Nodirbek Abdulaxatov

ТАРИХЧИЛАРНИНГ АРСЛОНИ ЭДИ

2025-02-08T13:49:42.907Z

ТАРИХЧИЛАРНИНГ АРСЛОНИ ЭДИ

Нодиржон Абдулаҳатов

тарих фанларни доктори.

Дунёнинг ишларини қилишда маслаҳатлашса бўлар экану, аммо ўлим ишида маслаҳатга ўрин йўқ экан. Ажал фариштаси кутилмаганда, сиздан бемаслаҳат эшикни ҳам қоқмасдан бир онда кириб келиб, ширин ошингизни аччиқ қилиб, бир он ҳам нафас олишга имкону фурсат бермасдан, тану жисмингизни бир парчаси бўлган энг яқин кишингизни жонини сўрамасдан олиб кетаркан. Бундай шиддатли дамлар ҳамманинг бошига келиши бор ва қочиб қутулиб бўлмас экан. “Куллу нафсин зоиқатул мавфти”, яъни ҳар бир киши ўлимни татиб кўрувчидур. Чунончи Қуръони карим шундай дейди: “Ҳар қаерда бўлмагил, агарчи баланду мустаҳкам чўққиларда бўлсанг ҳам ўлим сенга етиб келса, ўлим чангалидан қутулолмайсан. Пулу нарсаларингиз, фарзанду дўстларингиз, табибу насли насабингиз ва мансабингиз заррача ёрдам беролмайди. Фақат улуғ ва мутаол Парвардигордан бошқа барча ожизу нотавондир.

Гар пўлатдан қалъада бўлсанг ҳам сенсиз қолгай бу жаҳон,

Кулли нафсин зоиқатул мавт ва кулли ман алайҳо фон”.

Арслонзода Раҳматжон Арслонбоевич бугун 2025 йилнинг 8 феврал куни ҳаётдан кўз юмди. Мен бу машъум хабарни эшитган вақтим устоз Арслонзода билан бирга бўлган сафарларимиз чоғида суҳбатларимни ёдга олдим.

Бани башар орасида шундай одамлар бўладики, улар гарчанд шуҳратдан, одамларнинг зоҳирий (кўпинча риёга айланиб кетадиган) тавозуъ-таъзимидан ҳарчанд ўзларини четга олмасинлар, эл эҳтироми уларни излаб топаверади. Атрофини кўпчилик ўраб олаверади, қавм назари бамисоли илоҳий назар каби мудом таъқиб этади. Одамлар уларга билиб-билмай, ҳавас ва тақлид қиладилар, суратда ва сийратда уларга ўхшашни, Тангри, улар зурриётларини ҳам уларга ўхшатишини орзулаб яшайдилар. Устоз Раҳматжон Арслонзода шундай устоз эдилар.

Р.А.Арслонзода 1954 йил 8 майда Фарғона вилояти Сўх туманидаг Янгиариқ қишлоғида таваллуд топди. 1971 йилда шу тумандаги 18- (хозирги 1-) сонли ўрта мактабни олтин медаль билан битириб, А.Навоий номидаг Самарқанд давлат университетининг тарих факультетига ўқишга кирдг Университетда таҳсил олиш чоғида у ўзини аълочи ва фаол жамоатчи талаб сифатида намоён этди. Талабалар илмий анжуманларида маърузалар била қатнашди, таътил пайтида қурилиш отрядларида меҳнат қилди. 1976 йилд университетни имтиёзли диплом билан тамомлади.

Р.А.Арслонзода ўз педагогик фаолиятини 1976 йилда Фарғон политехника институтида тарих кафедрасининг ассистент лавозимидан бошлади. 1980 йилнинг январида бир йил муддатга шогирд тадқиқотчи лавозимига ўтказилди. 1982-1984 йилларда Тошкент давла университети (ҳозирги ЎзМУ) қошидаги мақсадли кундузги аспирантурад таҳсил олди. У тарих фанлари доктори, профессор В. И. Шаповаленю раҳбарлиги остида илмий тадқиқотлар олиб борди ва 1988 йил 24 июнь ТошДУ ҳузуридаги Ихтисослашган кенгашда “Ўзбекистон ёшларинин саноат соҳасида саккизинчи ва тўққизинчи беш йиллик режаларини бажарин учун курашда иштироки (1966-1975 йиллар)” мавзусида номзодлш диссертациясини ҳимоя қилди.

1985-1990 йилларда Фарғона политехника институтида сиёсий тари: кафедрасининг ассистенти, 1991 йилнинг январидан шу кафедранинг катта ўқитувчи лавозимларида меҳнат қилди.

Фарғона давлат педагогика институтига университет мақоми берилиши муносабати билан Р.А.Арслонзода ушбу олий ўқув юртига ишга таклиф қилинди. У 1991 йил август ойидан буён Фарғона давлат университетида илмий-педагогик фаолиятини давом эттириб келган эди. Бу ерда у дастлаб Ўзбекистон тарихи кафедрасининг катта ўқитувчиси, сўнгра ўқув ва тарбиявий ишлар бўйича декан ўринбосари лавозимларида ишлади. 1994-1998 йилларда Ўзбекистон тарихи кафедрасининг катта ўқитувчиси сифатида фаолият олиб борди.

