shishkin_like

Ақпарат құралдарындағы манипуляцияны қалай білеміз?

2023-07-01T03:33:19.114Z

Біз FactCheck.kz редакциясымен бірге күн тәртібіндегі өзекті мәселелерді тап басып тауып, ол туралы жазғанда фейк пен манипуляцияның арбауына түспеу жолдарын көрсететін материалдар сериясын жалғастырамыз. Мұның алдындағы материалдарымызда фотоның растығын анықтау, адам немесе компания туралы ақпарат табу, фейк хабарламалардың ерекшеліктері, онлайн карталарды пайдалану жолдары туралы жазған болатынбыз. Ал бүгін қазақстандық жаңалықтарды мысалға ала отырып, үстірт логика және логикаға ықпал ететін айла-амалдар туралы баяндамақпыз.

Үстірт логика неге сүйенеді?

Ұқсастық заңы: пайымдау кезінде әр ой мен әрбір термин бір ғана мағынаны білдіруі керек, әйтпесе түсініктер ауысып кетеді.

2016 жылы допинг дауынан кейін Халықаралық олимпиада комитеті қазақстандық ауыр атлет Илья Илиннің Пекин және Лондон олимпиадаларында алған медалін қайтарып алды. Ал спортшының Қазақстанның ішіндегі имиджіне аса қатты нұқсан келе қойған жоқ: «Мен үшін ол әрқашан чемпион болып қала береді», – деді бұл жағдай жөнінде экс-президент Нұрсұлтан Назарбаев. Демек, бастапқыда біз чемпион деп ХОК мойындаған көшбасшылықты айтсақ, Ильинді чемпиондық белгісінен айырғаннан кейін ол туралы пайымымызды өзгертіп, бұрынғы еңбегі мен күш-жігерін бағалау түрінде субъектив ой білдіреміз.

Қарама-қайшылық заңы: бір-біріне қарама-қайшы екі түрлі пайым бір уақытта шындық бола алмайды. Олардың кемінде біреуі жалған деген сөз.

2019 жылы қазақстандықтар ұлттық қауіпсіздік сертификаты бар екенін білді – алдымен оны ҰҚК сынақтан өткізіп, содан кейін азаматтар арасында кибероқыту ұйымдастырды. Іс-шараның ресми мақсаты азаматтарды, мемлекеттік органдар мен жекеменшік компанияларды хакерлер шабуылынан, интернеттегі алаяқтардан және басқа да қауіп-қатерден қорғауды күшейту деп көрсетілді. Оқу-жаттығудан кейін қауіпсіздік комитетіндегілер «қазіргі жағдайда техникалық жағдай сертификат орнатуды қажет деп таппайды» деп мәлімдеп, содан кейін күш құрылымдарында ешкім бұл сертификат туралы ештеңе айтқан жоқ.

Дегенмен, жанама жағдайлардың көмегімен қауіпсіздік сертификатын орнатудан бас тартуға бірден одан қорғаныс орнатқан браузерлердің де ықпалы болды деп айта аламыз. Олар қазақстандық интернет пайдаланушылардың жеке деректері жарияланып кетуінің алдын алуға қадам жасады.

Үшіншіні есептен шығару заңы: бір-біріне қарама-қайшы екі пайымның екеуі де бір уақытта шын немесе екеуі де бірден жалған бола алмайды.

Қазақстанда қант мәселесі туындаған сәтте шенеуніктер бір-біріне қарама-қайшы пікірлер айтып жүрді. Мәселен, сауда комитетінің төрағасы Ержан Қазанбаев журналистерге: «Бізде тапшылық жоқ. БАҚ-та сауда нүктелерінде қантты көптеп сатып алып жатыр деп (ақпарат – ред.) тарап жатыр. Қант тапшылығына жол бермес үшін кейдір сауда нүктелері қант сатып алуға шектеу қоюда. Ал жалпы тапшылық жоқ», – деп мәлімдеді.

Екі тезис те, яғни тапшылық жоқтығы мен сатып алуға шектеу қою туралы тезистің екеуі де шын немесе екеуі де өтірік бола алмайды. Егер біреуін жоққа шығарса, демек бір мәлімдеме – жалған («үшінші жол жоқ»).

Жеткілікті негіз заңы: кез келген дұрыс ой рас екені дәлелденген басқа ойға арқа сүйеуі керек.

