Kenan Shirinov

RAID

2023-07-18T10:20:45.552Z

İndi Array Texnologiyalarının istifadə olunduğu hissəyə gələk. Bu da RAID-dir, açılışı Redundant Array of Independent Disks. İki və ya daha çox diskin xüsusi proqram təminatı və ya aparat vasitəsi ilə tək bir məntiqi "disk" çevrilməsidir.

XOR prosesi nəticəsində disklərin parity məlumatları hesablanır və bu məlumat qrupdakı bütün disklərə göndərilir.

Məqsədə görə seçilən RAID səviyyələri vardır.

Bilinməli olan 3 təməl termin vardır:

1) Mirroring: Bir məlumatın birdən çox diskdə olması halı.
2) Striping: Bir məlumatın birdən çox diskə yazılması prosesi ( məlumat parçalanır)

3) Error-Correction: Xəta baş verdikdə diskin məlumatlarının digər disklərdən əldə edilməsi prosesi

Bizim məlumatların yazıldığı bütün disklər müəyyən səbəblərdən zədələnə bilərlər. Şirkətlərdə yaxud evdə məlumatlar çox önəmli olduğuna görə itməməlidir, zədələnməməlidir. Bu səbəbdən disklərimizi də zədələnmələrə qarşı qoruyuruq. Problemi həll etmək üçün bir məlumatı iki və ya daha çox diskə yaza bilərik. Buradan RAID-in nə olduğunu yəqin ki başa düşdük. Bunları təmin etmək üçün iki cür RAID var: 1) Software RAID 2) Hardware RAID

Software RAID

Adından da göründüyü kimi proqram təminatıdır. Bu növ RAID-in təmin olunmasında əsas yük CPU-nun üzərinə düşür. Professional mühitdə demək olar ki, istifadə olunmur. Bundan başqa hardware RAID-in performansı software RAID-ə görə daha çoxdur. Windowsda CPU-nu RAID olaraq istifadə edə bilərik. Ama burada backup olmadığı üçün çox da istifadə olunmur. Qeyd edim ki, performansı da hardware RAID-ə nəzərən yaxşı deyil. Çünki parity məlumatları CPU tərəfindən "İşləndiyi" üçün performans aşağı düşür. Aşağıda Windowsda RAID prosesi göstərilib:

Hardware RAID

Bu RAID növü isə RAID controller kartlar ilə təmin edilir. Aşağıdakı şəkildə nümunə görə bilərsiniz. Bu RAID növü daha çox RAID tipi dəstəkləyir, eyni zamanda yüksək performans təmin edir. Bundan başqa hardware RAID əməliyyat sistemindən asılı olmur.

1) RAID 0

Disk Striping olaraq da bilinir.
Fault Tolerance yoxdur. Disk xətası, bütün məlumatların itməsi ilə nəticələnər.
Performans və tutumunun; məlumat bütövlüyündən (tamlığından, itməyindən) daha vacib olduğu serverlərdə istifadə edilir.
Ən sürətli RAID səviyyəsidir. Seçilən strip size-a görə məlumatları bölərək bütün disklərə yazar.
RAID 0 üçün ən az 2 disk lazımdır.

2) RAID 1

Disk Mirroring olaraq bilinir.
Fail Tolerance var. Disk problemi zamanı digər disklər əvəz edə bilər.
Məlumat bütövlüyü; performans və tutumdan daha önəmli olan serverdə istifadə edilir.
Seçilən stripe size-a görə məlumatları bölərək bütün disklərə yazar. Hər diskdə eyni məlumatlar vardır.
Oxuma prosesində performansla təmin edir. Çünki məlumatın olduğu yerə uyğun olan disk işlədilir.
RAID 1 üçün ən az 2 disk vardır.

3) RAID 5

Distributed Data Guarding (DDG) olaraq da bilinir.
Ən çox istifadə edilən RAID növüdür.
1 diskə qədər fail tolerance var. Disk problemi zamanı digər disklər ilə əvəz edilə bilər. 2 disk zədələnərsə məlumatlar itər.
Həm məlumatın bütövlüyü həm də performans üçün nəzərdə tutulub.
Oxuma prosesinin məşğul olduğu serverlərdə istifadə edilir. Parity bütün disklərə paylandığı üçün paralel işləyə bilər.
RAID 5 üçün ən az 3 disk lazımdır.
Storage ümumi disk sayından 1 vahid aşağı ilə hesablanmalıdır. Yəni (n-1)x
Burada n - disk sayı, x - storage miqdarı

4) RAID 0,1 və 5 dən düzəlmiş yeni RAID-lər

Array Technologies

2023-07-18T00:08:03.946Z

Array, bir qrup diskin tək bir disk kimi başa düşülməsini və elə davranmasını təmin edən məntiqi bir quruluşdur.

Məlumatlar, array içərisindəki bütün disklərə ayrı ayrı bölüşdürülür. Bunu array controller, yaxud raid controller kartı edir.

Məlumatın bölünərək sıralı şəkildə bütün disklərə bölünməsi prosesinə Data Striping olaraq adlanır.

Bütün disklərə giriş icazəsi eyni anda olduğu üçün tək bir diskə nisbətən oxuma-yazma (I/O) daha sürətlidir. Məsələn bir disk doludursa digər diskə yazdıra bilir. Bu da daha sürətli olmasını təmin edir.

