Намоз Толипов

Харьковдан Тошкентга: 85 йил аввал уруш туфайли кўчирилган завод қандай қилиб йирик электротехника корхонасига айланди?

2026-10-17T08:20:42.462Z

Биласизми, бугун Ўзбекистон электротехника саноатида фаолият юритаётган «Ўзэлектроаппарат–Электрощит» корхонасининг илк тарихи Иккинчи жаҳон урушига бориб тақалади?

85 йил муқаддам Харьковдан Тошкентга эвакуация қилинган оддий машинасозлик заводи кейинчалик бутун минтақанинг электротехника саноати ривожида муҳим ўрин эгаллаган йирик ишлаб чиқариш корхонасига айланди.

1941 йил. Уруш туфайли бошланган тарих

1941 йил кузи. Иккинчи жаҳон уруши давом этаётган, саноат корхоналарини хавфли ҳудудлардан мамлакатнинг шарқий қисмларига кўчириш ишлари олиб борилаётган эди.

Айнан шу даврда Харьков шаҳридаги «Электростанок» машинасозлик заводи ҳам Тошкентга эвакуация қилинди.

1941 йил 15 октябрь — корхона тарихидаги муҳим сана. Шу куни Тошкентда кўчириб келинган завод фаолияти йўлга қўйилди.

Уруш шароитида корхона ўз фаолиятини қисқа муддатда тиклаб, фронт эҳтиёжлари учун маҳсулот ишлаб чиқара бошлади. Заводда электр жиҳозлари, ҳарбий техникалар учун зарур бутловчи қисмлар ва бошқа маҳсулотлар тайёрланган.

Бу эса Ўзбекистоннинг ўша йилларда нафақат эвакуация қилинган аҳолини қабул қилган, балки ҳарбий саноат ишлаб чиқаришини давом эттириш учун муҳим ҳудудга айланганини ҳам кўрсатади.

1942 йил. Кутилмаган ишлаб чиқариш натижалари

Энг ҳайратланарли маълумотлардан бири заводнинг дастлабки йиллардаги ишлаб чиқариш кўрсаткичлари билан боғлиқ.

Корхонанинг расмий тарихий маълумотларига кўра, 1942 йилда ишлаб чиқариш режаси:

Биринчи чоракда — 182 фоиз;
Иккинчи чоракда — 224 фоиз;
Учинчи чоракда — 312 фоиз;
Тўртинчи чоракда — 331 фоиз бажарилган.

Тасаввур қилинг: эвакуациядан кейин қисқа вақт ичида ўз фаолиятини тиклаган корхона йилнинг охирги чорагида режада белгиланган ҳажмдан 3,31 баравар кўп маҳсулот ишлаб чиқарган!

Бу кўрсаткичлар ўша даврда ишлаб чиқариш қувватларини сафарбар этиш ва ташкилотчилик ишлари қандай суръатда кечганини кўрсатади.

Василий Фёдорович Фетисов

Василий Фёдорович Фетисов — корхонанинг тарихий раҳбарларидан бири.

1946 йил. Икки завод — битта саноат корхонаси

Уруш тугагач ҳам корхона фаолияти тўхтаб қолмади.

1946 йилда «Электростанок» заводи «Юқори частотали токлар» заводи билан бирлаштирилди. Натижада «Тошкент электротехника заводи» ташкил этилди.

Бу ўзгариш корхонанинг кейинги ихтисослашуви ва электротехника маҳсулотларини саноат миқёсида ишлаб чиқаришида янги босқич бўлди.

1949 йил. Тошкентдаги завод иттифоқ миқёсидаги етакчи корхонага айланди

1949 йилда Тошкент электротехника заводи собиқ СССРда 10 ампердан 400 ампергача бўлган пакетли узгичлар ва алмашлаб улагичлар ишлаб чиқариш бўйича бош корхона мақомига эга бўлди.

Яъни уруш пайтида эвакуация қилинган корхона орадан саккиз йил ўтиб, электротехника маҳсулотларининг муайян турини ишлаб чиқаришда муҳим саноат марказига айланган эди.

1961–1965 йиллар. Ишлаб чиқариш қарийб 15 баравар ошди

1961 йилда Тошкент электротехника заводи ҳамкор корхона билан биргаликда дастлабки 620 та щит қурилмасини ишлаб чиқарди.

1965 йилга келиб бу кўрсаткич 9 169 тага етди.

Бошқача айтганда, атиги тўрт йил ичида ушбу турдаги қурилмалар ишлаб чиқариш қарийб 15 бараварга кўпайди.

1965 йилда корхона ҳузурида махсус конструкторлик-технологик бюро филиалининг ташкил этилиши эса саноат билан муҳандислик ишланмаларининг ўзаро уйғунлашувига хизмат қилди.

1970 йил. Тошкент маҳсулотлари 50 дан ортиқ давлатга экспорт қилинди

Корхонанинг тарихий маълумотларида қайд этилишича, 1970 йилга келиб Тошкент электротехника заводи маҳсулотлари халқаро бозорларга чиқиб, 50 дан ортиқ мамлакатга экспорт қилинган.

Бу факт корхона тарихидаги энг муҳим натижалардан биридир.

Чунки дастлаб фронт эҳтиёжлари учун маҳсулот ишлаб чиқарган завод кейинчалик халқаро бозорларга маҳсулот етказиб берадиган саноат корхонасига айланган.

1971 йилда эса корхона «Средазэлектроаппарат» илмий-ишлаб чиқариш бирлашмасининг бош корхонаси сифатида фаолият юрита бошлади.

85 йиллик тарих ва замонавий электротехника саноати

Кейинги ўн йилликларда корхона бир қатор ташкилий ва технологик ўзгаришларни бошдан кечирди.

2006 йилда «Ўзэлектроаппарат–Электрощит» номи билан фаолиятининг янги босқичи бошланди. 2008 йилда ишлаб чиқариш технологиялари кенг кўламда модернизация қилинди.

Бугунги кунда компания маълумотларига кўра, корхонада 1 200 нафардан ортиқ мутахассис фаолият юритади, 500 дан ортиқ йирик лойиҳа тажрибаси мавжуд. Корхона электр подстанциялари, тақсимлаш қурилмалари, бошқарув ва ҳимоя тизимлари каби маҳсулот ҳамда муҳандислик ечимларини таклиф қилади.

1941 йил 15 октябрдан 2026 йил 15 октябргача — 85 йил.

Бу тарих фақат битта заводнинг ташкил топиши ҳақида эмас. У Ўзбекистонда электротехника саноатининг шаклланиши, муҳандислик салоҳиятининг ривожланиши ва саноат анъаналарининг авлоддан-авлодга ўтиб келиши ҳақидаги тарихдир.