Бұл заңның негізінде «кінәсіздік презумпциясы» сынды маңызды заң принципі де жатыр, ол бойынша, кінәсі дәлелденгенге дейін ешкім кінәлі емес. Бұл принцип жиі бұзылады, дегенмен кей жағдайларда негізсіз пікір айтқандар жазасыз қалмайды. Мәселен, үш жыл бұрын «Тальго» пойызындағы зорлыққа қатысы бар делінген жолсеріктің бірінің әкесі қылмыс құрбанына жала жапқаны үшін жауапкершілікке тартылды (Тәңірберген Бердоңғаровқа сұхбат берген ер адам қылмыс құрбаны ұлынан ірі көлемде ақша бопсалағанын айтқан болатын).

Логикалық айла-шарғы

Ignoratio elenchi («тезисті өзгерту») — талқыланып жатқан бастапқы тақырыпқа түк қатысы жоқ «аргумент» ұсынып, қарсыластың назарын басқаға аударуға тырысу.

Алматы облысы полиция департаментінің бұрынғы басшысы Серік Күдебаев осындай айла-шарғыны қолдануға тырысты. Үкім шыққаннан кейін қазақстандық ақпарат құралдарында айыпталушының соттағы соңғы сөзінің үзіндісі кеңінен тарады: «Мен кінәлі емеспін. Халқыма оқ атқан жоқпын, әйелдерді, балаларды атпадым». Көптеген ақпарат порталы сот отырысының қорытындысы туралы материалда Күдебаевтың дәл осы сөзін тақырыпқа шығарды. Ал шын мәнінде Күдебаев халыққа оқ атқаны үшін немесе бейбіт халыққа от атуға бұйрық бергені үшін айыпталған жоқ, ол азаптау бабымен бірге, қоластындағы қызметкерлерге полиция департаментінің ғимаратын тастап шығуға бұйрық бергені, оны қорғауға тырыспағаны үшін айыпталған болатын.

Argumentum ad hominem («адамға өту аргументі») — даулы мәселені талқылаудан осы дауға қатысы бар тұлғалардың бірінің жеке басына өту.

Шығыс Қазақстан облысының бұрынғы әкімі Даниал Ахметов отставкаға кеткенге дейін журналист Асхат Ниязовқа берген сұхбатында мұндай қателікке бірнеше рет жол берді. Әңгіме барысында ол бірнеше рет негізгі тақырыптан ауытқып, өзіне қолайсыз сұраққа жауап бермеудің амалын тауып, оның орнына сұхбат алушының жеке қасиеттерін сөз етуге көшті. Нақтырақ айтсақ, Даниал Кенжетайұлы журналистің балағат сөз айтқанына назар аудартуға тырысты («Мен Асхатқа қатты ұқсайтын бір журналистің боқтап отырғанын көрдім»), сонымен бірге журналистің қазақ тілін білмейтінін бетіне басты («Қане, айтыңызшы, қазақ тілін қашан үйренесіз?»).

Argumentum ad populum («көпшілікке арқа сүйеу») — айналадағы жұрттың бәрі солай десе, сол пікір дұрыс деп негіздеуге тырысу.

Кейінгі уақытта БАҚ, депутаттар және пікір көшбасшылары арқасында отандық ақпарат кеңістігінде қазақстандықтардың несиеге белшесінен батқаны туралы айту көп тарады. Әлеуметтанушылар оны қазірдің өзінде өзіндік инерциясы бар стереотип деп атайды, тіпті айтарлықтай саяси шешімдерге жол ашты деп санайды. Шын мәнінде бұл тезис әлі дәлелдеуді қажет етеді – экономистер бұл мәселенің соншалық ауқымды еместігін көрсететін нақты дәлелдерді бірінен кейін бірін ұсынуда. Мәселен, FINANCE.kz телеграм каналы осы тақырыпта бірнеше материал жариялады.

Argumentum ad verecundiam («беделге арқа сүйеу») — тұжырымды немесе пікірді нықтай түсу үшін беделді адамдар мен тарихи маңызы бар тұлғаларды пайдалану.