Disk əlavə edildikcə məlumat ötürülməsi sürəti artır. Yəni 900 GB-lıq bir RAID qurmaq istəyiriksə 300-300-300 qurmaq daha performanslıdır. Ama bu daha baha olur və slotlarda daha çox yer tutur. Birbaşa istənilən storage-ə böyük disklərlə çatmağa çalışırlar. Bu da performansı aşağı salır.

Az sayda böyük tutumlu disklərin əvəzinə çoxlu kiçik tutumlu disklərdən istifadə performansı yaxşılaşdırır.

Sistemdə istifadə edilmək istənən disk və array seçimi, Array Controller kartı tərəfindən dəstəklənməlidir, yəni uyğun olmalıdır. Çox köhnə bir Array Controllerə rast gəlməmisinizsə problem yaşamazsınız böyük ehtimal.

Array Controller card aşağıdakı şəkildə göstərilmişdir:

Data Striping aşağıdakı şəkildə göstərilmişdir:

Sizə qısa şəkildə belə izah edim ki, şəkildə Logical file yazılanı bir C: diski kimi düşünün. Sonra isə strip 1,2 və s bunlar isə həmin C: diskindəki məlumatların bölünmüş hallarıdır. Bu məlumatlar sıra ilə Disklərə yazılıb, bu cür bölünməyə də Data Stiriping deyilir.

Daxili Yaddaş qurğuları (RAM & ROM)

2023-07-16T09:01:46.559Z

Daxili Yaddaş (memory) qurğuları,

Sürətli giriş ( əməliyyat sisteminin içərisindəki cachelər bitən zaman RAM-a müraciət edir)
Sabit məlumatlar və (RAM-ların içərisində olmasa belə ROM-ların içərisində var. RAM-lar elektriklər kəsiləndə yəni kompüter sönəndə yaxud sıfırlananda içərisindəki məlumatları unudurlar)
Açılış müddətləri (BIOS onun içərisinə məlumat buraxdığı üçün açılış da sürət üçün kömək olur)

üçündür.

- RAM və ROM olaraq iki növü vardır

Özlərinin də növləri vardır.

Gəlin RAM-a baxaq.

RAM (Random Access Memory)

Prosessorun, hesabları üçün istifadə etdiyi sürətli məlumat deposudur. Bayaq dediyimiz kimi əməliyyat sisteminin cachləri bitdikdə RAM-a müraciət edir. Bu zaman RAM nə qədər bacarıqlıdırsa CPU o qədər yaxşı işləyər. Əgər RAM çox məşğuldursa yaxud yer bitərsə diskə müraciət edir. Ama disk RAM-dan yavaş işlədiyi üçün ilk olaraq RAM-a müraciət edir (CPU müraciət edir). Disk SSD belə olsa RAM-dan yavaşdır. Bu arada BIOS proqram təminatını hər dəfə yeniləyin, çünki yeniləmək RAM-dan yaxşı performans ala bilməyə kömək edir. BIOS-unuzu necə yeniləyəcəyinizi bilmək üçün digər məqaləyə keçid edin, Link:https://teletype.in/@shirinov039/biosupdate
Məlumatı keçici olaraq saxlayır, yəni məlumat orada daimi qalmır.
Elektrik kəsiləndə yəni cihaz sönərsə yaxud sıfırlanarsa məlumatlar/əməliyyatlar silinir.
İşləmə prinsibinə görə Statik və Dinamik olaraq ikiyə ayrılır.
Sturukturuna görə SIMM, DIMM və RIMM olaraq üçə ayrılır.
Növlərinə görə isə EDO, SDRAM, DDR-SDRAM, RDRAM, DDR2, DDR3 və DDR4 olmaq üzrə yeddiyə ayrılır. Bunlar əsaslarıdır, alt növləri də vardır.

İşləmə prinsiplərinə görə:

A) Statik RAM:

Məlumatların saxlana bilməsi üçün güc yeniləməyə ehtiyac görməzlər.
Cihazları bahalıdır.
Prosessorun içərisindəki Level 1 və Level 2 cache-lər Statik RAM-dır.

B) Dinamik RAM:

Məlumatların saxlana bilməsi üçün tez-tez güclərini yeniləməlidirlər.
Kompüterin sisteminin cache-idir.
Məlumatın bütövlüyünü yoxlamaq üçün ECC (Error Correcting Code) texnologiyasına sahibdir. Ama çox kompüterdə yazılmasına baxmayaraq yoxdur.

Sturukturuna görə:

A) SIMM (Single in-Line Memory):

Modulun sadəcə tək tərəfində məlumat yolu olur. Buna görə də cüt olaraq istifadə olunur.
30 yada 72 pinlidir. Buradaki pin, RAM-ın üstündəki sarı "deşik"lərdir
Ən çox 16 bit vəya 32 bit genişliyindədir.
Günümüzdə çox istifadə olunmur

⭐B) DIMM ( Dual in-Line Memory)

Modulun cüt tərəfində məlumat yolu vardır.
Bu səbəblə 64 bit-lik məlumatı bir anda qəbul edə bilir.
184 pinlidir (bəziləri xəta yoxlamaq üçündür)
Bu modullar tək olaraq istifadə edilə bilirlər
Günümüzdə ən çox istifadə edilən bu RAM-dır.