Бир вақтлар уруш сабаб Тошкентга кўчирилган завод бугун ўзининг 85 йиллик саноат меросини давом эттирмоқда.

АЙЛАНМА МАБЛАҒ УЧУН ИМТИЁЗЛИ КРЕДИТ: ҚАНДАЙ ИШЛАЙДИ?

2026-10-08T05:01:09.552Z

Президентнинг ПҚ–325-сон қарорига мувофиқ, корхоналарни айланма маблағ билан таъминлаш мақсадида тижорат банклари орқали имтиёзли кредитлар ажратилади.

Кредитнинг асосий шартлари қандай?

Корхона битта тадбиркорлик субъекти учун 5 млн АҚШ долларигача кредит олиши мумкин.

Кредит:

🔹 2 йилгача муддатга;
🔹 3 ойлик имтиёзли давр билан;
🔹 йиллик 6 фоиз ставкада берилади.

Ушбу 6 фоизнинг 2 фоизи банк маржаси ҳисобланади.

Энг муҳим имтиёзлардан бири — агар корхона кредит қарздорлигини биринчи йилнинг ўзида тўлиқ сўндирса, кредит фоизи йиллик 4 фоиз ставкада қайта ҳисоб-китоб қилинади. Бунда банк маржаси 1 фоизни ташкил этади.

Мисол: 1 млн доллар кредит олдингиз

Шартли равишда 1 млн АҚШ доллари кредитни бир йил давомида тўлиқ ишлатилган деб ҳисоблаймиз.

Оддий ставка бўйича:

1 000 000 × 6% = 60 000 АҚШ доллари

Яъни бир йиллик фоиз ҳисобида — 60 минг доллар.

Аммо корхона кредитни биринчи йилда тўлиқ сўндирса:

1 000 000 × 4% = 40 000 АҚШ доллари

Натижада:

60 000 – 40 000 = 20 000 АҚШ доллари тежалади.

Демак, кредитни биринчи йилда қайтариш имкониятига эга корхона учун амалда ставка 6 фоиздан 4 фоизга тушади.

5 млн доллар кредитда фарқ қанча?

Худди шу соддалаштирилган ҳисоб бўйича:

5 000 000 × 6% = 300 000 доллар

Агар биринчи йилда тўлиқ сўндирилса:

5 000 000 × 4% = 200 000 доллар

Фарқ:

100 000 АҚШ доллари.

Яъни кредитни биринчи йилда сўндириш корхонага фоиз харажатларини сезиларли камайтириш имконини беради.

Эслатма: бу мисоллар механизмни содда тушунтириш учун келтирилган. Амалда фоизлар кредит маблағидан фойдаланилган муддат, қолдиқ қарз ва банкнинг тўлов графиги асосида ҳисобланади.

ГАРОВ ЕТАРЛИ БЎЛМАСА-ЧИ?

Қарорда бу масала учун ҳам алоҳида енгиллик белгиланган.

Кредитнинг 50 фоизигача бўлган қисмига «Бизнесни кафолатлаш миллий компанияси» АЖ кафиллик бериши мумкин.

Бироқ кафиллик миқдори 20 млрд сўм эквивалентидан ошмайди.

Масалан, 1 млн доллар кредит олинса:

Кредитнинг 50 фоизи:

1 000 000 × 50% = 500 000 доллар.

Агар ушбу 500 минг доллар эквиваленти 20 млрд сўмлик лимитдан ошмаса, шу қисмга миллий кафолат компанияси кафиллиги қўлланиши мумкин.

Қолган:

500 000 долларлик қисми учун корхона ўз таъминотини тақдим этади.

Бу таъминот қуйидагилардан иборат бўлиши мумкин:

🔹 ликвидли мол-мулк;
🔹 суғурта полиси;
🔹 экспорт шартномаси ва келгусидаги тушумларга талаб ҳуқуқи;
🔹 бошқа мақбул таъминот турлари.

Катта кредитда кафиллик қандай ҳисобланади?

Масалан, корхона 5 млн доллар кредит олса, унинг 50 фоизи:

5 000 000 × 50% = 2 500 000 доллар.

Лекин бу ерда кафиллик автоматик равишда 2,5 млн доллар бўлмайди.

Чунки қарорда яна бир чеклов бор — кафиллик 20 млрд сўм эквивалентидан ошмаслиги керак.

Шунинг учун формула қуйидагича:

Кафиллик = кредитнинг 50 фоизи, аммо кўпи билан 20 млрд сўм.

20 млрд сўмдан ортиқ қисми учун корхона қўшимча таъминот кўрсатиши керак бўлади.

БУ МЕХАНИЗМ КОРХОНАГА НИМА БЕРАДИ?

Содда қилиб айтганда, механизмнинг учта асосий афзаллиги бор:

Биринчидан, корхона айланма маблағ учун бозор кредитларига нисбатан қулай шартларда — йиллик 6 фоиздан маблағ жалб қилади.

Иккинчидан, кредитни биринчи йилда қайтариш имкони бўлса, ставка 4 фоизга қайта ҳисобланади ва корхонанинг фоиз харажати камаяди.

Учинчидан, корхонада кредитнинг бутун суммасига етарли гаров бўлмаса, кредитнинг бир қисми учун давлат механизми орқали кафиллик олиш имконияти мавжуд.

Қисқача:

💰 Кредит: 5 млн АҚШ долларигача
📅 Муддат: 2 йилгача
⏳ Имтиёзли давр: 3 ой
📉 Ставка: йиллик 6%
⚡ 1-йилда сўндирилса: 4%га қайта ҳисобланади
🛡 Кафиллик: кредитнинг 50%игача, аммо 20 млрд сўмдан ошмайди

Бу механизм корхоналарга айланма маблағни арзонроқ жалб қилиш, гаров юкини енгиллаштириш ва кредитни тезроқ қайтарган тақдирда фоиз харажатларини камайтириш имконини беради.

КРЕДИТ ОЛМОҚЧИМИСИЗ?

2026-10-06T12:14:40.284Z

Кредит фоизини тўлаш бизнесингизга оғирлик қиляптими?

КРЕДИТ ФОИЗИНИНГ БИР ҚИСМИ ДАВЛАТ ТОМОНИДАН ҚОПЛАБ БЕРИЛАДИ — БУ ҚАНДАЙ ИШЛАЙДИ?

2026–2028 йилларда электротехника саноатида инвестиция лойиҳаларини амалга ошираётган тадбиркорларга тижорат банкларидан олинган кредитлар бўйича фоиз харажатларининг бир қисми компенсация қилиб берилади.

Энг муҳими — кредитнинг умумий миқдори қанча бўлишидан қатъи назар, компенсация кредитнинг 20 миллиард сўмгача бўлган қисмига татбиқ этилади.

