутхонасида яшашдан ва зулмат аҳлидан тилаган мақсадинг нима экан?

Шайх жаҳонни безата оладиган бу жамолни кўриб, жон олгувчи сўзларини эшитгач яна беҳуш бўлдилар. Бутхона аҳли ул зотни ўлди, деб гумон қилди. Куфр аҳли Шайхнинг бошига келиб, унинг ишқига офаринлар айтишди. Бошларини тупроқдан кўтариб қарасаларки, баданларида ҳали жон бор экан. Шайхнинг ишқидан санам ҳолида ҳам ўзгариш юз бериб, ўз ишқи билан қатл этилган Шайх олдига қадам қўйди. Хастанинг димоғи мақсад исини сезгач, гул юзлига қараш учун аста кўз солди. Висол завқи уни ўз ҳолига келтиргач, золим кофир унга шундай савол қилди:

-Биз Шайхдан ҳол-аҳвол сўраб, унинг қандай кайфиятда эканлигини билмоқ учун савол сўраган эдик. Аммо Шайх завқ зўри билан беҳуш бўлди. Энди у яна ўз ҳолига қайтди, саволимизга жавоб берсин.

Шайх сўзларини «Эй кўнглимга қиёмат солган!» деб бошлаб, арзларини баён қилдилар ва сўнгида дедиларки: «Сени дардимдан хабардор айладим. Агар чора қилсанг - сен учун осон, агар қатл қилсанг ҳам жонимнинг ҳаёти бўлади.»

Шайх унга деди:

-Эй олий сифатлар эгаси бўлган муршид! Сенда на ҳаё бор экан ва на адаб! Ахир сени «Шайх» деб атайдилар-ку, оқ соқолингдан уялсанг бўлмайдими?! Ёшинг тўқсон билан юзга бориб қолибди. Сени қари деса ҳам, ёш деса ҳам бўлади. Ёш бўлсанг - ҳали ақлинг кирмабди, қари киши эса бу хил сўзларни ўзининг хазон фаслида айтиши ярашмайди...

Шўхи саркаш шу маънода Шайхга дашном бергач, шартларни баён этишга ўтди:

-Агар кимки менинг васлимни таманно айласа, у тўрт ишни бажаришга рози бўлиши шарт: у май ичиши, маст бўлиб зуннор (христианларнинг белга боғлаб юрувчи чилвири мазкур динга тобеъ эканликнинг белгиси сифатида зикр этилади) боғлаши, Қуръонни ўтда куйдириши ва бутпарастлар динига кирмоғи керак. Бу тўрт нарса ишқнинг шарти - шукронасидир. Унинг яна иккита журмонаси (жаримаси) бор. Чунки бу фонийлик тўрт йўли бўлса, яна икки йўл ўша тўртнинг ифноси (фанода бутунлай йўқолиш, ўзини маҳв этиш) демакдир. Улардан дастлабкиси -бир йил давомида чўчқабоқарлик қилиш бўлса, иккинчиси - шу давр мобайнида оташгоҳ ўтининг парвонаси бўлишинг, яъни оташгоҳда ўт ёқишинг лозим... Агар менинг васлимга талабгор бўлиб, ёнингда бўлмоғимни истасанг айтганларимнинг барчасини қабул қилмоқинг шарт. Қурбинг етмаса, эрта кунни кеч қилмасдан йўлингдан қолма!

Ҳушдан айрилган Шайх дедиларки:

-Эй хаста жоним офати! Парирухсор ёр неки амр этса, девона ошиқига не ихтиёр! Нимаики талаб қилсанг, буюравер, чунки сен ҳокимсан! Агар бажармасам, жафо тиғини бўйнимга ур!

Бу сўзлар жафокаш қизга ва бутхона аҳлига маъқул тушиб, бутхона ичини жаннат каби безатдилар. Унинг тўрида осмон баробар юксак тахт ўрнатдилар. Тарсо қизи унга шавқ билан чиқиб келди. Шайхни эса иймонлари юзини қаро қилиш мақсадида тўпланганлар ўртасига олиб кирдилар. Атрофда бутхона қўнғироғи ва арғанун (орган - бутхонадаги чолғу асбоби) овози янграр, гўёким бу Шайх дилида ўлаётган динига мотам куйи эди.

Оламда ҳеч қачон бу янглиғ разил иш бўлган эмасди. Кашишлар (христиан динидаги таркидунё қилганлар) ҳар тарафдан саф тортиб ўтиришарди. Огоҳ муршиддан Қуръонни сўрадилар, оташгоҳдан ўт олиб келиб қўйдилар. Зуннор ва салиб (хоч, яъни христианлар бўйинларига осиб юрадиган крест) муҳайё этилгач, тарсо қизи юз афсун билан ўрнидан турди.

Тахтдан тушиб Шайх олдига келди. Унинг ёнига ўтириб, қадаҳ тўла майни ичди. Сўнг қадаҳни лиммо-лим тўлдириб Шайхга тутди-да деди:

-Охиригача ич, эй олижаноб киши! Билки, бир томчи қолса ҳам ҳисобга ўтмайди! Ишққа берилиш оқибатида айни дамда Ислом ва иймондан чекинган Шайх беихтиёр равишда дилнавоз узатган қадаҳни олиб, майни ичар эканлар, кўзларидан ёш думаларди. Шундай ичдиларки, бошларидан дуд чиқиб, май ўтида бутун борлиқлари кул бўлди. Яна бир неча марта май тутганларидан сўнг ул зотнинг ишқлари ақлларига жабр эта бошлади. Бода ҳушларини янада ўтмас қилиб қўйгач, қизга васлдан муддао изҳор этдилар.

Тарсо қизи эса унга: «Шошилма, сен шартлардан биринигина бажардинг»,- деб куфр элининг олий табақасига ишора қилди. Куфр элининг ишлари соҳасида моҳир бўлмиш бу кишилар Шайх иймонларини куфрга тақдим этдилар ва ул зотни ўз динларига киритдилар. Ул зотнинг хирқаларини ечиб олиб, яланғочладилар, сўнг эса май ҳовузига солиб чўмилтирдилар... Кейин ўз кийимларини кийдирдилар. Шайх бут олдида сажда қилдилар, хирқаларини оловда куйдирдилар ва ниҳоят... Каломуллоҳни ҳам ўтга ташладилар. Гардун ул зотнинг бошига солмаган ҳеч бир расволик қолмади. Улар Шайхга кеча-кундуз май ичириб масхаралайвердилар. Ул зот бир сахар афғон қилиб, фарёд уриб қиздан васл талаб қилганларида у шўх шартни охиригача бажаришни, яъни бир йил давомида кундузлари чўчқа боқиб, тунлари оташхонада ўт ёқишни талаб қилди.

Шайх талабни бажара бошладилар. Тунлари куфр ўтини равшанроқ ёқиш билан вақт ўтказиб, тонгда тўнғизларга рўпара бўлардилар.