C) RIMM (RAMBus in-Line Memory)

184 pinlidir.
16 bitlik bant genişliyində 800 MHz məlumat ötürə bilər.
Çox sürətlidirlər amma bahadırlar, bu səbəbdən çox yayılmadılar.

Növlərinə görə:

A) EDO (Extended Data Out):

30 yada 72 pinlidir. Barmaq boyda olur
SIMM slotlarına taxılır.
70 ns, 60 ns və 50 ns sürətindədir. Bu da çox böyük sürət deməkdir.
Pentium ll prosessorlarına qədər çox istifadə edilmişdir.

B) SDRAM (Synchronous DRAM):

Sistemin məlumat yolu sürətində işləyirlər.
EDO-lara əsasən daha performanslıdır.
DIMM slotlarına taxılırlar.
64 bit bant genişliyindədirlər
66 Mhz, 100 Mhz və 133 Mhz sürətindədirlər. Təxminən 8-10 ns giriş sürətinə malikdir.
Ana plata və prosessor sürətiylə eyni dəyərdə seçilməlidirlər.
Günümüzdə çox istifadə olunmur.

⭐C) DDR-SDRAM (Double Data Rate SDRAM):

SDRAM-lardan iki dəfə sürətlidirlər.
Saat vuruşları həm artan, həm də azalan nöqtədə iş görür. (Double Pumping)

Yəni tezliyin həm maksimum həm minumum nöqtələri.

DIMM slotlarına taxılır.
64 bitlik bant genişliyindədir.
400 Mhz sürətindədir.
1,6 GB/s sürətində məlumat ötürə bilirlər.

D) RDRAM (RamBus DRAM):

16 bitlik bant genişliyində olmasına baxmayaraq SDRAM-lara görə daha sürətlidirlər.
Saat vuruşları həm artan, həm də azalan nöqtədə iş görür. (Double Pumping)

Yəni tezliyin həm maksimum həm minumum nöqtələri.
Bu səbəbdən sürəti 400 Mhz sürətdə olmasına baxmayaraq 800 Mhz-a qədər çata bilir.
RIMM slotlarına taxılır.
Qiymətləri yüksək olduğundan çox yayılmadı.

E) DDR2-SDRAM:

Onlar DDR-SDRAM kimi 64 bitlik bant genişliyindədir.
DDR-SDRAM kimi saat vuruşları həm artan, həm də azalan nöqtədə iş görür. (Double Pumping)

Yəni tezliyin həm maksimum həm minumum nöqtələri.
Onlar DDR-lərdən 2 dəfə daha yüksək sürətə (800 Mhz) çata bilirlər.
Onlar 6,4 GB/s sürətlə ötürə bilirlər.
Onlar DIMM slotlarına daxil edilir.
Onlar DDR-lərdən daha az enerji sərf edirlər. (DDR 2.5V, DDR2 1.8V istifadə edir.)

F) DDR3-SDRAM:

Onlar DDR2-SDRAM kimi 64 bitlik bant genişliyidir.
DDR2-SDRAM kimi saat vuruşları həm artan, həm də azalan nöqtədə iş görür. (Double Pumping)

Yəni tezliyin həm maksimum həm minumum nöqtələri.
Onlar DDR2-dən 2 dəfə yüksək sürətə (1600 Mhz) çata bilirlər.
Onlar məlumatı 12,8 GB/s sürətlə ötürə bilirlər.
Onlar DIMM slotlarına daxil edilir.
Onlar DDR2-dən daha az enerji sərf edirlər. (DDR 2.5V, DDR2 1.8V, DDR3 1.5V istifadə edir.)
Az enerji xərclədiyinə (sərfiyyatına) görə mobil cihazlar üçün daha uyğundur.
İkili və dördnüvəli prosessorlarla daha uyğundur.

G) DDR4-SDRAM:

İnqilabi dəyişikliklər daxildir. Yəni çox inkişaf etdi.2011-ci ildə Samsung tərəfindən elan edildi.
40% daha çox performans və 50% daha az enerji istifadəsi təmin edir.
Onlar 3200 Mhz sürətə çata bilirlər. (DDR3 1600Mhz)
Onlar DDR3-lərdən daha az enerji sərf edirlər. (DDR3 1.5V, DDR4 1.2V istifadə edir.)

Qrafik Kartlarda istifadə olunur:
- VRAM (Video RAM): Şəkil məlumatlarını daha sürətli emal etmək üçün qurulmuşdur.
Dual Port xüsusiyyəti sayəsində həm oxuya, həm də yaza bilir.

- WRAM (Windows RAM): VRAM kimi Dual Port xüsusiyyətinə malikdir.
VRAM-dan 25% daha sürətlidir.

- SGRAM (Sinxron Qrafik RAM): Şəkil məlumatlarını oxumaq və yazmaq üçün qurulmuşdur.

