Orazay Kydyrbayev

АНКЕТА РУХАНИ ЖАҢҒЫРУ

2020-04-10T12:24:56.029Z

Бұл сауалнама "Рухани жаңғыру: болашаққа бағдар" бағдарламасын Қазақстан жастарының рецепциялауына (қалай қабылдағанына) байланысты зерттеу аясында жүргізіліп отыр. Деректер тек зерттеу барысында пайдаланылады. Сауалнамаға қатысу ерікті түрде жүзеге асырылады және деректердің құпиялығына кепілдік беріледі. Зерттеуге байланысты қосымша сұрақтар болса, orazayo@gmail.com поштасына жазып байланыса аласыз.

Анкета [KAZ]

Данный опрос проводится в рамках исследования в связи с рецепцией (приемом) казахстанской молодежи программы "Взгляд в будущее: модернизация общественного сознания" (Рухани жаңғыру). Ответы используются только в ходе исследования. Участие в опросе осуществляется добровольно и гарантируется конфиденциальность данных. При наличии дополнительных вопросов связанных с исследованием, можете написать на почту orazayo@gmail.com

Анкета [RUS]

Мені сайлау учаскесінен қалай заңсыз қуып шықты?

2019-06-12T05:24:08.238Z

(ескерту: тым көбәріп пост)

Сайлау жайлы пост жазуға кешелі бері мүлде қолым тимеді. Бүгін 1 сағат отырып, ойыма келгеннің бәрін ретсіз түрде жазып шықтым. Өзіңіз реттестіріп аларсыз.

(ескерту: бұл пост кеше жазылды)

Тоқаевтың кепілдік берген әділ сайлауына сенбесем де, ең болмаса бір учаскеде сайлау таза өтсін деп, 9 маусымдағы сайлауда тәуелсіз бақылаушы болдым. Алматыдағы №542 сайлау учаскесінде бақылаушылық жасадым. Бұл мен сайлаушы ретінде тіркелген уческе еді, яғни дауыс та беріп, бақылаушылық та жасау үшін осы жерді таңдадым. Негізінде студенттер көп келетін бөлімшелердің бірін алғым келген еді. Маған сенім артып, бақылаушы куәлігін берген "Еркіндік қанаты" ұйымына алғыс білдіремін.

Сайлау таңғы 7-ден кешкі 8-ге дейін үлкен заңбұзушылықтарсыз-ақ өтті. Басқа учаскелердегі заңсыздықтар жайлы хабарды естіп, не бізде бәрі таза өтіп жатыр, немесе бізге білдірместен фальсификация жасап жатыр деп екіұдай ойда болдым. Тек бюллетеньдер ашылған сәтте тырп еткізбей бақылағанымызды түсіндім.

Сайлау комиссиясы менің еркін бақылау жүргізуіме шектеу қоймақ болды. Атап айтқанда, бақылаушыға арналған орындықтан тұруға болмайтынын, рұқсатсыз фотоға, видеоға түсіруге болмайтынын айтты. Мен де өз құқықтарымды дәлелдеп, соңында барынша еркін бақылау жүргізуге мүмкіндік алдым.

Менен бөлек 4 бақылаушы болды. Бірі "Абай жолы" ұйымының атынан қатысты. Кейін оларға бақылаушы куәлігін берген ұйым куәліктерді қайтарып алып, ол түнгі бірден кете учаскені тастап шығуға мәжбүр болды. "Аманат" пен Нұр Отаннан да бақылаушылар келген. Олар сайлау бойы смартфон шұқылап отырды, бақылаушылық жасаған жоқ. Комиссиямен конфликт болған сәттерде, маған емес, комиссияға жақтасты. Нұр Отанның бақылаушысы түс ауа қайтып кетті. Аманаттікі кешкісін қайтты. Ал төртінші бақылаушы кешкісін, учаске жабылатын уақытта бір-ақ келді. Қателеспесем, SCD деген ұйымның атынан. Іс-әрекеті өте күмәнді көрінді, комитеттің адамына ұқсаттым.