Р.А.Арслонзода 2000 йилда Ватан тарихи ва тарих ўкитиш услубиёти кафедраси мудири лавозимига ўтказилди. 2001 йилнинг сентябрида ижтимоий-гумантар мутахассисликлар (собиқ тарих) факультети декани этиб тайинланди. 2002-2004 йилда яна Ватан тарихи ва тарих ўкитиш услубиёти кафедрасининг мудири, 2004-2007 йилларда жаҳон тарихи кафедраси, 2007-08 йилларда эса бирлашган тарих кафедрасининг мудири лавозимларида меҳнат қилди. Унинг мудирлиги даврида Фарғона давлат университетида олий ўқув юртларида Ўзбекистон тарихини ўқитиш самарадорлигини нириш муаммолари” (2003 йил 12-14 май), “Ўзбек давлатчилиги тарихида Фарғона водийси” (2004 йил 22 декабрь) мавзусидаги республика илмий- амалий ва илмий-назарий конференциялари ўтказилиб, ушбу анжуман ггериаллари нашр этилди.

2008 йилдан буён ҳозирги кунга қадар Р.А.Арслонзода ФарДУнинг тарих кафедрасида катта ўқитувчи лавозимида фаолият кўрсатиб келганди. Мустақиллик йилларида Р.А.Арслонзода Ўзбекистон тарихи, тарихий рминология, архившунослик, манбашунослик фанлари муаммолари устида мий изланишлар олиб борди. У қатор халқаро ва республика жуманларида ўз маърузалари билан қатнашди. Р.А.Арслонзода 100 дан ортиқ илмий ва илмий-услубий мақолалар ва бир неча рисолалар эълон қилди. У “Фарғона давлат университети: тарих ва юксалиш йиллари” номли китобнинг муаллифларидан бири эди.

Ер юзида ўлимдан қутулган одам йўқ, бўлмайди ҳам. Ҳар бир жонзотнинг ўлим вақти етганда ўлиши бир ҳақиқатдир. Ўлим инсонни, агар у бир қоя тешигига беркинса ҳам топади. Шу сабабдан аҳли донишлар айтадики: “Дунёда ўлимдан бошқа ҳамма нарсани ўзгартирса бўлади”.

Айтишларича, инсон ҳаётдан кўз юмганда 21 грамм вазнини йўқотар экан. Бизнинг ҳамма қувончу шодлигимиз ва орзу-умидларимиз, бор хотира, фикр ва режаларимиз, биз таниган муҳаббат ва бизни чулғаган чирой, ҳар бир кўз ёш ва ҳар бир табассум сабаби, дўстларимиз, оиламиз, фарзандларимиз ва невараларимизнинг суврату сийрати, буларнинг ҳамма-ҳаммаси ана шу 21 граммда мужассам экан!

Бугун устоз Арслонзодани танаси 21 грамм вазнга камайди, яъни жони танасини тарк этди.

Киши агар юз, агар минг яшаса ҳам охири ўлмак керак. Эслайсизми, “Бобурнома»да шоир:

“Агар сад сол мони автар яке рўз,

Бибояд рафт аз ин коҳи дилафрўз...”

– деган эди. Яъниким, агар юз йил ва агар биргина
кун яшасанг ҳам, кўнгил очувчи бу қасрдан кетиш
керак бўлур. Устоз Арслонзодага қасрдан кетмоқ вақти
бугун экан. Алвидо тарихчиларни арслони бўлган устоз дийдор энди қиёматга қолди...

ТАРИХЧИЛАРНИНГ АРСЛОНИ ЭДИ

2025-02-08T13:49:39.441Z

ТАРИХЧИЛАРНИНГ АРСЛОНИ ЭДИ

Нодиржон Абдулаҳатов

тарих фанларни доктори.

Гар пўлатдан қалъада бўлсанг ҳам сенсиз қолгай бу жаҳон,

Кулли нафсин зоиқатул мавт ва кулли ман алайҳо фон”.

Бугун устоз Арслонзодани танаси 21 грамм вазнга камайди, яъни жони танасини тарк этди.

Киши агар юз, агар минг яшаса ҳам охири ўлмак керак. Эслайсизми, “Бобурнома»да шоир:

“Агар сад сол мони автар яке рўз,

Бибояд рафт аз ин коҳи дилафрўз...”

ФАРҒОНАЛИК КАЗБЕК!