Вайнерлер Мейіржан Төребаев пен Мейірхан Шерниязовтың Mudarabah Capital қаржы пирамидасын жеке аккаунттарында жарнамалауын дәл осы беделді пайдалануға жатқызуға болады. Ақыры сот екеуіне де қаржы пирамидасын құрып, оған жетекшілік еткені үшін бес жыл бас бостандығын шектеу жазасын кесті. Бұл арада бір салада жинаған беделің келесі бір жерде көмектеспейтінін түсіну маңызды, яғни вайнер әлеуметтік желіні дамыту бойынша сенімді түрде түсініктеме бере алғанымен, қандай да бір жобаға қаржы салудың пайдасы туралы айтса, мұндайда сыни пайымды іске қосу керек.

Argumentum ad antiquitatem («дәстүрге арқа сүйеу») — нарративтер ескіргеніне, ғылым жоққа шығарғанына немесе түбегейлі өзгеріс болғанына қарамастан, жалпыға ортақ адамгершілік нормаларына, дәстүрге, адамның өмір салтына арқа сүйеу.

Коронавирус пандемиясы кезінде осы логикалық қателік кеңінен тарап, аурудың алдын алу және вирусты емдеу жолы ретінде баяғыдан айтылып келе жатқан өнімдер ұсынылып, олар әлеуметтік желілер мен мессенджерлерде қолдан-қолға тарады. Сол кезде фактчекерлер ит пен борсықтың майының ешқандай да емдік немесе иммунитет көтеретін қасиеті жоқ екенін, ал үккіштен өткізілген ақжелкек көзден жас ағызғанымен, коронавирусты емдемейтінін жазды.

Argumentum ad misericordiam («рақымшылыққа арқа сүйеу») — қарсыласына деген аяушылық сезімнің жетегімен оның көзқарасын қабылдау немесе қарсыласы адастырған аудиторияны райынан қайтарудан бас тарту.

Саналы түрде солай істеді ме, әлде кездейсоқ па, жуырда өткен сот процесі барысында бұрынғы мәдениет министрі Арыстанбек Мұхамедиұлының әйелі осындай әдіске жүгінді. Ол сот отырыстарының бірінде эмоцияға беріліп (журналистердің жазуына қарағанда жылап тұрып), күйеуінің суицид жасамақ болғанын айтқан, сонымен бірге тергеушілер өзіне қысым жасап жатқанын, тіпті, күйеуінің артынан тергеу изоляторына кетуі мүмкін екенін ескерткенін жариялаған. Бұған қоса, экс-министрдің әйелі істі қайта қарастыра ма деген үмітпен ілгеріде залалды өтеуге деп берілген ақшаны достары мен таныстарынан қарызға алғанын айтып, оны қайтарып беруді өтінген.

Fallacia fictae universalitatis («жалған жалпылау») — жекелеген құбылыстар немесе қандай да бір топқа жататын адамдар (немесе жануарлар) туралы білетін ақпараты негізінде жалпылама тұжырым жасау.

Отандық БАҚ көп жағдайда желіде отыратын қауымның пікірін қазақстандықтардың басым көпшілігінің ұстанымы етіп көрсетуге бейім. Мұның жарқын мысалы ретінде жуырда ғана болған «Би-2» тобының концерті төңірегіндегі «қоғамдық» дауды айтуға болады. Әкімдік алдымен «көпшіліктің өтініші бойынша» іс-шараны өткізуге тыйым салу туралы шешім қабылдап, «қазақстандықтар Семейде «Би-2» тобының концертін өткізбей қоюға наразылық білдірді» деген хабарламадан кейін оны өткізуге рұқсат берді. Айтпақшы, былтыр да «көпшіліктің өтініші бойынша» «Базз Лайтер» мультфильмінің прокатына тыйым салынған болатын.

Басқа да логикалық айла-шарғы мен әдіс-амалдар туралы FactCheck.kz материалдарынан толығырақ оқыңыздар (мұнда, мұнда және мұнда)

@Shishkin_like

«Маңызды мәселе туралы нақты» арнайы жобасы

Бұл жарияланымды Internews жүзеге асырып жатқан «Серпінді орта үшін әркелкі ақпаратпен қарым-қатынас және төзімділік (REVIVE)» жобасы аясында Еуропалық Одақ қаржыландырады. Оның мазмұнына тек қана «Shishkin_like» жауапты және міндетті түрде Еуропалық Одақ пен Internews көзқарасын білдірмейді.

Мыңдаған меморандум мен шешілмеген проблемалар

2023-06-08T09:32:12.049Z

Облыс әкімдіктері үнемі түрлі компания, ұйымдармен меморандумға қол қойғанын жалаулатып хабарлап жатады. Мәселен, Абай облыстық әкімдігі ГЭС құрылысы туралы қытайлық компаниямен келісімшарт жасасыпты, ал Қостанай облыс әкімдігі көшеден ауланған ит-мысықтар панасымен арнайы құжатқа қол қойып, мөр басқан.