Энди ул зотни бу расволик ботқоғида вақтинча қолдирайликда, сўзни Каъба тарафдан тинглайлик:

Шайхнинг бир фоний муриди бўлар эди. Шайх карвонни қаерга бошласалар бу солик (шогирд) ҳам ўша манзилда унга ҳамроҳ бўлгувчи эди. Аммо Шайх Рум сари сафарга чиққанларида у шогирд ўзга мамлакатда эди. Вақтики келиб, у Маккага қайтди. Шайхим атрофида паноҳ истай, деб хонақоҳ томон юзланди. Аммо қарасаки, хонақоҳ хароб, пирининг изи ҳам йўқ. Билсаки, тўрт юз тақводор уятдан ҳар томон тарқаб кетганлар. Шогирд сўраб-суриштириб, бўлган машъум воқеалардан хабар топди. У Шайх муридларининг халифаси бўлгани учун Турли томонларга хабарчи юбориб, тўрт юз тақводорни атрофига тўплади ва улардан яна сўраб-суриштириб пирининг ишқи, май ичгани, зуннор боғлагани, Каломуллоҳни ўтга ташлагани, энди эса ўт ёқиб, чўчқа боқаётганини эшитди. Эшитди-ю, биродарларига хитоб қилди:

-Эй ор-номусни сақлашда тўнғизлардан ҳам баттар бўлган кишилар! Шайх сизнинг пирингиз эдилар, сизлар ул зотга мурид эдингизлар. Пиримизнинг иршодларидан барчага умид нажоти етарди. Фақр аро муридлик қилиш шарти шундай: агар кимки қутлуғ табиатли бўлиб, муршид__бўлса, унинг муридлари ҳам унга ўхшаш бўлишлари керак. Агар у ўзининг яхши-ёмон кунларида нима иш қилса, сиз унга тақлид этишингиз лозим. Сиз вафосизларга фақр тартиби одатлари ҳайф! Сўфийлар киядиган хирқаю ўрайдиган салла ҳам ҳайф! Тинчлик пайти ёлғон лоф уриб, Шайхга содиқлигингизни исбот этишга тиришгансиз. Бошларига оғир иш тушганда эса ўзингизни ул зотдан нари тортасиз. Шайхингизга бевафолик қилиб, бутхонага ташлаб келибсиз. Худодан қўрқмай, элдан уялмай шайхимизни ёлғиз қолдириб қайтибсиз. Шу сифат билан яна ўзингизни яхши фикрли, тўғри иш тутувчи деб ҳисоблайсиз, бир-бирингизни яна «дарвиш» деб ҳам атайсиз. Зуҳду тасбеҳу ридонгиздан уят сизга! Кавуш, салла ва ҳассангиздан уят сизга! Агар Шайх итбоқарлик қилиб, бир неча ит парвариш этганларида эди, унга чархдан бу янглиғ жафо етган пайтда итларидан вафо кўрган бўлмасмидилар?! Ахир улардан баъзилари йўқолиб кетса, баъзиси қолар, унинг атрофида жилмасдан турар эди-ку! Унинг мухолифлари билан гоҳ уришиб, гоҳ эса унинг мотамида улишар эди! Агар инсондан вафо йироқ бўлса, вафо бобида ундай кишидан ит яхшироқдир. Бордию сизларда мардоналик, ихлос даъвоси ичра оқиллик, донолик бор бўлса эди шайхимиз бошларига бу янглиғ бало тушганда, яъни у биров ишқига мубтало бўлиб, ўзини ҳар жафога дучор этганида сиз вафо билан турмоғингиз шарт эди. Аммо барчангизда унга ҳамдардлик қилишдан ўзни четга тортиш зоҳир бўлиб, фақр ичра юз номардлик кўрсатдингиз. Киши «эрман» деб лоф ургани билан эр бўла оладими?

Жонга озиқ бағишловчи шогирд шу тарздаги сўзларни айта турсин, биз бугунги кунимизга қайтайлик:

Мусулмон биродаримиз бошига бир иш тушса ёинки бузуқ йўлга кириб кетса, биз буни кўра-била туриб ўзимизни қандай тутамиз? Кўпинча индамай кузатамиз. Нари борса «ундай қилма» деган мазмунда озгина панд-насиҳат қиламиз. Айримларимиз эса биродаримизнинг бузуқлик ботқоғига ботаётганини кўриб, «баттар бўлсин!» - деб қувонамиз ҳам. Шогирднинг сўзларини бу ўринда биз атайин бўлдик. Сиз ҳам бир оз сукут сақлаб ўйланг. Эҳтимол биродарга вафо бобида қусурларимиз бордир. У ҳолда шогирднинг неча юз йил аввал айтган гаплари бизларга ҳам тегишли, бизлар учун ҳам ибратдир.

Шу ўринда ҳазрати Шайх Абу Саид Харрознинг (қуддиса сирруҳу) сўзларини эслаш фойдалидир: «Тушимда кўрдим, икки фаришта самодан тушди ва мендан «Сидқ нимадир?» - деб сўради. Мен: «Аҳдга вафодир»,-дедим. Иккиси ҳам «Садақта» (Рост айтдинг),-деди ва осмонга қайтди.»

Шогирд биродарларини койигач, «Бир ерда ўтириш билан иш битмайди», дея ўрнидан туриб Рум сари, дин ва иймонни ёндирувчи ўша манзил томон йўлга чиқди. Жамоат унга эргашди. Чўлу биёбонларни босиб ўтиб, чўчқабоқар Шайх манзилига етиб бордилар. Шайхда на Ислом, на иймон маслагидан асар қолган, на ақл, на зуҳду тақво андишасидан нишон қолган эди.

Шайх шогирдларини танимай, улардан юзларини тескари бурдилар, чўчқалар тўдаси юрган томонга қарадилар. Сўфийлик йўлини тутувчи солик бу ҳолни кўргач, шайхи учун кўнгли бузилиб оҳ урди. Сўнг шаҳарга қайтиб, бутхона бошлиғини топди ва мақсадини айтди. Кейин ибодатга берилиб, кеча-кундуз илтижо ёшларини тўка бошлади. Изтироб билан кўп-кўп дуолар қилди ва ниҳоят Аллоҳ унинг дуосини қабул этди...

Тонг шамоли мушк ҳид таратиб эса бошлади. Худо фарзини тўғри адо келтириб, саждадан узоқ вақт бош кўтармади. Сўнг асҳоблари ҳамроҳлигида Шайх томон йўлга тушдилар.

Бу пайтда Шайхдан ҳам гумроҳлик дафъ бўлиб, ул зотга ғойибдан огоҳлик етган эди. Кофирлар кийимини ташлаб, белларига боғланган зуннорни узиб ташлаган эдилар. Кўзлари ҳижолат ёшларини ошкор этиб, оҳу надомат алангаси авжда эди.

Шогирдлар келишгач, Шайх кўнгилларига улуғлик етишди. Ҳазор-ҳазор шукрлар айтишиб, шодмон бўлишди. Шайх ғусл қилиб, хирқа кийгач, барчалари Каъба сари йўлга чиқдилар.

Улар йўлда бора турсинлар, биз тарсо қизи сари қайтайлик:

У пари ноз уйқуда ётар экан, бир туш кўрди. Тушида қуёш осмондан пастга тушиб, Исодан (алайҳиссалом) шундай хабар етказди:

-Эй вафо бобида хому норасо! Замона аҳлининг муршиди бўлган Шайх Санъон сенинг бутхонангга меҳмон бўлиб келди. Аммо сен мезбонлик одатини билмасдан, меҳмоннинг бошига не кунларни солмадинг?! Ҳозир у бутхона меҳмонлигини тарк этиб, мезбонлик қилиш учун Каъбага йўл олди. Унинг орқасидан етиб, динига мушарраф бўл, ундан кечирим сўраб, унинг жуфти ҳалоли бўл!