Оддий мисолларда кўриб чиқамиз.

1-МИСОЛ. 1,5 МЛН ДОЛЛАРЛИК КРЕДИТ

Фараз қилайлик, электротехника корхонаси янги ишлаб чиқариш линиясини ташкил этиш учун банкдан 1,5 миллион АҚШ доллари кредит олди.

Бугунги курс бўйича бу тахминан:

1 500 000 × 11 778 сўм = 17,7 миллиард сўм.

Демак, кредит миқдори 20 миллиард сўмлик лимитдан ошмагани учун 1,5 миллион долларлик кредитнинг тўлиқ қисми компенсация механизмига тушади.

Фараз қилайлик, банк ушбу валютали кредитни йиллик 10% ставкада берди.

Бир йиллик фоиз харажати:

1 500 000 доллар × 10% = 150 000 доллар.

Қарорга кўра, хорижий валютадаги кредит бўйича 6%дан юқори қисми, лекин кўпи билан 5 фоиз пункт компенсация қилинади.

10% – 6% = 4% компенсация

Демак:

1 500 000 × 4% = 60 000 доллар

миқдоридаги бир йиллик фоиз харажати компенсация қилиниши мумкин.

Натижада:

Банк фоизи — 10%
Компенсация — 4%
Тадбиркор зиммасида қолади — 6%

Яъни тадбиркорнинг 150 минг долларлик йиллик фоиз харажатининг тахминан 60 минг доллари қоплаб берилади, тадбиркор эса 90 минг доллар фоиз харажатини ўзи тўлайди.

Агар кредит қолдиғи ўзгармаган деб шартли ҳисобласак, икки йилда компенсация миқдори 120 минг долларгача етиши мумкин.

2-МИСОЛ. АГАР КРЕДИТ 3 МИЛЛИОН ДОЛЛАР БЎЛСА-ЧИ?

Фараз қилайлик, лойиҳа учун 3 миллион доллар кредит олинди.

Бугунги курс бўйича:

3 000 000 × 11 778 сўм ≈ 35,3 миллиард сўм.

Лекин қарорда компенсация қилинадиган кредит қисми 20 миллиард сўм билан чекланган.

20 миллиард сўм бугунги курс бўйича тахминан 1,7 миллион долларга тенг.

Шунинг учун 3 миллион долларлик кредитнинг:

тахминан 1,7 миллион доллар қисмига — компенсация берилади;
қолган 1,3 миллион доллар қисмига — компенсация берилмайди.

Масалан, кредит ставкаси йиллик 10% бўлса, компенсация 4 фоиз пунктни ташкил этади.

Компенсация:

1,7 млн доллар × 4% ≈ 68 минг доллар бир йилда.

Яъни корхона 3 миллион доллар кредит олган бўлса ҳам, давлат томонидан бериладиган компенсация 20 миллиард сўм эквивалентидаги кредит қисми ҳисобидан аниқланади.

3-МИСОЛ. КРЕДИТ МИЛЛИЙ ВАЛЮТАДА БЎЛСА

Фараз қилайлик, корхона 20 миллиард сўм кредитни йиллик 24% ставкада олди.

Ҳозир Марказий банкнинг асосий ставкаси — 14%.

Қарорга мувофиқ, компенсация асосий ставкадан 4 фоиз пункт юқори даражадан ошган қисм учун берилади.

Яъни:

14% + 4% = 18%

Банк кредити — 24%

24% – 18% = 6% компенсация

Шунда 20 миллиард сўм кредит учун бир йиллик умумий фоиз харажати:

20 млрд × 24% = 4,8 млрд сўм.

Шундан компенсация:

20 млрд × 6% = 1,2 млрд сўм.

Тадбиркор зиммасида:

4,8 млрд – 1,2 млрд = 3,6 млрд сўм

қолади.

Яъни амалда кредитнинг 24 фоизлик ставкасидан 6 фоиз пункти компенсация қилиниб, тадбиркор учун фоиз юки 18% даражасига тушади.

Агар банк кредити 28% бўлса:

28% – 18% = 10%

Бу қарорда белгиланган энг юқори компенсация миқдори ҳисобланади.

20 миллиард сўм кредит учун бир йилда:

20 млрд × 10% = 2 млрд сўмгача

фоиз харажати компенсация қилиниши мумкин.

«2+1» ТАМОЙИЛИ НИМАНИ АНГЛАТАДИ?

Компенсация дастлаб 2 йил давомида берилади.

Учинчи йилда ҳам компенсация олиш учун битта асосий шарт бор:

корхонанинг маҳсулот ёки хизматларни сотишдан тушган йиллик тушуми аввалги йилнинг мос даврига нисбатан камида 15%га ошиши керак.

Масалан:

корхонанинг тушуми аввалги йили 10 млрд сўм бўлган бўлса, кейинги йилда у камида:

10 млрд + 15% = 11,5 млрд сўм

бўлиши керак.

Шунда корхона компенсациядан учинчи йилда ҳам фойдаланиши мумкин.

ҚИСҚАЧА АЙТГАНДА

Тадбиркор электротехника соҳасида инвестиция лойиҳаси учун кредит олади. Давлат кредитнинг 20 миллиард сўмгача бўлган қисми бўйича фоиз харажатларининг муайян қисмини қоплаб беради.

Хорижий валютада кредит олинса — тадбиркор учун ставка амалда 6%гача туширилиши мумкин, компенсация эса кўпи билан 5 фоиз пункт бўлади.

Миллий валютада эса компенсация Марказий банк асосий ставкаси + 4 фоиз пунктдан юқори қисмга, кўпи билан 10 фоиз пункт миқдорида берилади.

Компенсация биринчи икки йилда берилади. Агар корхона тушумини камида 15%га оширса, имтиёз учинчи йилда ҳам давом этади.

Демак, механизмнинг асосий мақсади — янги инвестиция қилаётган электротехника корхоналарининг кредит фоизи юкини камайтириш ва лойиҳаларни молиялаштиришни енгиллаштириш.

Эслатма: юқоридаги ҳисоб-китоблар механизмни содда тушунтириш учун шартли мисол сифатида келтирилди. Амалда компенсация миқдори кредит қолдиғи, тўлов графиги, амалдаги валюта курси ва банк шартларига қараб ўзгаради.

Янги электротехника лойиҳаларига 3 йил давомида тезлаштирилган амортизация: бу корхонага нима беради?

2026-09-22T12:33:17.764Z

Ўзбекистонда электротехника саноатидаги янги инвестиция лойиҳалари учун Президентнинг ПҚ-325-сон қарори асосида 3 йиллик тезлаштирилган амортизация жорий этилди. Ушбу механизм корхоналарга ишлаб чиқариш бинолари ва технологик ускуналар қийматини одатий муддатга нисбатан тезроқ харажатларга ўтказиш имконини бериб, дастлабки даврдаги молиявий юкни енгиллаштиради.

