Otabek Safarov

Ҳикоя ҳақида

2023-10-16T07:13:43.332Z

Шукур Холмирзаев

Чамаси, ҳикоя ёзишдан кўра, ҳикоянинг ўзини ёзиш қийин эмас экан, сабаби – ҳикоянгдаги қаҳрамонлар ҳам, улар хатти-ҳаракати, ана шу ҳаракатдан келиб чиқадиган маъно ҳам ўзингники бўлади, буларнинг ҳаммаси, Анненков айтмиш, «қанотинг остида» туради. Ёзганда ҳам, ёзаётганда ҳам ўзингни эркин ҳис этасан, нафсиламбири, руслар «китоб ўзи учун ўзи жавоб беради» деганларидек, ҳикоянинг ўзи ҳам ҳар бир асар каби ўзига хос бир олам, сен – ёзувчи – ана шу олам устида туриб, ундаги ўзинг «бино этган саргузаштларни, Флобер айтмиш «инсонлар тақдирини кузатувчи худо сингари кузатасан», лекин албатта, улар ишига ҳадеб бош суқавермайсан.
Лекин «ҳикоя» ҳақида мақола ёзиш қийин экан, чунки ёзганингда беихтиёр унинг қонун-қоидалари, вазифаси ва ўзига хос хусусиятлари ҳақида ҳам сўзлаш лозимлигини сезасанки, ана шундай қонун-қоидаларни кўп эшитган, кўп ўқиган, баъзи танқидчилар қулоғига қуявериб, кўнглини безиллатиб қўйган баъзи кишилар олдида, ҳатто дуруст-дуруст ёзувчилар олдида ҳам, хижолат тортишингни ҳис этасан...
Бошқаларни билмадим-у, лекин мен «ҳикоя ҳақида» деб сарлавҳа қўйишим билан дилимда мана шунақанги андишалар пайдо бўлди...
Мен бир қаламкашман, беш-ўнта ҳикоя ёздим, бунгача ва ҳозир ҳам ҳикоя ўқиб бораман, бу тўғрида оз-моз ўйлайман.
Бир замонлар, − ҳозирги кунда ҳам баъзан, − шундай ҳикояларни ўқир эдим: бир қиз бир йигитни севади, кейин йигит вафосиз чиқипти, кейин қиз унинг юзига... Ёки, бир йигит бир қизни сева туриб, эскилик сарқити йўлига кўндаланг бўлгани учун уни енга олмай, бошқага уйланипти, кейин ўша қизни кўрипти – иккиси ҳам пушаймон... Ёки, ёмон одам билан яхши одам ҳақидаги ҳикояларни айтмайсизми... Хуллас, санайверсам, адо қилолмайман.
Кейинчалик тушундимки, ўқиганларимнинг ҳикоя деган нарса билан алоқаси жуда кам экан, улар шунчаки эрмак учун ёзилган ёки умуман адабиётни тушунмаслик оқибатида пайдо бўлган маҳсулотлар экан... Бу ўринда менга эътироз бўлиши мумкин: нима, шунақа мазмунда ҳикоя ёзиш мумкин эмасми? Асло, ундай демоқчи эмасман, ёзиш мумкингина эмас, зарур ҳам, лекин гап ўрнига қўйишда. Кейин классикларга ўтдим...
Яхши ёзувчилар ҳикояларини ўқий бошладим.
Классиклар деганда мен тўртта улуғ ҳикоянависни эслатиш билан кифояланаман: рус адабиётида Чехов, инглиз адабиётида Жек Лондон, ҳинд адабиётида Тагор ва ўзимизнинг адабиётда Абдулла Қаҳҳор.
Чеховни Абдулла Қаҳҳорнинг ўзлари ҳам «менинг устозим» деб айтган эдилар, бунда ҳикмат кўп, қолаверса, Чехов умумжаҳон адабиётида ҳам ҳикоянинг устаси сифатида тан олинган, қайсидир йили К. Федин Германиядан қайтиб келаётиб, поездда журналистлар билан қилган суҳбатида, − бу суҳбат «Литературная газета»да босилган эди, − биласизми, бутун оламдаги ёш ёзувчилар кейинги йигирма йил мобайнида Чехов билан Хеменгуэйга эргашибди, − деб тўғри айтган эди, бунда ҳам ҳикмат зўр...
Мен Чехов домлада ҳикояда характер нима – феълу атворли тирик одам қандай акс этишини кўриб, ҳайратда қолдим, тўғри, йигирма ёшимгача домланинг ҳикояларини ўқиб тушунолмагандим, кейин шунчалик роҳат олдимки, ҳали-ҳали эсласам, маза қиламан, Толстой домла айтмиш, бу каби ўз замонасидан ўзиб кетган, «империссионист ёзувчи» олдида таъзим қилгинг келади.
Бироқ домла ижодлари билан танишиш оқибатида, ниҳоят, у кишининг «Қайлиқ» ҳикояларини ўқидим ва (буни муаллифнинг пьесаларига ҳамоҳанг эканини кўриб), ғалати ҳолга тушдим: У кишининг мен ўқиган ҳикояларининг тўқсон фоизида характер кўрсатилар ва шу билан автор мақсадига эришгандек бўлар эди... Бунда – «Қайлиқ»да-чи? Бунда ҳам характер бор, лекин, лекин... у ўзгаради, у ўзи ўрганган, Чеховнинг барча қаҳрамонлари яшаб, кўникиб келаётган ҳаётдан чиқмоқчи бўлади, бунга қисман эришади ҳам.
Бу ҳикоя менга таъсир этиб, демак, чин ҳикояда мана шунақа образнинг такомили ҳам бўлгани тузук экан, деган қарорга келдим.
Чеховдан кейин Ж. Лондон ҳақида гапириш бир оз эзмалик бўларми дейман. Чунки, ўзингизга ҳам маълумдир, Жек Лондоннинг деярли барча ҳикояларида, умуман айтиш мумкин, ижодида иккита тип бор: ботир ва қўрқоқ, тўғрироғи, кучли ва кучсиз.
...Аммо Жек Лондоннинг Чеховдан фарқ этиб, кези келганда, ўзи тасвирлаган, кучли, олижаноб қаҳрамонларни севишини баралла айтиши, ҳатто уни ўта бўрттириши ҳам менга маъқул тушди. Демак, чин... ҳикояда ёзувчи, кези келганда, қаҳрамонларга муносабатини бекитмаса ҳам бўлаверади...
Тагорни ўқиганимдан кейин, ҳикояда чуқур бир маъно бўлиши керак, деган хулосага келдим.
Бу хулоса сиздан ҳам узоқ эмас, биласиз, танқидчилар «Тагорнинг ҳар бир ҳикоясида бир роман мазмуни бор», деб вақтида ёзишган эди...
Сўнгра, кейинчалик шуни англаб қолдимки, Тагор ҳикояларидаги «маъно» шунчаки маъно ёки шунчаки миллати чегарасидаги маъно бўлмасдан, балки умуминсонлар учун ҳам керакли бир маъно экан... шунинг учундир, шу кунларда ҳам баъзи ҳинд миллатчи танқидчилари «Тагор ҳиндлар учун ёзмаган, у Европа учун ёзган!» деган гапни айтиб юришибди.
Ана шу ўринда, Тагор «Шарқ билан Ғарб орасидаги кўприк» деган баҳода катта ҳикмат кўраман.

«Шарқ юлдузи», 1971 йил, 1-сон

ИБТИДОИЙ ЖАМОА ДАВРИДА ШЕЪРИЯТ БЎЛГАНМИ ёхуд Шукур Холмирзаевнинг «Адабиёт ўладими» мақоласига чизгилар

2023-09-23T06:09:38.353Z

Ҳамроқул Асқар

«Агар, офтоб нури тушмаса ҳужра ичига,

Бунга қуёш эмас, ҳужра айбдор...»

Хусрав Деҳлавий

1.Биз каби ёш қаламкашлар биланда, ўзини мўйинса кўриб, тенг улфатчилик қилиб юргувчи, умрида бирор партия, сиёсий оқим, маҳаллий ур-калтакларга мансуб бўлмаган, жаҳон классиклари савиясидаги ҳикоялари билан ўқувчиларни ром этган, ҳозиргача ўспирин ошиқ-машъуқларнинг ёстиқлари тагида унча-бунча забардаст шоирларнинг лирик девонлари билан жой талашиб келаётган дилбар қиссасини талабалик йилларидаёқ ёзиб қўйган, бугунги кунда Ўзбекистон халқ ёзувчиси Шукур Холмирзаев қадаҳ сўз устида олдиндан тайёр гапни чайналгандан кўра, мияга келган биринчи фикрни айтиш даврага нибатан холислик бўлар қабилида дангал шартта бир гапни ўртага ташлади: Адабиёт ўладими?!

Гоҳ, офтобга, гоҳ булутга қараб ҳар лаҳзада турланаётган замонага ўзларича тўн бичиб-ростданам мустақил бўлдикмией, деб кишанга ўрганган қўлларини гоҳ байрамона силкиб, гоҳ қуллуқга қовуштириб юрган зиёли оломон бир чайқалди...

Кимдир у деди, кимдир бу., ҳуллас, адабиёт турли гуруҳларга бўлиниши керак., бўлиниш табиий жараён., адабиёт яктан оппозиция бўлиши лозим., овозимни сал баландлатсам сен кеча комфирқада бўлгансан., шўролардан фалон писмадон «темир-терсаклар» олгансан, кўкрагингга таққансан., фалон асарингда писмадон мафкурани куйлагансан., динга қарши шеьр ёзгансан., фалончини қулатишаётганда ташаббус кўрсатгансан., деган таъналарни кимдир юзимга соқит қилармикан дея бироз одамовиликни ҳам бўйнига олиб юрганлар, имо-ишора билан бўлсада зулмга қарши тутун қайтарганман деб ўзларига таскин бергувчилар, ўтган ўтди, буёғи худо пошшо деб мустақиллик илҳомининг баридан тутиб, дадил қасидагўйчиликни бошлаб юборганлару., ҳуллас, милатнинг сара, носара гулларидан иборат ўша гулзор ғалат епкиндан бир чайқалди:

-Ўлса нима бўлади?

-Ўлмасачи?

- Бизчи?!

2. ...Ўтмишда ҳеч қандай ёғоч, мих ишлатмасдан, сирли маҳобати ила асрлар ҳафсаласини пир қилгувчи қасрлар, кўприклар, улкан иншоотлар бунёд этган меьморлар, қўли гул дурадгорлар, электр овоз кучанишларисиз эртадан шомгача минглаб кишиларга ёддан достон куйлаган оқинлар, асарида бир сўзни қайта такрорламайдиган адиблар, юзларига бўёқ чапламай табиий ҳусни билан жону жаҳонларга ўт қўйгувчи соҳибжамоллар бўлгувчи эди дейдилар лофчи боболаримиз. Булар бари чўпчак, албатта... Ҳар ҳолда шуниси аниқки, ўтмишда ҳаво тоза бўлган. Чунки, у замон ёзғувчилари чекмаган.

Гоҳ, ўйлаб қоламан, ибтидоий жамоа тузумида адабиёт бўлганми?Бор бўлганда қандоқ, ҳақиқий адабиёт ўшанда бўлган., ҳақиқий шеьрият гуллаб яшнаган дейди бир ички сезгим. Демак, уларнинг уюшмаси, подшоси, ҳалқ шоирлари, маддоҳлари., аҳир у давр., дейман тасаввурим ғуборлашаётганлигини сезиб, балким адашаётгандирсан, дейди қувлик билан бошқа бир сезгим: - қабила бошлиғи ёнидан гулханга яқин ўтирадиган ўрмонда ўтин териб кун кўргувчи бахшилари бўлганда, дейди ўша сезги жонимни ҳалқумимга келтириб....

Қитмир сезгим жим қолганидан фойдаланиб, илк сезгим болаларча соддалик ила давом этади: -покиза ўтлоқлар, зумрад ҳаво, шаршараларининг сирли мусиқаси, ҳеч бир сиёсатга мансуб бўлмаган бокира ёмғурлар, бирор партияга дахлсиз, ҳали ҳар ҳил измлар нуқсини уришга улгурмаган ойдин чеҳралар, дунё адабиётининг илк даҳолари Яратган Эгамнинг илоҳий илҳоми ила яралган муборак табиат китобининг ҳали муҳараррирлар қалами булғамаган илк қўл ёзмаси., бунданда буюк адабиёт, бундан қутлуғ шеърият қайта яралармикан!? Ҳа, сезгиларимиз гоҳо алдайди... Уларга ишонгандек бўлингу, ўз билганингиздан қолманг азизлар!

3. Демак, ўша биздек танбал қаламкашларни ўзига мўйинса кўргувчи., ўша «қитмир» носиримиз чинакам адабиёт яратадиган замонлар энди келди, худди Бальзак домладек: - «..адабиётнинг умри боқийдир ёлғиз угина ўлимни тан олмайди..» демоқчи бўладию, гўё шундоқ десам шундоғам эти ўлиб, толқашов бўлиб қолган, ўз зерикарли ҳаётларини ҳамкасбларию, қўни-қўшниларининг тотли ғийбатларидан иборат озуқа билан обод этишга ўрганган дўстларим аҳамият бермайдилар деган ҳадикла мутлақ тескари иддао билан қайта гап бошлайди. Бунинг устига у бироз зериккан. Бозор иқтисодининг серсалқин эпкини боис кунда-шунда улфатларнинг қадами Дўрмондан узулган., шу сабабли мақола бамисоли бир шиша «Халқобод» коньягини майдалаб, сокин гурунглашаётган ҳаммаслак оғайнилар гурунгидек таасурот қолдиради. /оялар бир-бирини ҳўкиздай сузишиб., одамлар бир-бирларинининг дилини хуфтон қилмаса уйқуси қочадиган даражага етган бир даврда., табиатан қўрс адибимиз яна оқимга қарши сузишда давом этади ва бирор ҳақоратли сўз ишлатмасдан ҳузур қилиб сўкинади., тўғрироғи у:

Мен Сизни осмонга улоқтириб,

кутиб ўтирмайман қачон тушаркин дея,

Ё, чўқмор билан уриб киритиб юбормайман тизангизгача ерга,

Мен –

қулоғингизга шунчаки шивирлайман –

таништириб қўяман ўзингиз билан..,

дейди гўё. Айни дамда у ўзимизни ўзимизга таништириб роҳатланади. Шу боис «Адабиёт ўладими»да нуқталар кўп. Бу нуқтачалар Шероз дилбарининг холига нечоғлик ўхшамаса, Хемингўй айсбергларию, Шукур аканинг рўмонга даъвогар ҳикояларига шунчалик ўхшаш.

...Аксар умри саройда ўтган улуғ бобомиз Алишер Навоий ҳазратларининг жаҳонгирлар тиғи етмаган музофотларни патқалам ила забт этганларига бани башар гувоҳ. Шунга қарамай ул муборак зот: -давлат ишлари ила банд бўлмаганимда., шеър ёзишни кўрсатиб қўяр эрдим деган буюк армон билан ўтдилар. Замона шоҳининг кўкалдош дўсти бўлишларига қарамасдан, эл ғамини бу яқинликкдан баланд билиб, жони халқ ва пошшолик орасинда мудом гаровда, фитнакор беклар ўчоғи бўлмиш саройда зулмга қарши курашда ўтди. Шундоқ улуғ ва муҳташам зот бу фоний дунёдан кўз юмганларида ўлса арзир эди адабиёт...

Машраб осилганда, Насимийни товонидан сўйганларида, Нодирабегимни қонига белаганларида, Қодирий, Чўлпон, Усмон Носир, Чўлпонлар.., мотамида осмон йиғлаб, замин оҳ чекан не не буюклар кетганида ўлмаган адабиёт...Жаҳонни титратган беш минг йиллик тарихингизу, танбал тафаккурингиз ҳали туйнугидан мўраламаган улкан адабиётингизга ачинмайсизу, нечун шўро бобонгиз қўлида пода боқиб., қўй қайтарган пайтларингизда битган уч-тўрт байтингизга аза тутасиз., дейди бу нуқталар бироз қаҳрга мингандай... Турғунлик даврларида ёзиб қўйганингиз, қувғинга учраб, қўлёзма ҳолидаёқ қўлма-қўл бўлиб, цензорлар юрагига ғулғула солган ўша «ёмби» асарингизни келтиринг. қоғоз бўлмаса раҳматлик Маркс, Ленин, Леонид., боболарингизнинг ботмон-ботмон китобларига ўзимнинг рўмонимни макалатурага топшириб бўлсада чоп этайлик, кўзимизга суртиб «Ўткан кунлар», «Хамса»лар қаторига териб қўяйлик. Қани ўзи ўша ноёб асар., дейди улар самимий илинж ила...

Минбарлардан мустақиллик дея тамоқ йиртасизу, нега бу табаррук солноманинг қадрини ерга уриб яна ҳадик билан у ён, бу ёнингизга қараб қўясиз? Нима сенга, ҳў Қўзибой Митрофанович., сен энди мустақилсан деб испаровка ёзиб, Московнинг муҳрини босиб беришларини кутаяпсанми?! Бировнинг бобосини бобо, бировнинг байрамини байрам, бировнинг азасини мотамим деб ўрганган., қирқ йил қозонда бирга қайнатса қонинг қўшилмайдиганларга юкиниб, бобонгдан, отанг, болангдан ўзингга душман ахтаришга мойил ўша жирканч феълу хўйингдан қачон қутуласан, қачонгача бир бирингни ков-ков қилишдан, ҳатто Адабиётдек қудратли қуролдан шахсий душманларингдан ўч олиш, мансабу мартабага етишиш мақсадида фойдаланасан, қачонгача унга шахсий томорқангга қарагандай қарайсан., гоҳ инжиқ хотиндай ажраламан, гоҳ бирлашаман деб минғирлайсан.., лоаққал худойдан қўрқ, бу дуне яхшилари сен билан замондош бўлгани билан ифтихор этажак мартабаларни ният қил, йўқса, ҳазрат Навоий, бетимсол Бобур, пири комил Яссавий боболаримизнинг руҳи ёқамиздан олмасми., дейдилар

Спитаменнинг олов нигоҳларидай чатнаган нуқтачалар... Қайсики миллат ухлаётган, тунни кундан, дўстни душмандан, мукофотни садақадан ажрата билмас даражада карахт бўлса, бунга на ҳукмдорлар, на сиёсатдонлар на иқтисодчилар айбдор. Бу балои азимнинг бош айбдори ҳам, кушандаси ҳам., бор бўлса ўша юртнинг шоирларидир., дейди бармоқларини куйдираётган папиросни култобага ташларкан, «Адабиётни ўлтирасиларми» «марсия»сининг ҳорғин муаллифи сўнгги нуқталарни михларкан...

4. Кўп нуқталар аслида қалам соҳибининг бир лаҳзалик мустар аҳволини ифодаловчи оддий тиниш белгилари холос. Иложи борича ёздинг, имкони борича англатишга уриндинг, энди у ёғи... Шу боис улар гоҳ, бошга тушаётган бетўхтов зарб гоҳ, нур гоҳ, илоҳий мусиқа садолари гоҳ, беғубор гўдак нафаси, гоҳо таъбирсиз тушларимизга ўхшайди. Қолверса, қолгани ул Қодир ул соҳиби қудрат ато этган туйғуларимизнинг нафис торларига боғлиқ.

Ажаб эрмас, бугун «Адабиётни ўлтирсиларми» деб куйинаётган адибимиз эрта-индин нашриётга фақат нуқталардан иборат янги рўмон тақдим этсалар. Бугунги ноширларимиз орасида бу тахлит асарларни уқадурғони топилмасада, ишонч билан айтиш мумкинки келгуси авлодлар, олис сайёралардан таралаётган товуш кодларини ўқигувчи руҳият муҳандисларидай, унинг қалб тебранишларини бехато илғайдилар ва йигирманчи аср имконсизликлари боис босилмаган бу асардан поёнсиз завқлар туйиб, йигирманчи аср оёқлаган бир замонга келиб, Истиқлол шарофати ила дунё тарихининг қувваи ҳофизасига ўз исми шарифини Ўзбек деган ном ила забаржад этган миллат ёзувчисининг бугунги ҳасратларидан огоҳ бўладилар.

1992 йил. 27 май, Тошкент.