Әрине, мұндай құжаттардың бәрі сол аймақ тұрғындарының игілігі үшін жасалады. Десек те, әкімдердің меморандум бекітуге деген «құштарлығы» мен аймақтың әлеуметтік-экономикалық жағдайы байланыс жоқ екенін байқауға болады. Меморандумды неғұрлым көп бекіткеніне қарамастан, кейбір өңірлердің хал-ахуалы сын көтермейтіні шындық.

Біз еліміздің бүкіл облыстары мен Алматы, Астана, Шымкент әкімдіктері бекіткен меморандумдардың статистикасын жинақтап, аймақтың өткен жылғы рейтингісімен салыстырып көрдік. Рейтинг авторлары жергілікті басқару органдарының әлеуметтік-экономикалық сала негізінде бес міндеттемелері – білім, денсаулық сақтау, әлеуметтік-экономикалық белсенділікті жандандыру, өмір сүру сапасы мен мемлекеттік басқару бойынша қызметтерін бағалап көрді.

Меморандумның заңды күші қандай?

Заңгер Артем Карповтың сөзінше, меморандумның жеке құжат ретінде заңдық күші жоқ: «Қарапайым тілмен айтсақ, бұл екі жақтың келіссөздер қорытындысы, алайда келісім-шарт сияқты заңды күші жоқ, сондықтан да екі тарапқа әлдебір міндет жүктеп, оны орындауды талап етпейді».

Заңгер бұл, мысалы, инвестициялау алдында жасалынатын және келіссөздер барысында қол жеткізілген болашақ байланыстар туралы уағдаластықтарды бекітуге қызмет ететін алдын-ала құжат екенін атап өтті.

Алайда, егер меморандумда жалпы ережелерден басқа, уағдаластықтың нақты егжей-тегжейлері (мысалы, тараптардың нақты мерзімдері немесе міндеттері) жазылса, онда ерекше жағдайларда, сотқа жүгінген кезде тараптар үшін заңды тұрғыдан меморандум келісім-шарт ретінде танылуы мүмкін.

Меморандум туралы хабарламаны ең көп қолданғандар көшін Ермек Маржиқпаев басқарып отырған Ақмола облысы бастап тұр (390), одан кейінгі кезекте Ақтөбе облысы (357), ал осы көштің үштігінің басында Қызылорда облысы тұр (351). Соған қарамастан, осы үш облыс әлеуметтік-экономикалық ахуалы рейтингі бойынша орта деңгейдегі көрсеткіште.

Меморандум туралы ең аз жазған Шығыс Қазақстан облыс әкімдігінің сайты, бұл аймақ алдыңғы үш облыстан әлеуметтік-экономикалық ахуал рейтингі бойынша шамалы алда екен (17). Сонымен қатар, біздің рейтингтің соңғы қатарына меморандуға «құштар» өңір ретінде былтыр ғана құрылған - Абай (49), Ұлытау (46) мен Жетісу (18) облыстары ілікті. Соңғы екі облыс басқа аймақтардан әлеуметтік-экономикалық ахуалы бойынша едәуір артта қалған.

Аймақтық рейтинг бойынша көшбасшы саналған Алматы қаласы әкімдігінің ресми сайтында меморандум сөзі Ақмола облысы сайтына қарағанда бір жарым есе аз кездеседі.

Әкімдіктер неге байланысты меморандум бекітеді?