Хўш, “тезлаштирилган амортизация” ўзи нима ва бу тадбиркорга қандай фойда беради? Амортизация нима?

Оддий қилиб айтганда, корхона янги бино ёки ускуна сотиб олганда, унинг қиймати бир вақтнинг ўзида харажатга ёзиб юборилмайди. Ушбу қиймат белгиланган тартибда маълум давр давомида босқичма-босқич харажатларга ўтказилади. Ана шу жараён амортизация дейилади.

Масалан, корхона янги ишлаб чиқариш линиясини сотиб олди. Ускуна корхонага бир неча йил хизмат қилади. Шунинг учун унинг қиймати ҳам тегишли давр мобайнида амортизация қилинади.

Тезлаштирилган амортизация эса ушбу қийматни белгиланган одатий муддатга нисбатан тезроқ харажатларга ўтказиш имконини беради. ПҚ-325 айнан электротехника саноатидаги тегишли янги инвестиция лойиҳалари учун 3 йил давомида шундай тезлаштирилган амортизация қилиш ҳуқуқини беради.

Корхонага қандай фойдаси бор?

Бу имтиёзнинг асосий аҳамияти — корхона янги ишлаб чиқаришга катта маблағ киритган дастлабки даврда унинг харажатларини тезроқ ҳисобга олиш имкониятидир.
Яъни корхона:

инвестиция қилади → янги бино ёки ускуна ишга тушади → тезлаштирилган амортизация қўлланади → харажатлар тезроқ ҳисобга олинади.
Натижада корхонанинг дастлабки йиллардаги молиявий юкини бошқариш ва пул оқимини режалаштириш имконияти яхшиланади.

Келинг, оддий мисолда кўрамиз.

Тасаввур қилайлик, электротехника корхонаси янги ишлаб чиқариш лойиҳасини амалга оширди.

Корхона 3 млрд сўмлик технологик ускуна сотиб олди ва ушбу ускуна янги лойиҳа доирасида фойдаланишга қабул қилинди.

ПҚ-325нинг 6-бандида белгиланган шартларга мос келадиган бўлса, корхона ушбу ускунани фойдаланишга қабул қилинган санадан бошлаб 3 йил давомида тезлаштирилган амортизация қилиш ҳуқуқига эга.

Бу нимани англатади?

Ускунанинг қийматини амортизация орқали харажатларга тезроқ ўтказиш имконияти пайдо бўлади. Натижада корхона янги ишлаб чиқаришни йўлга қўйишнинг дастлабки босқичида ўзининг харажатлари ва пул оқимини самаралироқ режалаштириши мумкин.

Бу ерда бир муҳим нуқтани ажратиб кўрсатиш керак: 3 млрд сўм автоматик равишда “ ҳар йили 1 млрд сўмдан” амортизация қилинади деган қоида йўқ.

Нега бу муҳим?

Электротехника саноатида янги ишлаб чиқариш линиясини ташкил этиш катта бошланғич инвестицияни талаб қилади. Ускуналар, ишлаб чиқариш бинолари ва технологик линияларга сарфланган маблағ корхона фаолиятининг дастлабки босқичида катта молиявий юк бўлиши мумкин.

ПҚ-325даги ушбу механизм эса инвестициянинг айнан дастлабки даврида амортизация харажатларини тезлаштириш имконини яратади.

Бу, ўз навбатида, янги қувватларни ишга тушириш, замонавий технологияларни жорий этиш ва ишлаб чиқаришни кенгайтираётган корхоналар учун молиявий режалаштиришда қўшимча имконият беради.

Кимлар бундан фойдаланиши мумкин?

Бу имконият барча корхоналарнинг исталган эски ускуналарига автоматик равишда татбиқ этилмайди.

ПҚ-325нинг 6-бандига кўра, гап:

инвестиция дастури доирасида амалга оширилган; электротехника саноати йўналишидаги янги лойиҳалар; фойдаланишга қабул қилинган; ушбу лойиҳалардаги ишлаб чиқариш бинолари ва технологик ускуналар ҳақида бормоқда.

Хулоса
ПҚ-325нинг 6-банди электротехника саноатига инвестиция киритаётган тадбиркорлар учун яна бир молиявий механизмни яратмоқда.
Янги лойиҳа → янги бино ва ускуна → фойдаланишга қабул қилиш → 3 йил давомида тезлаштирилган амортизация ҳуқуқи.

Бу механизмнинг моҳияти — инвестиция қийматини амортизация орқали тезроқ харажатларга ўтказиш имконини бериш ва шу орқали корхонанинг дастлабки даврдаги молиявий режалаштиришини енгиллаштиришдир.

ПҚ–325: КРЕДИТ ФОИЗИНИНГ БИР ҚИСМИ ҚОПЛАБ БЕРИЛАДИ

2026-09-22T05:20:45.826Z

Электротехника соҳасида янги инвестиция лойиҳасини амалга ошираётган тадбиркорлар учун кредит юкини енгиллаштирувчи янги механизм жорий этилди.

Президентнинг ПҚ–325-сон қарорига мувофиқ, 2026–2028 йилларда электротехника саноатида амалга ошириладиган инвестиция лойиҳалари учун тижорат банкларидан олинган кредитлар бўйича фоиз харажатларининг бир қисми компенсация қилинади.

Энг муҳими, бу имкониятдан тадбиркорнинг барқарорлик рейтинги ёки қайси ҳудудда фаолият юритаётганидан қатъи назар, барча тоифадаги тадбиркорлик субъектлари фойдаланиши мумкин.

Қанча кредитга компенсация берилади?

Кредит миқдори катта бўлиши мумкин. Аммо компенсация кредитнинг 20 миллиард сўм эквивалентидан ошмаган қисми учун ҳисобланади.

Масалан, корхона инвестиция лойиҳаси учун 30 млрд сўм кредит олди. Компенсация 30 млрд сўмнинг ҳаммасига эмас, балки унинг 20 млрд сўмлик қисмигача ҳисобланади.

Миллий валютадаги кредит қандай қопланади?

Миллий валютадаги кредит фоизи Марказий банк асосий ставкасининг икки бараваридан юқори бўлмаслиги керак.

Ҳозирги кунда Марказий банкнинг асосий ставкаси 14 фоиз. Демак, амалдаги ставка сақланиб турган шароитда кредит ставкаси 28 фоиздан юқори бўлмаслиги керак. Компенсация асосий ставкадан 4 фоиз пункт юқори чегарадан ортиқ қисми учун берилади ва компенсация миқдори 10 фоиз пунктдан ошмайди.