НОТАНИШ ОДАМ

2023-08-09T08:38:22.500Z

Эшбой Рўзи

Тонг совиб, аллақачон хазонрез бошланган. Бойсун тоғларига эса қалингина қор тушган. Қишлоқнинг энг пастқам ерларида жойлашган ҳовлидагилар ҳам айвонларида тунайдиган бўлишган. Куз яримланиб какликлар галаси қишлоқ яқинидаги тоғларни маскан тутиб тонгдан шомгача сайрашиб, овчиларнинг танчини бузади. Ҳар йили яхшигина ов қилиб турадиган Омонтўрани ҳам овнинг хумори тутиб, саҳармардондан ов милтиғи ва халтасини хуржунга солди. Мотоциклни миниб катта асфальт йўлга чиқди. У ов қилиш учун Қорадарани танлади. У ер овчига ҳам анча қулай. Кунгай бўлганлиги учун тошлар ораси бир ёмғирдаёқ кўклаб қолади. Бу ерда кўпинча ҳаваскор овчилар ов қилишади. Омонтўра Қорадарага кираверишдага танги (чуқур жилға)га мотоциклини жойлаштириб, ўзи даранинг кунчиқар томонидан пастлаб ов қилиб жўнади. Анча-мунча овчилар тазйиқидан безор бўлиб қолган какликлар узоқдан одам шарпасини сезди дегунча «вақара-вуқур» қилишиб, бир зумда кўздан ғойиб бўлишади. Овчи жела (ҳар хил латта ва турли қушларнинг патларидан тикилган чодир)ни қўлига олиб ўзини пана қилди. Ўта синчковлик билан атрофни кузатиб, секин-аста қадам босганча Кунтегмас муюлишидан ошганда бир села каклик ғўрим тошлар орасида яйраб ўтлаб ётган эди. Какликлар чодирни кўришгач, «ғуд-ғуд» қилганча, бир-бирига яқин бориб, катта харсанг устига бирин-кетин тизилишди. Уларга анча яқинлашиб қолган овчи эса фурсатни бой бермай тепкини босди. Какликлар париллаганича парвоз қилишди. Харсанг атрофида парлари қўқиб қолди. Омонтўра югуриб бораркан, уч-тўрт какликнинг патирлаб ётганини кўриб ўзида йўқ севинди. Уларни сўйиб, саранжом қилиб, ичини тозалаб, камарига боғлаб, кайфияти чоғ бўлиб йўлида давом этди. Тош атрофида қанотидан ярадор бўлган какликни қувиб олиб қўйнига солди. У бир зумда Қорадаранинг қўтонга бориб қолганини сезмай қолди. Кунботар ёнбағрига бир села каклик учиб бориб қўнди. уларнинг изидан тушиб, энди яқин борганда сезиб қолишиб қир ошиб кетишди. Шу тариқа овчи дарага кираверишдагт қўтон устидаги баланд чўққига етиб келганини пайқамади. Қуёш ҳам Оқдара қоясидан энкайиб қолибди. У бирпас ўтириб, нафасини ростлади. Тилининг тагига нос ташлаб, атрофни кузатди. Шу маҳал бир тепа наридаги харсанг устида ўтирган одамга кўзи тушди. «Ҳойнаҳой у ҳам овчи бўлса керак, бу томондаги какликни отганича отиб, қолганини учириб бўлган. Демак, ов тугабди, энди қайтсам ҳам бўлаверади. Бориб кимлигини билиб кетай», деб ҳалиги одамга яқинлашиб борди. Бошида эски қишки шляпа, оғзида аччиқ сигарет, сочлари қулокдаридан ошиб ўсган, ўзи озғин, узоқ тоғларга тикилганича қўлини иягига тираб хаёл суриб ўтирибди. Ёнганасида бир шиша коньяк билан икки-уч дона шоколад. «Ё тавба, бу ким бўлди экан? Қишлоқдан эмас», деб ўйлади у. Лекин қаердадир кўргандай бўлди. Истараси иссиқ, кўзлари бургутнинг кўзидек ёниб турибди. Бирпас хаёлини бузгиси келмади. Овчи қанча яқин бормасин, у ҳеч нарсага эътибор бермас, сезмас, пинагини бузмай тоғларга тикилганича нуқул сигаретини тортар эди. У хаёл дарёсига чўмиб кетганди. Сабр косаси тўлган Омонтўра жуда яқин бориб салом берди:

— Ассалому алайкум!

У бир чўчиб тушди. Бирдан кайфияти бузилиб, овчига кўзини олайтириб, жаҳл билан бир қараган эди, Омонтўранинг эти жимирлаб довдираб қолди.

— Ваалайкум ассалом, келинг дўстим, сал узоқроқдан овоз чиқариб қўйсангиз бўларди, чўчитиб юбордингиз-ку, - деди нотаниш одам.

Омонтўра овчи бир зум уни бошдан оёқ кузатди: жуда оддий, содда, фақир одам. Шу атрофдаги чўпонларга ёлланиб келган чўлиқларданмикан? Ён-атрофида милтиғи йўқ, овчи эмас.

– Қани, ўзлари бундайгина тепанинг устида ўтирибдилар, - деди гап олиш мақсадида.

– Шундай, томоша килиб ўтирибман.

— Бу ерга томоша учун ҳеч ким келмайди. Ё ов қилиб юргансан, ё ёлланган чўлиқсан.

— Ҳа, овчиман десам ҳам бўлаверади, — деди нотаниш одам, сигаретини оғзидан олиб, жилмайган ҳолда.

— Ундай бўлса қуролинг қани?

У ташқи кўкрак чўнтагидан ручкасини чиқариб, суҳбатдошига юзланди:

— Мана қуролим, дўстим. Сиз жониворни ов қиляпсиз, мен эса табиат манзарасини...

— Мен сенинг гапларингга тушунмадим. Ахир, ручка билан ҳам ов қилиб бўладими? Телбамисан, ё мени масхара қиляпсанми? — деди унинг кўриниши-ю, гапларидан ҳайратланиб қолган овчи.

— Ўзингизнинг асл касбингиз нима? — сўради нотаниш одам.

— Домламан, шу қишлоқда математикадан дарс бераман. Донғи кетган овчиман. Эшитмаганмисан Омонтўра овчи деб? — дея белидаги қатор какликларига бир нигоҳ ташлаб, яна қўйнидан ярадор какликни чиқариб, унинг бошини силай бошлади.

— Бунча кўп овламаслик керак дўстим, икки-учтаси етиб ортарди, — деди у овчининг белидаги қатор какликларга разм солиб.

— Демак, ов барор олиб тўда-тўда каклик, кийиклар тўғри келса, бир-иккисини отиб, «қолганларинг бораверинглар» дейиш керак эканда сенингча, — деди овчи.

— Бу она табиат барчамизники, булар ҳам табиатнинг бир бўлаги, улар ҳам сизу биздек жонзотлар, уларнинг ҳам яшашга ҳаққи бор. Мабодо қўйнингиздаги ярадор каклик тасодифан тўппонча чиқариб иккимизга ҳозир ҳамла қилса, ундан қочиб ё учиб қутула оламизми? Агар жониворлар одам овласа, олти миллиард аҳоли бир кундан ортмайди. Шуни бир мулоҳаза қилиб кўринг, домла, — деди у ярадор какликка маъюс тикилиб.

— Тўғри айтасан, ожиз бандамиз, — овчини чанқоқ безовта қилдими, ёки хижолат чеқдими шишадаги коньякка қаради.

— Ичишга сувинг борми ошна?

— Сув йўқ. Мана бу ҳам чанқоқни боса олади, - дея стаканга қуйиб қўйилган коньякни узатди нотаниш одам.

Овчининг кўнгли кетиб уни рад этмади.

– Ҳа майли иккимизнинг ҳам овимиз барор олсин, — дея қадаҳни бўшатиб, шоколаддан газак учун тишлади.

– Буни маўҳур овчиларга мукофот учун олиб чиққан эдим, – деди жилмайиб меҳмон.

Бироз ҳижолат тортган овчи юзини сойга буриб, қўлини пешонасига олиб бориб тикилиб қолди. Қорадарага кираверишдаги қўтон ёнида ҳар хил машиналар қалашиб ётар, қозон осилиб, ёнига жой ташланган, қаҳқаҳа, базми жамшид авжида эди.

– Булар кимлар, саёҳатчиларми, роса байрам қилиб ётишибди, - деди овчи.

– Шукур Холмирзаев келган, — деди нотаниш одам. — Ўшанинг шарафига зиёфат уюштиришиб, байрам қилишаяпти.

– Ҳа, Ўзбекистон халқ ёзувчиси Шукур Холмирзаевми?

У киши биз бойсунликларнинг фахр-ифтихори. Ўзиям асар ёзишига гап йўқ-да, китобини қўлингга олдингми, оҳанрабодек ўзига тортадики, ўқиб бўлмасдан ерга қўймайсан киши.

— Унинг асарларини ўқиганмисиз? — деди мийиғидан кулиб меҳмон.

— Албатта. «Кора камар», «Олабўжи», «Ўзбек характери», «Сўнгга бекат», «Йўловчи» «Нотаниш одамлар», «Жўрабоши», «Тоғларга қор тушди»... Э, санаб бўладими?

–– Ўзини-чи, ўзини бирор марта учратганмисиз, — деди унинг кўзларига боқиб.

— Йўқ, китобларда, телевизорда кўрганман холос, — дея рўпарасидаги кишига тикилиб қолди овчи. — Мабодо сиз ...

– Мен ўша Шукур Холмирзаев бўламан.

— Қаердадир кўргандек бўлган эдим-а? Сизни худди шу қиёфада телевизорда кўрганман, устоз. Э, ҳазилингизга қойилман. Нега эртароқ танитмайсиз, мени бунча хижолат қилиб, — деди овчи қучоғини очиб яқинлашаркан.

Шукур ака ҳам ҳеч нарса кўрмагандек овчини бағрига босиб гапирди:

–– Хижолат бўлманг, домла, бугун омадингиз чопган экан. Овингиз ҳам бароридан келибди. Одатда омад келганда ҳамма ҳам ҳаволанади, шошади, сал-пал мақтанади ҳам. Бутабиий ҳол, хижолат бўлманг. Бугун Шукур Холмирзаев сиз билан учрашиш учун келган экан. Ҳаммаси кўнгилдагидек, самимий бўлди. Бу менинг келгуси ижодларим учун бир деталь бўлиши аниқ.

— Э, устоз, мен учун яхши иш бўлмади-да, умр бўйи сиздан хижолат чекадиган бўлдим энди. Бу гап-сўз шу ерда қолсин, сиздан илтамос. Мабодо бизнинг ўқитувчилар жамоасидан бирортаси эшитса роса масхара қилади мени.

— Менга ишонаверинг. Биз ҳар хил одамлар билан учрашамиз, ҳар кимнинг табиати ҳар хил. Сиздаги оддийлик, соддалик ўзбек йигитларига хос хусусият, холос.

— Ҳар нима бўлганда ҳам жуда ҳурматсизлик қилиб қўйдим, устоз.

— Сиз хафа бўлманг, домла. Мен сизни жуда яхши кўриб қолдим. Сизнинг самимийлигингиз ёқиб қолди, бўлмаса сизни бу ерга таклиф қилмаган бўлар эдим, — деди шляпасини олиб сочларини панжалари билан текисларкан адиб.

— Тошкентда беш йил ўқисам-да, ўша қишлоқилигимча қолибман-да, устоз.

— Ҳа, менга қишлоқликларнинг мардлиги, тантилиги, табиийлиги, софдиллиги ёқади. Майли, келинг домла, Шукур Холмирзаев билан ҳам «беш грамм» олинг энди, - деди адиб унга қадаҳ узатаркан.

— Устоз, мен чанқаган эканман, бира тўла бир стаканни бўшатдим, энди буниси ортиқчалик қилади. Кун кеч бўлди, мотоциклда уйга кетиш керак, — дея рад этди овчи.

— Шукур акангиз ҳар ерда аллаким билан ҳам ичавермайди. Сиз менга ёқиб қолдингиз, шунинг учун қўлни қайтарманг, ука. Олинг, бу суҳбатимиз шу ерда қолади. Сиз ҳам мени эслаб юрасиз.

Бу сафар овчи рад этмай стаканни қўлига олди.

— Устоз, бу қадаҳни кўтаришдан аввал узр сўраб, сизга соғлиқ, ижодий баркамоллик тилаб қоламан. Энди, бизникида бу кеча меҳмон бўласиз. Ташрифингизга бир қўчқор сўйиб зиёфат берай, зора кейин хижолатдан чиқиб, қўнглим сал ёришса.

— Минг раҳмат, бу самимий таклифингиз учун, ука. Бу сафар вақтим зиқ, эрта эрталаб Тошкентга кетишим керак. Бошқа сафар келарман, насиб этса.

—Унда мана шу какликлар сизники бўла қолсин, — дея белбоғидаги шода какликларни адибга узатди. Адиб ўнг қўлини қўтариб рад этди:

— Бу сизнинг, оила аъзоларингазнинг бугунги насибаси, уни олишга хаққим йўқ.

– Унда мана бу тирик какликни ола қолинг, ҳеч бўлмаса мени эслао юрарсиз.

–Ҳа майли, олишим мумкин. Қўшнимиз табиб, қушни ҳам парвариш қилади. Унга даволатиб, ҳовлимга илиб қўяман. У ҳар куни менга Бойсун тоғларини эслатиб, илҳом бериб туради, — дея какликни олиб, овчи билан самимий хайрлашиб, қўлидаги қушнинг боши ва қанотларини силаган холда секин-аста пастга тушиб кетди...

Дарвоқе, Омонтўра овчи бу воқеани улкан адибимиз ҳаётдан кўз юмганларидан сўнг ошкор этди.

2007 йил

АДАБИЁТ ҚИСМАТ БЎЛСА ...

2023-08-09T08:37:27.668Z

Шодмон Отабек

Ўзбекистон халқ ёзувчиси Шукур Холмирзаев насрда кўп ва хўп ижод қилган. Адиб «Сайланма»ларининг «Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси таҳририяти томонидан чоп этилган ва китобхонлар қўлига етиб борган дастлабки уч жилдига унинг ҳикоялари киритилган бўлса, тўртинчи жилдида «Эсселар» жамланган.

Бундоқ олиб қараганда, эссе кўпроқ Ғарбда мода бўлган ва бизга андак янгиликдай туюладиган жанр, унинг ҳамма бирдек амал қиладиган қонун-қоидаси ҳам йўқдек. Дарвоқе, Шукур Холмирзаевнинг ўзи ҳам бир ўринда буни эътироф этгандай бўлади: «Назаримда, эссе жанри имкониятларини унча-мунча суиистеъмол қилганга ўхшайман. На чора? Домлам эссе ҳақида менга сабоқ бермаган эди...»

Шаклдан кўра мазмун аҳамиятлироқ эканини назарда тутсак, китобхон учун ўша эсселарнинг мазмун-моҳияти муҳимроқ, албатта. Масалага шу нуқтаи назардан қарасак, Шукур Холмирзаев эсселарини хотира сифатида ёзилган мемуар адабиётининг ажойиб намуналари дейиш мумкин. Эътироф этиш жоизки, ёзувчи ҳикоячиликда қандай мактаб яратган бўлса, эссе жанрида ҳам ўзига хос бир йўналишни бошлаб берди.

Китобга адибнинг барча «Сайланма»ларини жонкуярлик билан тўплаб, нашрга тайёрловчи Сайёра Холмирзаеваа (ёзувчининг қизи) мухтасар «Кириш сўзи» ёзган. Маълум бўлишича, китобга ёзувчининг кўпгина эсселари «тўплам ҳажмини ҳисобга олиб» киритилмаган экан. Шундай бўлса-да, мазкур китоб адиб ижодининг янги бир қиррасини намоён этди дейилса, ҳеч муболаға бўлмайди.

Шукур ака қайсидир мақоласида «Адабиётда бўлсин, ҳаётда бўлсин умрим йўлида из қолдирган Шахслар ҳақида бир-бир эссе ёзиб қолдиришни илгаритдан ўйлаб юрардим», деб ёзган эди. Чиндан ҳам, бу китобдан жой олган ҳар бир эссе ана шу эзгу ният рўёби бўлиб, унинг «ўқтомири», албатта, адиб кечмишига, унинг хотираларига бориб туташади. Шунга кўра, уларни мемуар адабиёти асарлари сирасига киритиш, унинг ажойиб намуналари дейиш мумкин.

Шуни холис тан олиш керакки, тақдир бир масалада Шукур акага тантилик қилган: «умр йўлида» у Абдулла Қаҳҳор, Шукур Бурҳонов, Ботир Зокиров, Мутал Бурҳонов, Матёқуб Қўшжонов, Одил Ёқубов, Ўлмас Умарбеков, Учқун Назаров, Ўткир Ҳошимов каби замонасининг машҳур кишилари билан бақамти бўлди. Шукур ака ана ўша Шахслар ҳақида мароқ билан, эҳтирос билан, яйраб-суйиб ёзди. Айни чоғда барча эсселарда ёзувчининг «Мен»и – Шахси ҳам «манаман» деб бўй кўрсатиб туради. Тилга олинган ҳар бир воқеа-ҳодисада адибнинг синчков нигоҳи яққол сезилади. Шу аснода ёзувчи ўзининг мукаммал таржимаи ҳолини ҳам яратдики, адабиётимиз тарихида бу бир янгилик бўлди.

Маълумки, Шукур Холмирзаев – илк ижодидан бошлаб воқеа-ҳодисаларни четдан туриб, холис тасвирлаш усулига майл билдирган ва шу эътиқодига бир умр содиқ қолган адиб. Эсселар ҳам асосан ана шу йўсинда ёзилган. Ёзувчи ўз қаҳрамонлари характеридаги етакчи хусусиятларни уста мусаввир янглиғ бир-икки чизгилар билан китобхон кўз ўнгида жонли гавдалантиради-қўяди.

Шукур Холмирзаев камдан-кам қалам аҳлига насиб этадиган бахтли-омадли ёзувчи эди. Талабалик йилларидаёқ китоблари чоп этилиб, ёзувчи сифатида танилган ва тан олинган. Университетнинг тўртинчи курсида ўқиётганида Абдулла Қаҳҳордек «тирик классик»дан «Тўлқинлар» қиссаси маъқуллаб ёзилган хат олган. Ёш ёзувчи бундан ҳовлиқиб, ўзини йўқотиб қўймаган. Ўшанда кўнглидан кечган ўй-мулоҳазаларни, орадан йиллар ўтгач рўйирост изҳор қилган: «Кўп дўстларим хатни кўриб, ҳаяжонга тушишди. Айрим домлаларим мени табриклашди. Лекин мен қандайдир ҳайронлик ичида юрдим: «Ўзлари шу ерда – Тошкентда яшасалар, нега хат ёзадилар?» деб ўйлардим баъзан... «Жавоб ёзсаммикан?» дердим-да, беихтиёр кулимсирардим... Қасам ичиб айтаман, Абдулла Қаҳҳордан бундай мактуб олишдан унчалик фахрланмадим ҳам».

Ёшлик – ғўрликда ҳамма нарса бўлиши мумкин... Юзаки қараганда, Шукур ака, сурхондарёча айтганда, «бодилик» – олифталик қилганга ўхшайди. Хулосага шошмайлик. Ахир, ёзувчи тўғрисини айтган-да. Ўшанда кўнглидан шундай ўйлар кечгани рост. Демак, самимий. Балки унинг ўрнида бошқа ёзувчи бўлганда, орадан кўп йиллар ўтгач, бунақа «ношукрчиликни» тилга олиб ўтирмас эди. Шукур ака бундай қилмайди, ўзининг рўйирост ёзиш услубига ҳамиша содиқ.

Дарвоқе, ўша эссенинг давомида қуйидагалар баён этилган:

«...Э, чархи кажрафтор, билмаган эканман. Абдулла Қаҳҳордай адиблар истисно тариқасида ўтар экан! Оддий бир қаламкашнинг машқий бир қиссасини эринмай ўқиб чиқиб, тағин ўтириб олиб унга хат ёзиш!.. Ҳозир эса туриб-туриб ўйлайман: «Мана, ёшинг ҳам ўтяпти. Қандай ёзувчи бўлдинг – бу иккинчи масала. Бироқ сендан кейин адабиётга кириб келаётган ёшларнинг асарларини эринмай ўқияпсанми? Қайси бирига эринмай, ўз фикр-мулоҳазаларингни очиқхат қилиб ёздинг?» дейман ўзимга. Мақтанолмайман. Бироқ адабиётга, ёш авлодга жонкуярлик туйғусининг ҳис этилишига, ўзи, Абдулла Қаҳҳор сабаб бўлганига иқрорман, холос».

Йиллар ўтгач, ўша хат баҳонасида ёзувчи шундай хулосага келади, чунки адабиётга, унинг келажаги билан боғлиқ масалага ёзувчи ҳеч қачон бефарқ қарамаган. Ушбу иқрорномада ёзувчининг фақат Абдулла Қаҳҳорга эмас, умуман адабиётга муносабати ҳам маълум даражада ўз аксини топган. Адабиёт эса, унинг учун, ўзи очиқ эътироф этганидек, мўъжиза эди.

Севимли шоиримиз Эркин Воҳидов «Бизда адабий муҳитнинг тарихи махсус ёзилмайди», деган эди таассуф билан.

Шукур Холмирзаев адабий муҳитнинг, адабий жараённинг қайноқ, жўшқин бир даврига гувоҳ бўлган адиб эди. Унинг эсселари аввало адабий, маданий-маърифий муҳитнинг бетакрор бадиий тарихи сифатида аҳамиятли ва қадрлидир.

«Одил акани ўйласам...» эссеси шу жиҳатдан диққатга сазовор. Шукур ака унда адабиётимиздаги айрим асарларнинг наинки ёзилиш, балки чоп этилиш тарихини ҳам ўзига хос йўсинда ифодалайди. Эсседа машҳур адибимиз Одил Ёқубовнинг адабиётимиз олтин хазинасидан муносиб ўрин олган ва кўплаб хорижий тилларга таржима қилинган «Улуғбек хазинаси» романининг Ёзувчилар уюшмасидаги муҳокамаси мароқ билан ҳикоя қилинади.

«Партком секретарининг гапидан кейин шундай хулоса пайдо бўлдики, роман қайта ёзилиши керак экан. Ҳаммада бир ҳайрат ва Одил Ёқубовга нисбатан бир ачиниш пайдо бўлди...», деб ёзади муаллиф. Муҳокамадаги қизғин баҳс-мунозараларни, Одил аканинг фақат ўзига хос бўлган нутқ тарзи, гапириш оҳанги, ҳатто дикциясини (масалан, «язувчи» дейиши...) санъаткорлар овозига ўхшатиб тақлид қиладиган пародиячи-артист янглиғ (фарқи – бу ерда ҳаммаси жиддий! Дарвоқе, Шукур ака ростдан ҳам «артист» эди, Шукур Бурҳон раҳбарлигида ҳаваскорлар саҳнасида Гамлет ролини қойилмақом ижро этган!..) шу қадар маҳорат билан тасвирлайдики, бундан китобхон беихтиёр завқланиб кетади.

Одил Ёқубовнинг эҳтирос билан, жўшиб-тошиб гапирганидан таъсирланган Шукур Холмирзаев «Одил ака аксар ёзувчилардан, ҳа-ҳа, деярли барчасидан фарқли ўлароқ ўз романини ўзи... ҳимоя қила олган адиб эдики, буни ўз кўзим билан кўриб, ўз қулоғим билан эшитдим, алқисса, бу адибга бўлган меҳрим янада ошиб кетди», дея эътироф этади.