2025-01-27T08:33:05.103Z

Боши учун Гитлер 50 минг марка мукофот ваъда қилган фарғоналик Казбек.Иккинчи жаҳон уруши даврида Белоруссия ҳудудида жанг қилиб, номи тилларда достон бўлган қаҳрамон Мамадали Топволдиев ҳақида кўплаб фильмлар яратилган, китоблар чоп этилган. Унинг «Казбек» номи билан амалга оширган ўта муҳим ҳарбий операциялари фашистларни саросимага солган.Мамадали Топволдиев 1919 йил 3 сентябрда Фарғона вилояти Риштон тумани Пандигон қишлоғида туғилган. Отаси Топволди ака деҳқончилик, онаси Мелибува ая эса фарзанд тарбияси билан машғул бўлган.Казбек армия сафига чақирилгунга қадар қишлоқда бир муддат почтальон, кейин эса тракторчи бўлиб ишлаган. У 1939 йилда урушга жўнаб кетган.Казбек фронтда кўплаб мардлик намуналарини кўрсатган. Эътиборли жиҳати, 1940 йилда ўта муҳим ишлар топшириғини бажараётган немис жосусини тириклайин қўлга олган. Мазкур қаҳрамонлиги учун Казбек юксак орден билан мукофотланган.Казбек 1941 йил 22 июндаги жанглардан бирида ярадор бўлади. Уни Белоруссиянинг Писарево қишлоғида яшовчи Анна Рилкова ўз уйида даволайди. Улар она-бола тутинадилар. Фашистлар Казбекни сақлаганини пайқаб қолиб, Анна Рилкованинг уйини портлатиб юборади. Кейинчалик Казбек тутинган онасига янги уй солиб беради.Казбек яна сафга қайтиб, немислар қўлида тутқунликда турган асирларни қутқаради. У 4та эшелонни портлатиб 76 нафар фашист аскари, немис генералини асирга олади.Ўз аскарлари учун асосий хавф эканини англаб етган Адолф Ҳитлер Казбекнинг боши учун 50 минг марка мукофот ваъда қилади.Казбек ҳар бир амалга оширган операциясидан сўнг дарахт ёки деворга «Казбек» деб ханжарда ўйиб ўз исмини ёзиб чиққан. Бу душманга доим қўрқув солиб келган.1944 йил 15 август куни унга Совет Иттифоқи Қаҳрамони унвони берилди.Урушдан кейин Казбек ўзи туғилиб ўсган Пандигон қишлоғига қайтади. Орадан бир муддат ўтиб Донохон исмли қизга уйланади. Бирин-кетин фарзандлари — Муборакхон, Аҳмадали, Ҳомиджон, Мавлудахон, Ҳасанбой ва Фарҳоджон туғилади.Казбек ҳамқишлоқлари орасидаУ Зоҳидон қишлоғига раислик қилган вақтда кўплаб ободончилик ишларини амалга оширади. 1969 йил 6 май куни Казбек фожиали тарзда ҳалок бўлади. Унинг қабрини зиёрат қилиш учун тутинган онаси Анна Рилкова Пандигон қишлоғига келади.Kun.uz мухбири Мамадали Топволдиевнинг Пандигон қишлоғидаги хонадони ҳамда уй-музейида бўлиб, қаҳрамоннинг қизи Мавлуда Топволдиева билан суҳбатлашди.«Отам уруш ҳақидаги киноларни кўзига ёш олиб томоша қилар эди»«Отам вафот этганида 10 ёшда эдим. Унинг ҳақиқий каҳрамонлигини китобларда ўқиб, кинофильмларда кўрганмиз. У жуда болапарвар инсон бўлган. Ҳеч биримизга қаттиқ гапирмас эди. Колхозда ишларди. Эрта тонгда ишга кетиб, ярим тунда қайтарди. Ишдан жуда кеч қайтгани учун кўпинча отамни кўрмас эдик. Фарзанд тарбиясига алоҳида эътибор берарди. Минг афсуслар бўлсинки, фарзандлари камолини кўриш уларга насиб қилмади.Мавлуда Топволдиева — Казбекнинг тўртинчи фарзанди1969 йилда машъум ҳодиса юз берган куни оламдан ўтди. Отамдан кейин бошимиздан қийин кунлар ўтказдик. Раҳматли онам бир ўзи 6 нафар фарзандни ўқитиб, уйли-жойли қилди.1974 йилда отам вафотидан кейин белоруссиялик Анна Рилкова (уни буви деб чақирар эдик) Лена исмли набираси билан уйимизда бир ой меҳмон бўлган. У «Казбекнинг Ўзбекистондаги оиласини бир марта бўлса ҳам кўриб кейин ўлсам армоним йўқ», деб ният қилган экан. Анна буви ёшлари бир жойга бориб мункиллаб қолган эди ўшанда. Унинг уйимизга келганини кўриб, худди отамни кўргандек хурсанд бўлганмиз.Отам уни иккинчи онам, дерди. Анна буви ўз ўғлидан кечиб бўлса ҳам отамни ертўлада сақлаб, фашистлардан ҳимоя қилган. Урушдан кейин ҳам отам йилда икки марта Белоруссиядаги қуролдош дўстларининг ёнига бориб турди. Анна бувининг ҳолидан хабар олди. Отам ҳаёт пайтида Анна бувининг Ўзбекистонга келиши насиб қилмаган.Уйимизда белорусча нақш туширилган, қўлда тикилган сочиқ ва дастурхонлар кўп бўларди. Кейин билсам, отам уруш пайтида чердакларда нақш ҳам тиккан экан. Булар уйимизда ҳозир ҳам сақланади.Уруш тугагач, отамни Белоруссияда энергетика соҳасига ишга олиб қолишган экан. Ўшанда у «менинг бу соҳада маълумотим йўқ, уйда кекса онам бор, бормасам бўлмайди», деб, Ўзбекистонга қайтиб келган.Анна Рилкова вафотидан кейин онам Белоруссияда бир ой туриб келган.Урушдан кейин отам Қўқондаги заводда директор бўлиб ишлаган. Оилам ёнида бўлай, деб кейин Зоҳидон қишлоғига келиб раислик қилган. Ўшанда Зоҳидон қишлоғини қайта қуришга қарор қилган. Бу лойиҳани Шароф Рашидов ҳам қўллаб-қувватлаган. 7–8 йил ичида отам раислик қилган қишлоқ тубдан ўзгарган.У пайтда мен 3-синфда ўқирдим. Отамни Раҳим деган телбасифат одам пичоқлаб ўлдирган. Нима учун бу ишни қилгани ҳозиргача маълум эмас. Отам ўта ҳушёр ва бақувват одам бўлган. Унинг ўлими барчани доғда қолдирган.Ҳамон ёдимда: отам уруш ҳақидаги киноларни йиғлаб томоша қиларди. Ҳақли равишда отамдан фахрланаман. У қалбимизда мангу яшайди», — дея ҳикоя қилади иккинчи жаҳон уруши қаҳрамонининг қизи.(c) Сарвар Зияев, Kun.uz мухбири.

ФАРҒОНАЛИК КАЗБЕК!

2025-01-27T08:31:28.034Z

ЖАЛОЛИДДИН МАНГУБЕРДИ

2025-01-14T02:42:24.934Z

Нодиржон Абдулаҳатов

тарих фанлари доктори, Фарғона вилояти

педагогик маҳорат маркази профессори.