31 мамырда Жетісу әкімдігінің баспасөз қызметі АЭА «Қорғас-Батыс қақпасы» компаниясы, «Қазақстан-Қытай өндірістік қала» технопаркі және ҚХР Халықаралық шекаралық ынтымақтастық орталығы арасында үш жақты меморандум бекітілгенін хабарлады.
Мамыр айының басында Астана әкімдігі және «Баршаға мүмкіндік» ҚҚ, «Magnum», «Technodom», «Тәп-тәтті» арасында негізгі жұмыс беруші ретінде меморандум бекітілді.
Былтыр Астанада бірінші сұрып ұннан жасалған нан бағасын тұрақтандыру мақсатында «НК Продкорпорация» АҚ арасында 9 мыңнан астам тонна бидай жеткізуге меморандум бекітілген.
Өткен жылғы қараша айында Ақтөбе облыстық әкімдігі мен «ТНК Қазхром» АҚ арасында экологиялық жобаларды жүзеге асыруға меморандум бекіткен.
Осы жылғы қаңтар айында Ақтөбе әкімдігі дүкендер мен тауар өндірушілермен бірлесіп әлеуметтік маңызы бар тауар баға үстіне 5%-дан артық (естеріңізге сала кетейік, ресми дерек бойынща тұтыну тауар бағасы бір жылда 17,9%-ға артқан еді) үстеме қоймай сату бойынша меморандум қабылдаған.
«QazaqGaz» Басқарма басшысы Санжар Жаркешов пен Алматы облысы әкімі Марат Султанғазиев бір жыл бұрын аймақтағы ауылдарды табиғи газбен қамтамасыз етуге байланысты меморандум бекіткен. (Айта кетейік, Қонаев қаласының өзі толық газбен қамтамасыз етілмеген)
Бір жыл бұрын Алматы қаласы әкімдігі оңтүстік астана жолдарында самокатты қолдану ережелері жөнінде кикшерингтік компаниямен арада меморандум бекітті (көбіне саябақтар мен гүлзарларда жүру). Алайда самокат мәселесі дәл қазір парламентте талқыланып жатқанын ескерсек, меморандум арқылы бұл проблема шешілмеген.
Атырау облыс дәрігерлері меморандумның арқасында Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының Медициналық орталығында тәжірибеден өтуде, аймақ тұрғындары Астананың мықты мамандарынан тегін дәрігерлік кеңес ала алатын болды.
Өткен жылғы қараша айында Freedom компаниясы мен Маңғыстау облыс әкімдігі су жабдықтау және су сорғыш стансасы құрылысын қаржыландыру мақсатында өзара меморандумға қол қойды.
Биылғы наурыз айында Астана әкімдігі мен Qazaq Oil мұқтаж жандарға көмек көрсету мақсатында меморандум бекітіп, қала тұрғындарға тегін азық-түлік таратты.

@Shishkin_like

«Маңызды мәселе туралы нақты» арнайы жобасы

Алаяқ – «меценаттарға» тап болмау амалы

2023-05-29T04:59:56.904Z

Биылғы жылдың алғашқы үш айында құқық қорғау органдары алаяқтық фактісі бойынша 10 мыңнан астам бұзушылықты тіркеген. Олардың жартысына жуығы интернет-алаяқтығы бойынша. Келтірілген шығын көлемі 80 млрд теңгеге жуықтады, деп хабарлайды Ranking.kz.

Кейбір алаяқтар өздерін еріктілер немесе қайырымдылық қор өкілдері ретінде таныстырады. Авторымыз Әйгерім Мекішева Қазақстанда қайырымдылықпен кәсіби түрде айналысатын адамдармен әңгімелесіп, алаяқтарға жем болмай, жақсы ниетті жаманнан ажыратуға көмектесетін әмбебап ұсыныстар тізгінін жасады.

Алғашқы дереккөзді тексеріңіз

Егер жеке тұлға өрттен зардап шеккендерге көмектесу немесе қымбат операцияны төлеу үшін ақша жинаса, біріншіден, ақпараттың негізгі көзін (әлеуметтік желілерде ақша жинаудың бастамашысы мен негізгі ақпарат көзі бір болмауы мүмкін), екіншіден, қаржы кім үшін жиналып жатыр сол адамды табу керек, дейді тележүргізуші, кәсіби ерікті және қоғам белсендісі Адель Оразалинова. Мұның мақсаты – ақша өз иесін тауып, жоғалып кетпеуін қамтамасыз ету.

Айта кету керек, «Қайырымдылық туралы» заңға сәйкес, ерікті азаматтық заңнамаға сәйкес жасалған келісім-шарт негізінде ғана қайырымдылық ұйымының немесе жеке адамның пайдасына қаражат жинауға құқылы. Қаражат жинау кезінде келісім-шартты талап ету қажет.

Ақша жинаушыдан дәлелдемелер сұралуы тиіс, мысалы, өрттен зардап шеккен үйдің суреті немесе бейне жазбасы және өртпен күресу органдардың анықтамасы. Мүмкіндік болса оқиға орнына келген жөн, сонда кімге және қандай көмек қажет екенін, сонымен қатар, қандай қолдау көрсетілгенін білесіз немесе бұл туралы билік органдарынан сұрайсыз.