Эссе ниҳоясида юқоридаги фикрини давом эттириб, муҳим тўхтамга келади: «Шунда Одил аканинг иккинчи бир фазилатини кашф этдим: бу улкан адиб ўз асарларининг эмас, адабиётимизнинг ҳам ҳимоясига тайёр юрар экан. У нафақат адабиётни... Шу тобда Одил аканинг – бу сирли-сеҳрли шахснинг Масковдаги баланд минораларда («минбарларда» дейилмоқчи, шекилли – Ш.О.) туриб, аждаҳо коми қаршисида пахта ва Орол муаммоси ҳақидаги нутқлари қулоғимга эшитила бошлади...»

Шукур Холмирзаев Одил Ёқубов ҳақида (бу тўпламга кирмаган) яна бошқа эссе ҳам битган эди. Шу тариқа ёзувчи элу юртнинг тилига, дилига тушган атоқли сиймоларни ҳақли равишда улуғлайди.

«Ай, Шуҳрат акам-а...» эссесида Абдулла Қаҳҳррнинг энг садоқатли шогирди, бир умр одамларга беминнат яхшилик қилиб келган, устози каби мудом ёш ижодкорларнинг бошини силаган, уларга амалий ёрдам берган, тақдирнинг аёвсиз синовларидан ўгган ва замона зайли билан ҳаётлигида қадр топмаган ажойиб инсон, шоир ва ёзувчи Шуҳрат ҳақида ҳикоя қилинади.

Ҳозир эл-юртга таниқли шоир Усмон Азим йигитлик палласи Германияда ҳарбий хизмат қилиб юрганида Шуҳрат ака оқ йўл тилаб, унинг шеърларини матбуотда чиқаради. Уни шоир сифатида кашф этибгина қолмай, келажакда катта ижодкор бўлиб етишишини ҳам башорат қилади.

Эсседа Шуҳрат аканинг инсоний фазилатлари ҳаётий мисоллар билан жуда таъсирчан ифодаланади.

Шукур ака эллик ёшлик тўйини шўро даврида Дўрмондаги ижод уйида хонанишин бўлиб, беш-олти нафар яқин дўсти даврасида камтарона нишонлайди. Ўша вақтдаги расмий доиралардан ҳеч қандай акс-садо бўлмайди. Шунда Шуҳрат ака ўғли Бобур билан уни йўқлаб, қидириб келади. Елкасига чопон ёпиб, қутлуғ сана билан табриклайди.

Ёшларга панд-насиҳат қилишга маънавий ҳаққи бўлган устоз бир даврада шундай дейди:

«Мен сизларни яхши кўраман. Сизлар – менинг келажагим... Адабиётимизнинг келажагисизлар... Сизлар зўр. Биздан зўр... Биз, биз... бир-биримизни ейишгача бордик. Қўрқоқлик туфайли. Юрак олдириб қўйгандик. Жон ширин экан... Бизнинг ичимиздан сотқинлар кўп чиқди. Сотқинлик ёмон... Сизлар биздай бўлманглар, ўхшаманглар бизга».

Албатта, тарихни ва ҳатто яқин ўтмишни яхши билмайдиган ҳозирги айрим ёшлар бу аламли сўзларнинг маъно-моҳиятини унчалик англаб етмаслиги мумкин. Қатағон даврида жон ширинлик қилиб, бир-бирини сотганлар орасида, таассуфки, баъзи ёзувчилар ҳам бўлганини улар эшитмаган, ўқишмагандир балки. Раҳматли ёзувчининг катта дард билан айтган гаплари авлодларга сабоқдир.

Шукур Холмирзаев «Қадимий Бақтрия тупроғида», «Тоғларга қор тушди» (буларда публицистик оҳанг кучлироқ), «Бир оқшом суҳбати ёки Рўзи Чориев» каби эсселарида Сурхон воҳаси ва унинг одамлари ҳақида алоҳида бир эҳтиром, жўшқин эҳтирос билан ёзади. Гарчи ёзувчи бутун онгли ҳаётини пойтахтда яшаб ўтказса-да, асарларига асосий мавзуни ўз юртидан олади, бир умр юртига талпиниб-топиниб яшайди.

Машҳур рассом Рўзи Чориев ҳақидаги эссе муқаддимасида сўз ёрдамида чизилган мухтасаргина қаҳрамон портрети аслига монанд, ўта жонли.

«Рўзи соқоли кўксига тушган, сочи гарданига етган ҳолда, бақириб-чақириб, баъзан пала-партиш, баъзан чуқур хаёлчанлик билан, гоҳи бирдан пўртанадек ғалаён қилиб гапириши, ҳатто кўзига ёш олиб қолишини тасаввур этишнинг ўзиёқ мени илҳомлантиради. Уни суйганимдан, унинг хатти-ҳаракатларидан завқланганимдан, унинг филдек меҳнаткашлигага тан берганимдан, у билан фахрланганимдан шавқим кепкетаверади».

Муаллиф ўзининг холис тасвир услубига биноан Рўзи Чориевнинг ўзига «сўз бериб» қўяди. Энди завқланиш гали китобхонга келади. Болалиги етимхоналарда, сарсон-саргардонликда ўтган, Россияда ўрисча ўқиб таълим олган рассомнинг она тилини андак «оёғини осмондан қилиб» гапириши, гоҳо ўрисчани аралаштириб юбориши китобхоннинг ғашини келтирмайди. Китобхон учун соддадиллик билан айтилган бу гапларнинг маъно-моҳияти муҳим. Бу гаплар рассомнинг китоблардан ўқиб-уқиб олган хулосалари эмас, балки ўз ҳаёти, ижоди давомида ишонч ҳосил қилган ҳақиқатлари эди: «Э! Бу дунёда ижод қилиш керак! Надо творить! Вақт ўтади!».

«Биласанми мен нега одам бўлдим! Чунки, мен ҳаётда добрий одамларни кўп учратдим. Улардан ўргандим».

«Ёмонлардан ҳам ўргандим... Ёмон бўлмасликни ўргандим!».

«О! Ўзимизнинғ мақомлар! Ўламан! Эшитсам ўлиб қоламан... Қара! Музика – ҳам миллий, ҳам интернационал! Одам ҳам шундай бўлиши керак! Одам ҳам!..Э, одам зўр! Это великое чудо!»

Рўзи акани яқиндан билган, у билан қадрдон бўлган одам бу чапани эътирофни ўқиганда, беихтиёр қаҳрамонни кўз олдига келтириб, «Худди ўзи-я!» дейиши табиий.

Шукур ака адабиётдаги тенгдошлари ҳақида ўзгача бир илҳом, бетакрор завқу шавқ, юракларни сел қилувчи бир соғинч ҳисси билан, ўртаниб-эврилиб ёзади. Бу жиҳатдан «Йўллар айро тушди, аммо...» эссеси характерли. Уни ҳаяжонсиз ўқиб бўлмайди. Гўё кўнгилни жунбушга келтиргувчи лирик, маҳзун бир оҳанг узоқ-узоклардан оқиб келаётгандек туюлади...

Шукур Холмирзаев дилбар шоиримиз Абдулла Орипов билан юртдош, университетда бирга ўқиган, талабаликнинг завқу сурури, ташвишу қувончларини бирга баҳам кўрган.

Эсседа Абдулла ака билан ўзлари яхши кўрадиган Пушкин боғининг мажнунтоллар бош эгиб турган сўрисида бўлиб ўтган бир тарихий суҳбат тафсилоти келтирилади. Йўқ, бу сирли, ғаройиб мулоқотни шунчаки икки талабанинг оддий бир гурунги деб бўлмайди...

«Ҳаёт қизиқ экан-да, ҳурматли ўқувчи! – деб ёзади муаллиф. – Мажнунтоллар соясида ўтиришнинг ҳам кимса ҳаётида фасли бўларкан. Айниқса, ўн саккиз-йигирма беш ёшларингда, ҳаётнинг шафқатсизликлари туйғуларингни дағаллаштирмаган, ҳисларинг мурғак бўлган пайтларда, хусусан, изтиробли чоғларингда ундай ерда ўтириш роҳат: зероки, азобланган, сўлғин ҳисларинг билан мажнунтолнинг мунис, ғарибона эгилган толалари орасида бир уйғунлик, балки ўхшашлик бўлади.

Ҳа-ҳа, биз икковлон ҳам ота-она қучоғидан чиққач, ўзимизга яраша қийинчиликлар тортган эсак-да, мусофирчиликка хос турткиланишларга-да дуч келган ва оғир ўйларни елкадан ошириб ташлаган, бундан ташқари – адабиёт деган сирли дунёнинг турли кўчаларига кириб-чиқаётган йигитлар эсак-да, барибир... мажнунтоллар соясига ишқибоз эдик».

Келажакда машҳур ижодкорлар бўлиб етишган бу икки ёшнинг нозик кўнгли ўшанда шундай шоирона, романтик кайфиятга мойил эди. Ёшликда одам кўнгил тубида чўкиб ётган, ҳаттоки, ўзидан ҳам қизғанадиган энг эзгу орзу-умидларини охир-оқибат барибир ким биландир баҳам кўргиси келади.

Гап шундаки, Шукур Холмирзаевнинг айрим насрий асарлари матбуотда чоп этилган бўлса-да, гоҳо шеърлар ҳам машқ қилиб тургани боис Абдулла ака уни шоир деб ҳисоблар, «сизнинг йўлингиз – шоирлик», дер эди. Ўзи эса... шеър ёзишини кўпчиликдан пинҳон тутар, матбуотга ҳам шеър бермас эди. Мажнунтол соясидаги ўша суҳбат ниҳоят бу нозик масалага аниқлик киритади. Абдулла ака шеър тўла ўн икки варақли дафтарини ахийри журъат қилиб курсдошига беради, ўқиб бўлгунича эса ўзини четга олиб туради. Муаллиф ўзбекнинг буюк шоирини (буюклар фақат ўтмишда бўлмайди!) илк бор ўзи учун қандай кашф этганини самимий бир ҳаяжон ила, юраги ҳаприқиб-ҳаприқиб тасвирлайди:

«Бисмиллоҳ» деб бошладим. Ўқиб чиқдим бир шеърни. Карахтман. Уни қайта ўқимоқчи бўлдим-у, навбатдагисига ўтдим. Ундан кейин учинчисига. Кейин тўртинчисига.

Кейин... Ўқиб қўйдим. Карахтман. Дафтарнинг яна илкинчи бетини очдим. Таниш – азиз бир нимарсамни кўргандек энди ҳижжалаб ўқий бошладим:

Куз...

Қуёшнинг эринчоқ ёғдуларида

Совуқ ялтирайди баргихазонлар...

Муаллиф ўз ҳайратини, шеър сеҳру жодусидан қандай таъсирланганини соддадиллик билан изоҳлашга уринади. Албатта, унинг шеърни қандай ҳис этгани, қандай англагани танқидчи, адабиётшуноснинг илмий таҳлилига мутлақо ўхшамайди:

«Вой! «Қуёшнинг эринчоқ ёғдулари...» Ҳа, куз қуёшининг нури «эринчоқ» бўлади. Бу сўзни одамга нисбатан эмас, қуёшга – нурга нисбатан ҳам ишлатиш мумкин экан-ку?.. Худди кўнглимдагини айтгандай... «Совуқ ялтирайди баргихазонлар». «Совуқ ялтирар экан, демак, япроқларда қиров бор. Совуқ ялтирайди! Шунақа дейиш ҳам мумкин экан-а?..»

Оқибат шу бўлдики, муаллиф шеър «завқу шукуҳидан маст-аласт бўлиб», кўзларидан «милт-милт ёш оқизиб» ўтирганда «Абдуллажон ҳалпиллаб келиб қолди». «Ёқдими?» деб сўрайди у бир оз ҳадик аралаш юрак ютиб. Шунда Шукур ака «Зўр! Қойил!» дея ҳовлиқиб, баландпарвоз гаплар билан дўстига ҳамду сано ўқимайди. Соддагина қилиб: «Сиз – шоир...», дейди.

Кейинроқ Абдулла Ориповнинг илк машқлари «Гулхан» журналида бош муҳаррир Эркин Жабборов, бўлим мудири Носир Фозилов ҳомийлигида эълон қилингани айтилади.

Улуғ шоиримизнинг адабиёт аталмиш қутлуғ, муқаддас даргоҳга қадам қўйиши шундай гўзал, самимий ва шоирона тасвирланади. Ёзувчи хотирасида умрбод муҳрланиб қолган бу тарихий воқеани китобхоннинг ҳам маънавий мулкига айлантиради.

«Сайланма»га киритилган «Бинафша ҳидланг, амаки!» эссесининг ҳажми кичикроқ бир қиссага тенг. Дарвоқе, эссенинг ўзи ҳам худди яхши қиссадек шавқ билан ўқилади. Гарчи бу эссе «Ўлмас Умарбеков ҳақида» дейилса-да, унда муаллиф ўзи эътироф этганидек, ўтган асрнинг 60-йилларида адабиётимизга кириб келган бир гуруҳ истеъдодлар – Учқун Назаров, Ўткир Ҳошимов каби адиблар, таржимон Низом Комилов, актёр Турғун Азизов ҳақида ҳам адиб хотиралари берилади. Ёзувчи ўша даврдаги маънавий, адабий муҳитни яхши билганлиги, ўша адабий жараён ва унда фаолият кўрсатган тенгдошларининг ҳаёти ва ижоди ҳам кўнглига яқин бўлгани бу хотираларга бетакрор ва кўтаринки бир руҳ бағишлаган. Адиб тенгдошлари даврасида кўрган-кечирганларини ўзгача бир иштиёқ билан тасвирлайди. Ижодкорларнинг ўзаро учрашувлари, улфатчиликлари, тонготар гурунглари гоҳо майда икир-чикирларигача батафсил тасвирланадики, беихтиёр ёзувчининг хотирасига қойил ҳам қоласан. Шунда ёзувчи эссе-хотирада фақат бўлиб ўтган эмас, балки бўлиши эҳтимол қилинган воқеаларни ҳам ёзишга ҳақлимикан, деган фикр хаёлдан ўтади...

Эсседа номлари зикр этилган ижодкорлар ҳаммаслаклар эди. Айни чоғда, ўнта бўлса ўрни бошқа дегандек, уларнинг асарлари ҳам, ўзлари ҳам бир-бирига ўхшамасди. Муаллиф ҳамқалам дўстларини турли ҳаётий синовларда, хуш-нохуш кунларда синчковлик билан кузатади, уларни ўзи учун қайтадан кашф этади, шу аснода ўзини ҳам англаб бораётгандай бўлади.

Ҳаётда ҳар жиҳатдан омадли бўлган Ўлмас Умарбековнинг нурли сиймоси шарқона одоб билан оврупоча маданиятни омухта қилган, чинакам зиёли, ўзига хос ижодкор, дўстларига эътиборли ва меҳрибон инсон сифатида ўқувчи хотирасида муҳрланиб қолади. У жўрабоши сифатида ҳамиша ижодкорларнинг бошини қовуштириб юради, гоҳо ўзаро аразлашиб қолганларни яраштириб ҳам қўяди. Дўстларининг ютуқларидан астойдил суюнади, уларни муттасил ижодга рағбатлантириб туради, кимнингдир бошига иш тушса, биринчи бўлиб ёрдамга ошиқади. Хуллас, ҳар жиҳатдан рисоладагидек одам.

Эссе адабиётнинг, ёзувчи меҳнатининг ўша давр маънавий ҳаётида қандай нуфузга эга бўлгани ҳақида анча ёрқин тасаввур беради. Ажабо, ўша даврда ёзувчи биргана ҳикояси (Учқун Назаровнинг «Одамлар» ҳикояси) ёки биргина жажжи қиссаси (Ўлмас Умарбековнинг «Севгим, севгилим», Шукур аканинг «Тўлқинлар» қиссаси) биланоқ тилга тушиб, танилиб, ҳатто машҳур бўлиб кетиши мумкин экан! Биринчи китобнинг чоп этилиши муаллиф ва унинг дўстлари, яқинлари учун чинакам зўр воқеа, катта байрам бўлган экан! (Ҳозир пул бўлса чангалда шўрва – ўқувчи мактабни битирмасданоқ китоб чиқариб қўйяпти. Асарнинг қиммати, бадиийлиги учун муаллиф жавобгар эмас!..) Қалам аҳли бир-бирига мехрибон, эътиборли бўлган экан, қўлидан келганча бир-бирига ёрдам берган экан!..

Шукур Холмирзаев эсседа замондошларини шунчаки улуғлаб, инсоний фазилатларини идеаллаштирмайди. Улар ҳам тирик жон, хом сут эмган банда эканини унутмайди. Гоҳо «қовун тушириб» қўйишларини, худди ёш боладек аразлашиб қолишларини ҳам яшириб ўтирмайди. Бу билан китобхоннинг ўша ёзувчилардан ихлоси қайтиб қолмайди. Зеро, китобхон ҳамиша ёзувчининг Шахсига қизиқади, уни жонли инсон сифатида кўргиси келади.

«Бинафша ҳидланг, амаки!» эссесида серқирра санъаткор, рассомлик ва ёзувчиликдан ҳам анча-мунча хабари бўлган, ўзбек эстрадасининг асосчиси Ботир Зокировга бағишланган саҳифалар ҳам талайгина. Шукур ака Ботир Зокиров билан яқиндан мулоқотда бўлган, улар қўни-қўшни, бир давранинг одамлари эдилар.

Маълумки, Ботир Зокиров дунё тан олган машҳур санъаткор бўлган. Илк фазогир Юрий Гагариндан «Энг яхши кўрган қўшиқчингиз ким?» деб сўрашганида, у ҳеч иккиланмай «Ботир Зокиров!» деб жавоб берган экан.

Мен ҳам Ботир Зокиров қўшиқларини яхши кўрсам-да, нима учун ёқтиришимни тузукроқ тушунтириб беролмасдим. Шукур ака ёзган эссени ўқиб, бу жумбоқнинг сирини англагандек бўлдим.

«Энди, наздимда, муҳим бир нуқтани қайд этишим лозим: Ботир Зокировнинг барча (соҳаларда) интилишлари орасида... куйлашга – қўшиқ айтишга бўлган эҳтиёж ҳамма интилишларини босиб кетар, балки барча қобилиятлари ана шу қўшиқ айтиш (танлаш, тайёрлаш, қалбдан ўтказиш ва куйлаш) салоҳиятига хизмат қилар, ана ўша соҳалардан қандайдир қониқмаганлиги-да қўшиқларида ўз ифодасини топар, топганда ҳам айни ўзига – Ботир Зокировга хос тарзда – юксак пардаларда, соф шарқона титрамаларда, қалбларнинг туб-тубига кириб борадиган «ингичка» оҳангларда ўз ифодасини топар эди, зеро, унинг қўшиқлари бутун вужуди, куч-қуввати, онги-дунёси қандайдир жамланган-йиғланган қалби тубидан чиқар эди.

Вей, унинг қўшиқлари!

Ҳамон ўша-ўша, эътибор этсангиз – уларда манзараларни ҳам кўрасиз (расмдагидек), тарихий-мусиқавий – ботиний илдизларингизни ҳам ҳис этасиз, сўз... сўзнинг айтилиш тарзи, қўшиқдаги тўлғоқли фикрнинг баёни (ҳикоялашдек содда – тушунарли) онг – қалбингизга шундоққина етади-қўяди».

Узун иқтибос учун узр сўраган ҳолда таъкидламоқчиманки, қўшиқ ҳақида, адибнинг ўз ибораси билан айтганда, «шундоқ ёзса ҳам бўларкан-да!..» Тўғри, қўшиқни тушунтириб бўлмайди, уни тинглаш, ҳис қилиш керак, дейишади. Аммо Шукур ака уни «тушунтира» олгандек гўё. Қўшиқнинг бу қадар мукаммал, теран таҳлилини мутахассис-санъаткорларнинг асарларида ҳам ўқимаган эдим!..

Сайланманинг сўнгги – «Бу кишим – устоз, мен – шогирд» эссеси (адиб уни «эссе-қисса» деб атайди) кичикроқ бир роман ҳажмида бўлиб, китобнинг салкам ярмини ташкил этади. Эссе «ўзбекнинг Белинскийси» номини олган таниқли адабиётшунос олим Матёқуб Қўшжоновга бағишланган бўлса-да, унда талайгина сюжет йўналишлари ҳам бор.

Сир эмас, адабиётдаги устоз-шогирдлик масаласи бошқа соҳалардан кескин фарқ қилади, мутлақо ўзгача тарзда кечади. Матёқуб Қўшжонов Шукур Холмирзаевга чин маънода, астойдил устозлик қилган, илк машқларининг босилиб чиқишида бош-қош бўлган. Икки ўртада яқин муносабат ўрнатилган, ўзаро борди-келди қилишган. Бу мулоқотлардан қониқиш туйган ёзувчи шундай ёзади: «О, инсоний муносабатларнинг энг юксак чўққиларидан бири эмасми бу – Устоз-Шогирдлик муносабати!»

Шукур ака Матёқуб Қўшжоновнинг «Бадиий маҳорат масалалари» номли туркум мақолаларини ўқибоқ устозга ихлос қўйган эди. Кейинроқ домла бошқарган адабий тўгаракда Эркин Воҳидов, Иброҳим Ғафуров, Норбой Худойберганов, Маҳкам Маҳмудов, Маҳмуд Саъдий каби ижодкорлар қатори фаол иштирок эта бошлайди. Шу аснода адабиётнинг моҳиятини янада теранроқ англагандай бўлади, бу ҳақда тинимсиз ўйлайди, ўзича муҳим хулосалар чиқаради. Энг яхши кўрган машғулоти – ўқиш ва ўйлаш эканини қайд этади.