Буюк Хоразмшоҳлар давлатининг сўнгги вакили, хоразмшоҳ Алоуддин Муҳаммаднинг тўнғич фарзанди, мустақиллик учун фидокорона кураши, ажойиб саркардалик фаолияти, шахсий жасорати, Ватанга муҳаббати билан тарихдан муносиб ўрин олган давлат арбоби Султон Жалолиддин Мангуберди тўғрисида Муҳаммадан-Насавий қуйидаги таърифни келтирган эди:

“Тақдир Жалолиддиннинг бошига не-не ташвишларни гирифтор қилмади: у йиқилди ва яна турди, қалбидаги умид учқуни сўнди, аммо бу учқун яна пайдо бўлди. Яратганнинг марҳамати билан бу учқун оловга айланди. У бу оловнинг куч-қудрати нималарга қодирлигини кўрсатди. Босқинлар остида топталган ва қулаётган давлатни асраб қолди, уни мамлакатга, ўзи эса улуғ ҳукмдорга айланди. Ўлим билан неча бор юзма-юз келди. Сизга маълумки, у ўз мақсадига эришиш йўлида ниҳоятда оғир синовлардан ўтди. Унинг ҳаётига назар ташласангиз тақдирнинг ғалати ўйинларини кўрасиз. Фақат қадимги афсоналардагина учрайдиган қандайдир мўъжизавий куч борлигини англайсиз. Унинг бошидан кечирган саргузаштлар ҳам адоқсиз, қўрқинчли, айни пайтда ғаройибдир. Бунинг учун унинг ўн бир йил давомида ўн тўрт марта оғир ва даҳшатли, ҳал қилувчи жангларга бошчилик қилганини эслашнинг ўзи кифоя! Шу вақт ичида у тақдир тақозосига кўра, гоҳ туркийлар мамлакатидан кетиб Ҳиндистоннинг чекка ўлкаларига бориб ҳукмронлик қилса, гоҳ Ҳиндистоннинг олис жойларидан ар-Рум мамлакатларининг марказига қайтиб келиб ҳукмдорлик қилишга улгурди. У гоҳида қудратли ҳукмдорга айланса, гоҳида ҳимоясиз ҳолда саргардон кезишга мажбур бўлди...

У буғдойранг, ўрта бўйли, туркий қиёфали ва туркийда гапирадиган одам эди. Шу билан бирга форсийда ҳам сўзлаша оларди. У мардлиги жасурлигига келсак, юқорида ҳикоя қилганим жанглардаги фаолиятини эслатиб ўтиш кифоя қилади. У шерлар орасида энг зўр шеър эди, қўрқмас чавандоз, лашкарлар орасида энг ботир эди. У ювош мулойим, одам эди, жаҳлдор эмасди. У ниҳоятда жиддий эди, кулмасди, фақат жилмайиб қўярди, кам гапирарди. У ҳақгўйликни, адолатни улуғларди, аммо у яшаган даврдаги ғалаёнлар, алғов-далғовлар феъл-атворини ўзгартирди. У қўл остидаги одамларнинг оғир ҳаётини енгиллаштиришни хоҳларди”.

Жалолиддин Мангуберди 1221–1231 йиллари мўғул босқинчиларига қарши мардонавор кураш олиб борди ва 1231 йили Курдистон тоғларида фожиали равишда ҳалок бўлди.

Нақл қилишларича, Жалолиддин Мангуберди билан Чингизхон бошчилигидаги мўғул қўшинларининг Синд дарёси бўйидаги уч кунлик жанги шундай аёвсиз бўлганки, Ибн ал-Асирга кўра, бошқа жангларни унинг олдида болалар ўйини дейиш мумкин эди. Абул Фаражнинг айтишича, бу жангда қатнашган мўғул лашкари сони ҳисобсиз эди. Улар Жалолиддин Мангубердининг дарё бўйига борадиган йўлини тўсишга уринадилар. Бу уни аёвсиз жанг қилишга мажбур қилади. Чингизхон Жалолиддинни тириклай тутишни буюради. Мўғуллар унинг атрофини ўраб оладилар. Бироқ Жалолиддин Мангуберди бу халқани ёриб чиқади ва ўзини оти билан дарёга ташлайди. Чингизхон Жалолиддиннинг бу мардлигидан ҳайратга тушади ва ўғилларига бундай дейди: “Ҳақиқий ота ўғил мана шундай бўлиши керак! У шундай қирғин-барот жанг майдонидан ва дарё гирдобидан қутулиб ҳимоя қирғоғига чиқа олдими, демак, ундан яна ҳам кўп қаҳрамонликлар ва сон-саноқсиз ташвишлар кутиш мумкин”.

Айтишларича, Ал-Малик ал-Ашрафга Жалолиддин Мангубердининг ўлими ҳақида хабарни хурсандчилик билан етказишганида у бундай дейди: “ Сизлар мени унинг ўлими билан қутлаяпсизларми? Бироқ энди сизлар бунинг самарасидан баҳраманд бўласизлар. Оллоҳ номи билан қасам ичиб айтаманки, унинг ҳалокати тотор(мўғул)ларнинг ислом мамлакатлари ерларини босиб олишларига йўл очиб беради. Энди Йаъжуж ва Маъжуж билан бизнинг ўртамизда девор бўлиб турадиган Хоразмшоҳдек инсон йўқ”.