BIOS GÜNCƏLLƏMƏK

2023-07-15T22:39:03.493Z

**ANA PLATA ÜZRƏ BIOS-UN GÜNCELLENMƏSİ**

Ana plata, kompüterinizin əsas ləvazimatında yerləşən və sistem funksiyalarının idarə edilməsini təmin edən proqramın bir hissəsidir. BIOS güncellenməsi, sistem performansını və uyğunluğunu artırmaq üçün zərurilə bilinə bilər. Lakin, BIOS-un güncellenməsi risklər də daşıyır və bu səbəbdən də diqqətlə yanaşmaq və təlimatlara əməl etmək vacibdir. Səhv BIOS güncellenməsi cihazınıza daimi zərər vura bilər. Aşağıdakı addımları izləyərək BIOS-u güncəlləyə bilərsiniz:

**Qeyd:** BIOS güncellenməsi, ana platanın model və istehsalçısına görə fərqlilik göstərə bilər. Aşağıdakı təlimatlar ümumi bir yönümləndirmədir. Lütfən, güncəlləmə faylını endirəcəyiniz yerləşməni doğrulamaq üçün istehsalçının veb saytına baxın.

1. **Kompüterinizin modelini və istehsalçısını təyin edin:** Kompüterinizin markasını, modelini və ya ana platanın modelini təyin edin. Bu məlumatları ana ekranında və ya kompüterinizin qabında olan bir etiketdə tapa bilərsiniz.

2. **İstehsalçının veb saytına getmək:** Kompüterinizin istehsalçısının veb saytına daxil olun və dəstək bölməsindən mövcud BIOS versiyalarını axtarın. Öz ana platanızın modelinə uyğun olan güncəl BIOS versiyasını endirin.

3. **BIOS güncəlləmə proqramını hazırlayın:** Endirilmiş BIOS güncəlləmə faylını bir USB flash yaddaşıya və ya CD/DVD-dən birinə köçürün. Bəzi istehsalçılar Windows əsaslı bir güncəlləmə aləti də təqdim edə bilər.

4. **Kompüterinizi hazırlayın:** Güncəlləmə zamanı problem yaşanmaması üçün aşağıdakı addımları yerinə yetirin:
- Bütün proqramları bağlayın və önəmli verilərini yedəkləyin.
- Kompüterinizi daimi bir güc mənbəyinə bağlayın.
- USB flash yaddaşı və ya CD/DVD-ni qoymaq (tələb olunan halda BIOS tənzimləmələrində ön tərəfli birincil önbəlliş sırasını dəyişin).
- Antivirus proqramını müvəqqəti olaraq söndürün, çünki bu proqramlar güncəlləmənin normal işləməsini təsir edə bilər.

5. **BIOS güncəlləmə işləmini başlayın:** USB flash yaddaş və ya CD/DVD-də olan BIOS güncəlləmə faylını istifadə edərək güncəlləmə işləmini başlayın. Güncəlləmə işləmi müddətində kompüteriniz avtomatik olaraq yenidən başlayacaqdır.

6. **Güncəlləmə işləmi tamamlandıqdan sonra:** Güncəlləmə bitdikdən sonra kompüteriniz avtomatik olaraq yenidən başlayacaq və güncəl BIOS versiyası yüklənəcəkdir. Kompüteriniz açıldıqda, BIOS tənzimləmələrini yoxlayın və vacib funksiyaları tənzimləyin.

**Qeyd:** Əgər BIOS güncəlləməsi haqqında əmin deyilsinizsə və ya bu işdə təcrübəniz yoxdursa, bu işi mütəxəssis bir texniki dəstək tərəfindən icra etmək daha təhlillidir. Yanlış bir BIOS güncəlləməsi cihazınıza daimi zərər vura bilər və garantidən çıxmağa səbəb olabilir. Bu səbəbdən, güncələməni düzgün bir şəkildə etmək və istehsalçının təlimatlarını izləmək önəmlidir.

Repeater və HUB

2023-07-14T12:36:51.136Z

Repeater (Təkrarlayıcı) və HUB (Hab)

Şəbəkə istifadə edilən kabellərin maksimum 100 metrə çata bilər. Ama normalda 80 metri keçməyi məsləhət deyil.

Məsələn UTP kabel, siqnalı maks 100 metr məsafəyə daşına bilər. Daha uzaq məsafəyə daşına bilməsi üçün araya Repeater vəya HUB qoyulması lazımdı. Tutaq ki bir şirkətin yeni filialı açılır və siz yeni kabel çəkməlisiniz. Çox vaxt bu iş elektrikçilərə verilir, onlar da bilmədikləri üçün 250-300 metr UTP tipli kabeli çəkirlər. Bu zaman siqnal almaq mümkündü ama məlumat daşımaqla siqnal almaq eyni deyil. Uzaqda olan kameralara mis kabellər çəkmək olar düzdü ama ki orda fayl transferi və s olmadığı üçün problem yaşanmaz. Bunun nəticəsində deyə bilərik ki, UTP kabelin uzunluğu artdıqca performansı azalır. Daha uzağa məlumat/paket daşıya bilmək üçün repeater və HUB istifadə edə bilərik. Kabelsiz uzağa paket daşıya bilmək üçün isə Access Point istifadə edilə bilər. Paketin düşdüyü yerə Access Point qoya bilərik. Access Pointin bəzi modları vardır. Daşımaq üçün Repeater moddan istifadə edə bilərik.

Repeateri daha yaxşı başa düşməyiniz üçün aşağıdakı şəkilə diqqətlə baxın

Aşağıdakı şəkildə HUB göstərilmişdir:

NIC

2023-07-14T11:46:03.149Z

ŞƏBƏKƏ İNTERFEYS KART (Network Interface Card)

Şəbəkəyə qoşulmaq istəyən hər cihazda NİC olmalıdır.