Ғайридин қиз Шайх оёғининг изи бўлишни истаган ҳолда уйқудан уйғонди. Қилган ишлари ёдига тушиб, ношод кўнглига ўтлар туташди. Оҳ урганича ўрнидан туриб, Каъба эҳроми сари йўлга тушди. У зор йиғлаб борар, кўзларидан осмондаги юлдузлар каби ёшлар тўкиларди. У Шайх томон худди ел учирган тоза гул барги янглиғ тез юриб борар эди. Чарх эса қилган ишлари учун кинакашлик кўрсатмоқда эди. Айниқса, бу кинакашликнинг биёбон ичра шиддати ҳаддан ошиб, қизни ваҳима, қўрқув ва ҳайрат босиб кела бошлади. Унга бу ниҳоясиз чўлу биёбонда касаллик ва ожизлик юзланди. У Яратганга ёлборди:

-Ё Раббим! Ожизу саргашта бир ҳолда кўз ва кўнглим қонига беланганман. Заифу бечорадурман, раҳм қил! Бекасу оворадурман, раҳм қил! Гарчи менинг гуноҳ ва жиноятдан ўзга нарсам йўқ бўлса-да, сендан бошқа паноҳим ҳам йўқдир!

Кимсасиз ва чорасиз қиз ўз ҳолига зор-зор йиғлади. Уқубат шунчалик ўз кучини кўрсатди-ки, ҳолсизланиб, тупроққа юзтубан тушди. Ҳушидан кетди. Тупроғ устида хору дарднок бўлиб ётиб қолди.

Юқори мартабали Шайхга бу ҳодиса кашф бўлди. Наинки ул зот, ҳамроҳлик қилаётган муридлари ҳам бу синоатдан хабар топдилар. Шайх улар ҳамроҳлигида изларига қайтдилар. Сарвиноз ётиб қолган ерга етиб келишгач, Шайх унинг ҳушсиз бошини қўйинларига олдилар. Қиз ўзига келиб, Шайхни кўргач, хасрат ёшларини тўка бошлади. Заифликдан унинг ноласи оғзидан билинар-билинмас чиқар, юзи узра бағридан сизғиган парча-парча қонлар оқар эди.

Қиз Шайхга деди:

-Эй шиори тақво ва паноҳи дин бўлган киши! Сиздан қайси тил билан кечирим сўрай оламан?! Агар менга шум бахтим бебош болалардек тош отса ҳам бошимга сиз каби олий дарахт соя солиб турибди. Гарчи гуноҳим ҳаддан ташқари кўп бўлса-да, сиздаги лутфу эҳсон ундан ҳам ортиқроқдир. Қилган беадабликларимни билиб, сизнинг узрингизни истаб, қора юз билан ҳузурингизга келдим. Ўша пайтда нимаики ёмон иш қилган бўлсам, булар менинг ўзимнинг ёмонлигим, юртим ва динимнинг ёмонлиги туфайлидир. Ҳузурингизда яна анча сирлар айтмоқчи эдим, аммо умр ошиқиб шошилмоқда, фурсат эса ниҳоятда оз...

Шу тахлит у ўзининг Ислом динига бўлган шавқини баён этиб, Исо алайҳиссалом айтган нишоналарни бирма-бир баён қилди ва ниҳоят дедиким:

-Пойма-пой сўзларимни шу ерда тугатаман. Тезроқ иймонимни келтиринг, бир нафаслик вақтим қолди.Шайх юзига кўз ёшларини оқизиб, тарсо қизига иймон арз этди. Қиз иймонга ошно бўлгач, оҳ урганча ўз жонини топширди.

Алқисса, Шайх қизни ишқ айвонида дафн этиб, дин ва иймон аҳли гўристонига қўйгач, Каъбага қайтдилар. Аллоҳга ўтмишдаги ишларидан узр сўраб, арз қилдилар ва ниҳоят узрлари қабул бўлиб, қазо ул зотни ўз ёрларига қўшди...

ҚИССАДАН ҲИССА: Эркак ва аёл орасидаги ишқнинг беқарорлиги хусусида ҳаётда кўп мисолларга дуч келганмиз. Бугун «севамано севаман, сенсиз менга дунё қоронғу!» деб оҳ-воҳ қилиб юрганлар эртага қарасангиз «бетинг қурсин!» деб бир-бирига тескари қарайди. Баъзан эса оила бузилади. Ишқнинг бу каби беқарорлиги бизни унчалик ажаблантирмайди. Аммо Аллоҳнинг Ишқидан юз ўгиришни фожиа деб биламиз. Албатта валийлар ёки уларнинг муридларига хос бўлган Ишқ мартабаси ҳаммага ҳам насиб этавермайди. Чунки ҳар бир одамнинг зеҳни, тоқати, қобилияти ҳар хил. Агар бир хилда бўлганида эди, барча бараварига ҳофизи Қуръон, валийуллоҳ даражасига етар эди.

ТАМОМ

Қисса Тоҳир МАЛИКнинг "Одамийлик мулки" асаридан олинди

"ЛОЛАЗОР"АСАРИ ҲАҚИДА

2023-08-02T08:22:45.435Z

Фото: Bookuz

“Лолазор”ни ўқигач менда ғалати таассурот туғилган. Ҳаётга, одамларга, келажакка умид билан қарайдиган одамнинг устидан кулган киши сизда қанақа таассурот уйғотади? Назар Яхшибоев нафақат асардаги қаҳрамонлар, балки мениям устимдан кулаётгандек, яхшилик, адолат, ҳақиқат ҳақидаги тасаввурларимни масхара қилаётгандек бўлди. Алам қиладиган жойи шундаки, Яхшибоевнинг нуқтаи назари мустаҳкам реал асосга эга, мен эса жўн қарашлари реалликка мос келмайдиган, шунчаки хаёлпараст романтикман, холос. Энди ўйлаб кўриб хулоса қиляпманки, ҳаётда Саидқул Мардонга ўхшаб эзгу ниятли, яхши одам бўлишнинг ўзи энг мақбул йўл ҳисоблаш учун камлик қилар экан.

“Мувозанат” (У.Ҳамдам) романида “ички дунёси парча-парча бўлиб кетди” деган жумла кўп бор такрорланган. “Лолазор”ни ўқиганимда шунақа ҳолатни бошдан кечирганман. Таянч нуқтамни йўқотиб қўйганман. Бу ҳолатни ҳозир “анъаналарга асосланган тафаккурнинг емирилиши” деган таъриф билан яхшироқ ифодалай олсам керак. Хуллас, “Лолазор” нафақат ҳаёт ҳақидаги, балки адабиёт ҳақидаги тасаввурларим(из)ни ҳам ўзгартиришга мажбур қилди…

Глобусга қараган кишининг нигоҳи бир вақтнинг ўзида унинг барча томонини қамраб ололмайди. Глобуснинг ҳамма томонини кўриш учун унга бир неча ракурсдан қараш керак бўлади. Шундагина у ҳақида тўлиқ, реал, ҳаққоний тасаввур пайдо бўлади. “Лолазор”да ҳам шундай: муаллиф воқеликни бир неча ракурсдан кузатиб баҳолайди. Асардаги воқеликка муносабатнинг турличалиги шундан. Романда композицион бутунликни таъминлаётган, доминант мавқега эга иккита таянч нуқта бор, булар асосан Назар Яхшибоев ва Саидқул Мардон образлари билан боғлиқ. Шунга кўра романда воқеликка муносабат (пафос, модус)нинг икки тури етакчилик қилади: киноявийлик ва элегиявий драматизм. Уларнинг қай тарзда юзага чиқиши эса алоҳида масала…