Егер әңгіме науқас бала туралы болса, сіз еріктілерден ауру тарихын, дәрігер ұсыныстарын және осы балаға мұндай қымбат емнің көрсетілгенін дәлелдейтін басқа да құжаттарды сұрауыңыз керек, деп түсіндіреді Оразалинова. Оның ойынша, көмек берушілер шетелдік емханаға хабарласып, оның шынымен осындай науқасты шақырғанына көз жеткізуі керек. «Ата-анасының табысы туралы анықтаманы сұрасаңыз да, артық болмас», - дейді ол.

«Қарапайым адамдар үшін қайғыға батқан отбасынан құжаттарды талап ету орынсыз көрінер. Алайда шын мәнінде, өз бетімен немесе қайырымдылық қоры арқылы ақша жинауды ұйымдастырған адал ниетті адамдар қолында әдетте мұндай құжаттар бар болады», - деп атап өтті Оразалинова.

Ерікті Мейірімділік Қоғамының (ДОМ) атқарушы директоры Татьяна Семёнова да шетелде қымбат емделу ақысы туралы ақпаратты ерекше тексеруді ұсынады. Оның айтуынша, Қазақстанда көмекті тегін алуға болмайтындығына көз жеткізіп, мүмкіндігінше шетелде емделуге не себеп болғанын анықтау керек.

«Біз Қазақстанда емделмейтін дертке шалдыққан балаларға немесе отандық медицинаның мүмкіндіктері таусылған кезде көмек көрсетеміз. Сонымен қатар, егер, мысалы, отандық әдіс ұзақ және тиімсыз болса, немесе шетелдік клиниканың бірегей әдісі болса, біз қаржыландыруды ұйымдастырамыз», - дейді Семёнова.

Есеп сұраңыз

«Тексерістен кейін қаржы алушыға барлық растайтын чектер мен анықтамалар, жұмсалған қаражат туралы есептерді сұрайтыныңызды алдын ала ескертуді ұсынамын», - деп кеңес береді Оразалинова. Сонымен қатар, егер сіздің көмегіңіз, мысалы, заттар немесе құрал-жабдық сатып алуға кеткен болса, фотоесеп сұрап, мекемеге кез келген уақытта баратыңызды хабарлауыңыз керек.

«Мұндай мүлік ұйымның балансында болуы керек, сондықтан сіз тиісті құжаттарды да тексере аласыз. Сіз сыйға берген теледидар кенеттен директордың үйінде табылмас үшін тексеріс қажет», - деп атап өтті қоғам қайраткері.

Сарапшы тексерілмеген ақпаратты таратпауды және біреудің пайдасына ақша жинап жүрген «қорапшыларға» көмектеспеуді қатаң түрде ұсынады. Көбінесе олар шынымен көмекке мұқтаж балалар оқиғасын пайдаланады, бірақ көп жағдайда ата-анасынан келісім алмайды. Қаражат жинауға келісім-шартты көрсету талабы оларды тығырыққа тіреуі мүмкін.

Дүкендер мен банктерде қаржы жинау үшін орнатылған жәшіктер міндетті түрде мөрленіп, онда қор, еріктілер тобының немесе баспананың атауы, байланыс деректер және әлеуметтік желілердегі парақшалары міндетті түрде көрсетілуі тиіс. Банк қосымшалары туралы айтатын болсақ: «Қайырымдылық» қойындысында орналасқан ұйымдарды банктің қауіпсіздік қызметі тексереді, олар қаржы және салық бақылауынан өтеді, ал SMM бөлімі міндетті түрде олардың әлеуметтік желідегі парақшаларын тексереді.

Бұл ретте, Оразалинова қайырымдылық тек материалдық көмек емес, сонымен қатар сіз берген дағдылар, тәжірибе және уақыт екенін еске салады. Мысалы, тегін репетиторлықпен айналысуға, шығармашылық үйірмелер жүргізуге және өнімдер мен кеңсе тауарларын атаулы көмек ретінде беруге болады.

Айла-амалға берілмеңіз

Егер науқас баланың пайдасына қайырымдылық туралы хабарландырулар қатты эмоция тудырса, Семенова ерекше сақ болуға кеңес береді.