«Э, воҳ, сен нодон «Адабиёт – ҳаётнинг кўзгуси», деган гапни такрорлаб юраверган экансан-да, – дея Гамлет монологларидан бирини ўқиётгандек ўз-ўзимга хитоб қила бошладим. – Ахир, ҳаёт ўз ҳолича – хаос, тушунилиши мушкул бир савдо эканини... ҳа-ҳа, ҳис қилардинг-ку? Бироқ шу ҳаётни қандайдир тартибга келтириб, ундан, яъники – ҳаётий ҳақиқатдан мукаммалроқ бадиий ҳақиқатни ярата оладиган ягона унсур – адабиёт эканини нега идрок этмас эдинг?»

Идрок этиш асносида ёзувчи охир-оқибат бундан-да муҳимроқ ҳақиқатларни англаб етади:

«...асардаги қаҳрамонларни ёмонлаб ҳам, яхшилаб ҳам бўлмас экан: бунга адибнинг ҳаққи йўқ экан. Бу ҳол, яъни одамларнинг яхши-ёмонлиги асарнинг ўзидан – холис тасвирдан ситилиб чиқмоғи лозим экан».

Устоз ўзаро муносабатлар асносида шогирдини адабий жараёндаги кўзга яққол ташланавермайдиган айрим сир-асрорлардан ҳам огоҳ этиб боради. Бу ҳақдаги ўзаро гурунгларда бир куни шундай дейди: «Истеъдодли одамлар ҳам бир-бирини топиши керак. Бусиз бўлмайди... Талантсизлар эса дарҳол бирлашиб кетаверади.... Барча адабиётларда қадим-қадимдан бўлганидек, бугунги ўзбек адабиётида ҳам иккита қутб бор. Иккита шода занжир десанг ҳам бўлади... У занжирга мен ҳам бир ҳалқаман. Озод, Пиримқул, Одиллар ҳам бор. Насиб бўлса, тузукроқ бир асар ёзсанг, Қаҳҳор билан таништираман».

Ниҳоят, бир куни Шукур акага Абдулла Қаҳҳор билан танишиш ҳам насиб этади. Ўшанда катта устоз ёш ёзувчига шундай маслаҳат беради: «Домлангиз етук олим. Ундан кўп нарсани ўрганибсиз, назаримда. Яна ўрганса бўладиган томонлари ҳам кўп... Бироқ бир нақл эсингиздан чиқмасин: домланинг айтганини қил-у, қилганини қилма».

Абдулла Қаҳҳор адабиётда катта мактаб яратган, бир умр ёзувчилик эътиқодига содиқ қолиб, адабиётнинг манфаати, софлиги учун курашган улкан ёзувчи бўлиш билан бирга узоқни кўра биладиган донишманд ҳам эди. Устознинг юқоридаги ўгити бежиз айтилмаганига Шукур Холмирзаев кўп ўтмай ишонч ҳосил қилади.

Матёқуб Қўшжонов бир куни шогирдига «...ҳақиқий адабиёт учун курашда «баъзи бир нуқсонлар»га атайин панжа орасидан қараш лозимлиги» («Ҳа-ҳа, адабиётда шунақанги ички бир манёврлар ҳам бўлади. Ниманидир ҳимоя қилиш учун нималардандир кўз юмишгаям тўғри келади...») ҳақида ўз мулоҳазаларини айтганда шогирд бу фикрларни «истаб-истамай» («...назаримда, домлам – устозим, ўзининг қандайдир (бу аниқ) принципларига қарши иш тутгандек эди») қабул қилади.

Кейинчалик устоз ҳамма яхши биладиган, ҳамма у билан ҳисоблашадиган катта амалдор ёзувчининг бўшроқ асарини (ваҳоланки, Абдулла Қаҳҳор «вақтим йўқ» дея ўша асарни ўқигиси келмаган экан) ёқлаб чиқади. Шогирд, табиий, устознинг бундай «манёврлар»ини ҳазм қилолмай изтироб чекади. Лекин шу аснода орага совуқлик ҳам тушмайди. Кўриняптики, устоз-шогирд муносабатлари ҳамиша ҳам бир текис, силлиқ кечмаган.

Эсседа ёзувчининг бўлажак умр йўлдоши билан боғлиқ воқеа-тафсилотлар, ишқий саргузаштлар худди севги ҳақидаги гўзал бир қисса янглиғ мароқ билан ўқилади. Тасвирнинг тиниқлиги, табиийлиги, йигит ва қиз ўртасидаги шарқона муносабатларнинг назокатли, беғубор эканлиги беихтиёр китобхонни ром этади. Ажабо, севги ҳақида шундай ёзиш учун ҳеч қандай бадиий тўқиманинг ҳожати йўқ экан-да! Ҳаёт ҳар қандай бадиий тўқима-уйдирмадан кўра мазмунлироқ ва бойроқ экан!.. Ҳар бир инсоннинг ҳаёти, айниқса, у Шахс бўлса, ёзилмаган бир китоб экан!..

Тақдир ёзувчини Саида исмли гўзал, фариштадек покиза ва оқила бир қиз билан учраштиради. Ажабо, уларнинг бир-бирларини топишлари ҳам, шоир айтганидек, «китобларда ёзилган мисол»эмас, бутунлай бўлакча, ғаройиб ва бетакрор. Улар... саҳнада, ҳа-ҳа, ҳаваскорлар саҳнасида топишадилар. Икковлари ҳам бош роль – севишганларни ўйнайдилар. Аввал, «Ганг дарёсининг қизи»да Саида Камола, Шукур ака Нолинакха ролида чиқадилар. Кейин, «Гамлет» фожиасида Саида Офелия, Шукур ака Гамлет қиёфасида бир-бирига... талпинадилар. Гўё тақдири азал уларнинг ҳаётда ҳам ўзаро қовушишлари учун мудом даъват этаётгандек бўлади...

Саида Шукур аканинг адабиётдаги илк машқларига катта қизиқиш билан қарайди, ҳар бир чоп этилган асари учун астойдил, самимий суюнади, рағбатлантиради, шу тариқа у ёзувчига илҳом бағишлайди, уни тушунишга интилади. О, ўшанда бу бокира қизалоқ ёзувчига хотин бўлиш нақадар мушкул иш эканлигини хаёлигаҳам келтирмаган... (Дарвоқе, уларнинг тўйдан кейинги ҳаёти қандай кечгани бутунлай бошқа масала, албатта...)

Ёзувчи эса, кўнглида севги куртак ота бошлаганини, тобора Саидага кучлироқ боғланиб қолаётганини ҳис қиларкан, ўзининг севгига қарашлари билан адабиётга муносабати қайсидир бир нуқтада бирлашиб, омухта бўлиб кетганини қайд қилади. Унинг адабиётга муносабати эса, аввалданоқ маълум эди:

«Менинг асосий мақсадим – адабиёт-ку! Ҳаммасидан муҳими – шу!»

«...ёзувчи халқи, аввало, адабиётни билиши керак – адабиёт билан яшаши керак...»

Адабиётни қисмат деб билган Шукур Холмирзаев бир умр ўз эътиқодига содиқ бўлиб қолди. Вақти келганда ўша эътиқодини астойдил ҳимоя қилди. Адабиётнинг дарвеши бўлиб, камтарона, хокисор яшади...

Шукур Холмирзаев Абдулла Қаҳҳорнинг кўп шов-шувларга сабаб бўлган «Ёшлар билан суҳбат» деган машҳур китобига муҳаррирлик қилаётганда «юқоридан» совуқ шамол эсиб, ишдан кетадиган бўлади. Шунда Ўлмас Умарбеков бошчилигида ёзувчи дўстлари бир ёқадан бош чиқариб, уни янги ташкил этилган «Гулистон» журналига ишга жойлайдилар. Афсуски, кейинчалик Шукур ака замона зайли – қизил мафкура тазйиқи остида бу ерда ҳам «бошини кундага қўйишга» мажбур бўлади ва яна ишдан кетади. Адиб «Шарқ юлдузи» журналида ҳам узоқ ишлай олмайди. Кўпгина яроқсиз асарларни қайтаргани учун «вақтинча бўшаб туришни» илтимос қилишади. Ёзувчи бутунлай кетади. У адабиёт манфаатини ҳамма нарсадан устун қўяр, бу борада муросага боролмас эди.

Бозор иқтисодиёти тамойиллари ҳамма соҳа қатори адабиётни ҳам жиддий синовдан ўтказа бошлаганда айрим ёзувчилар мувозанатини йўқотиб, нима қиларини билмай, талмовсираб қолган эди. Кўпчилик ижодкорлар ёзмай қўя қолди, аниқроғи, ёзолмай ҳам қолди. Айримлар бу ҳолни «Бир ҳисобда шундай бўлгани ҳам тузук, адабиётда табиий сараланиш бўляпти, бу майдон ичра ёзмаса туролмайдиганларгина қолади», дея изоҳлашди. Шукур ака мана шу тоифага мансуб эди. У ўша йиллари матбуотда «Адабиёт ўладими?» деган шов-шувли мақоласи билан чиқиб, ўз қарашларини яна бир карра ҳимоя қилди. Унинг ўзи эса, таъбир жоиз бўлса, адабиётдаги динозавр (адибнинг шу номдаги романи бор) бўлиб қолди.

Бундан кўп йиллар муқаддам, аниқроғи, шўро замонида Шукур ака билан матбуотдаги бир суҳбатимизда шундай деган эканман: «Италияда ўз ҳаётини фақат ижодга бағишлаган фидокор-санъаткорларга бериладиган махсус мукофот бор экан ва бу мукофотга рус ёзувчиси Юрий Нагибин ҳам сазовор бўлибди. Ихтиёр менда бўлсайди, Сизга ана ўшандай мукофотни муносиб кўрган бўлар эдим».

Бугун Шукур Холмирзаев ҳаёти ва ижоди ўзбек деб аталмиш қадимий халқ тарихининг бир бўлаги бўлиб қолди.

2008 йил

КУНЛАРДАН БИР КУНИ ШУКУР ХОЛМИРЗАЕВ...

Майли-да, энди

Мустақиллик йиллари ёзувчининг адабиётга, ижодга садоқати, айниқса, бозор иқтисодиёти шароитида жиддий синовдан ўтди. Аксарият ижодкорлар янгича муҳитга мослашолмай, мувозанатини йўқотди, тирикчилик ташвишларига кўмилиб, ўзидан ортинолмай, ижодни ҳам йиғиштириб қўйишди. Таниқли адиб Шукур Холмирзаев (Аллоҳ раҳматига олган бўлсин) эса ўзини, бутун ҳаёт тарзини адабиётга бахшида қилган, фидойи, заҳматкаш ёзувчи сифатида тарихда қолди. У Дўрмонда энг узоқ яшаб, ижод қилган адиблардан эди. Бу даргоҳга шу қадар ўрганиб қолган эдики, мабодо бирон иш билан шаҳарга тушса, қоқ ярим тун бўлса ҳам яна шу қадрдон даргоҳига қайтиб келарди.

Шукур аканинг феъл-атворида рисолага тўғри келмайдиган, ғалати одатлар (андаккина артистлик ҳам) бор эди.

Мана бир мисол.

Кунлардан бир куни Шукур ака кўчада кетаётган экан, олдидан шоир, ёзувчи, ажойиб, беғубор инсон Омон Мухтор чиқиб қолади. Салом-аликдан сўнг Омон ака қайсидир бир ёзувчининг янги чиққан асарини ўқидингизми, деб сўрайди.

– Йўқ! – дейди Шукур ака ҳамсуҳбатига жиддий тикилиб.

– Ўқинг, жуда зўр! – дейди Омон Мухтор.

Шукур ака пинак бузмай тураверади.

– Рост айтаяпман, яхши нарса экан.

Шукур ака яна важоҳатини ўзгартирмайди.

– Балки унчалик зўр эмасдир, ҳарҳолда менга ёқди-да, – дейди Омон ака сал ўнғайсизланиб.

Ҳамсуҳбати эса ўша-ўша тап тортмай, юзига жиддий тикилиб тураверади.

– Ҳай, майли-да, энди, Шукийжон! – дейди Омон ака ўзига хос, чучук тил билан муросага ундаб.

Шукур ака шундагина «ролдан чиқиб», кулиб юборади.

Бекорга мушук офтобга чиқмайди

Шукур аканинг уйига сурхондарёлик ҳамюрти каттакон папкада янги ёзилган романини кўтариб келиб, илтимос қилади:

– Шу қўлёзмани ўқиб берсангиз, Шукуржон!

– Йўқ, ўқимайман! – дейди Шукур ака чўрт кесиб.

– Нега энди?

– Вақтим йўқ.

– Илтимос энди, хўп дея қолинг.

– Йўқ дедим, йўқ! Ахир бунингизни ўқишга нақ уч кун вақтим кетади. Бу ёқда яна тирикчилик дегандай...

– Хўш, бир кунда қанча топасиз ўзи?

– Билмасам энди...

– Бўпти, ҳақини бераман! – меҳмон чўнтагини сал пана қилиб, пул чиқаради, пичирлаб санагач, секин стол тортмасига солиб қўяди.

– Мана, ҳар бир кунингизга икки минг сўмдан! Бўладими? Ўзимга фақат йўлкира қолди, мана ишонмасангиз. Энди, шуни уч кунда ўқиб чиқарсиз?!

– Ҳай майли, қўймадингиз-қўймадингиз-да!

Шукур ака қўлёзмани уч кун эмас, бир кечада варақлаб чиқади ва босишга яроқсизлиги ҳақида ўз фикрини ёзиб беради. Хуллас, роман босилмайди. Ҳамюрти эса ўша-ўша Шукур аканинг қайта бошини қотирмайди.

Қайтиш йўқ

Шукур ака ёзувчи Зоҳир Аълам билан нозикроқ бир жойга боришади. Кутилмаганда худди ошга пашша тушгандек даврада иккита хира барзанги пайдо бўлади-ю, сурбетлик қилавериб, ҳаммани безор қилади. Ахийри, Шукур аканинг тоқати тоқ бўлади, аста хезланиб ўрнидан туради.

– Энағарларни сўйворайми, Зоҳиржон!

– Сўйинг! – дейди Зоҳир ҳам тап тортмай.

– Ўлигини қаерга қўямиз? – дейди Шукур ака гўё шу му аммо ҳал бўлса, «энағарлар»ни ростдан ҳам сўйворадигандек.

Тилингдан ойнонай

Шукур ака қишлоқдан келган мухлисларини кўрганда яйраб кетарди. Бир куни унинг Дўрмонда ижодхонасига Сайрамдан меҳмонлар келади. Яхшигина гурунг, ҳазил-мутойиба бўлади. Чимкент вилояти газетаси ходими, сайрамлик Ҳавазмат деган журналист ёзувчининг жиддий мухлиси эди.

– Шукур ака! – дейди у тўлқинланиб. – Асарларингизни бизнинг қишлоқда ҳам севиб ўқишади. Айрим китобларингиздан таъсирланиб, жилаб-жилаб ўқиганмиз.

Қишлоқ шевасини эшитганда Шукур аканинг юраги тўлиқиб, янада ийиб кетади. Шартта ўрнидан туриб, Ҳавазматнинг юз-кўзларидан чўлп-чўлп ўпади.

– «Жилаб-жилаб» деган тилингдан ойнонай, жигарим! Қани, ойтинглар, нима қилиб берай сизларга?

Ваҳший... шоир

Дўрмондаги ижод уйи ошхонасида овқатланиб ўтирган эдик, гурунг асносида кимдир шундай деб қолди:

– Ҳиндистонда биз томонлардан бориб қолган бир шоир бор экан. Тахаллуси ҳам ғалати – «Урфий» эмиш. «Урф» дегани «модний» маъносида бўлса керак-да, қизиқ...

– Аслида кўпчилик ўз туғилган юртини тахаллус қилиб олади, Хоразмий, Самарқандий, Андижоний дегандек ...

Шу тарзда гурунг давом этаётган эди, Шукур ака бирдан «пиқ» этиб кулиб юборди. Ҳаммамиз «ялт» этиб унга қарадик. Шукур ака кулгининг сабабини изоҳлаб, шундай деди:

– Мабодо, вахшлик одам шоир бўлиб қолса, тахаллуси... Ваҳший бўларкан-да!

ИХЛОС

2023-08-09T08:37:05.063Z

Шойим Бўтаев

Ўзбекистон радиоси Бош режиссёри Раҳмат Жумаев шинаванда, адабиётни яхши биладиган, шоир-ёзувчиларни кўрса авлиёни кўргандек қувониб кетадиган ижодкорлардан эди. Ҳозирга қадар радионинг олтин захирасида Раҳмат Жумаевнинг замонавий ва мумтоз ўзбек адабиётидан, жаҳон адабиётидан ўнлаб радиоинденировкалари, радиопьесалари сақланади, вақти-вақти билан эфирга узатиб турилади. Шу кишининг ҳам Шукур акага меҳри бўлакча, унинг янги асар ёзишини кутиб юрар, ҳали бўёғи қуримасдан қўлга киритар ва хурсанд ҳолда бизнинг адабиёт ва радиотеатр деб аталган муҳарририятимизга кириб келиб:

— Шукур акадан янги асар ундирдим, — деб суюнчи олар эди.

Ўшанда мен бош муҳаррир эдим. Бизга қўйиладиган ўзига хос талабларни назарда тутиб:

— Қани, аввал бир ўқиб кўрайлик, - десам, Раҳмат ака шошқалоқлик билан:

— Биласиз-ку, Шукур ака ёмон ёзолмайди, режага киритаверинг, мен ишни бошлаверай, кейин ўқийверасиз, — дерди.

Муаллиф бўлса қорасиниям кўрсатмас, Раҳмат ака унинг радиодаги мухтор вакили каби иш юритарди.

Шукур Холмирзаевнинг «Булут тўсган ой» ҳикоясини ҳам Раҳмат Жумаев шу тариқа ундириб келди.

Ҳикоя барчага ёқди.

Раҳмат Жумаев ишга киришиб кетди. У актёрларни хонасига чақириб олиб, соатлаб репетиция ўтказар, овоз режиссёри борми, бастакор борми — барчасини аввалдан белгилаб, асарни ўқиб чиқишга мажбур қилар, асар ҳақида улар билан баҳслашар, кўнгли тўлгач студияга буюртма бериб магнит тасмасига ёзиб олишга киришар эди.

Раҳмат Жумаев бир куни:

— Бўлди! - деди.

Бошқа ташвишлар билан юрганим учунми, ёдимдан кўтарилган экан:

— Нима бўлди? — деб сўрадим.

— Э, омон бўлинг-э?! — деди Раҳмат ака хафалангандек. — Мен бир ойдан ортиқ кечани кеча, кундузни кундуз демай ишлаб ётсам-у, сиз бўлсангаз...

Миямга дарҳол «Булут тўсган ой» урилди.

— Муаллифнинг ўзиниям хабардор қилдингизми? — деб сўрадим ўзимни унинг гинасини эшитмаганга олиб.

— Шукур ака эртага келади, менинг хонамда аввал учаламиз эшитиб кўрайлиг-а, фикрлар бўлса айтарсизлар, кейин бадиий кенгашга топширамиз, — деди Раҳмат ака.

Мен унинг фикрини маъқулладим.

Раҳмат Жумаевнинг ҳамиша антиквар нарса-буюмларни йиғиб юрадиган одати бор эди. Бирон жойда шунақа нарсаларни кўрсаям беихтиёр кўзи ёнар, иложи бўлса қўлга киритиш пайида бўларди.

Айтилган вақтда унинг хонасига бордим.

Шукур ака шу ерда экан.

Кўришдик.

Раҳмат Жумаев илтифот билан антиквар чинни идишчаларга антиквар кумуш қошиқчалар солиб ҳаммамиз учун қаҳва тайёрлаб, олдимизга қўяркан:

— Хитой чиннисидан, — деб қўйди.

Шукур ака унга бир қаради-ю, индамади, лекин қаҳвага ҳам қўл узатмади.

Раҳмат ака магнитофон клавишини «бисмилло» деб босди.

Магнитофондан дикторнинг ўктам овози эшитилди: “Тошкентдан гапирамиз!” “Бугун радиотеатрда” туркумидаги адабий-бадиий эшиттиришимизни бошлаймиз. Сизларни Ўзбекистон халқ ёзувчиси Шукур Холмирзаевнинг «Булут тўсган ой» ҳикояси асосида тайёрланган радиопостоновкани тинглашга таклиф этамиз...»

Шундан сўнг асар воқеалари бошланишидан олдин озгина мусиқа янграй бошлаганида Шукур ака у ёқ-бу ёққа аланглаб:

— Чексам бўладими? — деб сўради.

Раҳмат Жумаев унинг олдига антиквар биллур кулдон қўяётиб:

— Фақат сизгагина рухсат, — дея мен томонга қия қараб қўйди.

Мен ўзимни унинг сўзини эшитмаганга олдим.

Раҳмат Жумаев қимматбаҳо антиквар сигаретнинг ялтироқ қутисини очиб, қутининг ортига чертганди, икки-учта сигаретнинг бошчалари ростлан буйруғини эшитган аскарлардай қутидан чиқиб келди.

Раҳмат ака қутини Шукур ака томонга узатиб:

— Марҳамат, — деди.

Шукур ака бир Раҳмат акага, бир унинг қўлидаги сигарет қутисига қараб қўйди-да, пальтоси чўнтагидан ўзининг «Астра» сигаретининг қутисини чиқараркан:

— Раҳмат, — деди ва ўзиникидан битта хашаки сигарет чиқазиб лабига қистирди.

Антиквар сигарети рад этилган Раҳмат Жумаев энди дарҳол антиквар чақмоғини Шукур аканинг тумшуғи остида ёқишга ошиқди. Чирс этган нозиккина товуш эшитилди-ю, чақмоқдан аланга кўтарилди, хайрият, Шукур ака бу гал рад этмай ундан сигаретини тутатиб олди.

Шу маҳал мусиқа тугаб, таниқли актёрлар ижросидаги «Булут тўсган ой» ҳикояси асосидаги радиопостоновканинг асосий қисми бошланди.