Bu şəkildə gördüyünüz, ethernet NIC-dir. Ethernet NIC ilə NIC eyni deyil, "Ethernet NIC"-i NIC-in alt başlığı kimi düşünə bilərik. Ama birazdan danışacaqlarımızı Ethernet NIC-ə də aid edə bilərik, ən çox ondan istifadə edəciyik.

Şəbəkəyə göndəriləcək hər bir məlumatı elektrik siqnallarına çevirir və kabelə/antenə göndərir.

ISA və PCI slotlarına taxıla bilərlər. ISA günümüzdə istifadə edilmir. Ama yenədə görülə bilər bəzən. Günümüzdəki ana platada birlikdə (On-Board) olaraq da istehsal edilir.
Sürətləri texnologiyasından və kabelindən asılıdır. Mis kabel ilə alınan sürət fərqlidir, fiber kabel ilə alınan fərqli və s.

İstifadə edilən kabelə uyğun olaraq konnektor tipləri vardır. Ən çox RJ-45 istifadə edilir, ama bəzən RJ-11 də ola bilər.

Ethernet NIC'lər sürətlərinə görə 10Mbps (Ethernet), 100 Mbps (FastEthernet), 1 Gbps (1 Gigabit Ethernet), 10 Gbps (10 Gigabit Ethernet). Ən çox kompüterlərdə falan 1 Gbps istifadə olunur.

Aşağıda NIC növlərinə baxa bilərsiniz.

Workstation Əməliyyat Sistemləri

2023-07-14T10:41:46.852Z

Workstation əməliyyat sistemləri

Contact: @Shirinov039

My Info: @ShirinovInfo

Workstation əməliyyat sistemləri, əsasəb güclü iş stansiyaları və ya masaüstü kompüterlər üçün hazırlanan xüsusi bir əməliyyat sistemidir. Bu növ əməliyyat sistemləri, professional istifadəçilər və texniki mütəxəssislər tərəfindən intensiv iş yükləri ilə başa çıxmaq, məlumat emalı və verimlilik tələb edən tətbiqləri icra etmək üçün üstünlük verilir.

Workstation əməliyyat sistemləri əsasən aşağıdakı xüsusiyyətlərə malikdir:

1. Yüksək Performans: Workstation əməliyyat sistemləri, çoxlu prosessor dəstəyi, inkişaf etmiş yaddaş idarəetməsi və optimal sürücülər kimi xüsusiyyətlər ilə yüksək performans təklif edir. Bu, qrafik dizayn, video montaj, elmi hesablamalar və digər intensiv proses gücü tələb edən vəzifələri daha effektiv şəkildə yerinə yetirmək üçün əhəmiyyətlidir.

2. İnkişaf etmiş Məlumat Emalı və Saxlama: Büyük məlumat kütlələrini emal etmək, qarışıq hesablama aparmaq və yüksək saxlama yerlərini idarə etmək kimi inkişaf etmiş məlumat emalı və saxlama imkanları təklif edir.

3. Təhlükəsizlik və Əməliyyat Sistemi İdarəetməsi: Workstation əməliyyat sistemləri, daha sıx təhlükəsizlik tədbirləri, giriş nəzarəti və şəbəkə idarəetməsi kimi idarəetmə və təhlükəsizlik xüsusiyyətlərini içərir.

4. Tətbiq və Donanım Uyğunluğu: Workstation əməliyyat sistemləri, adətən bu sahədə sıx istifadə olunan driverlər və toollar təklif edərək xüsusi professional tətbiqlərin və sənaye vasitələrin uyğunluğunu təmin edir.

Məsələn, Windows 10 Pro for Workstations, macOS High Sierra for Workstation və müxtəlif Linux əsaslı əməliyyat sistemləri kimi workstation əməliyyat sistemləri mövcuddur. Bu əməliyyat sistemləri, yüksək performans tələb edən vəzifələr üçün optimalaşdırılmış və professional istifadəçilərin tələblərini qarşılamak üçün dizayn olunmuşdur.

Əməliyyat Sistemləri 2

2023-07-10T23:08:40.825Z

Microsoft Windows versiyalarının xüsusiyyətlərini müqayisəsi

Əməliyyat sistemləri

Microsoft Windows, uzun müddətdir müxtəlif versiyalarını yayımlayan bir əməliyyat sistemidir. Bəzi populyar Windows versiyalarının xüsusiyyətlərinin müqayisəsi:

Windows XP:

Windows XP, istifadəçi dostu interfeysi və sabit performansı ilə məşhur olmuşdur.
Təhlükəsizlik çatışmazlıqlarına qarşı daha zəifdir və Microsoftun dəstək müddəti 2014-cü ildə bitmişdir.

Windows Vista:

Windows Vista, ənənəvi interfeys və təhlükəsizlik imkanları təklif edən bir versiyadır.
Sistem tələbləri yüksəkdir və performans problemləri yaşanabilər.

Windows 7:

Windows 7, istifadəçilərin sevimli sürümlərindən biridir.
İnkişaf etmiş performans, daha yaxşı çoxlu tapşırıq imkanları və daha güclü təhlükəsizlik xüsusiyyətləri təklif edir.