Ҳукмдорнинг Жалолиддин Мангуберди ўлими борасидаги ўкинч билан айтган ушбу сўзлари нақадар аччиқ ҳақиқат эканлиги кўп ўтмай мўғулларни Ироқ ва Эрон сари қилган юришларида яққол намоён бўлди. Бинобарин, шу юришларнинг шоҳиди бўлган араб тарихчиси, Ибн ал-Асир (1160-1233) бу ҳақда: “Куну тунларда мисли кўрилмаган ва ҳамма ёқни, хусусан, мусулмонлар яратган бойликларни қамраб олган ғоят катта бир фалокат бўлди. Агар биров ҳамма нарсага қодир Оллоҳ одамни яратгандан буён, дунё бундай нарсани кўрмаган, деса ҳақ гапни айтган бўларди. Дарҳақиқат, йилномаларда бунга ўхшаш ва унга тенг келадиган бундай зўр фалокат бўлмаган. Уларда тасвирланган воқеалар ичида Навуходоносорнинг исроилийларни калтаклаши ва Қуддусни вайрон қилиш бобидаги қилмиши энг даҳшатлисидир. Бироқ бу лаънатилар (мўғуллар) вайрон қилган мамлакатлар олдида Қуддус нима бўлипти? Бу мамлакатлардаги ҳар бир шаҳар Қуддусга икки баробар келади! Мўғуллар қириб ташлаган одамларга қараганда исроилийлар нима бўлипти? Ахир, битта шаҳарда мўғуллар калтаклаган аҳоли барча исроилийлардан кўп бўлган. Улар ҳеч кимни аяшмади: аёлларни, эркакларни, гўдакларни шафқатсиз дўппослашди, ҳомиладорларнинг қорнини ёриб, болаларини ўлдиришди”, деб ёзган эди.

СИРПЎШ ОТА ЗИЁРАТГОҲИ

2024-12-28T14:06:44.579Z

Нодиржон Абдулаҳатов, тарих фанлари доктори, Фарғона вилояти

педагогик маҳорат маркази профессори.

Сирпўш ота зиёратгоҳи Фарғона шаҳрининг Бешбола қабристонида жойлашган. Нақл қилишларича бу ерга кўмилган авлиё доим одамларнинг сирларини яшириб бировга айтмаганлиги учун шу номни олган экан. Аввало Сирпўш ота ким деган саволга шу ердаги мутасаддилардан баъзи бир маълумотларни олгач, Сирпўш ота мақбарасининг ён томонидаги бўш майдон билан қизиқдик. Маълум бўлишича, бу ер ўтган асрнинг 20-30-йилларида қатағонлик сиёсатининг ўлим тегирмонига учраб, кафансиз, киши билмас тарзда кўмиб юборилган юзлаб ҳамюртлармизнинг қабристони экан.

Булардан бири ҳазрат Шайх Муҳиддин домла бўлади. Шайх Муҳиддин домла 1856 йилда Марғилоннинг Тошмозор даҳаси Келачи маҳалласида усталар оиласида таваллуд топган. Оталари мулла Усмон масжид-мадрасалар пойдеворига ғишт териб берадиган уста бўлган.

Шайх Муҳиддин аввалига Пур Сиддиқ масжидида, кейин эса, Келачи масжидида имомлик қилганлар. Пур Сиддиқда турган кезлари дуо билан анҳор сувини тўхтатган экақнлар. Шу воқеадин кейин халқ у зотни “шайх” деб, атай бошлаган. 1942 йилда чақув туфайли қамалиб, саккиз йилга кесиладилар. Сарт аравага китобларини юклаб, устига ўтказиб, олибкетишган. Саид Аҳмадхўжа мадрасасига олиб бориб, у ерда бир муддат ушлаб туриб, сўнгра Фарғона шаҳар қамоқхонасига олиб кетишган.

Турмада дуо қилганларида қамоқхона эшиклари очилади, ташқарига чиқиб, таҳорат оладилар. Посбонлар буни кўриб, қўрқиб кетишади. Турма бошлиғи домлага “Мени илмим йўқ, масжидда имомлик қилмаганман” деб, ёзиб беринг, сизни қўйиб юборамиз, дейди. Домла, “Ахир мени орқамда юзлаб одамлар намоз ўқиган, қандай қилиб ёлғон гапираман”, – дейдилар. Саккиз йил муддатга озодликдан маҳрум қилинган.

Шайх Муҳиддин домланинг сурати.

Шайх Муҳиддин домла қамоқда бир йилдан кейин 87 ёшда вафот этади. Жанозаларини қабристон қоровули ўқиб, қамоқхона олдидаги Сирпўш ота қабристонига дафн қилади.

Бу қабристонга Фарғона шаҳрида яшаган кўпгина таниқли олимлар ҳам дафн этилган. Ҳозирги кунга қадар Фарғона водийси аҳолиси орасида Рўпўш ёки Сирпўш номи билан аталувчи зиёратгоҳларни пайдо бўлиши тўғрисида ривоятлар сақланиб қолган. Ушбу ривоятларда нақл қилинишича, агарда айтилса эгасига шармандалик келтирувчи сирларни беркитганлиги учун авлиёларга Сирпўш номи берилган, дунёвий хирслардан юз ўгирган зотлар эса Рўпўш ота лақаби билан эъзозлаб келинган.Зиёратгоҳ тарихи бўйича ҳозирда алоҳида тадқиқот олиб бормоқдамиз. Келгусида бу ҳақда батафсил маълумот келтириб ўтамиз.