Икки соат давомида Шукур ака миқ этмай иягини ушлаганича диққат билан қулоқ солиб ўтирди. У аҳён-аҳёнда стол устида ётган «Астра» қутисига қўл чўзар, шунда Раҳмат Жумаев ҳам чаққонлик билан антиквар чақмоғини Шукур аканинг тумшуғи остига келтириб нозиккина чирсиллаган овоз чиқаздириб алангалатарди.

Асар якунланаётганда Шукур ака қаҳвадан бир-икки ҳўплаб қўйди.

Ниҳоят, радиопостоновкани эшитиб бўлдик.

Раҳмат Жумаев ўзига ишонган режиссёр бўлса-да, қандайдир ҳаяжонланаётганини ҳам билдириб қўймокда эди.

Унинг икки кўзи Шукур акада: қани, нима деркин?

Шукур ака индамай ўрнидан турди.

«Астра» қутисини оҳиста чўнтагига соларкан:

— Мен радиодаги ишларни кўпам тушунавермайман, — деди.

Ия, бу ёғи қандай бўлди?

Қанчадан-қанча асарлари радиолаштирилган ёзувчи бу билан нима демоқчи?

Раҳмат ака менга, мен Раҳмат акага қарадик.

— Телевидениенинг ишлариниям кўп тушунмайман, —деди Шукур ака.

Назаримда, у бир нима демоқчи-ю гапни узокдан бошлаётганга ўхшаб кўринди.

— Лекин, битта нарсани биламан, — деди Шукур ака. —Антик даврда ҳам зўр асарлар саҳнада қўйилган...Булар ҳам замонавий саҳналар-да, ўзимга бунчалик таъсир қилади деб ўйламовдим, — Шукур ака Раҳмат аканинг елкасига оҳиста қўл ташлаб, — эплабсиз, — деб қўйди.

Раҳмат Жумаевга шунинг ўзи кифоя эди.

У ҳикоянинг ўзи зўр ёзилганини, унда янгича муносабатлар ифодаланганини гапира бошлаганди, Шукур ака бу гапларни ўзига яқинлаштиришни истамаётгандек қўлини чўзиб:

- Хайр, — деди.

- Э, нималар деяпсиз? - деди Раҳмат ака қўрқиб кетгандек. - Сизни кузатиб қўйишга имкон топамиз... Шундай

катта ёзувчи радиога келади-ю катта режиссёр кузатиб қўймайдими?

Раҳмат аканинг бу гапидан Шукур аканинг юз-кўзига табассум югурди.

— Хўп, — деди қаршилик қилмай.

Раҳмат Жумаев ва Шукур ака билан қуйи қаватга тушиб, ташқарига чиқдим.

Улар иккаласи бир томонга кетишди.

Мениям таклиф этишганди, баъзи бир зарурроқдек кўринган юмушларимни баҳона қилиб, узр сўрадим.

Ортга қайтаётсам, радиога кираверишдаги эшик оғзида кимдир мени чақиргандай бўлди. Ўгирилиб қарадим.

Уч-тўрт одим нарида Жўрабек ака деган танишимиз, шошманг, дегандек қўлини силкитиб, мен томонга тез-тез юриб келмоқда эди.

Мен тўхтадим.

Жўрабек ака етиб келди.

Қуюқ сўрашдик.

Жўрабек ака боши билан Шукур ака ва Раҳмат ака кетган томонга ишора қилиб:

–– Шукур Холмирзаевмиди? — деб сўради.

— Ҳа, Шукур Холмирзаев эди.

— Сиз у кишини яхши танийсизми?

— Анча-мунча

— Сўзингаз ўтадими?

Сал-пал ғашим келди.

— Энди у киши устоз ёзувчи бўлса, - дедим, — менинг сўзимга эмас, ўзининг фикрига суянади.

— Йўқ-йўқ, сиз нотўғри тушунманг, - деди Жўрабек ака шоша-пиша. - Мен айтмоқчийдимки ..шу кишининг

қўлларини бир ушласак... бир пиёла чойга таклиф қилсак.

— Э, шунақа демайсизми?

— Шу-да.

— Чойга қаерга таклиф қилмоқчисиз?

— Уйга-да... болалар ҳам кўришсин, кейин фахрланиб юришади.

— Майли, айтиб кўраман.

— У киши нима десалар шу, - деди Жўрабек ака қувонганча.

Эртаси куни қўнғироқ қилиб Жўрабек аканинг таклифини айтгандим, Шукур ака бироз ўйлаб туриб:

— Врач дедингиз-а, — дея қайталаб сўради.

— Ҳа, врач, - дедим Шукур аканинг тўсатдан, йўқ боролмайман, деган гапининг олдини олиш учун, — сизнинг

астойдил мухлисингиз ҳам, — деб қўшиб қўйдим. Назаримда, Шукур ака кейинга гапимга унчалик эътибор бермади.

— Ўзингиз ҳам борасизми? — деб сўради.

— Албатта.

— Қачонга?

— Вақтини сиз белгалайсиз.

— Индинга соат бешда, бўладими?

— Хўп.

Жўрабек акага қўнгароқ қилиб, Шукур акани рози қилганим ҳақида суюнчи сўрадим.

— Машина юборайми? - деди Жўрабек ака ҳам қувонганича. - Меҳмоннинг ёнига яна кимларни чақирай? Ўн беш-йигирма кишига жой қилсам бўладими?

— Вой-бў...тўй қиляпсизми? Кўпчиликни йиғманг, Шукур ака хокисорликни ёқтирадиган одам.

— Майли-майли, барибир беш-ўн одам йиғилади-да, -деди ҳамон ўзиникини маъқуллаб Жўрабек ака. - Демак, бешда чиқсаларингиз беш яримларда етиб келарсизлар-да. Биз Чилонзор томонда турамиз, сизларда ишлайдиган Абдуқаюм уйимизни билади, айтиб қўяман, ташкил қилиб олиб келади.

–– Хўп, келишдик.

Шукур ака ваъдасини аниқ бажарадиган одам эди. Ўша куни ўн дақиқа кам бешда хонамга қўнғироқ қилиб:

–– Мен келдим, — деди.

Дарҳол ишни йиғиштириб пастга тушдим. Абдуқаюм ҳам хонанда Рустам Абдуллаевнинг «Комби» деган машинасида етиб келди.

–– Рустам акага торниям олинг дедим, — деди Абдуқаюм. — Зарур бўлиб қолса бир-иккита қўшиқ ҳам даврага зеб беради-да.

–– Бир ўқ билан икки қуённи урибсиз-да, — дедим Рустам аканинг ҳайдовчи ҳам бўлиб келганини назарда тутиб.

Абдуқаюм ҳиқирлаб кулди.

Шукур акани олдинга ўтқаздик.

Абдуқаюм билан мен орқада. Абдуқаюм бўйнини Рустам ака томонга чўзганча йўл кўрсатиб борди.

Жўрабек ака элбурутдан башорат қилганидек роппа-роса соат беш яримда у яшайдиган кўп қаватли уйнинг подъездига етиб келдик. У ердаги манзарани кўриб, мен бу ерда бошқа бирон тадбир ҳам бўлса керак деб ўйладим. Нега деганда подъезд олдида бир хил атлас кўйлакдаги тўрт-бешта қизалоқлар нон ва туз ушлаб туришарди. Орқарокда бошқа одамлар ҳам тўдаланишган эди.

Биз машинадан тушдик.

Жўрабек ака лапанглаганича бизга пешвоз югуриб келди.

У ҳаммамиз билан бир-бир қучоқлашиб кўриша кетди. Менинг қулоғим остига эса нуқул:

–– Раҳмат, раҳмат, — дер эди.

Унинг қаттиқ ҳаяжонланаётганини пайқадим.

Энди қайси томонга юрамиз, дегандек бир-биримизга қараган эдик, Жўрабек ака Шукур акани қўлтиқлаб тикка нон-туз тутиб турган атлас кўйлакли қизалоқлар томон бошлади.

Улар ҳам нон-туз тутганча бир овоздан:

––Хуш келибсиз! - дейишди.

Шукур ака бироз ҳижолат чеккандек индамай нон-туз тотинган бўлди, ишқилиб ғаши келиб қолмасин-да, деган хавотирда менинг юрагим така-пука.

Унинг ҳаракатларини биз ҳам такрорлаганимиздан кейин Жўрабек ака подъездга томон йўл бошлади, учинчими-тўртинчими қаватда турар экан, тавба, чиқа-чиққунча зиналарга чўғдек гилам тўшалган эди, ўзи шунақамикан десам; кейинчалик билишимча, Шукур аканинг келишига атай поёндоз ёздирган экан.

Ана-а, ҳафсала!

Жўрабек аканинг уйига кирдик.

Кенгина зал ўртасида ёнма-ён қўйилган хонтахталарга умумий қилиб дастурхон тўшалган, дастурхон устида йўқ нарсанинг ўзи йўқ эди, бир сўз билан айтганда, дастурхон жуда тўкис безатилган эди.

Шукур аканинг ҳурмати учун унинг ёнига чақирилган қўни-қўшни, таниш-билиш меҳмонлар сипо бўлиб туришарди.

Улар, ўтинг, ўтинг дейишиб, Шукур акани энг тўрга ўтказишди.

Шукур акани йиғилганларга таништиришнинг ҳожати бўлмади, қолганлар аста-секин бир-бирлари билан танишиб олаверишди.

Оз-оздан ароқ ҳам қуйилди.

— Айланайин, сиз Қашқадарёдан-а? - деб сўраб қолди Шукур ака бир маҳал Жўрабек акадан.

Мезбон сифатида пойгакда чўк тушиб ўтирган Жўрабек ака саволга жавоб бериш учун «дик» этиб ўрнидан тураёт-ганди, Шукур ака қўли билан ишора қилиб:

— Э, ўтираверинг, — деди.

Жўрабек ака негадир терлаб-пишиб жойига ўтираркан:

— Ҳа, — деганича Шукур аканинг саволига калта жавоб қайтарди.

— Врачман денг?

— Шунақа... кардиология бўйича.

— Чехов ҳам врач бўлган, Булгаков ҳам врач бўлган, — деди Шукур ака нималарнидир эслагандек бўлиб. –– Чехов — зўр ёзувчи. Бу беҳуда эмасдир, а? Объект барибир инсон-да. Санъат йўлида Леонарда да Винчи пластик анатомияга ҳам асос солганидан хабарингаз борми? — Ҳа, — деди Жўрабек ака мураккаб савол тушиб қолишидан қўрққан талабадек бошини эгиб.

— У йигирма саккизта ўликни ёриб, инсон танасидаги толаларни ўрганганидан шундай фан келиб чиққан, - давом этди Шукур ака. — Демак, санъатда ҳам аниқлик лозим экан. Толстой бобо, ҳатто, санъатда фандагидан кўра кўпроқ аниқлик керак, деб айтган. Иннайкейин, у мусиқага ҳам жиддий қараган. Қадимги Хитойда ҳар қандай одамнинг қўлига мусиқа асбобини тутқазиш ман этилган деган, санъат турлари ичида мусиқа одамни тезда йўлдан чиқаради деган...

Рустам Абдуллаев бу гапларни дарҳол ўзига олиб:

— Шукур ака, бу гапларни мумтоз мусиқага нисбатан ҳам қўллаш мумкинми? — дея илмоқли савол ташлади.

Шукур ака Рустам акага бир муддат синовчан назар ташлаб турди-да:

— «Шоҳнома»да Барбад афсонаси борлигини биласиз-а? — деб сўради.

— Биламан, — деди ишонч билан Рустам ака. — У тарихий шахс бўлган, мусиқа асбоби яратган.

— Яшанг, - уни мақтади Шукур ака. - Шу Барбад ҳам ўша ясаган асбобини ўнглаб чалса тингловчилар йиғлашган-а, тескарисини чалганда тингловчилар қаҳ-қаҳ отиб кулаверишган-а... Шунақамиди ёки тескарисимиди?

— Ишқилиб, шунақа-да, — деди Рустам ака майда-чуйдаларига эътибор бериб ўтирмайлик дегандек.

— Ҳа, яшанг, — деди Шукур ака. — Кўряпсизми, ўша Барбад деганингиз ҳам ўзи ясаган асбобини унақасига чалсаям, бунақасига чалсаям тингловчини экстаз ҳолатга олиб киряпти... Бу яхшими? Ўйлаб кўриш керак. Инсон мусиқа тинглаб калласини чайқаб ўтиргани билан унинг ёмон томони ҳам бор. Ёмон томони шуки, у ўзининг асил ҳолатани унутади. Мусиқа сеҳрлайди дейишади-ку... Бу гап ижобий эмас. Сеҳрлаб, фикрдан мосуво этади, аллалайди — халқнинг илгари юриши учун эса фикрловчи, кучли одамлар керак...

— Меъёрида бўлса-чи? - деб сўради энди Рустам ака ўзини оқдамоқчи бўлгандек.

— Албатта, меъёрида бўлгани дуруст, — деди Шукур ака. — Халқ ўзига зарурини олиши керак, лекин ўзига зарурини олар экан деб унга дуч келганни тиқиштирмаслик керак. Унақада дид расво бўлади, - деганича Шукур ака энди бу гаплардан зериккандек яна Жўрабек ака томонга қараб: - Оғажон, Қашқадарёдан бўладиган бўлсангиз қайси уруғдансиз? — деб сўради.

— Мен қарлуқман, — деди ҳамон ҳаяжони босилмаган бўлса-да, фахрлангандек бўлиб Жўрабек ака.

Шукур ака антик давр одамини кўргандек Жўрабек акага бир зум ҳайрат билан тикилиб қолди. Сўнгра ишонмагандек:

— Қарлуқман денг? - деб қайталаб сўради.

— Ҳа, қарлуқман, — деди Жўрабек ака ва Шукур ака бунақа уруғ борлигини эшитмаганмикан, деган гумонга борди чоғи, — қарлуқлар... — дея энди тушунтира бошловди, Шукур ака:

— Тўхтанг, тўхтанг! — деб хитоб қилди.

Жўрабек ака ҳайрон бўлганича жимиди.

Шукур ака ўрнидан туриб Жўрабек ака томонга қучоғини очди-да:

— Қани бир келинг-чи, бағримга босай, — деди.

Бундай илтифотни кутмаган Жўрабек аканинг икки чаккасидан тер қуйилиб Шукур акага пешвоз келди. Унинг йўғон гавдасини Шукур ака бағрига босаркан, пешонасидан ўпиб:

— Ўзимнинг қарлуғимдан айланай! — деб қолди.

Бунақа бўлишини кутмаган эканми, Жўрабек ака тили тутилганича:

— Шукур ака, сиз ҳам қарлуқми? — деб сўради йўқотган акасини топиб олгандек юз-кўзлари чексиз қувончга тўлиб.

— О, оғажон, мен қўнғиротларданман, - деди Шукур ака, — лекин қонимда барча туркий элатларнинг қони бор, — дея, яна ўз ўрнига жойлашиб олгач, қарлуқлар ҳақида сўзлай кетди. — Қарлуқлар давлат тузишган, Қарлуқ давлати, адашмасам, тўққизинчи аср ўрталаридамикан, Туркистон ерида пайдо бўлган-да... Унга қарлуқ туркийларидан бўлган Билга Қул Қодирхон асос солган, - Шукур ака нималарнидир ёдига туширмоқчи бўлгандек пешонасини тириштирди. — Ҳа, шунақа бўлган. Тарихда бу қорахонийлар аталиб кетган... «Қора» дегани «буюк», «улуғ» маъносида келади-да, қарлуқ хонлари ўзларини «буюкҳоқон», «улуғҳоқон» номлари билан улуғлаб келганлар-да, қорахонийлар аталиб кетиши шунданмикан... Унгача, тўртинчи асрда ҳам қарлуқлар Иртиш дарёсининг юқори оқимларидан Ила дарёсининг ўрта ва қуйи оқимларигача бўлган катта ҳудудни эгаллашган, бунинг ичида Жунғория ва Тарбағатай минтақалари ҳам бўлган, қарлуқлар яна шу вақтларда Шарқий Туркистоннинг ғарбий қисмида, Фарғонада ва Тохаристонда ҳам жойлашган эдилар... Булар асли Олтой тоғларининг ғарбий минтақаларида яшаганлар...

— Демак, асли олтойликлар эканмиз-да? — дея савол ташлашга журъат этди Жўрабек ака.

Шукур ака бош ирғаб:

— Шунақа, оғажон, шунақа, — дея давом этди, — энди қолаверса, тилимиз ҳам қарлуқ-чигил диалекти асосида шаклланган. Қарлуқ-чигил диалекти саккизинчи-тўққизинчи асрларда Еттисувда, Шарқий Туркистоннинг ғарбий қисмида, Сирдарёнинг ўрта оқимларида, Мовароуннаҳрда кенг тарқалган... Хо-ош, оғажон, бу тил қорахонийлар давлатининг асосий тили бўлган. Қарлуқ-чигил, ўғуз ва қипчоқ... мана, туркий тилнинг мавжуд бўлган уч йирик диалекти...

Бу гаплар Жўрабек акани ниҳоятда фахрлантириб-ғурурлантириб юборди. Энди у боши осмонга етганча елиб-югуриб хизмат қилар, бир зум қўним топиб ўтирса ўзини гуноҳкор ҳис этадигандек эди.

Шукур Холмирзаев шунақа эди.

У туркий қавмлар тарихига оид жуда кенг маълумотларга эга бўлишига қарамай, янгиларини қидириб юрар, бу тарих изларини антропологик жиҳатдан одамларнинг юзларидан, қош-кўзларидан қидирар, чоғиштирар, ўз фикрлари тасдиғини топган чоғларда ёш болалардек қувониб кетар эди.

Мана, унинг «Кўк денгаз» ҳикоясидан тингланг:

«Унинг айтишича, топишмоқ, яъни, «табьшкак» — Олтой халқ оғзаки ижодининг «калити» экан. Чунки топишмоқларда Олтой элининг, яъни, қадимдан то яқин-яқинларгача овчилик ва чорвачилик билан шуғулланиб келган элнинг энг ибтидоий — «яширин тили» тўла-тўкис акс этаркан. Илло, олтойликлар атроф-муҳит — ўрмон, сув, ҳайвонлар ва паррандаларнинг шубҳасиз Руҳи бор, лекин Руҳлар кўзга кўринмайди, уларни сира-сира ғазаблантирмаслик керак, Руҳлар ранжиса — халқ оч қолади, яъни, ов барор олмайди, рўзғордан — «ўчоқ»дан файз-барака кўтарилади деб ишонишар экан. Ана шунинг учун улар қадим-қадимдан табиат бобида «эзоп тили»га ўхшаш — яширин лаҳжада гапиришиб келишар экан, бунинг маъноси шулки, биронта жониворниям асл номи билан аташмас экан... Масалан, «илон-йилон»ни — «қамчи, қайиш», «бўри-бору»ни — «кўк ит, узун қуйруқ», дейишаркан.

Умрзоқ ака шундай мисолларни айтар экан, менинг юрагим гурс-гурс уриб, жуда тўлқинланиб кетдим: ҳе, ёшлигимизни эслайман.

«Бўри»ни - «жондор» деб аташарди бизда. «Илон» — «арғамчи», «айиқ»ни — «полвон»...

Айниқса, тунлари булардан бирининг ҳам номи тилга олинмас эди».

Шу тариқа ёзувчи китобхоннинг ҳам эсига нималарнидир солиб қўяди, унинг даъвати тахминан шундай: «Ҳо-ой, эслаб кўр, сабийлигингни эсла, болалигингни эсла... яккатом уйлардаги урф-удумларни ёдингга тушир — улар сенинг кимлигингни, қаерданлигингни, туб ўзагингни ёдингга солажак... сен улардан узоқлашма, маданият ҳам шу, маънавият ҳам шу, маърифат ҳам шу, узоқлашдингми ўзингни, ўзлигингни йўқотажаксан, бу чексиз оламда муаллақ қолажаксан, юзсиз қолажаксан, оламга юз кўрсатолмаяжаксан...»

У шуни айтишдан чарчамайди.

«Кўк денгиз»да яна шундай сатрларни ўқийсиз:

«Дарвоқе, Олтойда яқингача келинлар куёвдан тортиб, унинг қариндош-уруғларигача — барини ҳам номи билан чақирмас экан...

Вой, улар билан ўзимизнинг орамизда қандай яқинлик-қариндошлик бор-а!

Туркий деганлариям шудир».

Шундай самимий, дилга яқин ҳамсуҳбат топилганидан беихтиёр суюниб кетганча бош ирғаб:

— Шу-шу, шунинг ўзгинаси! - деб юборганингизни пайқамай қоласиз.

Кейин ҳаяжонингизни босиб ўйлай-фикрлай бошлайсиз ва яна ундан миннатдор бўласиз: туркий деганлари айнан шу, турли ирмоқларда юксак тоғлардан оқиб тушган, канорасиз кенгликларда дайдибадал шамолдек кезган буюк элатнинг дунё кенгликларига сочилган уруғ-тармоқлари шу, дейсиз ич-ичингиздан бостириб келаётган қандайдир тўлқиннинг таъсирида кўзларингиз ёшланиб.

Шукур Холмирзаевнинг барча асарлари умумтурк адабиётининг энг юксак намуналари эканига шубҳа йўқ, фақат бу асарлар туркий тилда сўзлашувчи дунё халқларига ҳали етиб бормади, етиб борса, улар ёзувчи яратган қаҳрамонлар орқали ўз уруғ-қаёшларини, яқинларини, қондошларини дарҳол таниб, топиб оладилар.

Шукур Холмирзаев феномени ҳали қўриқлигича очилмай турибди.