Windows 8/8.1:

Windows 8, toxunma hissəli cihazlar üçün optimalizə edilmiş bir istifadəçi interfeysi ilə gəlir.
Klassik masaüstü istifadəçiləri üçün uyğunlaşmaq çətin ola bilər və Microsoft, Windows 8.1 versiyasında bəzi yaxşılaşdırmalar etmişdir.

Windows 10:

Windows 10, hem masaüstü hem də toxunma hissəli cihazlar üçün birləşdirilmiş bir əməliyyat sistemidir.
Start menyusunun qayıdışı və Cortana kimi yeni xüsusiyyətləri təklif edir.
Daha sürətli başlama müddətləri, daha güclü təhlükəsizlik tədbirləri və avtomatik güncəlləmələr kimi üstünlükləri var.

Windows 11:

Windows 11, Windows 10-un növbəti versiyası olaraq çıxan yeni bir sürümdür (2021-ci ildən sonra).
İnkişaf etmiş bir istifadəçi interfeysi, yeni bir başlat menyusu və tapşırıq çubuğu kimi xüsusiyyətlər təklif edir.
Yaxşılaşmış çoxlu tapşırıq təcrübəsi, oyunlaşdırma üçün yaxşılaşmalar və performans artımı kimi özellikləri də mövcuddur.
Hər bir Windows versiyası, istifadəçi təcrübəsini inkişaf etdirərək yeni xüsusiyyətlər, yaxşılaşmalar və təhlükəsizlik tədbirləri təklif etməyə çalışmışdır. Yeni versiyalar əsasən daha yaxşı performans, daha güclü təhlükəsizlik və istifadəçi interfeysində yaxşılaşmalar gətirərək, köhnə versiyaların dəstək müddəti bitdiyində həmçinin yeniliklərlə təmin olmaq mühüm olur.

Contact: @Shirinov039

My Info: @ShirinovInfo

Əməliyyat Sistemləri 1

2023-07-10T22:50:16.023Z

Əməliyyat sistemləri

Əməliyyat sistemlərinin növləri, məqsədləri və müqayisəsi

Əməliyyat sistemlərinin növləri hansılardır?

Əməliyyat sistemləri, kompüter sistemlərində işləyən proqram təminatıdır. Əməliyyat sistemlərinin müxtəlif növləri mövcuddur və hər biri fərqli xüsusiyyətlərə və funksiyalara malikdir. Ən məşhur əməliyyat sistemləri aşağıdakılardır:

Windows: Microsoft tərəfindən yaradılan və ən çox istifadə olunan əməliyyat sistemidir. Fərqli versiyaları mövcuddur, məsələn, Windows 10, Windows 8, Windows 7 kimi.

macOS: Apple şirkətinin kompüterlərində (Mac) istifadə edilən əməliyyat sistemidir. macOS, istifadəçilərə fərqli interfeys və funksiyalar təqdim edir.

Linux: açıq mənbəli və pulsuz bir əməliyyat sistemidir. Linux, fərqli distributorlara (distributions) bölünür və hər biri fərqli xüsusiyyətlərə malikdir. Məsələn, Ubuntu, Fedora, Debian, CentOS kimi.

Android: Mobil cihazlar üçün yaradılan əməliyyat sistemidir. Google tərəfindən yaradılan Android, bir çox smartfon, tablet və digər mobil cihazlarda istifadə edilir.

## DeepNote: distributor - tanıdıcı, paylaşım, idxalçı, satışı həyata keçirən şirkət.

Əlavə əməliyyat sistemlərindən bəziləri aşağıdakılardır:

iOS: Apple şirkətinin mobil cihazları (iPhone, iPad) üçün yaradılan əməliyyat sistemidir. iOS, özünəməxsus interfeysi və tətbiqləri ilə tanınır.

Unix: Çox istifadə olunan və server sistemlərində çox məşhur olan bir əməliyyat sistemidir. Unix, özəl terminal interfeysi və güclü işlətən funksiyaları ilə tanınır.

FreeBSD: Unix-a əsaslanan açıq mənbəli bir əməliyyat sistemidir. Əsasən server sistemlərində və özəl məqsədlər üçün istifadə olunur.

Solaris: Sun Microsystems (hazırda Oracle Corporation tərəfindən idarə olunur) tərəfindən yaradılan bir əməliyyat sistemidir. Başlanğıcda yüksək səviyyəli performans və təhlükəsizlik təklif edən iş serverləri üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Chrome OS: Google tərəfindən yaradılan bir əməliyyat sistemidir. Başlıca olaraq Chromebook adlı laptoplarda istifadə edilir və internetə asılı tətbiqlər və xidmətlər üçün əsaslı olaraq Chromium brauzerini istifadə edir.

Bu da, yalnız bəzi nümunələrdir və əlavə əməliyyat sistemləri mövcuddur. Hər birinin özünəməxsus xüsusiyyətləri, məqsədləri və istifadə sahələri olur.

Bu əməliyyat sistemlərinin məqsədi nədir?

Əməliyyat sistemlərinin əsas məqsədi kompüter sistemlərində və mobil cihazlarda proqramların və resursların idarə olunması və əməliyyatların icrasını təmin etməkdir. İllər keçdikcə, əməliyyat sistemləri funksional və performans təkliflərini genişləndirib, istifadəçilərə daha rahat və effektiv iş prosesləri imkanı yaratmağa çalışırlar.