Оддий мисол:

Марказий банк асосий ставкаси — 14%.

14% + 4% = 18%.

Агар корхона банкдан йиллик 24 фоизли кредит олса:

24% − 18% = 6 фоиз пункт.

Демак, белгиланган шартлар доирасида кредит фоизининг 6 фоиз пунктлик қисми компенсация қилинади.

Яна бир мисол: кредит ставкаси 28% бўлса:

28% − 18% = 10 фоиз пункт.

Бу ҳолатда 10 фоиз пункт компенсация қилинади, яъни қарорда белгиланган энг юқори компенсация миқдори қўлланади.

Хорижий валютадаги кредитларда-чи?

Хорижий валютада олинган кредит бўйича фоиз ставкасининг 6 фоиздан юқори қисми компенсация қилинади. Лекин компенсация 5 фоиз пунктдан ошмайди.

Масалан:

Кредит ставкаси — 10%.

10% − 6% = 4 фоиз пункт.

Демак, 4 фоиз пункт компенсация қилинади.

Агар кредит ставкаси 12% бўлса, фарқ 6 фоиз пунктни ташкил этади. Лекин белгиланган чеклов сабабли компенсация кўпи билан 5 фоиз пункт бўлади.

“2+1” ТАМОЙИЛИ НИМА?

Компенсация дастлаб 2 йил давомида берилади.

Учинчи йилда ҳам компенсация олиш учун корхона ўз фаолиятида ўсиш кўрсатиши керак. Яъни маҳсулот ёки хизматларни сотишдан тушган тушум аввалги йилнинг мос даврига нисбатан камида 15 фоизга ошиши лозим.

Масалан, корхонанинг тушуми аввалги йилда 100 млрд сўм бўлган бўлса, кейинги даврда у камида 115 млрд сўмга етиши керак.

Шунда кредит фоизининг белгиланган қисми учинчи йилда ҳам компенсация қилинади.

Қисқача айтганда: тадбиркор инвестиция киритади, банк кредити олади, белгиланган шартларга мос келган фоиз харажатининг бир қисми қоплаб берилади. Дастлабки икки йилда компенсация тақдим этилади, бизнес камида 15 фоиз ўсиш кўрсатса — қўллаб-қувватлаш учинчи йилда ҳам давом этади.

Изоҳ: бу ерда 14%лик асосий ставка — 2026 йил 16 сентябрдаги амалдаги кўрсаткич; кейинчалик Марказий банк ставкани ўзгартирса, миллий валютадаги мисолдаги ҳисоб-китоб ҳам шунга мос ўзгаради.

37 кунлик эшелон: фронтдан кабелгача: «Ўзкабель»нинг уруш йилларидаги тарихи

2026-09-05T11:16:08.040Z

Бугун Марказий Осиё кабель саноатининг йирик корхоналаридан бири сифатида танилган «Ўзкабель» тарихининг энг муҳим саҳифалари 1941 йилнинг оғир кузига бориб тақалади. Корхона оддий саноат лойиҳаси сифатида эмас, балки уруш шароитида фронт учун зарур маҳсулотларни ишлаб чиқариш мақсадида минглаб километр масофага кўчирилган завод негизида шаклланган.

Унинг тарихи — станоклар ортилган эшелонлар, узоқ ва машаққатли йўл, янги жойда деярли нолдан йўлга қўйилган ишлаб чиқариш ва қисқа вақт ичида фронтга юборилган юзлаб километр симлар тарихидир.

1941 йил. Заводни сақлаб қолиш учун — Шарққа

1941 йил кузига келиб фронт СССРнинг марказий саноат ҳудудларига яқинлашиб борди. Владимир вилоятининг Кольчугино шаҳрида жойлашган «Электрокабель» заводи ҳам стратегик аҳамиятга эга корхоналардан эди.

Октябрь ойида заводни эвакуация қилиш тўғрисида қарор қабул қилинди. Кабель ишлаб чиқариш ва сим тортиш ускуналарининг асосий қисми Тошкентга, бошқа цех ва технологияларнинг бир қисми эса Краснокамск ва Каменск-Уральский каби шаҳарларга жўнатилди. Манбаларда Кольчугино заводларининг эвакуацияси 16 октябрдан бошлангани, станоклар кечаю кундуз демонтаж қилиниб, тўғридан-тўғри темир йўл платформаларига ортилгани қайд этилган.

Бу оддий кўчиш эмас эди. Янги манзилга фақат станокларни эмас, балки амалда бутун бир ишлаб чиқариш тизимини — технология, мутахассислар ва ишлаб чиқариш маданиятини олиб бориш керак эди.

Архив маълумотларига асосланган саноат тарихига оид манбада заводнинг асосий қисми таркибида 567 та ускуна бирлиги Тошкентга эвакуация қилингани кўрсатилади. Улар Тошкент темир йўлининг Чирчиқ-Горная станциясида қурилаётган «Заготзерно» базаси ҳудудига жойлаштирилган.

Яъни кабель заводи учун аввалдан тайёр, барча шароитга эга махсус саноат мажмуаси кутиб турмаган. Мавжуд ҳудуд ва иншоотларни ишлаб чиқариш талабларига мослаштириш, оғир ускуналарни ўрнатиш, электр таъминотини ташкил этиш ва технологик занжирни қайта тиклаш лозим эди.

37 кунлик йўл

«Ўзкабель» тарихидаги энг таъсирли фактлардан бири — биринчи завод эшелонининг Тошкентга етиб келиш тарихи.

Корхонанинг бўлажак директори Константин Сафонов ҳақидаги тарихий маълумотларда келтирилишича, завод ходимлари ва уларнинг оилалари бор-йўғи тўртта вагонда йўлга чиққан. Қолган вагонлар эса ишлаб чиқариш ускуналари ва ярим тайёр маҳсулотлар билан тўлдирилган эди.

1941 йил 22 ноябрда, 37 кунлик йўлдан сўнг, биринчи эшелон Тошкентга етиб келади.

Шу пайтдан бошлаб Кольчугинодаги завод тарихининг янги — Тошкент саҳифаси очилади.

Қизиғи, Сафонов эшелон Тошкентга етиб келишидан олдинроқ — 1941 йил 9 ноябрдаги буйруқ билан Тошкент кабель заводи директори этиб тайинланган эди. Демак, ҳали станоклар йўлда экан, янги корхонанинг раҳбарияти ва уни ишга тушириш вазифаси аллақачон белгилаб қўйилган.

Бир неча ойда — биринчи маҳсулот

Тинч даврда бундай кўламдаги заводни кўчириш, қуриш ва технологик жараёнларни созлаш йиллаб вақт талаб қилиши мумкин эди. Аммо уруш шароитида вақт йўқ эди.