Сайлау кезінде комиссия төрайымының орынбасары ауырып отырғанын байқағам. Кешкісін жағдайы тіптен нашарлап кетіп, учаске жабылған соң жедел жәрдем шақыруға мәжбүр болды. Мектептің екінші шетіндегі 543-учаскенің хатшысы да ауырып, оған да жедел жәрдем келіпті. Бейшара мұғалімдер! Сайлау деп күндіз-түні шапқылап, әбден зорыққан ғой. Бәрі төрайым орынбасарының жағдайын ойлап, жүгіріп жүргенде жарты сағаттай уақыт өтті. Кейін сайлау комиссиясы кешкі ас ішеміз деді. Біз окей деп келісім бердік. Таң атқаннан учаскеде тынымсыз еңбек еткен мұғалімдерге жанымыз ашыды. Оларды 40 минуттай күттік. Сөйтіп комиссия мүшелері жиналған кезде сағат тоғыз болып қалған еді. Содан комиссия төрайымы әлдебір құжаттарды іздестіріп, кейін орынбасарды күтіп, әйтеуір уақыт созып жүріп алды. Бір кезде жоқ болып кетті. Сөйтіп оның жоқтығы түнгі сағат үшке дейін созылды.

Ал комиссия мүшелері не төрайымсыз, не орынбасарсыз урнаны ашпаймыз деп отырып алды. Өзара әңгімелерінен естіп қалдым, төрайым мен кетпей, бюллетендерді санамаймыз деп айтыпты. Мұны естіп тіпті қырсықтығым ұстап қалды. Соңына дейін отырып, бақылау жүргізуге шешім қабылдадым.

Сөйтіп түнгі сағат бірге қарай акт жаздым. Негізі Сайлау Туралы Заң бойынша, учаске жабылған соң, дауыстарды санау бірден басталуы керек еді. Алайда біздің учаскеде дауыс санау 7 сағатқа кешіктірілді. 7 сағатқа! Тек түнгі 3-те комиссия төрайымы келіп, бюллетендерді ашу процесі апыл-ғұпыл басталып кетті.

Кешкісін келген бақылаушы бар ғой, сол бюллетендерді санауды күтіп отырғанымда маған қайта-қайта келіп, қайтайық деп айтумен болды. Күні бойы бақыладың, шаршадың, енді үйге барып демалсаңшы, басқа учаскелерде дауыс саналып қойды, бұл учаскенің дауыстары ештеңе шешпейді, уже жеңімпаз анықталып қойды деп қайта-қайта айналсоқтаумен болды. Оның әрбір сөзі намысыма тиіп, соңына дейін қалуға деген мотивациямды оята түсті.

Сөйтіп дауыс санау басталған сәтте әлгі бақылаушы маған тиісе бастады. Бақылау жүргізуіме кедергі келтіргісі келді. Сол бақылаушы комитеттің адамы-ау деймін. Өйткені камераны ашқан сәтімде қараңғы бұрышқа тайып тұрады. Учаскені күзеткен полицей сандық ашылмай тұрып, мені сыртқа шығарып тастамақ болды. Алайда видеоны қосқан сәтімде бірден моп-момақан, жұп-жуас бола қалды. Бірер минуттан соң әлгі бақылаушы тағы келіп, маған провакация жасай бастады. "Жүр сыртқа, еркекше сөйлесейік" деген әңгімелер айтты.

Камераны қоса бергенім сол еді, ол смартфоныма жармасып, менен тартып алмақ болды. Маған қорған болар үмітпен полицияға жалтақтай қарадым, ал олар менің қолымды қайырып, сыртқа қуып шықты. Сыртқа шығарды да, есікті ішінен іліп алды. Бірер минуттан соң есік ашылды, ішке кіргізер деген үмітпен жүгіріп едім, үлгермедім. Учаскеде қалған рюкзагімді сыртқа шығару үшін ашыпты. Сөйтіп мені заңсыз түрде сайлау учаскесінен шығарып тастады.

Сөйтіп түнгі үш жарымда үйге қайттым. Ешкімге өкпелеген жоқпын. Комиссия мүшелеріне де, полицейге де. Олар менің жүзіме тік қарай алмады. Ұялды. Өздерінің әділсіз іс атқарып жатқанын түсінді. Олардың ықылассыз әрбір әрекетінен жоғарыдан келген бұйрықты амалсыз орындап жатқанын түсінуге болар еді. Мені сыртқа шығарып жатқанда, 1 комиссия мүшесі мені қорғап, "тиіспесеңдерші балаға" деді. Басқалар басын төмен салбыратып, үнсіз ғана дауыс санаумен болды. Комиссия мүшелеріне үлкен жүк болдым. Оларды қатты қинадым. Тіпті біреуінің "бұлай позор болып, өтірік сайлаудың комиссиясы болғанымша, үйде отыруым керек еді" дегенін естідім. Түнгі екіде бір мұғалімнің күйеуі келді учаскеге. Айғайлап, боқтап. Оған қарсы сөз айтуға қорықтым. Түрі тым ашулы еді. Кейін біздің учаскедегі бір мұғалім шығып сөйлесті. Әйелі көрші учаскеде екен. Соған кетті. Соңы не болғанын білмедім.