“Лолазор” ҳақидаги таассуротимнинг охирги икки абзаци бутунлай бир-бирига зид оҳангда кетибди. Улар оралиғида акс этмай қолган бир нарса бор – узо-о-оқ китобхонлик тарихи…

Романни мендан катта ва мендан кичик авлод бошқача тушуниши, талқин қилиши табиий. Бошқаларнинг таассуротига дахл қилмоқчи эмасман. Масалан, асар ёзилган давр контекстидан хабардорлигим катта авлод даражасида эмас. Собиқ тузумнинг сиёсий ўйинларини ўз кўзи билан кўрган, танасида синаган, қисқаси, асар контекстидан хабардор кишилар “Лолазор“га менга ўхшаб очқич қидириб ўтирмайди. Мен нимани кўрибман? “СССР” деган улкан қояга кўзим тушди-ю, ҳайратланишга улгурмасимдан бу қоя қулаб, кунпаякун бўлди. Катта авлод кишиларининг ҳар бири учун собиқ тузум қандайдир даражада “шахсий ўтмиш”га айланди, демак, уларда инкор этишга арзийдиган ўтмиш бор эди. Ана шу “шахсий ўтмиш”нинг мавжудлиги “Лолазор”ни ўқиган катта авлод китобхонини мутлақ абсурд кайфиятидан сақлайди. Собиқ тузум билан боғлиқ “шахсий ўтмиши” бўлмаган одам учун “Лолазор”даги инкор конкрет объектгагина қаратилган инкор (киноя) эмас, мутлақ инкор, демакки, замон ва маконда чегара билмас мутлақ абсурд бўлиб туюлиши мумкин.

Роман ички дунёимни парчалаб юборганини аввал айтиб ўтдим. Мана шу парчаланиб кетишнинг ўзи абсурд туйғуси эди, назаримда. Роман абсурд кайфиятни менга юқтириш билан ҳаёт ҳақидаги бирёқлама, жўн тасаввурларимни фош қилиб қўйди… Бу билан асар вазифасини ўтади, ундан энди сохта тасаввурларга, илдизи омонат идеалларга қарама-қарши ИДЕАЛни, қадриятларни талаб қилиш ўринсиз.

Шу пайтда мустақил равишда яна қайта бутунлигимни тиклаб олишим, яъни абсурд кайфиятни енгиш йўлига чиқиб олишим керак эди. Бироқ, тўғрисини айтганда, бу менинг қўлимдан келмади. Аксарият кишилар каби энг осон – компенсация йўлини тутдим.

Кишилардаги абсурд кайфият жамиятнинг жорий ҳолати билан боғлиқ ҳолда юзага келган экан, жамиятнинг айни ҳолатдан чиқиб кетиш йўлларини излаш орқалигина абсурдни енгиш йўлига чиқиб олиш мумкин бўлади. Бироқ аксарият кишилар ўз онгу шуурини эгаллаган абсурд туйғусидан қутулиш учун компенсация йўлидан фойдаланишларининг гувоҳи бўламиз. Абсурдга қарши қўйиладиган тушунчалар, масалан, дин (“Мувозанат” романи. Амир), маънавият (адабий танқиддаги абсурд ва маънавият ҳақидаги баҳслар), шарқона тафаккур, адабиёт (масалага бевосита алоқадор бўлмаган адабиёт мутолааси) – барчаси якка шахснинг абсурд туйғусидан қутулиш учун компенсация йўлидаги уринишларидир. Санаб ўтилганлар жамиятнинг конкрет ҳолатига нисбатан олинганда мавҳумот, холос. Абсурд туйғусини юзага келтирган ҳолатдан чиқиб кетишга бевосита алоқадор бўлган концепциягина (ва шундай концепция акс этган бадиий асар) абсурдни енгишга ёрдам бериши мумкин. Қолган барчаси кўнгилга таскин бериш (компенсация) учун айтилган гап, тутилган йўриқ бўлиб қолаверади.

Юқорида компенсация воситалари қаторида адабиётни ҳам санаб ўтдим. Бунинг битта мисоли сифатида “Лолазор” таъсирида туғилган абсурд кайфиятдан қутулиш учун менга “Дата Туташхиа” романи мутолааси ёрдам берганини айтишим мумкин. Бироқ бу, тан олишим керак, маънисизлик туйғусидан қутулишнинг ёлғондакам йўли эди, холос…

“Buyuk shaxmat taxtasi” — Amerikaning geosiyosiy qarashlari aksi

2023-03-04T11:30:51.490Z

Amerikalik politolog Zbignev Bjezinskiyning “Buyuk shaxmat taxtasi” kitobi yozilganidan 25 yil o‘tib nihoyat o‘zbek tiliga o‘girildi. Kitob AQSHdagi geosiyosat strateglarining fikrlash yo‘sinini yaqqol ochib bergani bilan juda tez mashhurlikka erishgan.

Amerikalik sotsiolog, siyosatshunos Zbignev Bjezinskiy 1928-2017 yillarda yashab o‘tgan. U nafaqat nazariyachi, balki Amerika siyosatidagi taniqli amaliyotchi ham edi. Buni 1977-1981 yillarda AQSH prezidenti Jimmi Karterning milliy xavfsizlik masalalari bo‘yicha maslahatchisi bo‘lib faoliyat yuritganida ham ko‘rish mumkin.

Bjezinskiyning siyosiy faoliyati yillari AQSH–Xitoy munosabatlarining normallashuvi, AQSH va SSSR o‘rtasida II Strategik qurollarni cheklash shartnomasi tuzilgani, Eronda inqilobning boshlanishi, AQSHning Afg‘onistonda mujohidinlarni SSSRga qarshi qo‘llab-quvvatlashi va sovet-afg‘on urushi kabi voqealar bilan yodda qolgan.

Bjezinskiy 1997 yilda chop etilgan "Buyuk shaxmat taxtasi" kitobini “ertangi kun qiyofasini shakllantirishga yordam berish maqsadida” o‘z talabalariga bag‘ishlaydi. Bugun mana shu asar haqida so‘zlaymiz.

Yevrosiyo shaxmat taxtasi

Kitob Amerikadagi strateglarning geosiyosiy qarashlarini yaxshi ifodalagan. Bunda asosiy e’tibor Yevrosiyoga qaratilgan. Unga ko‘ra, AQSH shunday tashqi siyosat yuritishi kerakki, toki Yevropa va Osiyoda yagona dominant kuch paydo bo‘lib, AQSHning global boshqaruvdagi eng yuqori roliga daxl qilmasin.

"Geostrategiya – geosiyosiy manfaatlarni strategik shaklda boshqarishni shaxmat o‘yini bilan taqqoslash mumkin. Farqi – Yevrosiyo shaxmat taxtasida bir vaqtning o‘zida ikkita raqib emas, balki bir necha raqiblar o‘ynaydi va ularning har qaysisi turli darajadagi kuchlarga ega”, deya yozadi u.

Kitobda mana shu har qaysi raqibning siyosiy yo‘li alohida qilingan. Asarni o‘qish jarayonida o‘quvchi o‘zini geosiyosatning chigal va qiziqarli to‘riga ilinib qolganday his qiladi. Undan chiqishni istamaydi.