Тошкентга келтирилган ускуналар тезкорлик билан монтаж қилинди.

1942 йил февралда завод биринчи маҳсулотини берди.

Бу — ҳарбий-дала алоқаси учун мўлжалланган ПТФ русумли 250 километр сим эди.

250 километр — Тошкентдан Самарқандгача бўлган масофага яқин кўрсаткич. Яъни янги жойда иш бошлаган корхона биринчи партиянинг ўзидаёқ шунча узунликдаги ҳарбий алоқа симини тайёрлаган.

Бу маҳсулот фронтда телефон ва дала алоқасини таъминлаш учун зарур эди. Уруш шароитида қўмондонлик пунктлари, ҳарбий қисмлар ва позициялар ўртасидаги барқарор алоқа жанг майдонида ҳал қилувчи аҳамият касб этган.

Танк, самолёт ва прожекторлар учун кабеллар

Тошкент кабель заводининг вазифаси фақат битта турдаги сим ишлаб чиқариш билан чекланмаган.

1941 йил декабрдаёқ корхонада танклар, самолётлар ва прожекторлар учун шлангли кабеллар, шунингдек турли хил сим ва кабелларни ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш вазифаси белгиланган.

Архив маълумотларида завод маҳсулотлари қаторида:

ҳарбий-дала алоқа симлари;
яланғоч симлар;
монтаж симлари;
ўрам симлари;
куч кабеллари;
зирҳланган кабеллар;
телефон кабеллари;
денгиз шароитида ишлатиладиган кабеллар каби маҳсулотлар қайд этилган.

1942 йил баҳорида Тошкентда ишлаб чиқарилган дастлабки куч ва назорат кабеллари, кейинроқ турли турдаги мис ўрам симлари тайёрлана бошлади. 1943 йил бошига келиб эса монтаж симлари ва ёритиш шнурларини ишлаб чиқариш ҳам ўзлаштирилди.

Шу тариқа Тошкентда ташкил этилган завод қисқа вақт ичида оддий сим ишлаб чиқарувчи цехдан фронт ва саноат учун кенг турдаги кабель маҳсулотларини етказиб берувчи корхонага айланди.

Заводнинг ўзи ҳам бошқа заводга ускуна берган

«Ўзкабель» тарихида яна бир қизиқ воқеа мавжуд.

Тошкентга келтирилаётган завод ҳали тўлиқ ишга тушмасидан туриб, 1941 йил декабрда унинг резина тайёрлаш, изоляциялаш ва ўраш ускуналарининг 50 фоизини Куйбишевга юбориш вазифаси қўйилади.

Мақсад — у ерда ҳам резина изоляцияли симлар ишлаб чиқаришни ташкил этиш эди.

Яъни фронт эҳтиёжи шу даражада юқори бўлганки, эвакуация қилинган ва ўзи ҳали янги жойда тикланаётган завод ўз ускуналарининг бир қисмини бошқа саноат марказида янги ишлаб чиқариш ташкил этиш учун беришга мажбур бўлган.

1943 йил: янги вазифалар

Ишлаб чиқариш кенгайиши билан завод олдига янада мураккаб вазифалар қўйилди.

1942 йил сентябрда куч кабеллари цехини тўлиқ монтаж қилиш ва маҳсулот чиқаришни бошлаш, дала алоқаси учун махсус кабелларни ўзлаштириш вазифаси белгиланди.

1943 йилда эса заводда ППК-4 телефон кабели ишлаб чиқаришни ташкил этиш бўйича топшириқ берилган.

1944 йилнинг биринчи чораги учун заводга кабель ишлаб чиқаришда симни керакли диаметрга келтиришда ишлатиладиган махсус фильералар тайёрлаш режаси ҳам белгиланган: 150 та олмосли ва 3 мингта қаттиқ қотишмали фильера.

Бу факт Тошкентдаги корхона уруш йилларида фақат тайёр технология бўйича маҳсулот чиқариш билан чекланмай, кабель саноати учун зарур технологик воситаларни ҳам тайёрлаш даражасига етганини кўрсатади.

«Электрокабель»дан «Ташкенткабель»га

Тошкентда завод дастлаб Кольчугинодаги номи — «Электрокабель» номи билан ишини давом эттирган.

1942 йил март ойига оид ҳужжатларда эса корхона «Ташкенткабель» номи билан қайд этила бошлайди. Кейинчалик айнан шу корхона Ўзбекистон кабель саноатининг асосий таянчларидан бирига айланди.

Ўзбекистон Миллий энциклопедиясида ҳам Тошкент кабель заводи Кольчугино шаҳридаги кабель заводи негизида ташкил этилгани ва уруш йилларида ҳарбий-дала алоқаси учун симлар ишлаб чиқаргани қайд этилади.

Шу маънода, 1941 йил ноябрини Ўзбекистон кабель саноатининг муҳим тарихий нуқталаридан бири деб аташ мумкин.

Урушдан кейинги яна бир қизиқ саҳифа — японлар

«Ўзкабель» тарихи билан боғлиқ халқ орасида тарқалган қизиқ маълумотлардан бири — заводда японлар ишлагани ҳақидаги хотиралардир.

Бу воқеа заводнинг 1941–1942 йилларда ташкил этилишига эмас, урушдан кейинги даврга тааллуқли.

1945 йилдан кейин Ўзбекистонга япон интернирланганлари олиб келинган ва улар республикадаги турли саноат ҳамда қурилиш объектларида меҳнат қилган. Япон интернирланганлари тарихига бағишланган музей материалларида улар иштирок этган объектлар орасида Тошкент кабель заводи ҳам тилга олинади.

Шунинг учун баъзан учрайдиган «Ўзкабель заводини японлар қурган» деган фикр тарихий жиҳатдан аниқ эмас. Завод Тошкентда 1941 йил охирида ташкил этилиб, 1942 йил февралдаёқ маҳсулот чиқара бошлаган. Японлар эса 1945 йилдан кейинги даврда корхона ва унинг инфратузилмасидаги қурилиш ишларида иштирок этган.

Қизиқ фактлар

37 кун — биринчи завод эшелонининг Тошкентгача бўлган йўли.

4 та вагон — биринчи эшелонда завод мутахассислари, ишчилар ва уларнинг оилалари жойлашган вагонлар сони. Қолган вагонларда асосан ускуна ва ишлаб чиқариш материаллари бўлган.

567 та ускуна — архив маълумотларига кўра, Кольчугино заводининг Тошкентга эвакуация қилинган асосий қисмидаги ускуналар миқдори.

250 километр — 1942 йил февралда Тошкентда ишлаб чиқарилган ПТФ русумли биринчи ҳарбий-дала алоқа симлари партияси.