Күндіз сайлау кезінде комиссия мүшелерімен конфликтілерді видеоға түсіргем. Комиссия мүшелері "бізді түсірме, әлеуметтік желіге салма деді". "Салмаймын" деп едім, "сенің стористеріңді көрдім, біраз нәрсе салып тастапсың ғой" деді. Шын-өтірігін білмедім. "Бізді интернетке салма, оқушылар көрсе ұят болады. Онсыз да былық болған жердің бәрінде шапқылап жүреміз, абыройдан абырой қалмады" деді.

Комиссия мүшелері таңертең де, түсте де тамаққа шақырды. Бармадым. Шайға шақырды. Бармадым. Өзіңмен қатарлас жас қыздар, солармен танысасың, әңгімелесесің деді - бармадым. Ал кешкісін шақырмады, маған әбден ызасы келген ғой. Енді бірде маған сөзбен тиісті, "неге бізбен жағаласып мында отырсың, мықты болсаң неге өзге жігіттер сияқты армияға барып Отан қорғамайсың" деп. Комиссия мүшелерінің ешбір сөзіне, ешбір әрекетіне ренжімедім. Керісінше, олардың мүшкіл халіне жаным ашып, жылағым келді. Комиссия төрайымы бізден сескенді ме, әлде шынымен принципшіл жан ба, білмедім, әйтеуір сайлауды таза өткізді. Заңсыздықтарға жол бермеді. Тірекелмеген адамдарды кіргізбеді. Мүмкін дауыс санаудан қашқақтауына сайлаудың сол шектен тыс таза өтуі себеп болған ��ығар. Оны да білмедім.

"Абай жолынан" келген бақылаушы урнаға тасталған бюллетеньдерді санаумен болды. Мен де арасында санауға көмектесіп тұрдым. Әрбір сайлаушының сандыққа тастағанын қағазға түртіп отырдық. Санауымыз бойынша, 926 сайлаушы келген. Учаскеге тіркелген сайлаушылар саны - 2696. Яғни біздің учаскеде явка 34% болды. Салыстыру үшін айтайын, бүкіл Қазақстанда явка 77%, ал Алматыда 52% болған.

Бюллетеньдердің 5-10 проценті ашылуының куәсі болдым. Қосановқа дауыс бергендер мен парақты бүлдіріп кеткендер тым көп еді. Бірақ уже кімнің жеңгені маңызды емес.

Сайлауда Еркіндік қанаты ұйымының атынан бақылаушы болдым ғой. Бұл ұйым мүгедектігі бар жандардың сайлауға еркін әрі тең дәрежеде қатыса алу мүмкіндігіне көп назар аударады. Мен бақылаушылық жасаған учаскенің табалдырығы арбамен кіруге қолайсыз болды. Сырттағы арбамен келетін сайлаушыларға арналған лифтіні сайлау күні қосып қоямыз деп уәде бергенімен, күні бойы өшіріліп тұрды. Сайлауға үйден дауыс беруге өтініш жасаған кісілердің үйін аралай дауыс жинадық. Бір зейнеткер көзім көрмейді, ешбір кандидатты танымаймын деп, бос бюллетеньді сандыққа салмақ боп жатқан жерінен келіні қағазды жұлып алып, бос кеткенше мына кандидатты белгілейік деп, әженің орнына белгілеп тастады (Қосановқа дауыс бергенін көріп қалдым. негізінде, менің кімге дауыс бергенін көруімнің өзі заңбұзушылық еді). Комиссия бұл заңсыздыққа үндемеді.

Күні бойы смартфоным қуып, көп нәрсені енді видеоға түсірем дегенімде, түсіргелі жатқан іс-әрекет аяқталып қалып отырды, сондықтан көп ештеңе түсірмедім. Комиссия мүшелерінің жоғарыдағы сөздерінен кейін олардың видеосын жарияламауға шешім қабылдадым.