Ukraina: Bjezinskiy bashorati

Shu kecha-kunduzda Ukraina va Rossiya o‘rtasidagi vaziyat, uning ro‘y berish ehtimoli va kelib chiqish sabablari ham kitobda aniq ko‘rinadi. Bjezinskiy Rossiya Ukrainasiz yanada ko‘proq darajada Osiyo davlati bo‘lib qolishi va Yevropadan uzoqlashishini yozadi. Asardagi jumlani aynan keltirishni o‘rinli topdim:

“Mustaqil Ukraina davlatining paydo bo‘lishi nafaqat hamma rossiyaliklarni o‘zlarining siyosiy va etnik mansubliklarini qayta idrok etishga undadi, balki Rossiya davlatining geopolitik jihatdan juda katta muvaffaqiyatsizlikka uchraganini ham anglatar edi. Ukrainaning mustaqilligi Rossiyani Qora dengizdagi ustuvorlik holatidan ham mahrum etdi”.

Muallif kitobiga Yelsinning 1990 yil 19 noyabr kungi Kiyevdagi nutqini kiritadi va uning fikrlarini keyinchalik ukrainlar va chechenlar Yelsinning o‘ziga qarshi qaratishlari mumkinligini aytadi. Yelsin nutqida shunday degandi:

“Rossiya biron bir yangi imperiyaga o‘xshagan markazga aylanishga intilmaydi. Rossiya bunaqa rolning halokatli ekanini boshqalardan ko‘ra yaxshiroq biladi, negaki, ayni Rossiya uzoq zamonlar davomida shu rolni o‘ynab kelgan. Bu unga nima berdi? Ruslar erkinroq bo‘lib qoldilarmi? Baxtliroq bo‘ldilarmi? Tarix bizga o‘rgatadiki, boshqalarga hukmronlik qiladigan xalq hech qachon baxtiyor bo‘lolmaydi!”

O‘zbekiston – mintaqaviy yetakchilikka asosiy nomzod

Bjezinskiy Markaziy Osiyoda O‘zbekistonning roliga alohida to‘xtalib o‘tadi. Uning muhim ahamiyatini quyidagicha asoslaydi:

“Amalda O‘zbekiston – O‘rta Osiyoda mintaqaviy yetakchilik roliga asosiy nomzod. Garchi O‘zbekiston hududlari jihatidan kichikroq bo‘lsa-da va uning tabiiy boyliklari Qozog‘istonnikichalik ko‘p bo‘lmasa-da, uning aholisi ko‘proq – 25 mln kishi atrofida. Lekin bundan ham muhimi shundaki, bu aholi Qozog‘iston aholisiga qaraganda ancha ortiq darajada yakrangdir. O‘zbeklarda bola tug‘ilishining sur’atlari kattaroq ekanini va avvallari ustuvor o‘rin tutgan ruslarning mamlakatdan asta-sekin chiqib ketayotganlarini hisobga olsak, yaqin orada mamlakat aholisining 75 foizini o‘zbeklar tashkil qiladi deb bemalol aytish mumkin bo‘ladi. Shunisi ham borki, bu yerda ozchilikni tashkil qiluvchi kam miqdordagi ruslargina qoladi”.

Bjezinskiy 1998 yildayoq Amerika O‘zbekistonga alohida e’tibor qaratishi lozimligini ta’kidlagan. Buni yuqorida keltirilgan jihatlar bilan tushuntirgan.

To‘liq tarjima 25 yil kutildi

“Buyuk shaxmat taxtasi”ni o‘zbek tiliga to‘liq ravishda “Sharqshunos tahlilchilar” jamoasi tarjima qilgan. Uning Ozod Sharafiddinov tarjima qilgan va “Jahon adabiyoti” jurnalida chop etilgan qismlari o‘z holida qoldirilgan. Tarjimaning sifati tarozining bir pallasida bo‘lsa, uning qachon tarjima qilingani ham ikkinchi pallada teng yuk bosadi. Siyosiy, ilmiy kitoblarda ayniqsa. Dunyoning 25 yil oldingi geosiyosati yuzi bo‘lgan kitob o‘zbek kitobxoniga endi taqdim etildi. Albatta, bu anchagina kech. Ammo tarjima qilinganining o‘zi ham katta narsa. Siyosatshunos Hamid Sodiq bu kitob haqida aytganidek, “Siyosatni alifbo deb tasavvur qilsak, “Buyuk shaxmat taxtasi” kitobi uning bir harfi. Va qachon bo‘lsa ham biz uni o‘rganishimiz kerak”.

Asarni faqat shu yo‘nalishda tahsil olayotgan talabalar emas, katta jamoatchilik ham o‘qishi kerak deb hisoblayman. Bu kimningdir manfaati uchun o‘zgartirilgan zerikarli tarix emas. Bu – katta siyosiy kurash. Va bu ulkan shaxmat taxtasi ustida biz ham bor ekanimizni, undagi toshlar harakati bizning ham taqdirimizga chambarchas bog‘liqligini ko‘proq yurtdoshlarimiz his qilishini xohlar edim.

Nazar Eshonqul: “Momoqoʻshiq” qissasi haqida

2023-02-06T14:28:16.403Z

Asarda Shamsi Saloh va Muazzam obrazlari orqali ijodkor maʼnaviy qiyofasining nozik qirralari tasvirlanadi. Ijodkorlik insonning intellekti va ilohiy qobiliyati orqali amalga oshadi. Adabiyotshunos S. O. Gruzenburg badiiy ijodning namoyon boʻlishini ikkiga ajratadi: ilohiy va iblisona. Ilohiy ijod bu – Alloh tomonidan berilgan neʼmat. Iblisona ijod esa insonni shayton boshqarib, uni nafs komiga tortadi, barcha narsaga shayton nazari bilan dunyoni qora va jirkanch koʻradi.

Sh. Saloh iblisona ijod yoʻlini tanlagan ijodkor. U hamma narsaga ijirgʻanib, gʻashlanib qaraydi. Shamsi Saloh nafs yoʻlida davr qobigʻiga oʻralib, mashhurlik, shon-shavkat uchun atrofdagi odamlar nazarida juda qobiliyatli ekanini koʻrsatish uchun oʻzini yasama holda sirli tutishga urinadi. U oʻz asarlarida mehnatkash xalqning orzu-armonlarini tasvirlayman deb maqsad qilib qoʻyadi, ammo uning onggi mustabid tuzumning boʻlmagʻur safsatalari bilan zaharlanib ulgurgan edi. Insonning ruhiy olamiga, uning maʼnaviy dunyosiga oʻzga bir yot gʻoya, fikrlar qanchalik mustahkam singdirilmasin, har bir inson qalbining tub-tubida asl “men”i saqlanib qoladi, oʻzlik, milliylik oʻzini ochiqdan-ochiq namoyish qiladi. Mana shu Shamsi Salohning ichki qiyofasi Muazzamning qoʻshigʻidan soʻng oshkor boʻladi.

Insonning qalbi, uning ruhiyati va koʻnglining nozik torlarini chertadigan sanʼat turlaridan biri bu qoʻshiqdir. Qissada qoʻshiq epizodi odamiylik timsoli sifatida kuylanadi. Balki bu Odam Ato va Momo Havodan farzandlariga qolgan insoniylik haqidagi qoʻshiqdir. Mana shu qoʻshiqni kuylayotgan Muazzam esa tugʻma iqtidor va ilohiy qobiliyat egasi. Uning qoʻshiq aytishini hamma biladi va qiz ziyofatlarini usiz tasavvur qila olishmaydi. Shamsi Saloh ham oʻz xalqi uchun shunday qadrli edimi? Yoʻq, u qalban va fikran yolgʻiz edi. U odamlar uning gaplaridan kulayotganini va tushunmayotganini aytib siqiladi. Bu holdan Shamsi Saloh gʻazablanib, odamlardan yiroqlashib, oʻz dunyosi ila yolgʻiz yashaydi. Bundan koʻrinib turibdiki, tashqi qiyofasi kam-koʻstsiz, ammo ichki dunyosi boʻm-boʻsh ijodkordir.