Севги тарихи

2024-12-27T15:25:21.234Z

"Хотини вафот этгач , у 6000 та эман дарахтини экди.Бунинг маъноси фақат 20 йилдан кейин ойдинлашади…Ким нима деса десин, лекин хақиқий, соф муҳаббат борлигига ишонинг, у вақт ва ҳатто ўлимга ҳам дош бера олади! Мен сизларга бир инсон ҳақидаги ҳикояни айтиб бераман. Унинг муҳаббати бу дунёда энг кутилмаган шаклда абадийлашди …Уинстон ва Жаннет Хоус 1962 йили турмуш қурган эдилар . Атрофдагилар уларнинг муҳаббатига ҳайратда қоладилар. Турмуш ўртоқлар ҳеч қачон жанжаллашмасди ва уларнинг ҳислари кундан-кунга мустаҳкамланиб борарди. Улар бирга 28 йил яшашди – Жаннетга тўйларининг "марварид" юбилейига икки йил етмади.У 1994 йили юрак хуружидан кутилмаганда вафот этди. Уинстон хотинининг ўлимидан қаттиқ қайғуга ботди ва уни хотираси билангина яшай бошлади . У иккинчи марта уйланиш ҳақида ўйламасди – фақат ўзини банд қилишга қарор қилди. У катта ер участкасига эга эди. Хоус қўлига белкурак олди.У ўз участкасида 6000 та эман дарахтини экди. Аввалига одамлар буни ақлдан озиш ёки бекорчилик,зерикиш деб ўйлашди, лекин йиллар ўтиб, бу эманзор ҳақиқий муҳаббат рамзига айланди.Қўлда яратилган дарахтзорнинг ўртасида улкан юрак шакли пайдо бўлди – Уинстон Хоуснинг хотинига бўлган муҳаббати қандай катта бўлса, шунчалик катта юрак шаклидаги дарахтзор қад кўтарди. (Ихтиёр Эхсонов саҳифасидан олинди).

Мўғулларнинг адолатли жазоси

2024-12-27T04:20:51.726Z

Мўғуллар ҳар қанча ёвуз бўлмасин, ўзларига яраша адолатли эди. Ўша адолатлари туфайли ҳам улар то Мисрга боргунларича мағлубият нималигини билишмади...

Бир куни бир мўғул уйининг томига чиққанида, мусулмон қўшнисининг қўйни бўғзидан сўяётганини кўриб қолади. Шу заҳоти бу жиноят ҳақида ҳокимларга хабар беради. Чунки мўғул қонунига кўра қўйни бўйнидан эмас, қорнидан сўйиш шарт бўлган. Бўғзидан бўғизлаган одам жазоланган...

Ҳалиги мусулмон маҳкамага олиб келинади. Савол-жавоб қилинади. Ўша ерда ҳозир турган гувоҳ, яъни мўғул киши қўшнисининг қўйни бўйнидан сўяётганини томдан туриб кўрганини айтади. Воқеанинг энг қизиқ жойи шундаки, ҳолатни таҳлил қилган қози мусулмонни эмас, айнан унинг ўзини – миллатдоши бўлган мўғулни жазога тортади. Нега? Чунки уларда адолат бор эди. Тарих энг ёввойи деб биладиган халқда қонун ҳаммага бир хил эди. Оқнинг қорадан, бойнинг камбағалдан, ҳокимнинг фуқародан, ғолибнинг мағлубдан устунлик жойи йўқ эди. Шунинг учун ҳам улар жуда-а узоққа боришган-да...

Энди воқеанинг сирини очай. Мўғул қонунларида томдан туриб қўшнининг уйига қараш ҳам жиноят саналган. Томдан қўшнисининг уйига қараган одамнинг жазоси кўзини ўйиб олиш бўлган. Ва ўша мўғул жинояти учун худди шу жазо билан жазоланган...

Ҳар қандай юртда қонун биров учун ишлаб, бошқа учун ишламас экан, таназзул ва парокандаликка юз тутиб бошлайди. Ривожланиш, маданият, бирдамлик, меҳр-оқибат... каби фазилатлар ҳам Жаноб Адолатнинг ортидан “этак силкиши” тайин...

2019 йил 1 декабр Абдулгафур Искандар.

БУРҲОНИДДИН МАРҒИНОНИЙ

2024-12-24T13:16:48.013Z

Нодиржон Абдулаҳатов

тарих фанлари доктори, Фарғона вилояти

педагогик маҳорат маркази профессори.

Ислом оламида (нафақат ислом оламида) донг таратган машҳур юртдошларимиздан бири – илми фиқҳ, яъни ислом ҳуқуқшунослиги илмининг энг забардаст алломаларидан бири “Бурҳониддин вал-милла” (яъни, ислом олами халқлари ва ислом динининг ҳужжати, далили, исботи дегани) номи ила шарафланган буюк фақиҳ Имом Абу-л-Ҳасан Бурҳониддин Али ибн Абу Бакр ибн Абдулжамил ал-Фарғоний ар-Риштоний ал-Марғинонийдир.

Бурҳониддин Марғиноний “ал-Ҳидоя” асарини ёзиш билан ҳанафий фиқҳи тараққиётига беқиёс ҳиссасини қўшди. Бу китобнинг ёзилиши Бурҳониддин Марғинонийнинг нафақат фиқҳни яхши биладиган, балки унинг кенг илм соҳаларини қамраб олган қомусий олим эканидан дарак беради. Чунки у мазкур асарида мусулмон оламида машҳур олимлар, хусусан ҳанафий ва минтақада фаолият юритган фақиҳлар чиқарган фатволарни қиёсий ўрганиб, улардан ҳақиқатга яқинроқ ва амалда кўпроқ қўлланадиганларини ажратиб кўрсатиб берди.

Олим Фарғона диёрида туғилиб вояга етган бўлса-да, она юрти илмий салоҳиятини янада юксалтириш учун ўша даврнинг илмий марказларидан бўлган Самарқанд шаҳрида ўз таҳсилини давом эттирди. Бунда у кўплаб олимлар билан учрашди, илмий мунозараларда қатнашди.

Бурҳониддин Марғинонийнинг илмий мероси шу қадар шуҳрат қозондики, унинг “ал-Ҳидоя” асари кейинчалик шарҳланиб, унга мухтасарлар ёзилди ва бу бирламчи манба мадрасаларда ҳанафий фиқҳи бўйича ўқитиладиган асосий дарсликка айланди. Олим томонидан фиқҳга оид ёзилган “Бидоёт-ал-мубтадий” (“Қонунни ўрганишга кириш”), “Кифоят ул-Мунтаҳий” (“Якунловчилар учун тугал таълимот”) китоблари унинг шоҳ асари “ал-Ҳидоя”га асос бўлди. Мазкур китоб нафақат Мовароуннаҳрда, балки бутун ислом Шарқида бир неча тилларга таржима этилиб, маълум ва машҳур бўлиб кетди. Ундан асрлар давомида ислом ҳуқуқшунослиги бўйича қўлланма сифатида фойдаланилган.