Негізі протокол шыққан соң сөз сөйлеп, комиссияны күні бойы қинағаным үшін кешірім сұрап, "әділдік дегеніміз не?" тақырыбында спич жасаймын деп ойлағам. Сайлау бөлімшесінен қуып шықты ғой. Терезені тоқылдатып ем, біреуі де бұрылып қарамады.

"Абай жолынан" келген бақылаушы ауыз бекіткен екен. Үйден өзіммен бірге су, тоқаштар, құрма ала шыққанмын. Сөйтіп ораза ұстаған жанның аузын аштыру мәртебесіне ие болдым. Учаскенің жанындағы мешіттен азан дауысы естілді. Неге екенін білмеймін, сонда барғым келді. Мешітке кіріп дәрет алып, жамағатпен таң намазын оқыдым. Сосын үйге жаяу қайттым. Жаңбырдың астында, таза ауада ұзағырақ жүргім келді. Үйге таңғы алтыда келдім. Тұп-тура 25 сағат ояу жүрген едім.

Кейбір достарым айтады, "учаскеден сені қуып шықты ғой, күні бойы бақылағаныңнан не пайда, егер дауыс санауды көрмесең" деп. Пайда сол, мен өзімнің азаматтық позициямды көрсеттім. Мені оқитын жастардың көп екенін білем, солар әсерленіп, принцип деген не екенін түсінер деп ойлаймын. Менің дауыстарымды олар ұрлай алмады, күшпен тартып алды. Алайда ұтылған тарап мен болмадым. Кісі ақысын қорғап, әділдік үшін қолымнан келгенді істедім. Басқаларға үлгі болған сияқтымын.

Сайлау кезінде өзімді сондай еркін әрі күшті сезіндім. Бастапқы сәтте аздап қобалжығам, алайда кеш батып, басқалар шаршаған сайын мен күш алып, батылдана түстім. Мүмкін әділдік жақтасы болғаным үшін бе, менікі дұрыс болғаны үшін бе, өте батыл болдым. Бүкіл бір учаске: 9 комиссия, 2 полицей, 1 мектеп күзетшісі, сосын 1 "бақылаушы" түнгі 3:15-ке дейін маған ештеңе істей алмады, менің алдымда шарасы күй кешті.

Бұл сайлаудан үлкен сабақ алдым және өзім сияқты жандар көп болса, әділдікке қол жеткізуге болатынын түсіндім. Әлбетте, мұнымен тоқтап қалмаймын. Маған қарсы жасалған әділетсіздіктер жауапсыз қалмас үшін әрекет ететін боламын.

КТК арнасының ромалықтарға қатысты жаңалықтарындағы этикалық мәселелер

2019-05-25T23:54:05.029Z

"КТК" арнасы - елімізде талай жылдан бері қызмет атқарып келе жатқан беделді телеарна. Көрермені көп, аудиториясы кең. Өкінішке қарай, бұл телеарна көрерменді қызықтыру үшін түрлі “эксклюзивтер” мен “сенсацияларды”, этикаға қайшы ақпараттарды көптеп ұсынып жатады. Осы мақалада КТК арнасы жаңалықтарындағы ромалықтарға (Romani People) қатысты этикалық мәселелерге тоқталып өтпекпіз.

Өздерін “ромалықтар” деп атағанына қарамастан, Қазақстан медиасында ромалықтар “сыған” деп таныстырылады. Қазақ халқын “мамбет” немесе “киргиз” деп атау қаншалықты орынсыз болса, ромалықтарды “сыған” деп атау соншалықты қате деп ойлаймын. Сол себепті бұл мақалада қазақстандық аудитория үшін үйреншікті “сыған” сөзінің орнына “ромалықтар” тіркесі қолданылады.

Ромалықтар тек Қазақстанда емес, бүкіл әлем бойынша дискриминацияға ұшырап келе жатқан (теңқұқылы екені тек халықаралық құжаттармен шектеліп, шынайы өмірде жүзеге аспаған) этникалық азшылықты құрайтын топтардың бірі. Ромалықтар ерте заманнан-ақ кемсітуден көз ашпай келеді. Мәселен Осман империясында бұл этнос өкілдерін “жарты ұлт” ретінде қарастырған. Ромалықтарға деген жеккөрініш бүгінгі күнде де азайған емес. Мысалы, қазіргі уақытта Еуроодақта гемосексуалдарға қарағанда ромалықтар көбірек кемсітуге ұшырайды. Өкінішке қарай, біздің күнделікті өміріміздің айнасы болып табылатын медиа ромалықтарға деген жеккөрінішті одан әрі ұлғайтып, ромалықтар образы жайлы қате стереотиптер қалыптастырып жатыр. Мұны КТК арнасының жаңалықтар бағдарламасынан байқай аламыз.