Muazzamning bu goʻzal qoʻshigʻi Sh. Salohning uxlab, mudrab yotgan butun qalbini larzaga soldi. Kirill Skott “Muzika va uning asrlar mobaynidagi sirli taʼsiri” nomli kitobida qoʻshiqchi haqida shunday deydi: “Buyuk sanʼatkorlar ham notiq, ham aktyor va shu bilan birga qalbi, yuragi kuy bilan hamohang boʻlishi lozim”. Haqiqiy ijodkor oʻz sanʼat asarini yuksak iqtidor va yurak-yurakdan, mehrini berib yaratsa, albatta, u oʻlmas, tirik bir moʻjizaga aylanadi.

Sh. Saloh oʻzini Muazzamning ovozi uchun jon kuydirayotgan sanʼat homiysi qilib koʻrsatadi. Aslida, uni sanʼat yulduzi darajasiga koʻtarsa, esankiragan Muazzam Sh. Salohning yelkasiga bosh qoʻyib: “Bular bari siz tufayli, siz boʻlmasangiz shu kunlarga yetmasdim” deb shivirlaydi…” Bu oʻy esa oʻzicha uni magʻrurlantirardi. Bu esa Sh. Saloh psixologiyasidagi xudbinlikni koʻrsatadi. Sh. Saloh bu iqtidor egasining ovozini eshitgandan soʻng, qoʻshiq taʼsiridan uning oyoqlarini quchib yigʻlagisi kelsa ham buni qalban tan olmaydi.

Ijodkor shunday bir iqtidor egasiki, u boshqa insonlarga nisbatan hayotni chuqur falsafiy mushohada etib, bu insonlarning qalbidagi tuygʻu-kechinmalarni toʻgʻri baholaydigan ruhshunos boʻlishi lozim. Ammo Shamsi Salohda bunday iqtidor yoʻq edi. Shuning uchun Muazzamning qalb tugʻyonlarini notoʻgʻri tushunadi. Shamsi Saloh nazarida Muazzam omi, hayotni faqat turmush tashvishlaridan iborat deb tushunadigan odamlar orasida yashab, hayotda orzu-havassiz, hissiz, baxtsiz yashashga mahkum, deb oʻylaydi. Lekin aslida Muazzamning ovozi oʻzining kichik kulbasi, atrofidagi daraxtzorlar, qishloq hayotidagi mehnatlari bilan uygʻunlashgan va bu ovoz shular bilan goʻzal edi. Shamsi Saloh unga shon-shavkatli kelajakni taklif qilsa ham, Muazzam oʻz maskani va oʻzligidan kechmaydi.

Insonning fantaziyasi va fikr doirasining torligi, uning qatʼiy, oʻzgarmas narsalarga bogʻlanib, chegaralanib qolishi yaratuvchanlik qobiliyatini susaytiradi. Shamsi Salohning butun ongi va qalbi oʻz davridagi madaniy mafkura bilan shunday oʻrgimchak toʻri misol oʻrab tashlangan, u oʻzining mana shu maʼnaviy tutqunlikdagi hayotini “erkin hayot” deb oʻylardi. Shamsi Saloh Muazzamni va, hattoki, atrofidagi butun borliq, dov-daraxtu paxta dalasidagi gʻoʻzalarni ham tutqun bir maʼyus-mahzun oʻzbek ayoli timsolida tasavvur qiladi. Hattoki bu ayolni zanjirband Prometeyga qiyoslaydi. Aslida esa Muazzam erkinlikda baxtiyor qoʻshiq kuylardi. Shamsi Saloh uning tovushidagi erkinlikni sezdi, ammo Muazzamning oʻzini bu mehnatlarga tutqun, deb oʻyladi. Ijodkor qalban erkin boʻlsa, albatta, uning ovozi butun borliq uzra masrur yangraydi. Muazzamning qoʻshigʻi Sh. Salohning xotirasida unutilgan bir voqeani oʻygʻotadi: “Bu qoʻshiqni eslab qol… Bu odam haqidagi qoʻshiq. Odamlar oʻlib ketadi, lekin qoʻshiqni aytadigan yangi-yangi zuryodlar dunyoga keladi, lekin qoʻshiq oʻlmaydi…”, deb momosi Shamsi Salohga oʻzligini hech qachon unutmaslikni va bu qoʻshiqni kelajak avlodga yetkazishni bir vasiyat singari uqtiradi. Sh. Saloh esa buni eslash tugul, bu haqda birovlarga gapirishni or biladi. Kimligini aytishdan choʻchiydi. Chunki u qoʻrqoq edi.

Yozuvchi Shamsi Saloh psixologiyasi va tabiatdagi tasvirlarni psixologik paralellizm sifatida uygʻunlikda olib boradi. Sh. Saloh qalbini qora toʻr shunchalik egallaganki, u atrofidagi goʻzal tabiat tasvirlarini qora va xira koʻzoynak bilan koʻrar, keng dalada yastanib yotgan gʻoʻzalarni son-sanoqsiz lashkarga, tiniq koʻl esa unga qurib qolgan siyohdonday va undan sasigan balchiq hidi kelayotganday tuyuladi. Bu tasvirlarning barchasida Sh. Saloh maʼnaviy dunyosi, ruhiyatining qanchalik zaharlanganini koʻrish mumkin. Sh. Saloh hikoyaning boshidan to oxirigacha tund, parishon, loqayd holda tasvirlanadi. Sh. Salohda mana shu illatlarning barchasi mujassam edi.

Ikki kitob haqida

2023-02-01T06:27:56.041Z

Bu ikki kitobni parallel ravishda birga o'qidim. Kitoblar mualliflari ota-o'g'il Ustozlar hisoblanadi. 𝑴𝒖𝒃𝒂𝒔𝒉𝒔𝒉𝒊𝒓 𝑨𝒉𝒎𝒂𝒅 domlaning dadalari 𝑨𝒉𝒎𝒂𝒅 𝑴𝒖𝒉𝒂𝒎𝒎𝒂𝒅 𝑻𝒖𝒓𝒔𝒖𝒏 domlaning qalamiga mansub «𝑨𝒔𝒉𝒂𝒓𝒂𝒊 𝒎𝒖𝒃𝒂𝒔𝒉𝒔𝒉𝒂𝒓𝒂» kitobini bir nafasda o'qib chiqqanligim haqida avvalroq yozgandim. Sodda, oddiy, tushunarli uslubda yozilganliklari uchun boshqa kitoblarini ham izladim. Xuddi shu uslub, Mubashshir Ahmad domlada ham bor. Yana bir jihati har ikki Ustoz ham ibrat bo'ladigan, qalbga yetib boradigan voqealarni kitobga kiritishga urg'u qaratadilar. Xo'sh bu ikki kitob nima haqida?