Гап унинг асарлари ҳақида илмий ишлар ёзиш-у, илмий унвонлар ёқлаб олишда ҳам эмас. Ҳамма гап уни Шахс ва Ижодкор сифатида идрок эта олишда: шундагина уни барпо этган Муҳит ва уни муттасил тўлғоққа солган Дард сир асрорлари намоён бўлади. Унинг нималар қилганини кўпчилик билади ёки жилла қурса, шуни биламан, деб ўйлашади, лекин, энди унинг бизга нималар берганини ўйлашимиз ва мисқол-мисқоллаб ўлчаб олаверишимиз керак, шунда у қолдирган хазинадан қуни-қўнжимиз тўлиб-тошиб кетади, бу бойлик онгу тафаккуримизни ўзгартиради, қалбимизни янгилайди, турмуш ташвишларидан эгик қаддимизни кўтаради, елкаларимизни юксалтиради — у сахий, унинг қолдирган мероси барчага етади, фақат хазина ёнидан билмай ўтиб кетиб қолмасангиз, бас.

Шукур Холмирзаев қолдирган улкан хазинанинг эшик-дарвозалари ҳам сон-саноқсиздир. Шундай эшиклардан бирининг тепасига зарҳал ҳарфлар билан ёзилган «Ўзбек характери» деган ёзувни ўқидим. Эшик ортида дунёларга тенгсиз зумраду забаржадлар, олмосу ёқутлар борлигини айтишди.

Ботир чўпон бир оғиз сўз айтса улар дувва-дувва тўкилар экан.

Ботир чўпоннинг хотини бир оғиз бир нима деса улар тинимсиз ёғилар экан. Чунки, уларнинг бағрида чексиз дунё бор экан...

Бу эшикдан кирганларнинг қулоғига гўё олис-олислардан келаётгандек туюлса-да, бироқ, яқингинадан шундай сўзлар уриларкан, уларни ҳайқириб айтса ҳам бўларкан, уларни шивирлаб айтса ҳам бўларкан.

Бу абадий барҳаёт инсоннинг сўзлари, бу Шукур аканинг овози эди:

«Хўш, бу ерда нимани кўрдинг, нима хулосага келдинг, Деб сўрарсиз?

Мен бу ерда... оддий-жайдари, содда ўзбекнинг кенглиги, тўпорилигини кўрдим.

Ишонасизми, автобусга ўтирганимдан кейин совуқ ойнадан лайлакқорга қараб йиғлар эдим: ана шу ўзбекларнинг бағри кенглиги учун, не-не қийинчиликларга, фақирликка қарамай, феъли тор бўлмаган, ажиб-афсонавий меҳмондўстлиги инстинкт каби мавжуд қолгани учун... ичимда, ич-ичимдан қувониб йиғлардим».

Инсоният олға интилмоқда.

Дунё олға интилмоқда.

«Дон Кихот»ни ҳамон фахрланиб қўлтиқлаб юрган оврўполик талаба космос орбитасига ўзининг мўъжаз кемасини юбориб, тафаккурнинг янга босқичларига кўтариларкан, бунинг учун тасаввурини бойитган боёқиш ламанчлик идальгодан чексиз миннатдор бўлаётганини яшириб ўтирмай дунёга жар солади.

Келажак уфқларига порлоқ кўзларини қадаб қувонаётган бизнинг бахтиёр талабамиз ҳам фақат олға боқмасдан, бир-бир ортга назар ташласа, Уста қолдирган хазинанинг сон-саноқсиз эшикларига нигоҳи тушади. У ҳам астойдил истаса бу эшиклар ортида идальгоникидан кам бўлмаган сир-синоатлар яширинганига гувоҳ бўлса, ажабмас.

Бу хазинанинг бошқача дафиналардан фарқи шундаки, у ҳеч қачон тугамайди, ўзбек деган миллат бор экан, бугун бўлмаса эртага — йиллар ва асрлар оша ҳам унга бўлган эхтиёж тобора ошгандан ошаверади.

Жўрабек аканикида зиёфат алламаҳалгача давом этди.

Кетар чоғимизда у Шукур аканинг елкасига тўн ёпиб, ҳали мактаб ўқувчилари бўлган паст-баланд болаларини унинг қаршисига қатор тизиб қўйди-да:

— Шукур ака, шуларнинг оғзига бир-бир тупланг, - деди.

Бу гапдан Шукур ака кулди.

Кейин рад маъносида бошини қимирлатиб, қўлини дуога очди:

— Қани, сизларга ҳамиша улуғ ота-боболаримизнинг руҳлари мададкор бўлсин, - деди.

Йиғилганлар юзларига кафт тортиб:

— Илоҳи омин! — дея ўзлари севган ёзувчининг айтганлари келишини яратгандан сидқидилдан сўрашди.

Рустам ака яна рулга ўтирди.

Шукур акани Дўрмонга олиб бориш керак эди.

Шукур аканинг кайфияти соз, қиттай-қиттай таъсирида сархуш ҳам бўлгани учун димоғида аллақандай куйни хиргойи қила бошлади.

Рустам ака биз томонга ўгирилиб:

- Акамнинг ўзлари ҳам ашулага ўтиб олдилар-ку, — дея киноя қилди.

Бу гапдан Шукур ака бошини ортга ташлаб қаҳ-қаҳ урганча куларкан:

— Э, ўлманг-э сиз! — дея Рустам аканинг тиззасига шапатилаб уриб қўйди.

Жўрабек аканинг ёзувчидан дуо олган фарзандлари ҳозир улғайишиб, чет элларда ишлашади. Улар қаерда бўлишмасин, уйларида бўлиб ўтган ўша учрашувни, ўша кунга гап-сўзларни дилларида сақлаб, ғурур-ла айтиб юришаркан.

2008 йил

ВАТАННИ ЎРГАНИШ (Устоз Шукур Холмирзаев сабоқлари)

2023-08-09T08:36:19.167Z

Сирожиддин Саййид, Ўзбекистон халқ шоири

Биз ўша пайтлар эндигина бошоқлай бошлаган ҳаваскор талабалар эдик.

Адашмасам, ўтган асрнинг 77-йиллари эди. Ёзувчилар уюшмасининг Пушкин кўчасидаги биносида ёзувчи акамиз Эркин Аъзам билан раҳматли Муҳаммад Раҳмоннинг яқиндагина нашрдан чиққан илк китоблари муҳокамасида ўтирибмиз. Одам кўп, зал лиқ тўла.

Бир маҳал минбарга сочлари елкаларига ҳурпайиб тушган, қошлари қалин ва ўсиқ, ўзини тутиши, ҳолати ва қиёфаси буюк бастакор Паганинининг кинодаги сиймосини эслатувчи бир киши чикди. Қуюқ, қора қошлари билан бош-оёқ қора кийими бир-бирини бўрттириб, гавдасига жиддийлик ва қатъият бахш этиб турган, сўз берилиши биланоқ залда ўтирганлар ҳам бир сергакланиб олган бу киши, кутилмаганда дағал, дўриллаган овозда шеър ўқий бошлади. Бизнинг ёш, шоирона тасаввуримизда жуда баджаҳл, қаҳрли кўринган бу одам умуман шеър ўқиши мумкин эмас эди — ҳаммамиз ҳангу манг бўлиб қолдик.

«Бу киши ким?»' — деб ёнимизда ўтирган Мирзо Кенжабоевдан сўрасак:

— Ие, Шукур ака-ку, Шукур Холмирзаев шу киши-да, -дея шеър тинглашда давом этди.

Биз ҳайрат ва ҳаяжон оғушида эдик. Шукур ака ҳақиқатан ҳам шеърни зўр ўқиди. Ўқиди ҳам эмас, сидқидилдан ижро этди. Кейин «Мана шундай гўзал шеърларни ёзгувчи шоир укамиз Муҳаммад Раҳмон бўлади», дея гапида давом этди.

Усмон ака, Ўзбекистон халқ шоири Усмон Азим адиб Ҳақидаги битикларига «Узоқ хайрлашувлар» деб жуда гўзал ном қўйган.

Бизнинг Шукур ака билан илк танишувдан кейинги барча дийдорлашувлару суҳбатларга ҳам «Узоқ учрашувлар ва хайрлашувлар» деб сарлавҳа қўйилса тўғри бўлар.

Умр - оқар сув деганича бор экан, йиллар хотираларга, хотиралар йилларга айланиб боравераркан.

Талабалик йиллари, унча-мунча китобни бир кечада симириб ўқийдиган, муҳаббатга, мутолаага чанқоқ ёрқин паллалар.

Ётоқхонамизда ҳужрадан-ҳужрага, қўлдан-қўлга айланиб, кезиб юргувчи машҳур асарлар қаторида деярли кўпчилик ўқиб чиққан севимли китоблар: «Ўн саккизга кирмаган ким бор», «Олис юлдузлар остида», «Ҳаёт абадий»...

Оқшомлари биздан бир курс баланд ўқийдиган китоб жинниси Қурбон билан ёш ҳикоянавис Алиқул деган сирдарёлик йигит баҳслашади:

— Масалан, «Олис юлдузлар остида» деган ҳикоясининг яхшилигини қандай исботлайсан? Ёзувчи бўлсанг бир сўз билан айт-да!

—Яхшилиги шундаки, ҳикояни ўқигач, ўзингни ҳам бирдан ўша олис юлдузлар остига кетгинг келади...

Сурхон воҳасидан чиққан адибларнинг карвонбошиси, ёш чоғиданоқ Абдулла Қаҳҳордек устоз адибларнинг назарига тушиб, дуосини олган Шукур оғамиз билан биз ҳақли равишда фахрланардик. Ва қаламларимиз қитирлаб, илк машқларимиз матбуотда кўрина бошлаган пайтда «Бу тупроқни улуғлайдиган, халқининг шодлик туйғулари, дардларини ифода қиладиган шоир ва ёзувчилари қаторида «кенжалар» деб бизнинг номларни ҳам тилга олганида олам-олам қувонганмиз. Университетни битирганимиздан кейин, бир дўстимизни нашриётга, яна бировини радиога, мени эса ўша пайтдаги бош муҳаррир Саъдулла Кароматовга далолат қилиб, «Тошкент оқшоми» газетасига ишга жойлаштирган қадрли инсон ҳам Шукур ака бўлади.

Баъзан шеърларимиз билан ҳаволанганча «Адабиёт» газетасининг йўлагида пайдо бўламиз. Жадидлар замонининг муҳаррирларини эслатувчи Маҳмуд ака, устоз Маҳмуд Саъдий елка учириб юрган бўлади. У кишининг фақатгина бизга таниш «пароли» бор, шуни айтгач, гурунгга тушиб кетамиз. «Шолоховни ҳам кўриб турибсизларми?» дея сўрайди ҳар гал Маҳмуд ака. Ёки хайрлашаётиб: «Шолоховга ҳам салом айтинглар», дейди. «Шолохов» дегани - Шукур ака. Бу таъриф бизнинг ғашимизга тегмайди, аксинча, оғамизни улуғ ёзувчи эканини, беғараз, самимий эътироф этганидан хурсанд бўламиз.

Шукур аканинг ҳамма асарларида юракка етиб борадиган, қалбни жизиллатадиган бир нима бор. Ҳикоями, эссеми — фарқи йўқ албатта, сизни орзиқтиргувчи, ўзингизга азиз ва керакли ниманидир топа оласиз.

Шу ўринда муҳим бир нуқтани алоҳида айтиб ўтмоқни истар эдик:

«Ўн саккизга кирмаган ким бор» қиссасининг оташ ҳарорати нечоғли баланд бўлмасин, Шукур ака насридаги бир йўналиш — юрт, Ватан, она тупроқ тарихи мавзусининг юксаклиги, адиб бу мавзуни бутун умри давомида бўлакча меҳр ва синчковлик билан ифодалаганининг гувоҳи бўласиз. Шу маънода, ёш, тажрибасиз бўлишимизга қарамасдан, «Ўн саккизга кирмаган ким бор» асаридан юз чандон кўпроқ таъсир этган, бизнинг Ватан, тарих, адабиёт ҳақидаги тасаввур ва билимимизни том маънода ағдар-тўнтар қилиб берган мўъжазгина «Қадимий Бақтрия тупроғида» эссе-ҳикоясини мисол келтириш мумкин.

Эссе 1973 йилда ёзилган. Биз уни «Шарқ юлдузи» журналининг эски тахламларидан топиб ўқиганмиз. Шукур ака ҳаёти давомида бир неча маротаба такрор-такрор бу асарига мурожаат қилиб, қайта ишлаб, тўлдириб, сайқал берган. Бир гал “Олди-ортингга қара” деб сарлавҳасини ўзгартириб ҳам нашр эттирган. Эссе «Авесто»дан олинган (тасаввур этинг: XX аср, шўро замонининг авж палласи!): «Мен Оҳура-Мазда шафқат-ҳимоятим остида оламнинг тўртинчи мамлакати қилиб туғи баланд эрлар юрти Бақтрияни яратдим» деган эпиграф-сўзлар билан бошланади. Эпиграфнинг ўзиёқ ўқувчига жуда катта, кутилмаган бир нарсани ваъда беради. Умуман, Шукур ака эпиграф танлашда, устозлар ижодидаги энг зўр, ҳамма ўқиган, лекин ҳеч ким эътибор бермаган сара сўзлар, сатрларни топиб «реклама» қилиш бобида ҳам жуда уста эди. У киши бирор-бир даврада айтган бундай ёмби сатрлар икки-уч кун ичида адабий жамоатчилик орасида машҳур бўлиб кетарди. Масалан, ҳазрат Алишер Навоийнинг «Эл нетиб топгай мениким, мен ўзимни топмасам», Миртемир домланинг «Дунё кенг бибижон, кўзлар илғамас» ёки озар шоири Самад Вурғуннинг «Келди шоир, кетди шоир, ҳеч ким билмади» сатрларининг эл аро ёйилиб, овоза бўлиб кетишида Шукур аканинг катта ҳиссаси бор.

«Қадимий Бақгрия тупроғида». Биз бу асарни деярли ёд билардик. Мактаб дарсликларида, университет қўлланмаларида бизга мутлақо бошқа — етти ёт бегона ва сохта тарих ўқитиларди, бу тарих эса худди момомиздай таниш, қадрдон, бобомиз мисоли яқин ва азиз. Унисидан ёлғон ва ҳақорат билиниб турса, бунисидан шаъну ғуруримиз балқиб, момо бешикларнинг иси уфуриб турарди.

Асардан қўзланган мақсад ва ҳолатини адиб эрамиздан икки юз йил аввал ўтган юнон ҳажвчи ёзувчиси Лукианнинг сўзлари билан ифодалаб беради: «Менинг бу гапларим ғоят эски гаплардир (Бу гап икки минг йил бурун айтиляпти -Ш.Х.). Лекин ҳақиқат шундаки, ўз отасини севмаган фарзанд ўзганинг отасини ҳам ҳурмат қила билмайди ва... ўз Ватанини севмаган киши ўзгалар Ватанини ҳам қадрлай билмайди».

Бор-йўғи йигарма тўрт-йигирма беш бетдан иборат мазкур эссенинг ичи ғиж-ғиж тарих ва қадимият, йигирма беш саҳифагинанинг қатларида икки юз минг йиллик қатлам-қатлам тарих тиғиз қилиб жойлаштирилган.

Тепалар. Тепалар. Қумтепалар. Тупроқтепалар. Бақтрия, Юнон-Бақтрия давлатлари. Кушонлар империяси.

Биз кечагина шу тепаларда қўй ҳайдаб, пода боқиб юрган болакайлар эдик. Шаҳарга ўқишга келдигу, бир ёзувчи ака бизни шу тепалар, шу ажиб ва сирли ғорларнинг ичига олиб кирда. «Ўв инижонларим-ай, мана кўринглар, бу тепалар қаърида ватанларинг ётибди, боболаринг, тарихингизу ўзлигингиз, орингиз билан ғурурингиз ётибди — деди. — Билинглар, ўрганинглар!»

Бинобарин, биз англадикки, бизнинг кўҳна тарих қанақадир «1917» йилдан эмас, балки Бойсундаги Тешиктош деган қадим ғорлардан, у ердан топилган юз миллион йил аввал яшаган Неондертал одамнинг шу тупроққа томган киндик қонидан, Навоий бобомиз «Хамса» достонларида тасвирлаб ўтган Зараутсойдаги ибтидоий одамлар чизган суратларнинг-да юз минг йиллик чизиқпаридан бошланар экан. Неча-неча асрлар, давру замонларни ўтказган сопол синиклари, ғишт парчалари. Будда ибодатхоналари. Қалъалар, қалъалар. Яна тепалар, тепалар. Қумтепалар. Тупроқтепалар. Улуғ бир элнинг қадим буюк маданияти ва санъати, улуғвор тамаддунидан гувоҳлик берадилар.

Биз мана шу Ватанни — Шукур акамиз юрак қонию умрини сарфлаб, соғлиғи билан оилавий фароғати, дунё ҳашаматию роҳатидан кечиб, бутун ҳаётини бахш этганча сўзма-сўз, бетма-бет, тепама-тепа ёзиб қолдирган шу азиз, серсоғинч Ватанни ўрганмоққа киришдик.

Қуш адирнинг икки ўркачига қирдай-қирдай бўлиб икки бахши ўтирибди. Дўмбира товуши асрлар қаъридан мунграниб келаётгандай. Гўё дўмбира торлари қирларнинг қорни узра тортилгану, кўҳна ва туганмас тарих ингроғи таралаётгандай.

Қўш тепадан чанг чиқдиё, бу нимадир чечажон? Икки отлиқ тенг чиқдиё, бу нимадир чечажон?...

Элнинг икки улуғ куйчиси — Қодир бахши, Шоберди бахши, бири қўйиб бири олаяпти. Тоғлар, дараларни гумбурлатганча, Бойчиборини ўйнатиб Алпомиш келяпти. Дўмбираларнинг жони тошдан экан, тош бўлганда ҳам аллақачон қумланиб, уваланиб кетарди. «Э, Алпомишни берган ота-бовангга раҳмат-е!» Қирдай-қирдай бўлиб икки ёнда икки бахши ўтирибди, биз шунда, ўртада сел бўлиб оққан-кетган, Сайҳун, Жайҳун бўлиб кетган одамни кўрганмиз — ўша Шукур ака эди.

Сўзга садоқат кўйида сарфланган, адабиётга садқа кетган умр. Адибнинг юки оғир, залворли асарларидан бири, «Ўн тўққизинчи асрнинг энг мураккаб одами» (М.Горький ибораси), улуғ адиб Л.Н.Толстойга бағишланган «Танҳолик» ҳикоясидир. Ҳикоя Шукур ака ҳаёти ва ижодининг ғалвир сувдан кўтарилаётган паллаларида — 1998 йили ёзилган. Барча асарларида бўлгани каби, ёзувчи ушбу ҳикоясида ҳам ўз маҳорати, диди, билими ва санъатини кўрсата олган. Ҳикояни ўқигач, шак-шубҳасиз катта қониқиш ва ўзгариш ҳосил қиласиз. Толстой бобонинг умр хазонрезгисидаги аламли дамлари бор зиддиятларию изтироблари, фалсафасию донишмандлиги билан моҳирона ифодаланган мазкур Ҳикоясида Шукур ака ўқувчини чигал ҳаётий саволларнинг қуюқ саксовулзор саҳросидан олиб ўтади. Жавоблар қудуғига эса ўқувчи тамомила бошқа одам бўлиб келади.

Буни қаранг-а: Чор Россиясининг подшоси Александр I га «Нима қилиб бўлса ҳам Ўрта Осиё билан Туркияни босиб олмоқ керак (Во что бы то не бьло, надо завоевать Среднюю Азию и Турцию!)» деб ким маслаҳат берган экан, биласизми? Достоевский. «Жиноят ва жазо», «Ака-ука Карамазовлар» сингари муҳташам асарларни ёзган Достоевский айтган экан. Мана сизга, «Дунёни гўзаллик қутқаради» деган оламшумул сўзлар муаллифининг бошқа бир — «халоскорлик», истилочилик қиёфаси.

Қисқа, узуқ-юлуқ қисқа суҳбатлар, узоқ учрашувлару давомли хайрлашувлар.

Шукур ака тарихни Ватандай, Ватанни тарих мисоли яхши кўради. Шу боис Ватан тарихига дахлдор бўлса, арзимасдек туюлса-да, сопол синиғини ҳам бир баҳонайи сабаб билан асарига киритиб ўтади. Шу сополганага-да меҳри, муносабатини изҳор этади. Сизнинг эса бу сопол синиғини авайлаб-эъзозлаб кўзга суртгиларингиз келади.

«Хоразм, жонганам» ҳикоясида шундай сўзларни ўқиймиз:

«...ўша минорлар, эски карвич деворлар, тор кўчалар, сағаназор мозорлар мени тортди.

Мен ўша ерга бораман.

Балки... балки бу бир ҳолатдир.

Лекин мен туғилган юртимни қайтадан кашф этдим: у тап-тақир чўл, саҳро бўлиб қолгандаям - менинг тупроғим экан. Ўлиблар кетмайманми ўша ерда!»

Ҳикояларда ота юрт, она тупроқ бор. Ҳар бир ҳикоя гўёки бир юртдай, тасвирланаётган ҳар бир инсон худдики бир Ватандай таассурот қолдиради. Бу инсонлар ҳаёт йўлларида, кўнгил ва қисмат кўчаларида бир умр, умр бўйи талпиниб яшайдилар. Энг муҳими, ким бўлмасин, ҳар бирининг борар манзили тайин. Уларнинг қалблари, армонлари билан соғинчлари Бойсуннинг зангору шингарф, мовий ва мусаффо осмонларига ўхшайди.

Тагига «1996» йил санаси қўйилган ҳикоя қаҳрамонининг бир армонли нидоси бор: «Ай, манинг умрим... умримнинг энг яхши, нурли чоғлари ўтиб бўлди...»