Ktk.kz веб-сайтының жаңалықтар бөліміндегі материалдарға “сыған” кілтсөзімен іздеу жүргізгенімде, 11 нәтиже шықты. Бұл жаңалықтардың екеуінде “сыған” сөзі журналист емес, оқиға куәгері тарапынан негатив мағынада (бірінде куәгер сығандардың қорымдарды қиратқанын айтады, екіншісінде сығандар секілді қаңғыбас емес екенін алға тартады).

3 жаңалықта “сыған” сөзі (сыған скрипкасы, “Сыған қызы Аза” фильмі, сыған ұлттық киімі) кездескенімен, бұл жаңалықтар ромалықтарға тікелей қатысты емес. Ал 6 жаңалықта ромалықтар журналист тарапынан қылмыскер, алаяқ, үйсіз-күйсіз қаңғыбас, сиқыршы ретінде ұсынылады.

Ромалықтардың ұлттық бірегейлігіне (идентификация) тиісу

Қылмыскер, қандай да бір ұлттың, тілдің, нәсілдің, діннің, мәдениеттің, жыныстың, жыныстық ориентацияның өкілі болғанына қарамастан, қылмыскер болып қала береді. Егер әлдебір халықтың өкілі қылмыс жасаса, ол белгілі бір ұлттың өкілі болғаны үшін емес, қылмыскер болғаны үшін қылмыс жасайды. Сол себепті қылмыскердің ұлтын атап көрсету - медиа этикасына жат дүние. Алайда КТК арнасындағы жаңалықтарда қылмыс жасаған ромалықтардың “сыған” екендігіне назар аударылады: “Қылмыстық топты 51 жастағы сыған әйел басқарған”, “Сыған әйелдің бұл сұмдығын Ольга кейін, жеке сот орындаушылары келіп үйден қуып шыққанда бір-ақ біліпті”, “Қарт адамдардың ақшасын ұрлап жүрген сыған келіншектер құрықталды”, “Қылмыс әлемінде “Маша апай” лақап атымен танымал сыған әйел есірткі саудасын 10 жылдан бері дөңгелетіп жүр екен”, “Петропавлда есірткі саудасын қыздырған сыған әйел ұсталды”. Ромалықтарға қатысты жаңалықтарда қылмыскердің ұлтымен қатар, жынысы да аталып өтеді. Алайда күнделікті өмірде кездесіп жататынына қарамастан, КТК жаңалықтарында есірткі саудасымен немесе алаяқтықпен ұсталған “қазақ әйел” жайлы ақпарат берілмейді.

Ромалықтарға қатысты жаңалықтарда драматизация

Жаңалықтардағы драматизация деп ашу-ыза, аяушылық секілді cезімдерді оятып, аудитория назарын өзіне аудару үшін журналистің түрлі мимика, эмоция, әсірелеулер, әдеби сөздер қолдануын атаймыз. Мұны көрерменнің көңіл-күйімен ойнау, көрерменнің эмоциясы есебінен арнаның рейтингін көтеру деп айтсақ та болады. КТК арнасындағы ромалықтарға қатысты жаңалықтарда да драматизация элементтері байқалады. “Жүзі жылы 2 әйел құшақ жая қарсы алған бірнеше тұрғынды тақырға отырғызып кеткен”, “Әбден шошынып қалған жұрт болған жайтты әлі байыптай алар емес”, “78 жастағы зейнеткер көмірге деп жинаған зейнетақысынан айырылып қалған”, “Қорғансыздың күйін кештірген сәт қорқынышты түстей есінен кетер емес”. Жоғарыдағы үзінділерде КТК журналистері тұрақты тіркестер мен әдеби сөздер, қажетсіз ақпарат ұсыну арқылы оқиғаға өзгеше келбет беріп, көрерменнің сезімдеріне әсер етуге тырысады.