"𝐎𝐋𝐈𝐌, 𝐎𝐃𝐀𝐌 𝐕𝐀 𝐎𝐋𝐀𝐌" 𝐊𝐈𝐓𝐎𝐁𝐈

Bu kitobni "Hikmatlar guldastasi" deb atalishi bejis emas. Kitobda sharq va g'arb ulamolari, buyuk tarixiy shaxslar, faylasuflar va zamonamiz olimlarining hikmatlari, aforizmlari va iqtiboslari jamlangan. Kitob xotimasida olam va odam haqidagi xayollarimizdagi qarashlarimiz keltirilgan

𝐑𝐈𝐕𝐎𝐘𝐀𝐓𝐋𝐀𝐑 𝐊𝐈𝐓𝐎𝐁𝐈

O'z nomi bilan ibratli kichik rivoyatlar jamlangan kitobcha. Qulayligi, cho'ntagingizga ham olib yurishingiz mumkin. Kitobda turli zamonlarda sodir bo'lgan ibratli voqealar, rivoyatlar, shuningdek, to'qima ammo xulosasi insonga zarur bo'lgan hayvonlar bilan bog'liq hikoyalar ham kiritilgan. Shuningdek, ulug' avliyolar, buyuk shaxlar, olimlar hayotidan ham ibratli voqealar kiritilgan. Fikrimning tastig'i sifatida kitobdan olingan bir hikoyani e'tiboringizga havola etaman:

𝐁𝐈𝐑 𝐓𝐈𝐒𝐇𝐋𝐀𝐌 𝐎𝐋𝐌𝐀

Sobit ismli yigit bir bog‘dan oqib chiqqan ariqda tahorat olardi. Shu payt ko‘zi suvda qalqib kelayotgan kirmizi olmaga tushdi. U olmani tutib, bir tishladi. Tishladiyu mazasini bilgan zahoti hushyor tortdi: «Nima qilib qo‘ydim? Axir bu olmaning egasi bo‘lsa kerak?! O‘zimniki bo‘lmagan narsadan totindim, endi egasini albatta rozi qilishim kerak!»
Yigit shu xayol bilan suv oqib kelayotgan tomonga yurdi. Birozdan so‘ng hosili ko‘pligidan shoxlari suvga egilib turgan olma daraxtlarini ko‘rdi. Qo‘lidagi tishlangan olmaga qarasa, o‘sha daraxt mevasiga o‘xshaydi.
«Men so‘roqsiz totishgan olma shu bog‘dan ekan», deb o‘yladi va bog‘ egasini chaqirdi. Chiqib kelgan bog‘ sohibiga bo‘lgan voqeani tushuntirdi. So‘ng:
- Roziligingizni olmoqchi edim, olmaning haqini beraman, g‘aflatda qolib qilgan xatoyimni kechirishingizni so‘rayman, olmani menga halol etsangiz, — dedi.
- Uch yil menga ishlab berasan, shundan keyin o‘ylab ko‘raman, olmani halol etishning birdan-bir chorasi shudir, dedi bog‘ egasi.
Sobit rozilik bildirdi. Bir lahzalik g‘aflat, so‘roqsiz bir tishlangan olmaning to‘lovi o‘sha bog‘dagi uch yillik xizmat bo‘ldi. Ammo boshqa iloji ham yo‘q edi. Nima qilib bo‘lsa-da, olmani halollab olishi kerak! Uch yil to‘lgan kuni Sobit badavlat bog‘ egasi oldiga bordi. Muhlat to‘lganini aytib:
- Haqqingizni halollang, endi men ketay,— dedi.
– Uch yil o‘tgach o‘ylab ko‘raman, degan edim. O‘ylab ko‘rdim. Biroq yana kichik bir shartim bor, shuni ham bajarsang, keyin haqqimni halol etaman: mening bir qizim bor, ko‘zlari ko‘rmaydi, quloqlari eshitmaydi, qo‘llari ishlamaydi, oyog‘i yo‘q – yurmaydi. Agar shunga uylansang, olmaga rozi bo‘laman, aks holda rozi emasman, — dedi bog‘ sohibi.
Yigit uning shartiga ko‘ndi. Nikoh o‘qildi, to‘y ziyofati o‘tdi. Kuyov go‘shangaga kirsa, soppa-sog‘, husni binoyiday kelin o‘tiribdi. «Bu yerda bir yanglishlik yoki hiyla borga o‘xshaydi», deya o‘ylagan yigit qaynotaga uchradi:
- Otajon, menga ko‘r, tilsiz, majruh qizim bor, degan edingiz, holbuki sog‘-salomat bu dunyo go‘zalini ko‘rdim,—dedi.
Qaynota kulimsirab:
- Shunday, o‘g‘lim, qizim haromga qaramaydi, shunga ko‘zlari ko‘r, haromni so‘zlamaydi, shunga tili yo‘q, qo‘lini haromga cho‘zmaydi, shunga qo‘li ishlamaydi, harom joylarga bormaydi, shunga oyog‘i ham yo‘q. Bularning barini majoziy ma’noda aytdim. Chunki qizimga sen kabi Allohdan qo‘rqadigan, haromdan hazar qiladigan bir solih yigit axtarib yurgan edim. Sening so‘roqsiz tishlangan bir luqma olma suvi uchun halollik so‘raganingda orzuimdagi yigitni topganimga ishondim va seni uch yil imtihon qildim. Sinovlardan o‘tganingdan keyin hech bir taraddudsiz qizimni senga uzatishga rozi bo‘ldim, — dedi.
𝑩𝒖 𝒏𝒊𝒌𝒐𝒉𝒅𝒂𝒏 𝒎𝒂𝒛𝒉𝒂𝒃𝒃𝒐𝒔𝒉𝒊𝒎𝒊𝒛 𝑨𝒃𝒖 𝑯𝒂𝒏𝒊𝒇𝒂 𝑵𝒐ʻ𝒎𝒐𝒏 𝒊𝒃𝒏 𝑺𝒐𝒃𝒊𝒕 (𝑰𝒎𝒐𝒎𝒊 𝑨’𝒛𝒂𝒎) 𝒅𝒖𝒏𝒚𝒐𝒈𝒂 𝒌𝒆𝒍𝒅𝒊, 𝒃𝒖 𝒛𝒐𝒕 𝒔𝒉𝒖𝒏𝒅𝒂𝒚 𝒕𝒂𝒒𝒗𝒐𝒍𝒊 𝒐𝒕𝒂-𝒐𝒏𝒂𝒅𝒂𝒏 𝒕𝒖𝒈‘𝒊𝒍𝒅𝒊. 𝑰𝒎𝒐𝒎 𝑨’𝒛𝒂𝒎 𝒃𝒐𝒍𝒂𝒍𝒊𝒈𝒊𝒅𝒂 𝑸𝒖𝒓’𝒐𝒏𝒊 𝒌𝒂𝒓𝒊𝒎𝒏𝒊 𝒖𝒄𝒉 𝒌𝒖𝒏𝒅𝒂 𝒙𝒂𝒕𝒎 𝒒𝒊𝒍𝒅𝒊. 𝒀𝒖𝒈𝒖𝒓𝒊𝒃 𝒃𝒐𝒓𝒊𝒃 𝒐𝒏𝒂𝒔𝒊𝒈𝒂: «𝑶𝒏𝒂𝒋𝒐𝒏, 𝑸𝒖𝒓’𝒐𝒏𝒊 𝒌𝒂𝒓𝒊𝒎𝒏𝒊 𝒖𝒄𝒉 𝒌𝒖𝒏𝒅𝒂𝒚𝒐𝒒 𝒙𝒂𝒕𝒎 𝒒𝒊𝒍𝒅𝒊𝒎», 𝒅𝒆𝒃 𝒒𝒖𝒗𝒐𝒏𝒅𝒊. «𝑶‘𝒈‘𝒍𝒊𝒎, 𝒂𝒈𝒂𝒓 𝒐𝒕𝒂𝒏𝒈 𝒐‘𝒔𝒉𝒂𝒏𝒅𝒂 𝒐𝒍𝒎𝒂𝒏𝒊 𝒃𝒊𝒓 𝒕𝒊𝒔𝒉𝒍𝒂𝒎𝒂𝒈𝒂𝒏𝒊𝒅𝒂 𝑸𝒖𝒓’𝒐𝒏𝒏𝒊 𝒃𝒊𝒓 𝒌𝒖𝒏𝒅𝒂 𝒙𝒂𝒕𝒎 𝒒𝒊𝒍𝒈𝒂𝒏 𝒃𝒐‘𝒍𝒂𝒓𝒅𝒊𝒏𝒈!» 𝒅𝒆𝒅𝒊 𝒐𝒏𝒂𝒔𝒊.
_______
Ushbu kitoblarni o'qimaganlarga albatta olib o'qishni tavsiya etaman!