1942 йил февраль — заводнинг Тошкентда маҳсулот ишлаб чиқариши амалда бошланган давр.

Танклар, самолётлар ва прожекторлар — завод кабеллари мўлжалланган ҳарбий техникалар қаторига кирган.

1941 йил ноябрь — Ўзбекистон миллий энциклопедик манбаларида Тошкентдаги кабель заводининг ташкил топиш даври сифатида кўрсатилади.

Тошкентда бошланган янги тарих

«Ўзкабель»нинг уруш йилларидаги тарихи — бу фақат бир заводнинг кўчирилиши тарихи эмас.

1941 йил кузида минглаб километр йўл босиб Тошкентга етиб келган станоклар, муҳандислар ва ишчилар билан бирга Ўзбекистонга янги саноат технологияси ва катта ишлаб чиқариш тажрибаси ҳам кириб келди.

37 кунлик эшелон йўлидан кейин қисқа муддатда ишлаб чиқариш тикланди. 1942 йил февралда дастлабки 250 километр ҳарбий-дала сими тайёрланди. Орадан кўп ўтмай Тошкентда куч, назорат, телефон ва бошқа махсус кабеллар ишлаб чиқарила бошланди.

Урушнинг оғир шароитида барпо этилган ушбу ишлаб чиқариш базаси кейинчалик Ўзбекистонда бутун бошли кабель саноатининг ривожланишига замин яратди.

Бугунги «Ўзкабель» тарихи ана шу 1941 йил кузида Тошкентга йўл олган завод эшелонларидан бошланган эди.

Тарихий ҳужжатлар асосида Намоз Толипов тайёрлади.

ЖАНУБИЙ КОРЕЯДА ХАЛҚАРО МАЛАКА ОШИРИШ ДАСТУРИ УЧУН 20 НАФАР НОМЗОД САРАЛАБ ОЛИНАДИ

2026-08-08T11:08:50.006Z

Ўзбекистонда микроэлектроника ва яримўтказгичлар саноатини ривожлантириш, замонавий IC Design технологияларини олий таълим тизимига жорий этиш ҳамда мамлакатимизда Fabless йўналишида малакали кадрлар базасини шакллантириш мақсадида халқаро малака ошириш дастурига танлов эълон қилинади.

Дастур «Ўзэлтехсаноат» уюшмаси ва Корея Республикасининг «Meta on Tech» компанияси ҳамкорлигида, Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги билан ҳамкорликда амалга оширилади. «Ўзэлтехсаноат» уюшмаси номзодларни саралаш ва дастур натижадорлигини мувофиқлаштирувчи орган этиб белгиланган.

Дастур ҳақида

Саралаб олинган 20 нафар иштирокчи Корея Республикасининг Soongsil University ва Hoseo University олий таълим муассасаларида 2 ой давомида:

интеграл схемаларни лойиҳалаш — Integrated Circuit Design (IC Design);
яримўтказгич маҳсулотларини йиғиш, қадоқлаш ва синовдан ўтказиш — Assembly, Packaging and Testing (APT)

йўналишларида назарий ва амалий малака оширади.

Дастур Кореянинг миллий IC Design таълим дастурлари ва яримўтказгичлар соҳасидаги амалдаги ўқув-амалий тажрибаси асосида ташкил этилади.

20 нафар иштирокчининг кейинги йўналиши

Дастур натижасида иштирокчилар икки асосий йўналишга ажратилади:

10 нафар профессор-ўқитувчи — Ўзбекистон олий таълим муассасаларида микроэлектроника ва IC Design бўйича ўқув дастурларини такомиллаштиришга жалб этилади. Улар иштирокида университетлар учун замонавий, амалиётга йўналтирилган ўқув дастурлари ва модуллар ишлаб чиқилади.

10 нафар мутахассис — IC Design ва микроэлектроника соҳасида амалий фаолият олиб боришга тайёрланиб, Кореянинг етакчи Fabless компаниялари билан ҳамкорликда профессионал фаолият ва истиқболдаги қўшма лойиҳаларга йўналтирилади.

Fabless компания — микрочипларнинг архитектураси ва дизайнини ишлаб чиқишга ихтисослашган, аммо уларни ўз заводида ишлаб чиқармайдиган компания ҳисобланади. Тайёр дизайн махсус ишлаб чиқариш корхоналари — foundry заводларига берилади.

Кимлар иштирок этиши мумкин?

Танловда олий таълим муассасаларининг:

микроэлектроника;
электроника ва электротехника;
радиотехника;
телекоммуникациялар;
компьютер инженерияси;
ахборот технологиялари;
физика ва яримўтказгичлар технологиялари;
автоматлаштириш ва унга яқин техник йўналишлардаги

профессор-ўқитувчилари, битирувчи босқич талабалари/битирувчилари ва соҳавий мутахассислари иштирок этиши мумкин.

Номзодларга тавсия этиладиган асосий талаблар

Қуйидаги мезонлар танлов учун таклиф этилаётган саралаш шартлари ҳисобланади:

тегишли техник йўналиш бўйича базавий билимга эга бўлиш;
микроэлектроника, IC Design, электроника ёки яримўтказгичлар соҳасига қизиқиш ва касбий мақсадга эга бўлиш;
инглиз тилида ўқув материалларини тушуниш ва техник мулоқот қилиш имконияти;
Кореядаги интенсив назарий ва лаборатория машғулотларида тўлиқ иштирок этишга тайёр бўлиш;
дастурдан сўнг олган билим ва кўникмаларни Ўзбекистонда амалиётга жорий этиш;
профессор-ўқитувчилар учун — янги ўқув дастури, модуль ёки лаборатория машғулотларини ишлаб чиқишга тайёрлик;
битирувчилар ва мутахассислар учун — Fabless компанияларда ишлаш ва IC Design бўйича амалий фаолиятни давом эттиришга қизиқиш;
шахсий ривожланиш режасини тақдим этиш;
номзодни тавсия этаётган олий таълим муассасасининг кафолат хати мавжуд бўлиши.

Молиявий шартлар

Дастур иштирокчилари учун Корея Республикасида малака ошириш билан боғлиқ харажатлар тўлиқ молиялаштирилади.