Журналист “жүзі жылы 2 әйел құшақ жая қарсы алған бірнеше тұрғынды тақырға отырғызып кеткен” деп, “құшақ жая қарсы алған” тұрғындарды аңғал, ақ ниетті етіп көрсеткісі келеді. Ақ ниетті адамды алдасаңыз да, қара ниетті адамды алдасаңыз да, алдаудың аты – алдау. Жәбірленушінің құшақ жая қарсы алғанын жазу - көрерменнің әсерленуіне себеп болады. «Әбден шошынып қалған жұрт болған жайтты әлі байыптай алар емес», «Қорғансыздың күйін кештірген сәт қорқынышты түстей есінен кетер емес» сөйлемдері де әдеби сөздермен безендірілген.

“78 жастағы зейнеткер көмірге деп жинаған зейнетақысынан айырылып қалған”. Бұл сөйлемде драматизация элементтері анығырақ байқалады. Біріншіден, “78 жастағы зейнеткер” деп, жәбірленушінің қарт кісі екенін түсіндіреді: журналист әлсіз әрі қарт адамға аяушылық оятумен қатар, ромалықтарға қарсы ашу-ыза тудырып жатыр. Зейнеткерді болсын, орта жастағы адамды болсын, кімді жәбірлесе де, жәбірдің аты – жәбір. Екіншіден, жәбірленушіге аса қажет қаржыны ұрлағаны айтылады (көмірге деп жинаған зейнетақы). Көмір, той, қыдыру үшін жинаған, немесе жай ғана сандықта жатқан ақшаны ұрлаудың қайсыбірі болса да қылмыс болып есептеледі. Көмірге жинаған ақшаны ұрлаудың үкімі - төртінші қымбат көлігін сатып алу үшін жинаған ақшаны ұрлаудың үкімінен ауыр емес.

Күдіктіге соттан бұрын үкім шығару

“Сығандар Ақтөбелік судагерді дуалап тастаған”, “алаяқ”, “ақша үптеумен айналысқан”, “сан соқтырып кеткен сығандар”, т.б. айыптау сөздер ромалықтарға қатысты КТК жаңалықтарында жиі ұшырасады. Екі кішігірім хабарламада “алаяқ” сөзі 7 мәрте аталған. Ең қызығы, бұл екі материалда да ромалықтар алаяқтықпен күдіктеніп қамауға алынғаны болмаса, қылмыстары толық дәлелдебеген. Кінәсіздік презумпциясы бойынша, қылмыс дәлелденіп, сот үкімі шықпайынша күдіктіні “қылмыскер” деп атауға бо��майды. КТК журналистері “алаяқтықпен айыпталған кісі”, “алаяқтық бойынша тергеліп жатқан күдікті”, т.б. сөздерді қолданғанда, эттикалық мәселе туындамас еді.

Қорытындылай келе, КТК арнасының ромалықтарға қатысты қазақша жаңалықтарында жеккөрініш тілі (hate speech) жиі көрініс табатынын айтуға болады. Өкінішке қарай, медиа этникалық азшылықты құрайтын топ мүшелері жайлы стереотиптермен күресудің орнына, бұл стереотиптерді одан әрі ұлғайып, таралуына үлес қосып жатыр. КТК арнасы басшылығына жаңалықтарда қылмыскердің ұлтын атап көрсетпеуді, оқырман сезіміне әсер ету үшін драматизация әдістерін қолданбауды және кінәсіздік презумпциясы ережесін қатаң сақтауды ұсынамыз.

Вайнштайн vs Слуцкий. 2 Different Stories of Harassment.

2019-03-06T06:51:11.232Z

2017 жыл - гендерлік теңдік пен әйел құқығы жолындағы күрестің жаңа бір деңгейге көтерілуімен есте қалды. Әйелдер қауымын кемсіте сөйлеген Трамптың АҚШ президенті болып сайлануы - қоғамның ашу-ызасын тудырған-ды. Трамп саясатына наразылар мен әйелдер құқығын жақтаушылардың ойы бір жерде түйісіп, нәтижесінде әйелдер маршы өтті. Бұл маршқа Вашингтон қаласының өзінен 500 мың адам қатысты. Ал дәл сол күні әлемнің әр түкпірінде өткен шерулерге 5 млн-нан астам белсенді қатысқан еді.

Shalkar Nurseitov on Medium: Мен неге Вашингтондағы "Әйелдер Маршына" қатыстым?