Тўрт жилдлик сайланма асарларнинг энг оғриқли, дардли-армонли нуқтаси — адибнинг «Эна қизим, Сайёражон!» номли видолашуви, хўшлашув номаси. Шу икки қоғозгина хайрлашувда чексиз-поёнсиз бир диёрнинг битмас-туганмас меҳр ва соғинчлари жо қилингандай. Устоз Ғафур Ғулом таъбири билан айтганда, «Оталиқ ҳиссининг бебаҳо, лазиз, тўлқинлари ичра ғарқ бўлиб» кетасизу, бу сершафқат ва бешафқат ҳаёт қаршисида йиғлай бошлайсиз.

(«Ай, Шуҳрат акам-а...» эссесидан):

«Кейин Саид Аҳмад аканинг сўнгги — видолашув нутқини эслаб, агар мана шу ўйларга бормаган бўлсам, Аллоҳ олдида гуноҳкорман:

Саид Аҳмад ака, борган жойингда тинч ёт дедилар... Аттанг, бир кун келиб орқангдан биз ҳам борамиз, демадилар. Балки ичларида айтгандир. Мен, мана, сиртимда айтаман: «Шуҳрат ака, вақти-соати келганда мен ҳам орқангиздан етиб бораман. Ахир, руҳлар тирик! Менинг ҳам руҳим Сизнинг руҳингизни топади, албатта. Айтишларича, ёмон руҳлар ҳам бўларкан у оламда... Ўшандаям, Шуҳрат ака, Сизнинг руҳингиздан паноҳ топсам керак...»

...Сўнгги кунлари, оғир ётганида шоир Рустам Мусурмон билан кўргани бордик. Неваралари йўлакда велосипед тузатаётган экан. «Киринглар, ичкарида» дейишди. Торлари узилган дўмбирадай бўлиб бир вужуд ётибди. Кўзларини очди. Чеҳраси бир ёришди. «Ай, менинг полвонларим келибди!» деди. Синиқ жилмайди. Кейин: «Рустамжон, сув беринг» деди. Иккими, уч қултумми сув ичди — «Шукур» айтди. Ўзи билан ўзи гапираётгандек туюлди. Бир нуқта яқинлашгандек бўлиб кўринаверди. Кейин, орадан Вақт ўтиб («умр ўтиб» деса дурустроқ бўлар) Эркин Аъзам оғамиз «Ёзувчи» сарлавҳали, «Шукур ака ҳам боғини яхши кўрарди» дея бошланувчи ҳикоя чиқарди. Ҳикоядан қисқагина парча будир:

«— Амаки, вергул зўрми, нуқтами? — деб сўрайди бўлажак адиб ёзувчидан бош кўтариб.

Қанчалаб китоб битиб, умр бўйи муҳаррирлик қилган одам болакайнинг шугина саволидан лол, ўйланиб қолади.

- Нуқта зўр бўлса керак-да. Вергулнинг бир гапда бир нечта бўлиши мумкин, нуқта эса — битта!

- Лекин вергулнинг думи узун-ку?!

- Вергул - гап хали давом этади дегани. Нуқта қўйилдими, демак — бас, тамом!I

— Дарров тамом бўлгандан кўра, давом этгани яхши эмасми!..»

2010 йил

ҲАЯЖОНЛИ УЧРАШУВЛАР

2023-08-09T08:36:03.841Z

Тилаб Маҳмуд

Бундан ўн йил бурун, яъни 1999 йил баҳори. Менинг илк хикоялар тўпламим – «Оқар дарё оқмасмиди жимгина» чоп этилди. У пайтлари «Гулистон» журналининг бош муҳаррири вазифасини бажарар эдим. Журнални янада ўқишли қилиш, шоир, ёзувчиларни кўпроқ редакцияга жалб этиш ниятида Шукур Холмирзаевга ҳикоя ёзиб беришни илтимос қилган эдим. Мана шу пайтгача Шукуржон билан унчалик яқин бўлмаган эдим. Назаримда, у анча такаббур, унча-мунча одам билан яқинлашмайдиган, чиқиша олмайдиган, чўрткесар, гапини, таассуротини ичига ютмай, одамнинг юзига шартта айтадиган, мураккаб табиатли бир шахс – ёзувчи бўлиб туюларди. Баъзан редакциямиз биринчи қаватидаги ошхонада икки-учта биродарлари билан гаплашиб ўтирган пайтларини кўриб, кузатганман. Гапираётган пайтида бошини гоҳ қуйи эгиб, узоқ тин олиши, гоҳ кўзини қисинқираб суҳбатдошига синчков қараб туришини, кетма-кет чекадиган сигарета тутунлари юз-кўзини қоплаб олса-да, унли товушларни чўзиб ё бирдан овозини баландлатиб гапини лўнда-лўнда кесиб қўйишини кўрган эдим.

Бир куни Шукур Холмирзаев эшикни очиб, машҳур шляпасини қўлида ушлаган ҳолда «Мумкинми?» деди. Очиғини айтсам, унинг «Мумкинми?» дейиши менга ғалати туюлди. Наҳотки, Шукур Холмирзаевдай ёзувчи хонага шунақа бир оҳангда рухсат сўраб кирса?

– Қизиқмисиз, Шукуржон, – дедим, – бемалол, бемалол кираверинг, бу даргоҳ ҳаммамизники, сиз бор, мен бор – бу даргоҳ бор-да!

– Э, Тилаб ака, – деди Шукуржон, – ҳикоя бўладиган гапни айтманг! Бир редакцияга борган эдим, котибаси рўйхатга ёзилинг, мен бошлиқдан сўрай, қачон қабул қилар экан, деди. Шу-шу бу даргоҳни елкамнинг чуқури кўрсин, деб кетдим...

Бир соатча гаплашиб ўтирдик. Асосан Рўзи Чориевни эслаб, Рўзининг ажойиб табиати, таланти, соқоли кўкрагига тушса ҳам болалиги қолмаган дарвешнамо юриш-туришларини гаплашдик. Мен кўпроқ Шукуржон гапиришини истадим. Уни билгим келди, анчадан буён менга жумбоқ бўлган шахс, ўзида ёзувчилик таланти билан актёрлик иқтидорини мужассам этган, талабалик йилларидаёқ Гамлет ролини ўйнаб, Шукур Бурҳонов олқишига сазовор бўлган, кейинчалик тор театр саҳнасини кенг адабиёт майдонига айлантирган ҳақиқий ижодкорнинг мулоҳазаларини эшитгим келди. Стол устида «Оқар дарё оқмасмиди жимгина» тўплами турарди. Бир унга, бир Шукурга қарайман, китобни тақдим этгам келади. Яна ўйлайман. Нима деб тақдим этаман. Дастхат ёзиш камтарликдан эмас, ёзувчиликка даъво қилгандай бўламан. Эл таниган, ҳикоячиликда ўз йўли ва йўриғи бўлган ёзувчига «Ҳикоялар тўпламим» деб кўрсатишим қандоқ бўларкин? Суҳбатимиз чоғида шуни англадимки, Шукуржон гарчи кўча-кўйда яқинлашиб бўлмас қоядай туюлгани билан, анча дилкаш ва беғубор қалб эгаси эканлиги сезила бошлади. Ийманмай китобни бериш мумкин. Ҳикоялар тўпламимни узатдим. Менга қараб бирор гап қотишини кутдим. У бўйини хиёл эгиб, сигаретасини лабидан олмай китобни қўлига олди-ю, уни шляпасининг тагига қўйди. Кетар чоғи, «қўлим бўшаса, ҳикояларингизни ўқиб қўярман, одатда кўпроқ қўлёзмалар ўқийман», деди. Бироз жим ўтирди, кейин кўзи суҳбатдошида-ю, хаёли қаёқлардадир кезиб юрган одамдай гапга тушиб кетди:

— Қўлёзма билан тайёр нашрнинг фарқи катта. Мен қайта ишланган, тузатилган, сайқал берилган босма нашрларни кўзда тутаётганим йўқ. Мен қўлёзма билан унинг босма шакли ўртасидаги фарқни айтмоқчиман. Қўлёзмада муаллифни кўриб тураман. Унинг хатти-ҳаракати, қилиғи-ю тафаккур тарзи, туйғулар ўйини-ю изтироблар қуюнини сезиб, ёзувчининг томирини ушлаб, юрак уришини сезиб тургандай бўламан. Чамамда, нашрда ана шу шахсий белгилар сувалиб кетади, нашр ўқувчи дидини, мақсадини, иштаҳасини кўзлаб тайёрланган ошга ўхшайди. Мени ош қандай ёғда қовурилгани, қандай гўшт солингани, қандай сабзи бостирилгани, қанча сув қуйилгани қизиқтиради. Чунки тайёр ошни ейиш осон, ана шу ошни тайёрлагунча бўлган кайфиятлар менга қизиқ-да! Шукур кетар чоғи китобни беҳафсала қўлига олиб қўл-тиғига қистирди.

Орадан анча вақт ўтди. Редакцияда Маҳмуд Сатторов билан суҳбатлашиб ўтирардик... Шу пайт эшик очилиб, яна «Мумкинми?» деган таниш овоз эшитилди. Рўпарамизда шляпа кийган, оппоқ кўйлагига рангдор галстуги ярашиб тушган Шукур Холмирзаев турарди.

— Ие, Хизрни йўқласак бўлар экан, Шукур ака, — деди Маҳмуд Сатторов, — ҳозир сизни йўқлаб ўтирган эдик.

— Хизр ҳам одам-да, — деди кулиб Шукуржон, - уни ҳар ким ўзича тасаввур этиб, яратиб олади. Унга эргашган одам йўлини йўқотмайди. Бизнинг Хизримиз — адабиёт, унга муридмиз, содиқ шогирдмиз. Мен ялпизланишниям, ялтоқланишниям ёқтирмайдиган одамман, — гапини давом эттирди Шукур, — ўтган сафар келганимда берган китобингизни ижирғаниб қўлимга олган эдим. Ака, бу сўзимдан койинманг, ўйланиб қолдим, ахир бу одам катта олим бўлса, санъат ва маънавият бўйича қўша-қўша китоблар ёзиб юрган бўлса-ю, менга ҳикоялар тўпламини нега берди-я, деб, уйга олиб бориб ташлаб қўйдим. Очиғи, ғашим келди. Китоб ётди-ётди. Кейин бундоқ варақлаб, биттасини ўқидим, кетидан иккинчи ҳикояни бошладим, учинчисини ўқиб, ўзимни тўхтата олмадим. Мижжа қоқмай китобингизни ўқиб чиқдим. Мени ҳайрон қолдирган икки нарса бўлди: биринчидан, фан доктори, профессор олимнинг ёзувчиликка даъво қилмаган ҳолда бирданига ўттиз саккизта ҳикоя билан пайдо бўлиши; иккинчидан, миллий ҳаётни чуқур билишингиз... Шу билан бирга ҳайратомуз тоқат — иродангиз... Ахир ҳикояларингизнинг бири 1972 йилда битилган бўлса, бошқалари 80—90 йиллари ёзилган. Қарийб ўттиз йилдан буён шунча ҳикояларингизни босмай, йиғиб юрганингизга ҳайронман. Тўғри, ҳам олимлик, ҳам ёзувчилик қилган шахсларни биламан. Лекин улар бу фаолиятларини бир умр баб-баравар олиб борганлар. Масалан, Чехов. Одамлар бир пайтнинг ўзида уни ҳам шифокор, ҳам ёзувчи деб билганлар. Сизни эса жамоатчилик олтмиш ёшингизгача фақат олим деб билган. Ўз асарларингизни ўзингиз учун ёзиб, тўплаб юрганингизни ҳеч ким билмаган. Аслида зувалангизда ёзувчи – санъаткорлик бор экан — у қачондир, қаердадир бошқа ерга бурилиб кетган экан. От айланиб қозиғини топади, деганларидай улоқни ёзувчилик майдонига олиб келиб ташладингиз... Иншооллоҳ, шу рост бўлсин. Мана шулар менинг руҳимни ўзгартириб юборди. Энди ҳикояларингиз кучи, руҳи, йўналишига келсак, ўзбек ҳикоячилигида ўз ўрнингизни эгаллаб бўлдингиз...

— Мен ҳам шу фикрдаман, - деди Маҳмуд Сатторов.

Шукуржон бироз тин олди. Ёнига кулдонни суриб қўйдим. Яна сигарета тутатди. Бир Маҳмуд Сатторга, бир менга ним табассум билан қараб олди-да, яна бошини эгиб, ўзига-ўзи гапираётгандай сўзини давом эттирди.- Ҳикоя — энг мураккаб жанр. Ҳикояларингизда миллийлик, халқчиллик, характер бор. Масалан, «Чумчуқхўр»ни олайлик. Бу кичкинагина ҳикояни ўқиганимда сизни кўз олдимга келтирдим. Мен сизни мулойим, келишувчан, одамлар билан зиддиятга бормайдиган инсон деб билардим. Ҳикояни ўқигач, сиз ҳақингиздаги тасаввурим ўзгарди. Сиз ички пружинаси қаттиқ тортилган, ҳаётга қараши кучли инсон экансиз. Бошқа ёзувчи балки чумчуқхўрни ўлдирмас эди, сиз эса уни жар бағрига учириб юбордингиз. Ўлдириш битта бу ҳикоянгизда эмас, «Ўч»да ҳам одам ўлади. Одам ўлдириб кўзингиздан ёш чиқмайди. Ўқувчи ҳам йиғламайди. Ўлдирганда ҳам ишонтириб ўлдирасиз. Ҳатто Анна Каренина ўлимини ҳам нотабиий, деганлар бўлган. Сизда ҳаммаси табиий... Ҳайвонот оламини тасвирлашда тузуккина ёзувчилардан қолишмайсиз, «Ўч» ҳикоянгиздаги ҳайкалдай ўтирган кўк бўри кўз олдимдан кетмайди. Бўрининг кетини тикиб қўйиш ҳеч кимда йўқ...

Бир неча вақт Шукуржон билан учрашмай юрдик. Редакцияларда ҳам кам кўринарди. Кимдир Шукур Холмирзаев радио орқали чиқишида ҳикояларингиз ҳақида илиқ гаплар айтди деса, кимдир телевиденияда кўрдим, эшитдим, «Ўч», «Новвос», «Чумчуқхўр» ҳикояларингизни мақтади, деди. Кейин уни «Ўзбекистон адабиёти ва санъати» газетасида босилган «Ўттиз беш ёшда ҳам...» деган мақоласида ҳам самимий сўзларни ўқидим.

Биринчи ҳикоялар тўпламидан кейин, айниқса, Иззат Султон, Матёқуб Қўшжонов, Шукур Холмирзаев, Маҳкам Маҳмудов, Маҳмуд Саттор, Нўъмон Раҳимжоновларнинг мақолаларидан кейин янги ҳикоялар устида қаттиқ ўтирдим. Энди кўз олдимдан Шукур Холмирзаев кетмай қолди. У нима дер экан, нашр қилишдан аввал ўқиб берармикан, деган андиша, безовталик, мени қийнай бошлади. Уч йил иккинчи ҳикоялар тўплами устида ишладим. Ҳикоялар кўчирилиб бўлгач, Шукуржонни изладим, уни кўргим, гаплашгим, маслаҳат олгим келди. Шаҳарда йўқ экан. У Дўрмондаги дала ҳовлисида, дейишди яқин дўстлари. Дўрмонга етиб боргунча не хаёлларга бормадим. Назаримда Ўзбекистон халқ ёзувчиси Шукур Холмирзаевнинг ҳовлиси — данғиллама, боғ атрофи пишган ғишт билан ўралган, уни ижод қиладиган, дам оладиган, мутолаа қиладиган алоҳида-алоҳида хоналари бўлса керак, боғининг ўртасида фонтан, ёзги дам оладиган ёғоч сўрилар бордир, деб ўйладим... Қандай қабул қилар экан? Мабодо дам олаётган бўлса, уни безовта қилмай, ё машина ичида, ё ҳовлисининг бирор чеккасида кутиб ўтирарман, деб ўйладим. Мабодо ҳикоялар сизга маъқул бўлса, «Сўзбоши» ёзиб берасизми, деб сўрасаммикан? Бу илтимосимни қандай қабул қилар экан? Шундай улкан ёзувчидан «Сўзбоши» сўраш ноқулай бўлмасмикан?..

Ёзувчилар боғига етиб борганимда узоқдан кўзга ташланган иморатлардан бири Шукурники бўлса керак, деб ўйладим. Суриштирсам, мен қайрилган кўчанинг бошланишидаги битмаган иморат биқинида мунғайиб турган чорбоғ уники экан. Дарахтлари чакалакзор бўлиб кетган боғ. Атроф темир панжара билан ўралган. Омонатгина ўрнатилган эшик ичкаридан занжирланган. Тахталари тақир-туқур қилаётган эшик оша Шукуржонни чақирдим. Машинани қўйиш учун у ёқ-бу ёққа аланглаб, салқинроқ жой излаётган эдим, дарахтлар орасидан кўйлакчан одам кўринди. У мени таниди чоғи: «Эй, сизмисиз, биз бу ёқдамиз», — деди-да, келиб эшикни очди-ю, орқасига ўгирилиб кетаверди. Сершох наъматак тагидан бош эгиб ҳовлига ўтдим. Мен айвон зинасига яқинлашгунча Шукуржон ичкарига кириб кўйлак кийиб чиқди. Биз қучоқлашиб кўришдик. Келганимдан хурсанд бўлганини яширмай, очилиб кетди. Эгилган дарахтлар, наъматаклар оралаб боғ ичига кирдик.

Айвон олди гулзор, сал нарида бўғзигача суғорилган икки ариққа помилдори, булғор қалампири экилган. Боғ ичи салқин. Боғда тик туриб сигарета чекдик, сўнгра айвонга қайтдик. Иккига беш метрли, қачон таъмирлангани ноъмалум айвон. Унда эски диван, пастак стол. Столда чойнак-пиёла, суви қочган нон бурдалари, «Нескофе»нинг қатор бўш идишлари... ёзувчининг қоралама ёзувлари... Тўрда алмисоқдан қолган кресло, устига кўрпача тўшалган. Шукур мени шу жойга таклиф қилди. Ўзи айвон чеккасида турган табуреткага ўтирди. Фотиҳадан сўнг Шукуржон ўрнидан турди-да, «Юринг, Тилаб ака, биз яшаётган аппартаментни сизга бир кўрсатиб қўяй», деб мени ичкарига бошлади. Кираверишдаги эшик орқасида қўлда ишланган электр плита. Назаримда, унда чой ҳам қайнатилади, овқат ҳам пиширилади... Плита олдидаги стол устида машинка, қўлёзмалар... Деворга қоқилган катта-катта михларга унинг тоза кўйлак, шимлари, шляпалари илиб қўйилган. Ўнг томонда яна бир стол, устида 5 сўм, 10 сўмлик пуллар, улар орасида бир доллар ҳам бор. Ичкаридаги хонада узун каравот устида нимдош кўрпа-тўшаклар, кўринишидан бу ер ётоғи.

Шукуржон мен кўтариб келган папкага қараб-қараб қўйди-да, «Ҳикояларми, бажонидил ўқиб чиқаман, фақат вақт масаласида шоширмайсиз. Ҳозир устозим Матёқуб Кўшжонов ҳақида эссе ёзяпман», деди. Кейин тирикчилик учун уч-тўрт ҳикоя ёзиш нияти борлигини, уларни радиога топшириб қўймоқчилигини айтди. «Бу ҳикоялар аллақачон каллада пишган, қоғозга тушса, бас! Мавзу шу боғим, ётоғим билан боғлиқ, — деди Шукуржон диван четидаги мен олиб келган папкага қараб, «Хўш, бу ҳикоялар ҳам илгаригасидек уч-тўрт саҳифаликми?», деб сўради.

— Асосан қисқа. Лекин 8—10 саҳифалиги ҳам бор, воқеа, характерлар тақозоси билан улар бир оз чўзилиб кетди...

— Тилаб ака, айтинг-чи, ҳикояларингизни кимларга мўлжаллаб, кимларга бағишлаб ёзасиз?

— Ўзим учун ёзаман, бировни кўзда тутиб эмас, — дейман.

Шунда унинг кўзлари чақнаб, ҳаяжонланиб кетди.

— Мана бу ҳақиқий ёзувчининг тўғри, виждонан гапи, — деди. - Аксарият ёзувчиларга шу саволни берганимда улар халқни, миллатни, ўқувчиларни кўзда тутиб, халқнинг кўзини очиш, тарбиялаш учун ёзаман, деб жавоб беришади. Ваҳоланки, бундай асарлар халқнинг кўзини очиб эмас, юмдириб қўяди. Уларни ўқимайдилар ҳам. Ёзувчининг асосий вазифаси — халққа ақл ўргатиш эмас, халқдан ўрганиш ва халқнинг кимлигини ўзига кўрсатиб бериши керак.

Тушга яқин Дўрмонга борган эдим, қорнғи тушганини билмай қолибмиз. Бир-биримизни минг йилдан буён танийдиган, биладиган одамга айландик. Шунда ҳам, «Агар ҳикояларим сизга маъқул келса, тўпламга икки оғиз сўзбоши ёзиб беролмайсизми?», деб айтолмадим.

Орадан бир ярим ойча вақт ўтганда Шукуржон қўнғироқ килиб қолди. Телефонда «Бир келиб кетасизми, гулбоғимизга» деди ҳазиллашиб. Гап нима устида бораётганини сездим. Юрагим кўкрагимга сиғмай қолди. Наҳотки ҳикояларимни ўқиб чиққан бўлса? Нима дер экан? Шукуржоннинг овозидан таҳликали хабар шарпаси сезилмади. Дўрмонга учдим. Қандай етиб борганимни билмайман... Ўша таниш, кўринишдан ташландиқ, аммо кўзимга оловдай иссиқ, қасрлардан кўра табиий гўзаллик билан товланган ўриндиқда Шукуржон қушлар чуғур-чуғурига маҳлиё бўлиб ўтирарди. Арғувон атрофини кўрпадай қоплаган ўт-ўланлар устида қатор чекилган сигаретлар қолдиғи худди эриниб ўрмалаётган семиз бузоқбошидай йилтираб ётарди. Баъзи сигареталарнинг ҳали чўғи ўчмаган.