Əməliyyat sistemlərinin ümumi məqsədləri aşağıdakılardır:

Proqram idarəsi: Əməliyyat sistemləri proqramların başlanması, dayandırılması, yaddaşda idarə olunması və məhdudiyyətlərin idarə olunması (məsələn, yaddaş və disk məkanı kimi) ilə məşğul olur.

Mənbələr və səs-kartları ilə əməliyyatlar: Əməliyyat sistemləri səs, video və digər cihazlarla əməliyyatlar aparmaq üçün mənbələr və driverlər təmin edir.

İstifadəçi interfeysi: Əməliyyat sistemləri, istifadəçilərə kompüter və ya mobil cihazın interfeys vasitəsi ilə rahatlıqla əməliyyatları yerinə yetirmək üçün interfeys təmin edir.

Şəbəkə idarəsi: Əməliyyat sistemləri şəbəkə funksiyalarını idarə edir və şəbəkələ əlaqə yaratmaq, verilənlərin paylaşılması və əlaqələrin idarə olunması üçün protokollər və sərəncamlar təmin edir.

Təhlükəsizlik və istifadəçi hüquqlarının idarə olunması: Əməliyyat sistemləri məlumatların təhlükəsizliyini təmin etmək, istifadəçi hüquqlarını idarə etmək və sistemə yetkilənmə (səlahiyyət tənzimlənməsi) qaydalarını tətbiq etmək üçün tədbirlər görür.

Hər bir əməliyyat sistemi, özünəməxsus xüsusiyyətlərə malik olaraq fərqli məqsədlər üzrə xarakterizə olunmuşdur. İstifadəçilərə rahat, istedadlı və effektiv bir iş təcrübəsi təmin etmək üçün bu funksiyonları yerinə yetirirlər.

Hər birinin ayrı-ayrı məqsədləri nələrdir?

Windows:

Geniş yayılma: Windows əməliyyat sistemi, geniş yayılmış və müxtəlif kompüter sistemlərində istifadə üçün nəzərdə tutulmuşdur. Buna kompüterlər, laptoplar, tablet kompüterlər və hətta oyun konsolları daxildir.
Məşhur interfeys: Windows, məşhur və rahat bir istifadəçi interfeysi təklif edir, bu da onu bir çox istifadəçi üçün tanınmış və sevimli edir.
Oyunlar üçün tətbiqlər: Windows, bir çox oyunun yayılmasını və icrasını dəstəkləyir və PC oyunlarının ən çox istifadə edilən platformu olmuşdur.

macOS:

Entegre edilmiş ekosistem: macOS, Apple məhsulları ilə tamamilə entegre edilmişdir. Bu, iPhone, iPad, Apple Watch və digər Apple cihazları ilə uyğun işləmə imkanı təmin edir.
Yaradıcı məqsədlər: macOS, yaradıcı profesionallar (dizaynerlər, fotograflar, musiqiçilər) üçün güclü alətlər və proqramlar təqdim edir.
İstehsalçı xüsusiyyətləri: Apple, məhsullarında keyfiyyətli dizayn, yüksək performans və stabil işləmə təmin etməyə önəm verir. macOS bu filosofiyaya əsaslanır.

######################################
######################################
DeepNote:

"Entegre olunmuş ekosistem", bir şirkətin və ya məhsulun, fərqli cihazlar, xidmətlər və tətbiqlərlə birləşdirilərək təşkil olunan bir bütünü ifadə edir. Bu, müxtəlif cihazların və platformaların birlikdə işləyə biləcəyi və bir-biriləri ilə sinxronlaşdırıla biləcəyi bir mühit təmin etmək məqsədi ilə yaradılır.

Məsələn, Apple şirkətinin entegre olunmuş ekosistemi, macOS, iOS, iPadOS, watchOS və tvOS kimi əməliyyat sistemləri və bu sistemlərlə uyğun gələn iPhone, iPad, Apple Watch və Apple TV kimi cihazlardan ibarətdir. Bu ekosistem, istifadəçilərə cihazlar arasında məlumatların asan sinxronlaşdırılması, tətbiqlərin və xidmətlərin birləşdirilməsi, icarəyə götürülən kontentlərin bərabər istifadəsi və sair kimi imkanlar təmin edir. Məsələn, iPhone'da başladığınız bir işi Mac kompüterinizdə davam etdirə bilərsiniz və Apple Watch-unuzdan sağlamlığınızla bağlı məlumatları iPhone-unuza sinxronlaşdırmaq olar.