Бурҳониддин Марғиноний яна бир қанча асарлар ёзган. Хусусан, “Нашр ал-мазҳаб” (“Мазҳабнинг тарқалиши”), “Китоб-ат-тажнис ва-л-мазид” (“Фуқаролик ҳуқуқини тақдим этиш”), “Китоб ул-фароиз” (“Мерос ҳақида китоб”), “Мазид фи фуруъ ал-ҳанафий” (“Ҳанафий мазҳабига қўшимчалар”) номли китобларида ижтимоий-иқтисодий муносабатлар, мулкчилик турли шакллари (давлат ва хусусий мулкчилик), молиявий фаолият, жиноят ва жазонинг ҳуқуқий асосларини, фуқаролик ҳуқуқи назарияси ва амалиёти, қозилик муассасалари таркиби, тартиби ва жиноий ишни кўриш масалаларини батафсил ёритиб берди.

Улуғ фақиҳ Бурҳониддин Марғиноний (1123-1197) ҳақида Абдулҳай Лакнавий ўзининг “ал-Фавоид ул баҳиййа фи тарожим ил ҳанафиййа” асарида шундай ёзган эди:

“Бурҳониддин Марғиноний имом, фақиҳ, муҳаддис, Қуръон муфассири бўлиб, уни ёд билган олим, фанларни йиғиб туртибга солувчи, закий, тадқиқотчи, художўй ва покдомон инсон, улуғ фақиҳ, адабиётчи, шоир, фан ва адабиётда унинг тенги йўқ”.

Бурҳониддин Марғиноний суннийлардаги тўртта асосий мазҳаб асосчилари ва уларнинг шогирдлари яратган барча асарларни ўрганиб чиқиб, уларни мукаммал билибгина қолмасдан, унинг ўзи ҳам фиқҳга оид бир қатор фундаментал асарлар яратган. Унинг бизгача етиб келган асарларидан “Ал-Ҳидая фи шарҳ бидаят ал-мубтади”(Бошловчилар учун дастлабки таълим асарининг шарҳи – Тўғри йўлга бошловчи китоб), “Бидаят ал-мубтади” (Бошловчилар учун илк таълим), “Кифоят ал-мунтаҳий” (Якунловчилар учун тугал таълим), “Нашр ал-мазҳаб” (“Мазҳабнинг ёйилиши”), “Китаб ал-тажнис ва-л-мазид” (Ажратиш ва илмни зиёда қилиш китоби), “Манасик ал-ҳаж” (Ҳаж арконлари), “Китаб мажму ал-навазил” (Нозил бўлган нарсалар тўплами), “Китаб ал-фараид” (Мерос ҳақидаги китоб) сингари асарлар шулар жумласидандир.

Шунингдек, бу зотнинг қаламига мансуб “Китоб ул-машойих” (Шайхлар ҳақидаги китоб) асарида ўзи таълим олган 40 дан ортиқ шайх ва алломаларни санаб ўтган. Бу рўйхатда Нажмуддин Умар ибн Муҳаммад ан-Насафий, Абу ал-Асир ал-Бадавий, Абу Ёқуб ас-Саярий, Абу Исҳоқ ан-Навқадий ва Жаъфар ал-Ҳиндувонийларнинг номлари бор. Афсуски, бу манба тўғрисида биз бошқа манбалар воситачилигида биламиз, холос. Унда келтирилган маълумотлар эса ўша манбалар учун дастур бўлиб хизмат қилган.

Олим бутун ислом оламида машҳур бўлган “Ҳидоя” асарини ҳижрий 573 (милодий 1178) йилда Самарқандда ёзиб тугатди. Бу асарни ёзилиши билан боғлиқ ривоятлар халқ орасида ҳозиргача сақланиб қолган. Маҳмуд ибн Сулаймон ал-Кафавийнинг келтиришича, Бурҳониддин Марғиноний ўзининг “Бидоят-ал-мунтаҳий” асарининг сўз бошида “Ҳидоя”нинг яратилиши тўғрисида шундай ёзган эди:

“Ироққа сафар қилганимда, “Ал-Мухтасар ал-Қудурий” (“Қудурий қисқартмаси”) ни кўрдим. У фиқҳ бобида ажойиб асар эди. Бу пайтда каттаю-кичик, барча “Жомеъ ус-Сағир” (“Кичик тўплам”) дан фойдаланган эди. Шунда фиқҳга оид барча асарларни жамлаб, улардан энг зарур масалаларни олдим ва бу асарга “Бидоят ал-мунтаҳий” деб ном бердим. Кейинчалик ушбу асарга шарҳ ёзиб, уни “Кифоят ул-мунтаҳий” деб номладим”.

Кейинроқ бу асарнинг ҳам ҳажми катталик қилиб, янада мўъжаз бўлган, бутун ислом оламида ҳанафия мазҳабининг фиқҳ масалаларида асосий қўлланмасига айланган Ҳидоя асари яратилди. Мазкур асарни ҳанафия мазҳабидан тутган ўрни тўғрисида аллома Ҳаддод қуйидаги таърифни беради: “Ҳидоя” ҳам Қуръон сингари ўзидан илгари ёзилган китобларни( фиқҳшунослик бўйича) эътибордан қолдирди”. Шомлик алломалардан бири “Ҳидоя”ни ўқиб чиқиб, “Ажабо! Ўзи ажамлик бўлса, бу гапларни қаердан топдийкин?! Биз араб бўла туриб, бу гапларни билмаймиз”,– деб ҳайратланган эди. “Ҳидоя” китоби хусусида Бурҳониддиннинг ўғилларидан бири Имомиддин қуйидаги арабча байт битган бўлиб, бу байтнинг мазмуни шундай:

“Ҳидоя китоби ҳидоят йўлига етаклайди ва ожизлар йўлини ёритади, Шундай экан уни лозим деб бил, уни ёдлаб ол, эй ақл эгаси, кимки уни ўзлаштирса, энг олий мақсадга эришган бўлади”.