Әйелдер маршымен басталған жылға Харви Вайнштейн оқиғасы, жыныстық зомбылық құрбанына айналған (көбіне жұмыс орнында) әйелдердің әлеуметтік желідегі #metoo, Time's Up қозғалыстары нүкте қойды.

Дегенмен бұл оқиғалардың ішіндегі ең шулысы - Вайнштейн ісі болды. Осыған ұқсас жағдай биыл Ресейде де орын алған. Алайда ол АҚШ-тағы секілді нәтижелі бола алмады. Мен бұл екі құбылыстың қалай басталып, қалай өрбігенін түсіндіріп берейін.

Ескерту: Sexual Harassment/(домогательство) сөзі материалда "жыныстық бопсалау" деп ұсынылды.

1) АҚШ. Вайнштайн оқиғасы.

Қалай басталды?

Барлығы The New York Times басылымының 5 қазан күні жариялаған зерттеу мақаласынан басталды. Бұл мақалада голливудтық бірнеше актриса продюсер Вайнштайн тарапынан жыныстық зорлық көргенін айтады. Бірнеше күннен соң осыған ұқсас зерттеу материалы The New Yorker журналында да жарияланды. Бұл мақалада зомбылыққа ұшыраған актрисалар Вайнштайнның тұзағына қалай түскенін әңгімелеп береді.

Вайнштайн алғашында тағылған айыптарды жоққа шығарғанымен, зомбылық құрбандарының аудиожазбасы жарияланысымен, кінәсін мойындады.

Харви Вайнштайн

NYT пен New Yorker-дің зерттеу материалы жарияланысымен, жылдар бойы үнсіз келген жүздеген әйел өз оқиғасын ашық айта бастады. Нәтижесінде үлкен қоғамдық қозғалыс пайда болып, Кевин Спейси, Джеймс Тобак, Бретт Рэтнер, Дастин Хоффман, т.б. танымал Голливуд тұлғаларына шағымдар түсті.

BBC: Harvey Weinstein Timeline: How the scandal unfolded

Meduza: Стыдные вопросы про дело Харви Вайнштейна

Meduza: После Вайнштейна: В чем обвиняют Кевина Спейси, Дастина Хоффмана и других звезд Голливуда.

Нәтижесі не болды?

Жұмыс орнында, қоғамдық орында, үй жағдайында зомбылыққа ұшыраған әйелдердің оқиғалары талқыланып, кінәлілер жауапқа тартыла бастады. Үлкен қоғамдық наразылық акциясы дүниеге келді. #MeToo, Time's Up қозғалыстары белең ала бастады. Батыстың "демократиялы", "өркениетті" қоғамындағы әйел мәселесі күн тәртібіне әкелінді. Ал Вайнштейннің жеке өзіне келер болсақ:

Әйелі тастап кетті.
Өзі негізін қалаған Weinstein Company оны жұмыстан қуып жіберді.
Британ киноакадемиясы мүшелігінен шығарылды.
Американ киноакадемиясы мүшелігінен шығарылды.
Буффалодағы Нью-Йорк штатының Университеті "гуманитарлық ғылымдар докторы" құрметті атағынан айырып тастады.
Гарвард университетінің "Дюбуа" медалінен айырылды.
Симон Визенталь Орталығының "Гуманитарлық награда" сыйлығынан айырылды.
Францияның "Құрметті легион" орденінен айырылды. Қысқасы, бүкіл атақ-абыройынан айырылды.
FBI және британ полициясы оның үстінен тергеу жұмыстарын жүргізіп жатыр.

2) Ресей. Слуцкий оқиғасы.

Қалай басталды?

24 ақпан күні Дождь телеарнасы 3 әйел журналистің жыныстық бопсалау жайлы аноним ақпаратын таратты (ақпарат Дождь арнасының ақылы бөлімінде болғандықтан, сілтемесін бөлісе алмадым). 3 журналист ЛДПР партиясының өкілі депутат Леонид Слуцкий тарапынан жыныстық бопсалауға ұшырағанын айтқан. Кейінірек бұл топқа RTVI телеарнасы бас редакторының орынбасары Екатерина Котрикадзе қосылды.