— Ҳикояларни ўқиб чиқдим, сўзбоши ҳам ёзиб қўйдим, — деди. - Ҳатто бу сўзбошини Иброҳим Ҳаққулга ҳам ўқиб бердим. Унга маъқул бўлди. Негадир ўзимнинг кўнглим тўлмай турибди. Шу баҳона биз яна анча суҳбатлашдик.

2005 йил баҳори. Ёзувчилар уюшмасидан Раҳимжон Отаев қўнғироқ қилиб, навбатдаги фаоллар йиғинида уюшмага қабул масаласи кўрилиши, шунга келишимни тайинлади. Бундан икки йил аввал Матёқуб Қўшжонов, Маҳкам Маҳмудов, Ҳалима Худойбердиевалар тавсияси билан уюшмага аъзо бўлиш учун ариза берганимда рўйхатдан ўчириб ташланган эдим. Раҳимжон Отаев қўнғироғига унчалик хурсанд ҳам бўлмадим. Чунки яна рўйхатдан тушириб юборилсам, умр бўйи орзу қилган ниятим чилпарчин бўлишидан хавфсираган эдим. Аммо кўнглимнинг бир четида умид учқуни ҳам йўқ эмас эди. Ахир елкамда Матёқуб Қўшжонов, Шукур Холмирзаев, Ҳалима Худойбердиеваларнинг қўли бор эди-ку. Мажлис бошлангунча Шукуржонни интизор кутдим. У келди. Бесаранжом кайфиятда гоҳ биринчи қаторда, гоҳ орқа ўриндиқларда кўриниб қоларди, гоҳ индамай-нетмай ташқарига чиқиб кетарди. Мажлис тугади. Мени Ёзувчилар уюшмасига қабул қилишди. Бу қувончли воқеани Амир Темур хиёбонидаги кафелардан бирида «ювмоқчи» бўлдик. Шукур Холмирзаев, Ҳалима Худойбердиева, Ҳаётхон, Дилбар Саидова, Маҳкам Маҳмуд, Ҳайитмат Расул, Дилбар Маҳмудовалар билан хиёбон томон кетаётганимизда Шукуржон мен учун қутилмаган бир гап айтди:

- Сизни икки йил аввал уюшмага қабул қилишмагандан кейин умуман бу даргоҳга қадам босмай қўясиз, деб ўйлаган эдим, — деди у. - Ахир Навоий уюшма аъзоси бўлмаган, Насимий, Фузулий, Махтумқули, Фурқатларда аъзолик чиптаси бўлмаган. Қани, биздаги қайси уюшма аъзоси улар билан беллаша олади? Кейин уюшмага аъзо бўлмай туриб, ёзувчилик тожини кийиб юрганингиз қанча-қанча одамларга калтак ва дастак бўлармиди? Мендан маслаҳат сўрасангиз, ҳаётда аъзо бўлманг, бутун бўлинг, деган бўлардим. Ҳа, майли, шуни истабсиз - яхши, доимо ақлга эргашиб эмас, жаҳлни тушовлаб юриш ҳам керак экан!

Шукуржон кафеда биз билан узоқ ўтирмади. Хайрлашиб кетди. Шляпасини пешонасига бостириб кетди. Ана шу қиёфа мени кўз ўнгимда қолди...

2009 йил

ЕТУК АДИБ

2023-08-09T08:35:28.927Z

Тўлепберген Қайипбергенов, Ўзбекистон Қаҳрамони, халқ ёзувчиси

XX аср ўзбек миллий адабиётини Шуқур Холмирзаев ижодисиз тасаввур қилиш қийин. Шукур Холмирзаев ўзбек адабиётида устозим Абдулла Қаҳҳордан кейинги энг истеъдодли ва иқтидорли ҳикоянависдир. Сўзга бўлган масъулиятни тўла ҳис қилган, тўғрисўз, ҳалол адиб эди у. Ўзбек халқининг ярим асрлик ҳаёти у яратган бадиий солномаларда ҳаққоний акс эттирилган. Унинг теран фикрлаши, жасоратли қалби ва дадиллигидан, ўз ишига фидойилигидан бугунги ёшлар ибрат олиши ҳамда у қолдирган маънавий бойликни чуқурроқ ўрганишлари керак. Шукур ёзувчилардан биринчи бўлиб ўзбек халқи тарихининг «босмачилик ҳаракати» деб номланган мураккаб даврини жиддий ўрганди ҳамда «Қил кўприк» романи ва «Қора камар» драмасида ўша замон фожиасини дадил ёрита олди.

Мен ҳар гал Дўрмонда бўлганимда, Шукур Холмирзаев билан албатта кўришишга, суҳбатлашишга ҳаракат қилардим. Унинг сўзларини узоқ пайтгача эслаб, таъсирланиб юрардим. Шукурнинг қорақалпоқ халқи ва адабиётига, санъати ва тарихига ҳурмати баланд эди. Кўп ўқир ва кўп нарса биларди. Ёшига нисбатан эрта улғайган, ижод дарди, алами ва қувончларини ҳам жуда эрта ҳис қилган ва бир умр шу ҳиссиётларига содиқ буюк ёзувчи, халқлар ва адабиётлар дўстлиги, ҳамкорлигини доимо қўллайдиган улуғ дўст эди. Уни Аллоҳ ўз раҳматига олган бўлсин.

2008 йил

«ШУ ТОҒЛАР - БИЗНИКИ!»

2023-08-09T08:35:05.090Z

Тожиддин Раззоқ

Шукур Холмирзаевнинг бундан кў-ўп йиллар илгари чиққан бир ҳикояси бор — икки бола тоғликларга ҳеч ҳам ўхшамайдиган бир одамни узоқдан кўриб қолишади. Ҳалиги одамнинг уст-боши мутлақо бегона, қора кўзойнак, бўйнига, елкаларига алланима балоларни осиб олган. Икки тоғлик бола ягона хулоса чиқаради: бу одам шпион! Албатта, унинг қуроли ҳам бўлиши мумкин. Ёши катталарни айтиб келайлик дейишса, овул олис — қайтиб келгунча, ким билади, у қаёққа кетиб қолади. Хуллас, кузатув шу даражага етадики, кўзойнакли одам уларни дарҳол пайқайди, аммо ўз иши билан машғул бўлаверади. Болалар имкониятлари даражасида ҳалиги одамга халақит бера бошлайдилар. Бир неча соатлик таъқибдан сўнг масала ойдинлашади - бу одам катта шаҳардан келган катта рассом экан. У болаларнинг ўзи ҳақидаги ҳалиги «шпион» деган гапини эшитиб, шу даражада хурсанд бўладики: «Қани энди, ҳаммамиз ҳам юртимизни худди икковларингчалик сева олсак эди...» дейди. Бўйнидаги дурбинини ҳам болаларга совға қилади, шекилли. Чунки болаларнинг муҳаббати уни энтиктириб юборади.

Мен Ватан ҳақида, ватанпарварлик ҳақида кўп гапларни ўқиганман, аммо ҳалиги икки боланинг: «Шу тоғлар — биз-ники!» деган ҳисобидан баланд гапни эшитмаганман. Тўғри, Лев Толстойда одамнинг дилини ўртаб юборадиган бир тафсилот бор: москваликлар Москвани бутунлай ташлаб чиққанларида Безухов деҳқон кийимини кийиб шаҳарда қолади ва сабабини ҳеч кимга айтмайди. Аслида у Наполеонни ўлдиришга қасд қилган эди — ватанпарварликка қаранг Сиз!

2. Мен айтаман: нима, Л.Толстойга, Ш.Холмирзаевга ватанпарварлик ҳақида би-ир... ажойиб нарса ёзиш тўғрисида топшириқ-илтимос бўлганмиди? Бу саволга бир шоир жуда-а гўзал жавоб беради: шоирларга буюртмалар кўп бўлади, аммо у нуқул ўзи ҳақида ёзади!

3. Аслида, Лев Толстой, Шукур Холмирзаев сингари ижодкорларнинг ҳар қайсисининг ўзи ка-атта бир ижтимоий буюртмадир!

Башарти Пьер Безухов Наполеонни ўз қўли билан ўлдиришга қасд қилмаганда ҳам... қасд қилиши керак эди, башарти ҳалиги икки тоғлик бола тоғда тентираб юрган «шпион»ни таъқиб этмаганларида ҳам... таъқиб этишлари керак эди — мана гап қаерда! Ваҳоланки, бу фазилатларни касб этмоқ кўп ҳам мушкул эмасга ўхшайди — каромат соҳиби Нажмиддин Кубро ҳазратлари шаҳарни тарк этмадилар-ку! Ваҳоланки, у кишига, яна у кишига яқин минг кишига омонлик тортиқ қилинди.

Демак, Ватанни яхши кўриш кеча пайдо бўлган янги тушунча эмас. Гулханга ўтин ташлаб турилмаса, у ўчиб қолгани сингари ватанпарварлик туйғусини ҳам мудом оловлантирибтуриш керак экан-да, шекилли.

4. Шукур Холмирзаевнинг «Сўнгги бекат» романи юрт ихлосмандларининг эсидадир.

Романда Алпомишев деган хўжалик раҳбари бўлади, у олий маълумотли, аммо гап-сўзларидан тарихий материализм, илмий коммунизм, илмий атеизм сингари фанлардан бутунлай бехабарлиги билиниб туради. Алпомишев... Бундан чиқди, отасининг оти ё бобосининг оти Алпомиш бўлган! Ҳатто бир марта кабинетида ёлғиз қолганда «ўкиз дарё гум экан!» деб достон айтиб юборади.

5. Алпомишевлар Ўзбекистонда кўп бўлгани билан ўзбек адабиётида Алпомишевдай одам йўқ, у янги одам эди. Адабиёт... меҳмонхонасида эса Алпомишев учун жой айтилмаган эди. Алпомишев маъмурлар олдидан бир-икки ўтди, сўнг томоқ қирди, сўнг, мен Алмпомишевман, шу ерда туришим керак, деди. Унга жой буюрилмаганини сўзсиз тушунтиришди — «Сўнгги бекат» шу тартибда йиғиштириб олинди.

6. Шаҳарлик катта рассомни «шпион» деб кун бўйи таъқиб қилган икки йигитчанинг аслида бу қилиғидан кулса ҳам бўлади. Аммо орадан чорак аср ўтганидан сўнг Ўзбекистон Президенти бизни огоҳликка даъват этди. Биринчи бўлиб бу хитобга ўша болалар жавоб бермаганмиди!

7. Ёзувчи минг йилни девор қилиб, унинг устига миниб ўтирган одамга ўхшайди: деворнинг у тарафи ҳам, бу тарафи

ҳам жамики тафсилотлари билан кўриниб туради ва энг муҳими, буларнинг ҳаммаси унинг пойида бўлади. Аммо, бу девор шу даражада баланд ва энлики, минг-минглаб одамлар унинг пойида куймаланиб, оламдан ўтиб кетадилар. Илоҳий қувват соҳибларигина бу мақомга эришадилар. Шунинг учун ҳам минг йилликдан минг йиликка жуда кам одамнинг номи ўтади: Плутарх, Суқрот, Петрарка, Яссавий, Фузулий, Румий, Навоий, Машраб... Ҳимматингиз қўзиб кетганда ҳам бу саноқни юздан, борингки, икки юздан ошириб бўлмайди. Ваҳоланки, бу йўлга кирганларнинг саноғи йўқ эди-ку!

8. Альберт Эйнштейн: «Ҳаракат қанча тезлашса, вақт шунча секинлашади!» дейди ва нисбийлик деб аталадиган бу машҳур назариясини унинг ўзи ҳам тушунарли қилиб тушунтириб беролмайди. Қиссадан ҳисса шуки, башарти вақтга Қуёш Султонлик қилар экан, Қуёш қанчалик ўз йўлида қатъий ва барқарор бўлмасин, унинг измида бўлган вақтнинг ўтмишини секинлаштириш мумкин... экан! Шу тариқа вақт табиат ҳодисасига айланади — моддийлашади. Моддийлашган унсурга эса Инсон ўз таъсирини ўтказиши мумкин! Энг муҳими, бу ҳақиқатни Эйнштейн яратгани йўқ, фақат... англатди, холос.

9. Вақтга ҳукмронлик қиладиган одамларнинг олдида Вақтнинг кўп ҳам қадри бўлмайди: Имом Термизий ҳазратларининг бир минг икки юз йиллигини тўй қилдик. Омон бўлсак, бундан ҳам катта тўйлар қилурмиз! Ўйлаб кўринг, ҳазрат элликка кирганларини, олтмишга кирганларини зиёфат билан нишонлаганми эдилар!

10. Мен айтаман: бир замонда туғилиб, шу замонда ўтиб кетган ёзувчилар бахтлидир. Шукур ака ҳеч қачон замон, сиёсат, давр ҳақида ёзмаган. У кишининг бош қаҳрамони — Инсон. Инсон эса ҳамма замонларда, ҳамма давлатларда, ҳатто ҳамма қитъа-ю оролларда бир хил туғилади. Ва шунинг учун ҳам Шукур Холмирзаевнинг асарлари ҳамма замонларда ҳамма учун қизиқ бўлиб қолаверади, чунки у кишининг ўзлари башорат қилганларидек... ўн саккизга кирмасдан бу дунёда яшаб бўлмайди-да!

11. Бундан йигирма-ўттиз йил илгари Шукур аканинг саккиз қаторли бир асарини ўқиган эдим: она ўғлини кўргани поезд билан шаҳарга келган. Ўғлимнинг уйқуси бўлинмасин, деб тонг отгунча ҳовлисининг остонасида ўтиради. Бемаҳалда келса, кўчада туриб қолмасин деб... ичкарида ўғил бедор дарвозанинг тақиллашини кутади.

12. Зотан, ўта умуминсоний фазилатларгина миллийлик мақомига эришишлари мумкин: илло, маърифатнинг чароғини мудом оловлантириб турадиган айни шу ҳақиқат ҳеч қачон завол топмагай!

2001 йил

ТУҒДОНАГА АЙЛАНГАН УМР

2023-08-09T08:34:19.754Z

Хидир Чоршанбиев

Устоз Шукур Холмирзаевнинг таваллуд куни арафаси. Унинг устозу шогирдлари, мухлислари тўпландик. Мақсад — устозни хотирлаш, руҳини шод қилиш. Қаерда ўтказамиз? Биримиз туғилган хонадонида десак, бошқамиз ўқиган мактабида дедик. Бойсун Чорчинори тагида дегувчилар ҳам бўлди. Ахири Шукур аканинг табиат қўйнида бўлишни яхши кўриши асос бўлиб, тадбирни устоз ҳар сафар келганида суҳбат қургич арча тагидаги Кийиккўз булоғида ўтказдик...

Зовбошидаги Қоплондара. Тоғ кийиги кўзларини эслатувчи Кийиккўз булоғи. Булоқ суви тиниқ ва ширин. Суви нишабликка оқса-да, ерни ювиб кетмаган. Булоқ бошида катта арча. Арча тагида устоз Шукур ака бошчилигида қурилган супа...

Хотира суҳбатида ҳамма устознинг ибратли хислатлари ҳақида гапирди. Устоз ҳеч қачон бировнинг ишига, лавозим — мартаба эгаллашига аралашмаган. Ўзи-да каттароқ мансабни кўзламаган. Дилида бор гапни мартаба, бойлигидан қатъи назар юзига айтган. Суҳбат давомида устознинг хушомадни билмаган инсонлиги такрор-такрор эсланди. У киши, доно, билимли, яхши ҳунари бор одам хушомадни билмайди, лавозимга қизиқмайди, дегич эди.

* * *

Бойсун тоғлари орасида янги ташкил бўлган давлат хўжалигида ишлар эдим. Устоз шу хўжаликда меҳмон бўлганларида яқиндан танишганман. Мен ўйлагандек башанг кийинмаган, лекин кийимлари қоматига жуда ярашган, димоғдор шаҳарлик эмас, Бойсун қўнғиротчасида сўзлашадиган одлий инсон... Олдинроқ яқиндан танишмаганимдан суҳбат давомида афсусланганман.

Шукур ака ўша пайтлари хўжаликда бўлиб «Йўловчи» романини оққа кўчира бошлаган эди. Гумматак сой бўйидаги дала ҳовлида танҳо туриб ёзардилар. Ҳатто яқинлари билан ҳам бир кунда бир марта, фақат кечқурун суҳбатлашишга рухсат бериларди. Таомларни ҳам ўзлари тайёрлагич эди.

Бир куни суҳбат орасида «Хидир, ёзганларингни кўрсатмайсанми?» деб қолдилар. Ўша кезлари «Отлар», «Қушлар», «Кийиклар» лавҳаларини ёзиб юрган эдим. Эртаси куни қўлда ёзган қораламаларимни кўрсатдим. «Қушлар» туркум лавҳалардаги «Она меҳри» лавҳасини ўқиб чиқиб, «Хидиржон, тўғри йўл топибсан, лавозиминг вақтинча, кўпроқ ёзавер, аммо партияни қўшма. Партия вақтинча, ўтиб кетади, ишонма», дедилар. Мени мисоли электр токи урди. Наҳотки, шундай катта ёзувчи партияга ишонмайди, деб ўйладим. Лекин шундан сўнг устозни кўпроқ эшитадиган бўлдим. Қадриятлар, ўтмиш, тил ҳақида жуда кўп нарса билмаслигимни англадим.

Бир куни «Хидирбой, ойнанайин, кийиклар, бургутлар, тоғ мўмиёси ҳақида ёзибсан. Жойлашган жойларини аниқ ёзмагин», дедилар. Мен ҳайрон бўлдим. Бу ўгитлар мағзини кейинроқ тушундим.

Устознинг «Хидирбой, ойнанайин сендан. Ёзаётганда ўзимизнинг қадимий атамаларимизни ўзгартирмай ёз», деган гаплари ҳеч эсимдан чиқмайди. Мана, ёввойи чўчқа дейишарди. Боболар суҳбатида у қора кийик, эркагини — тўнғиз қобони, урғочиси — тўнғиз мегажини, янги туғилган боласини — чурпа дейилса, қўйлар ҳақида «қўй, совлиқ, тусоқ, шишак, чори, панжи, монғи», дейишарди. Эчкилар ҳақида бўлса, эчки, така, сарка, чибич, кўсам сарка, монғи сарка, шанғи сарка ва ҳоказо шунга ўхшаш қадимий атамаларни мисол келтирган эди.

Адиб «Тоғларга қор тушди» эссесини ёзиб, собиқ «Қўрғонча» давлат хўжалиги ҳақидаги тарихий воқеани абадийлаш-тирди. Эсседа менинг ёзган лавҳаларим ва ўзим ҳақимда фикрлар айтган бўлсалар, «Қуёш-ку, фалакда кезиб юрибди» эссесида Мисир образида ҳам каминанинг фаолияти ҳақида ёзади.

* * *

Устознинг олтмиш йиллик юбилейи шодиёнасига туман номидан катнашиш менга насиб қилганди. Шунда мен Шукур Холмирзаев ҳақида бир ўхшатиш айтган эдим. Бойсунда Омонхона деган жой бор. Унинг мўъжизакор хусусиятларини қаламда элимизнинг ардоқли шоири Абдулла Орипов, мўйқаламда эса Рўзи Чориев тасвирламаса, бу менинг қўлимдан келадиган иш эмас. Шу муқаддас булоқ бошида катта тошкамар бор. Тошкамар усти қора яхлит тошдан иборат. Уни замонавий пармалагич теша оладими — йўқ, билмадим. Лекин шу қора тошни тешиб бир туп мўъжизали туғдона дарахти ўсади. Туғдона дарахти ёз иссиқ келадими, қиш жуда совуқ келадими, ҳар баҳорда гуллайди, мева беради. Мен Шукур ака ҳаёти ва ижодини шу мўъжизали туғдона дарахтига ўхшатаман.

Ҳозиргидек эсимда. Устоз охирги сафар Бойсунга келганларида мени излаган экан. Қариндошлари ҳам йиғилишган эди. Қучоқ очиб саломлашдик.

- Ойнанайин, Хидирбой. Энамнинг қабрини атайлаб зиёрат қилгани келдим. Яна келоламанми — келолмайманми билмайман, - деб қолдилар.

- Э, қўйинг, бунақа гапларни, ҳали жуда кўп келасиз. Тоққа чиқамиз. Қоплондарадаги гулхан ёққан камарингизни кўрамиз. Бугунги келишингизга бошқа сабаблари борга ўхшайди-ку, - дедим.

- Ҳа. Бошқа сабаб ҳам бор! Менинг ижодий фаолиятимни кино қилишга ҳукумат пул ажратибди. Хурсанд бўлганимдан киночиларни ҳам олиб келавердим. Ёзган эсселаримни жамлаб китоб қилиш ниятим ҳам бор. Буни биласиз, — деди.

Устоз расмга тушишни кўп ҳам хуш кўрмасди. Шу куни қариндошлар даврасида, устозлару шогирдлари, мухлислари билан кўп-кўп расмга тушди. Ҳазрат Султон Валий мақбарасини зиёрат қилди. Муқаддас Омонхона булоғи, катта қоратошли камар ва устида ўсган мўъжизали туғдона дарахти ҳақида қизғин, ҳайратланарли суҳбат бўлди.

Бизнинг устоз билан сўнгги учрашувимиз кинотасмага муҳрланаётганлигини ўшанда билмаган эканман. Ҳар гал устознинг таваллуд куни арафасида шогирдлари йиғилишиб, Устоз билан кўпроқ суҳбат қилмаганимиздан, бу дунёнинг ғанимат эканлигидан қалбимда аллақандай оғриқли туйғулар кечади.

Устознинг фоний дунёни ташлаб кетганига мана бир неча йиллар бўлаяпти. Лекин ёзган асарлари билан бирга халқимиз хотирасида мангу яшайди.

2008 йил