Бурҳониддин Марғинонийни дунёга танитган асар “ал-Ҳидоя” эканлигини яхши биламиз. Бинобарин, “ал-Ҳидоя” ислом ҳуқуқшунослигининг энг асосий қўлланмаларидан биридир. Бу асарда дастлабки фиқҳ олимларининг яратган энг йирик асарларидаги бош ғоя ва мазмун жамланган. Шу боис ҳам Заҳириддин Муҳаммад Бобур бу тўғрида ёзар экан: “Яна соҳиби”Ҳидоя”ким, Имом Абу Ҳанифа мазҳабида “Ҳидоя”дин муътабарроқ китоби фиқҳ кам бўлғай, Фарғонанинг Марғинон отлиқ вилоятидандур, ул ҳам дохили Мовароуннаҳрдур” – дейди.

Ёзма адабиётларда Бурҳониддин Марғиноний ислом тарихида “Хулафои рошидин” (“тўғри йўлдан борувчи халифалар”), Мовароуннаҳрда чорёрлар деб аталган дастлабки тўрт халифадан биринчиси (632-634), Муҳаммад (с.а.в.)нинг қайинотаси, йирик савдогар, Макканнинг Қурайш қабиласидан бўлган Абу Бакр Сиддиқ Абдуллоҳ ибн Абу Қаҳҳоқа ибн Омирнинг (571/572-634) авлоди, яъни “Сиддиқий” эканлиги таъкидланади. Бу ҳақда Давлатшоҳ Самарқандий “Самарқанд улуғларининг насаби Абу Бакр Сиддиққа... уланади” деган маълумотни келтирса, “Қандия” китобида “Оллоҳнинг аҳли (Аҳлуллоҳ) орасинда уч азиз бузургвор машҳурдирлар. Биринчиси – Султон Бурҳониддин ибни шайх Аллоиддин Соғарчи. Иккинчиси – Сайид Бурҳониддин Қилич бўлиб, ул зот Имом Абдулло авлодидандурлар ва Даҳбед хожалари ул зотнинг наслидандурлар. Учинчиси: – “Ҳидоя”нинг соҳиби Имом Бурҳониддин Сиддиқи бўлиб, ул зотнинг қабрлари Чокардиза мозоридадир ва Хулоку ул зотнинг наздида мусулмон бўлгандур” деган маълумотларни кўриш мумкин.

Одамларга назар сол...

2024-12-16T01:48:30.358Z

Чарли Чаплиннинг қизига ёзган мактуби:"Одамларга назар сол! Бева ва етимларга эътибор бер! Ва кунига камида бир марта ўзинга-ўзинг айт: "Мен ҳам улар кабиман". Ҳа, қизим, сен улардан бирисан! Санъат, одамга қанот беришдан олдин, у жуссасини кўтара олсин дея, аввал оёқларини синдиради. Агар ўзингни оддий одамлардан юқори ҳисоблашни бошласанг, ўша куниёқ саҳнани тарк эт. Дарҳол таксига ўтиргину, Парижнинг бир четига бор. У ерда сен ўзингдан ҳам гўзалроқ, истеъдодлироқ ва ғурурлироқ кўплаб раққосларни кўрасан.У ерда театрингиз прожекторлари бўлмайди. Улар учун прожектор бу Ойдир. Яхшилаб қара қизим, яхшилаб қара! Улар сендан яхшироқ рақсга тушишмаяптими? Тан ол, қизим! Ҳар доим сендан яхшироқ рақс тушадиган, роль ижро эта биладиган одам бўлади! Ёдингда бўлсин: Чарли оиласида такси ҳайдовчисини қарғайдиган ёки Сена қирғоғида ўтирган тиланчининг устидан куладиган қўпол одам бўлмаган.Мен ўламан, лекин сен яшайсан. Мен ҳеч қачон қашшоқликни билмаслигингни хоҳлайман. Бу мактуб билан мен сенга чек дафтарчасини юборяпман, ундан истаганингча сарфлашинг мумкин. Аммо икки франк сарфлаганингда, учинчи франк сеники эмаслигини эслашни унутма. Учинчи франк унга эҳтиёжи бор кишиникидир. Бундай инсонларни осонликча топа оласан. Шунчаки, уларни учратишни чин қалбдан исташинг лозим.Мен сенга пул ҳақида гапиряпман, чунки мен унинг шайтоний кучини яхши биламан. Мен циркда кўп вақт ўтказдим. Ўшанда дарбозлардан жуда хавотирланардим. Аммо шуни айтишим керакки, ерда юрувчилар дарбозларга қараганда кўпроқ йиқилишади. Эҳтимол, бирор кечки овқат вақтида кимнингдир олмоси кўзингни қамаштирар. Айнан шу дақиқадан бошлаб у сен учун хавфли арқонга айланади ва қулашинг муқаррар бўлиб қолади. Балки бир кун келиб сени қандайдир шаҳзоданинг чиройли чеҳраси ўзига ром этар. Айнан шу куни сен тажрибасиз дарбозга айланасан ва тажрибасиз одамлар доимо қулашади. Қалбингни олтин ва гавҳарга сотма. Билингки, энг катта олмос қуёшдир. Яхшиямки, у ҳамма учун порлайди."