Ernest Xemingueyning «Chol va dengiz» asari haqida

2023-01-29T16:19:29.527Z

Har bir so‘z ustasining adabiyotda tutgan oʻrnini belgilashda uning yozgan asarları, asarlariga ishlangan tarjimalari muxim rol o‘ynaydi. Amerika xalqining ulug‘ yozuvchisi, Nobel mukofoti laureati Ernest Xemingueyning nomini dunyo yuziga tanitgan «Chol va dengiz» asari bo‘lib, u 1952-yili Bagama orolida yoziladi.

Xemingueyning asarlari inson va tabiat, kurash va qahramonlik, ma’naviy kuch va yolg‘izlik, muvaffaqiyatsizligining ulugʻvorligi bilan bogʻliqdir. «Chol va dengiz»asari yozuvchining shu mavzuda yozilgan asarlarining eng choʻqqisi boʻlib hisoblanadi. Shuning uchun ham har birimiz uning asarlaridan oʻzimizni topa olamiz.Asarda markaziy mavzu muvaffaqiyatsizlik boʻlsa ham, u omadsizlikka uchraganiga qaramay, oxirigacha kurashishni davom etadi.Bu boʻlsa oʻz navbatida isonga ulugʻvorlik bagʻishlaydi.
Xeminguey “Men bu asarni oddiy bola,oddiy chol, oddiy dengiz haqida yozganman” deydi. Shuningdek, yozuvchining voqealarni yoritishi,qahramonlarni gavdalantirishi, qahramonlarni soʻzi orqali psixik holatlarini namoyon qilishi , odamzodning insoniy fazilatlarini oddiy obrazlar orqalı ochib berishi katta filosofik mazmun ekanligini guvohi boʻlamiz.

Inson qanchalar oʻz hayotida, faoliyatida, ishlarida, fikr olamlarida hatto matonatli,jomart, tanti va nihoyatda orginal qarashga ega boʻlishi mumkinligini mana shu qissa koʻrsatib bergan.

Qissa Kubalik Santyago degan cholning qayiqda dengizga chiqib, bir necha kundan beri baliq ovlab,omadi yurishmay turgan vaqtlaridan boshlanadi.Cholning xotinini olamdan oʻtgan, oilasi yoʻq, nihoyatda kambağal, kulbasidan boshqa hech narsasi yoʻq edi.Bunda yozuvchi Kubaning okeanga tutash sohillarida boʻlayotgan voqealarni tasvirlangan.Mana shu baliqchiliktan oʻzga hunari yoʻq chol yilning 85-sanasida ya’ni eng omadli kunida okeanga baliq ovlashga chiqadi va to’sattan ulkan bir baliqni qarmog‘iga ilintiradi.U baliqning og‘irligi yarim tonnadan ortiq boʻlib, koʻz oldimizga keltirsak bir cholni yolgʻiz oʻzi bunday kattalikdagi baliqni eplashi juda qiyin. Mana shu syujet ichida Santyago cholni qiyofasini yozuvchi ocha boradi.

«Shamol–bu, so‘zsiz bizga birodar,-deb oʻyladi u, biroq har doim ham emas. Ko‘zga ilinmas dengizni olsak - u ham doʻst–dushmanlarga toʻla. To‘shak chi..– o‘yladi u - to‘shak birodarim. Ha...oddiy toʻshak. O‘rningga oyoq soʻzish hikmatning oʻzi. Yengilib boʻlganingdan keyin yelkangdan tog‘ ag‘darilganday yengil tortasan! – o‘yladi u. – Men buning bunchalar oson boʻlishini bilmagan edim.Kim seni yengdi oʻzi,chol?-so‘radi oʻzidan oʻzi. –Hechkim , javob berdi u.–Aybim shuki,men dengizdan uzoqlashib ketdim».

U oʻzi bilan oʻzi, baliq bilan, dengiz ,okean, samo bilan, yulduzlar bilan gaplashadi.Hamma narsaga gaplashganda oʻzini oʻziga hos bir fikrini aytadi.Butun borliqni bir butunlikda koʻradi.

Go‘yo uni gapiriyotgan gaplariga qarab bu Santyago emas, Platon, Sent Ekzyuperi yo Aristotel bolsa kerak deb oʻylaysiz.Uning gaplari shu darajada chuqur donishmandlik bilan aytilgan,fikrlari insonni lol qoldirmay qoʻymaydi.Har bir soʻzini oʻziga hos jozibasi, ohangrabosi bor.Santyago yolg‘iz o‘zi dengizning o‘rtasida qolgan vaqtlarida baliqqa «o‘lsam o‘laman,lek sendan ajralmayman»,sovuq tushgan paytlarida bo‘lsa «baliq chidayaptimi,men ham chidayman» deb aytishi cholning haqiqiy matonatidan, sabrliligidan, vajohatidan, o‘jatlik bilan bo‘lsa ham o‘z maqsadiga erishish yo‘lida, chidam bilan harakat etayotganligidan darak berari so‘zsiz.

Mening fikrimcha chol baliqchilik sohasida katta muvaffaqiyatka erishmagan boʻlsa ham, oʻzi uchun maʼnaviy boylik toʻplay oldi.Bunga sabab, birinchidan u oʻz umri davomida oʻqimagan duolarini baliq tutish uchun oʻn marotaba oʻqishga, «Bibi Maryam» duosini bir necha marotaba oʻqishga tayyor ekanligini aytib oʻtadi. Ikkinchidan, agar u baliqni rosti bilan tutsa koʻp tabarruk joylarga sigʻinishga borishini qasam ichib aytadi.

«...Biroq inson bolasi yengilib,yengilganiga rozi boʻlib keta berish uchun yaratilmagan. Odamzotni yanchib tashlash mumkin , lekin uni yengib boʻlmaydi ».

Bu oson gap emas,inson hayotini boshqarishga va tizimga solishga qodir oltin soʻzlar hisoblanadi.

Asarni oʻqiy oʻtirib, inson bolasi oʻz maqsadlariga erishish yoʻlida koʻp qiyinchiliklarga duch kelishi mumkinligini, biroq kitob qahramoni Santyago singari bunday qiyinchiliklarni kerak yerida qaysarlik bilan yengib, oʻz maqsadiga erishish mumkinligini tushunib yetish mumkun.

Demak, Ernest Xeminguey bu asarida insonning ulugʻvorligini,undagi erk va matonat, oʻz azim-u qaroridan qaytmasligini oʻzgacha uslubda tasvirlab bera olgan.

Telegram: @mutolaa_sehri