Жумладан:

ўқиш ва лаборатория машғулотлари;
университет ётоқхонаси;
овқатланиш ва транспорт учун кундалик харажатлар;
суғурта ва маҳаллий транспорт;
виза расмийлаштириш;
Тошкент–Сеул–Тошкент йўналишидаги авиачипталар;
ўқув материаллари, таржима, махсус маърузалар ва ташрифлар

Танлов учун тақдим этиладиган ҳужжатлар

Номзоднинг анкета-маълумотномаси (CV);
паспорт нусхаси;
диплом ёки талабаликни тасдиқловчи ҳужжат;
иш жойи/ўқиш жойидан маълумотнома;
олий таълим муассасасининг тавсия ва кафолат хати;
шахсий ривожланиш режаси;
инглиз тилини билиш даражасини тасдиқловчи ҳужжат — мавжуд бўлса;
IC Design, микроэлектроника ёки тегишли соҳа бўйича амалга оширган ишлари, илмий мақолалари, лойиҳалари ёки портфолиоси — мавжуд бўлса.

Аризаларни қабул қилиш муддати: 2026 йил «14» августга қадар.
Мурожаат учун: Намоз Толипов
Электрон почта: info@uzeltexsanoat.uz
Телефон: +998 90 806 55 72

Ўз келажагингизни микроэлектроника ва яримўтказгичлар саноати билан боғлашга тайёр бўлсангиз — ушбу имконият сиз учун!

ФОТОН: УРУШДАН ТУҒИЛГАН САНОАТ

2026-08-03T14:58:55.406Z

Намоз Толипов

«Фотон» заводи Ўзбекистонга қачон ва қандай кўчирилган?

«Фотон» заводи урушдан кейин эмас, айнан Иккинчи жаҳон уруши йилларида — 1941 йилда Тошкентга кўчирилган.

Заводнинг асосини Москва вилоятининг Фрязино шаҳридаги №191 электровакуум асбоблари корхонаси ташкил этган. 1941 йилда фронт Москва томон яқинлашгач, корхонанинг бир қисми ускуналари, техник ҳужжатлари, хомашёси ва мутахассислари билан Тошкентга эвакуация қилинган.

Кўчириш жараёни қандай кечган?

1941 йил 29 ноябрда завод ходимлари, уларнинг оилалари, ускуналар ва материаллар ортилган биринчи эшелон Тошкентга етиб келган.

1941 йил 22 декабрь ҳолатига кўра:

30 вагон ускуна Тошкентга етиб келган;
120 вагон йўлда бўлган;
яна 40 вагон жўнатишга тайёрланган.

Демак, корхонани кўчириш учун камида 190 вагонлик логистика жараёни амалга оширилган.

Бу фақат станокларни кўчириш эмас эди. Тошкентга:

муҳандис ва технологлар;
ишчилар ва уларнинг оилалари;
ишлаб чиқариш ускуналари;
техник чизмалар ва оснасткалар;
материаллар ҳамда тайёр деталлар олиб келинган.

Қанча вақтда ишга туширилган?

Энг қизиқ жиҳати — завод жуда қисқа муддатда ишга туширилган.

Биринчи эшелон ноябрь охирида келган бўлса, 1942 йил февраль–март ойларидаёқ аввалдан олиб келинган деталлар асосида ҳарбий алоқа воситалари учун қабул қилувчи ва кучайтирувчи электрон лампалар тайёрлана бошланган.

1942 йил апрелда газогенератор цехи ишга тушган;
май ойида заводнинг ўзида биринчи махсус шиша олинган;
1942 йил 3 июлда Тошкентда ишлаб чиқарилган деталлардан тўлиқ йиғилган биринчи маҳсулот фронт учун жўнатилган.

Шунинг учун 3 июль 1942 йил «Фотон» заводининг Ўзбекистонда ташкил топган расмий санаси сифатида қабул қилинган.

Завод уруш вақтида нима ишлаб чиқарган?

Корхона дастлаб оддий маиший техника эмас, радиоалоқа ва радиолокация учун зарур бўлган электрон-вакуум асбобларини ишлаб чиқарган:

қабул қилувчи ва кучайтирувчи радиолампалар;
генератор лампалари;
кўп функцияли электрон лампалар;
радиолокация қурилмалари учун магнетронлар.

Бундай деталлар ҳарбий радиостанциялар, алоқа тизимлари ва радиолокация ускуналарининг ишлаши учун муҳим бўлган.

Қизиқ факт ва рақамлар

1. Вақтинча кўчирилган завод Тошкентда қолиб кетган

Дастлаб корхонани хавфсиз ҳудудда уруш даврида ишлатиш режалаштирилган. Аммо урушдан кейин заводни тўлиқ орқага қайтариш ўрнига, Тошкентда сақлаб қолишга қарор қилинган. Маҳаллий кадрлар тайёрланиб, завод мустақил саноат корхонасига айланган.

2. Электрон лампадан микросхемагача ўсган

1965 йилдан корхона ишлаб чиқариши яримўтказгич асбоблар ва интеграл микросхемаларга йўналтирилган. 1971 йилда дастлабки интеграл схемалар тайёрланган.

3. «Фотон» номи кейинроқ пайдо бўлган

Корхона аввал №191 завод, кейин ёпиқ ёзишмаларда «почта қутиси» рақамлари ва Тошкент электрон техника заводи номи билан юритилган.

1975 йилда у «Фотон» ишлаб чиқариш-техника бирлашмасининг бош корхонасига айланган, 1977 йилдан эса «Фотон» ишлаб чиқариш бирлашмаси номи мустаҳкамланган.

4. Ўзининг тадқиқот реактори ҳам бўлган

1975 йилдан заводда яримўтказгич ва электрон компонентларни радиация таъсирига чидамлилигини синовдан ўтказиш учун ИИН-3М тадқиқот реактори ишлаган. Реактор 2013 йилда тўхтатилган ва кейинчалик эксплуатациядан чиқарилган.

5. Минглаб иш ўринлари яратилган

Завод атрофида Олмалиқ, Чирчиқ, Андижон ва Хоразмда филиал ҳамда ишлаб чиқариш цехлари ташкил этилган. 1991 йилга келиб «Фотон» тизимида 14 мингдан ортиқ ходим ишлаган.

Ўзбекистон саноати учун аҳамияти

«Фотон»нинг кўчирилиши Ўзбекистонга тайёр заводнигина эмас, балки бутун бир электрон саноат мактабини олиб келди:

ускуналар → технология → муҳандислар → маҳаллий кадрлар → яримўтказгичлар → интеграл микросхемалар

Шу маънода «Фотон» уруш давридаги релокациянинг энг ёрқин мисолларидан бири ҳисобланади. Корхона 1941 йилда хавфсизлик мақсадида кўчирилган бўлса, кейинчалик Ўзбекистонда электроника ва микроэлектроника саноатининг шаклланишига асос бўлган.

Хулоса

1941 йилда Фрязинодан Тошкентга эвакуация қилинган №191 завод атиги етти ой ичида маҳаллий деталлардан маҳсулот ишлаб чиқара бошлади ва кейинчалик Ўзбекистоннинг йирик электроника корхонаси — «Фотон»га айланди.