Bu entegre olunmuş ekosistemlər, istifadəçilərə daha uyğun vəziyyət təmin edir və hər bir cihazın və platformanın birlikdə optimal şəkildə istifadə edilməsini və sinxronizasiya edilməsini imkan verir. Əlavə olaraq, müştərilərə eyni şirkət tərəfindən təmin edilən xidmətlər (məsələn, bulud xidmətləri, musiqi və video yayım xidmətləri) də entegre olunmuş ekosistemlərin bir hissəsi olaraq nəzərdə tutula bilər.
#######################################
#######################################

Linux:

Açıq mənbəlilik: Linux, açıq mənbəli bir əməliyyat sistemidir, yəni istifadəçilər özəl tənzimləmələr və modifikasiyalar əlavə edə bilər və paylaşa bilər. Bu, iş sisteminin genişlənməsi və istifadəçi topluluğunun inkişafına imkan verir.
Stabil və güvənli işləmə: Linux, server sistemləri üçün məşhur olmuşdur və bu, onun stabil və güvənli olduğunu göstərir.
Performans və effektivlik: Linux, effektiv işləyən və sərfəli olan bir əməliyyat sistemidir. Buna serverlər, mövqeyə malik cihazlar cihazlar daxildir.

Android:

Mobil cihazlar üçün: Android, mobil telefonlar və tablet kompüterlər kimi mobil cihazlar üçün yaradılmış əməliyyat sistemidir.
Çoxsaylı cihaz dəstəyi: Android, müxtəlif cihazlar və istehsalçılar tərəfindən dəstəklənir. Bu, geniş bir cihaz çeşidliliyinə və seçimə imkan verir.
Tətbiqlər və oyunlar: Android, geniş tətbiq və oyun mağazaları təmin edir və bir çox tətbiq və oyunun istifadəçilər tərəfindən pulsuz olaraq endirilməsinə imkan verir.
Hər bir əməliyyat sistemi, müxtəlif məqsədlər üçün yaradılmış və müxtəlif fərdiyyətlərə sahibdir. Bu məqsədlər, fərqli iş sahələrinə və istifadəçi tələblərinə cavab verir

Contact: @Shirinov039

My Info: @ShirinovInfo

Veb Sayt Təhlükəsizliyi

2023-07-10T22:35:06.435Z

Veb Sayt Təhlükəsizliyi

Veb saytlar, hazırda bizneslərin və fərdilərin online varlığını təmsil edən əhəmiyyətli platformalardır. Ancaq veb saytları müxtəlif təhlükələrə məruz qala bilər və istifadəçilərin təhlükəsizliyini təhlükəyə atabilir. Bu səbəbdən, veb sayt təhlükəsizliyi böyük bir önəmə malikdir. Bu məqalədə, veb sayt təhlükəsizliyi ilə bağlı əsas məsələlərə toxunacağıq.

SSL Sertifikatı: Veb saytlarının təhlükəsizliyi üçün SSL (Təhlükəsiz Yuva Qatmanı) sertifikatından istifadə olunmalıdır. SSL sertifikatı, istifadəçilərin veb saytı ilə əlaqə yaradarkən məlumatların şifrələnərək qorunmasını təmin edir. Bu, istifadəçilərin şəxsi məlumatlarının oğurlanmasını və ya manipulyasiya olunmasını qarşısını alır.

Güclü Parollar: Veb sayt təhlükəsizliyi üçün istifadəçilərin güclü parollar istifadə etməsi önəmlidir. Güclü parollar kompleks xarakterlərdən ibarət olmalı, böyük-kicik hərflər, rəqəmlər və simvollar əhatə etməlidir. Həmçinin, parolların düzgün intervalda dəyişdirilməsi və eyni parolun fərqli hesablarda istifadə olunmaması da vacibdir.

Düzgün Yeniləmələr: Veb saytının yenilənməsi və təhlükəsizlik açıqlarının düzgün intervalda aradan qaldırılması önəmlidir. Yeniləmələr, veb saytının infrastrukturunu və proqram təminatını yeniləyərək tanınmış təhlükəsizlik açıqlarının bağlanmasını təmin edir.

Təhlükəsizlik Duvarı: Veb sayt təhlükəsizliyi üçün firewallardan istifadə edilməlidir. Firewall, bədniyyətli hücumları aşkar edər və blok edir. Bu, veb saytının həssas məlumatlarının qorunmasına kömək edir.

Düzgün Arxivləmək: Veb saytının düzgün intervalda arxivlənməsi önəmlidir. Arxivləmə, veb saytının məlumatlarının itirilməsi halında bərpa edilməsinə kömək edir. Bu, istifadəçi məlumatlarının qorunmasında böyük bir önəmə malikdir.

Ziyarətçi Təhlükəsizliyi: Veb sayt təhlükəsizliyi yalnız sayt sahibləri üçün deyil, həmçinin ziyarətçilər üçün də önəmlidir. Ziyarətçilərin şəxsi məlumatlarını və məlumatlarını qorumaq üçün gizlilik siyasəti və istifadə şərtləri kimi tədbirlər görülməlidir. Həmçinin, güvənli ödəniş üsulları və SSL sertifikatı istifadə edərək istifadəçilərin təhlükəsiz şəkildə əməliyyat etməsinə nail olmaq önəmlidir.

Nəticə olaraq, veb sayt təhlükəsizliyi, hem sayt sahibləri üçün, hem də ziyarətçilər üçün böyük bir əhəmiyyətə malik olan bir mövzudur. SSL sertifikatı, güclü parollar, yeniləmələr, firewall, düzgün arxivləmə və ziyarətçi təhlükəsizliyi kimi tədbirlər görərək veb saytların təhlükəsizliyi artırıla bilər. Bu sayədə, istifadəçi məlumatlarının və məlumatlarının qorunması təmin edilərkən, təhlükəsiz bir onlayn təcrübə təmin olunur.