депутат Слуцкий

Депутат Слуцкий болса тағылған айыптардың бәрін жоққа шығарып, ар-намысына нұқсан келтірген Дождь телеарнасын сотқа беретінін мәлімдеді. Бұл оқиғадан кейін Би-Би-Си тілшісі Фарида Рустамова аноним дереккөздің бірі екенін ашық хабарлайды. Оның алдында Дождь арнасының продюсері Дарья Жук Слуцкий тарапынан зомбылық көргенін айтқан-ды. Фарида Рустамова тіпті off the record сұхбаттың кейбір фрагменттерін де жариялаған болатын.

BBC Russian: журналистка Би-Би-Си стала объектом домагательств депутата Слуцкого.

Депутатқа қарсы шағымды 21 наурыз күні Ресей думасының этика комиссиясы қарап, Слуцкий ісінен жыныстық зомбылық белгілерін байқамады. Слуцкийді ақтап шықты. Комиссия ВВС тілшісі Фарида Рустамованың қолындағы дәлел - аудиожазбаны тыңдаудан бас тартқан. Этикалық комиссияның шешімі ресейлік журналистердің ашу-ызасын тудырды. Медианың қарсылығы Ресей думасына бойкот жариялаумен жалғасын тапты. Ал өз кезегінде Ресей думасы бойкот жариялаған басылым қызметкерлерін дискредитациялап, 48 журналисті дума отырысына қатысу құқығынан айырып тастады.

Думаға бойкот жариялаған басылымдар

Петербургтық "Новости Купчино" басылымы жыныстық бопсалауды ақтап шыққан дума депутаттары жайлы хабар таратқан кезде, "жексұрын" (мерзкий) сөзін пайдаланатынын мәлімдеді. Мыс, мерзкий депутат Михаил Романов, мерзкий депутат Виктор Сысоев, т.б.

Өзінің редакциялық ұстанымын жиі жариялай бермейтін Медуза болса, Слуцкийдің отставкаға кетуі тиіс екенін ашық мәлімдеді.

Нәтижесі не болды?

Слуцкий жанжалынан кейін ештеңе өзгермеді деп айтсақ та болады.

Билік пен медианың күресінде медиа жеңіліске ұшырап тынды.
Леонид Слуцкий - сол баяғыша дума депутаты.
Оны әйелі тастап кетпеді.
Алған орден-наградаларын ешкім қайтарып алмады.
Үстінен қылмыстық іс қозғалмады. Этикалық комиссия тіпті оның кешірім сұрауын да талап етпеді.
Ресей қылмыстық кодексінде жыныстық зомбылыққа қатысты арнайы бап та жоқ. Мұндай бап енгізу мәселесі де көтерілмеді.
Депутаттар, үкімет мүшелері, МГУ журналистика факультетінің деканы "ерлердің жыныстық бопсалау жасауы табиғи нәрсе. Ал журналистердің жылдар бойы үнсіз келіп, сайлау науқанында шағым түсіруінде саяси астар бар" деп, Слуцкийді қолдап шықты.

Қазақстанда не болды?

Біздегі жағдай Ресейдегі жағдайдың айналасында. Біздің де Қылмыстық Кодексте жыныстық зомбылықтан қорғайтын арнайы заң жоқ. Дегенмен Қазақстанда да Вайнштейн мен Слуцкий оқиғаларының әсері байқалады.

Бір топ қазақстандық журналист пен құқық қорғаушылары, белсенділер мен еріктілер KORGAU123 кампаниясын бастады. 123 - Қазақстан Қылмыстық Кодексіндегі жыныстық бопсалаудан қорғайтын жалғыз баптың нөмірі. Алайда 1998 жылдан бері бұл бап бойынша тек 25 сот үкімі шыққан. Ал бас бостандығынан айыру жазасы бір де бір рет қолданылмапты.

KORGAU123 кампаниясы жұмыс орнында жасалған жыныстық бопсалау кейстерін жинап, зомбылық құрбандарына сот процесі кезінде заңгерлік көмек көрсетуді мақсат етеді.

Осыдан бірер күн бұрын журналист Ақсәуле Әлжан әлеуметтік желіде өз басынан кешкен оқиға жайлы жазбамен бөліскен болатын. Әрине, әрі "өнер қайраткері" әрі депутат кісінің есімін ашық жарияламаған.

Дегенмен бұл процестер ерте ме, кеш пе, Вайнштайн құбылысының Ресей мен Қазақстан қоғамына да келетінін көрсетіп берді. Ерлер қауымы кінәсін мойындамай, адам құқығына назар аудармай жүре берсе, әрине.