YouTube желісіне ауыр дертке шалдыққан, соның ішінде қазақ балаларына көмек көрсетуге шақыратын бейнероликтерді орналастыратын .ru домен аймағында жұмыс жасайтын қорлар бар.

Сарапшының айтуынша, мұндай ұйымдар өздерінің әкімшілік шығындарын жауып қана қоймай, табыс табады. Ал науқас бала садақаның бір бөлігін ғана алады.

Ақшаны жібермес бұрын егжей-тегжейлі қаржылық есеп беру үшін кез келген қайырымдылық және еріктілер ұйымдар сайттарын мұқият зерттеуді ұсынамыз немесе оны жеке негізде сұрау тиіс.

Делдалдар неғұрлым аз болса, соғұрлым жақсы

Кәсіби ерікті Анна Токишева кез келген делдалды айналып өтіп, жәрдемді тікелей емханаларға аудару мүмкіндігіне назар аударады. Бұл, атап айтқанда, шетелде қымбат емделу ақысына қатысты.

Төлемдер ашық болса да, қате диагнозбен байланысты тәуекелді жоққа шығаруға болмайтынын атап өту керек. Мысал ретінде алғаш рет «омыртқаның бұлшықет атрофиясы» (ОБА) диагнозы қойылған Эмилия Керімбаеваның оқиғасын келтіруге болады, бірақ кейінгі генетикалық зерттеулер бұл ауруды растамады. Нәтижесінде ата-анасы садақа берушілер талабы бойынша ақшаны қайтаратынын мәлімдеді.

Алдында олар қымбат «Золгенсма» дәрі-дәрмегіне ақша жинауды жариялаған болатын, инъекция құны шамамен 1 млрд теңгені құрайды. Бұл дәрі-дәрмектің бағасы оның құнына байланысты емес, мұндай дәрі-дәрмекті ала алмаған жағдайда АҚШ-та баланы емдеуге жұмсалатын шығындардың бағасымен байланысты.

Зиянкес және көмекке қиянат жасайтын адамдар әрекеті жалпы қайырымдылыққа деген сенімнің жоғалуына әкеледі. Бұл жағдайда ең алдымен қиын жағдайға тап болған адамдар және көмекке зәру ұйымдар зардап шегеді.

Жануарларға көмектесу

«Қайырымдылық ұйымдары, оның ішінде жануарларды қорғау ұйымдары көлікте немесе көшеде қаржы жинамайды. Қолдау көрсету туралы шешім қабылдамас бұрын, орналасқан жеріне барыңыз, бұл баспанада жануарлардың бар-жоғын, олардың санын, қандай жағдайда және қалай тамақтандыратынын көріңіз. Қаржы шынымен жануарларға түсе ме, әлде бұл ақша табудың оңай жолы ма, соны түсіну маңызды », - дейді «Дворянское собрание» жануарлар панасының жетекшісі Юлия Еськова-Красутская.

Ол алаяқтар жарнамада әртүрлі баспананың иттерін пайдалана алатынын атап өтті. Бұл жағдайда ол аумақ, қоршаулар немесе күрке түрін көрнекі түрде салыстыруға және қаржы жинауды жариялаған адамдарды «google-ге» салып қарап көруге кеңес береді. Көбінесе алаяқтар әрекеттері үшін бұрын ұсталған болып шығады. Бұдан бөлек, олар «қанды» суреттерді пайдаланып сіздің эмоцияңыз арқылы ақша табуды көздейді.

Еськова-Красутская әсіресе жануарлар панасы оларды орналастырумен айналысатынына және оны қалай жасайтынына назар аударуды ұсынады. Сондай-ақ, ол нағыз жануарларды қорғау ұйымдары қаражатты тікелей мал дәрігерлік клиникаларға аударуға қарсы болмайды және материалдық емес көмектен бас тартпайтынын баса айтады.

@Shishkin_like

«Маңызды мәселе туралы нақты» арнайы жобасы

Көші-қон: еңбек мигранттары және басқалар

2023-05-23T06:04:15.188Z

Мемлекет үшін көші-қон мәселесі дегеніміз – адам капиталы әрі жалпы капитал, яғни ақша. Ұлттық банктің мәліметі бойынша, ай сайын елімізден сыртқа кететін ақша елге келетін ақшадан екі есе көп. Азаматтары шет елдерде жұмыс істеуге мәжбүр, сол елден ақша аудару арқылы отбасын асырап отырған мемлекеттермен салыстырғанда, бұл елімізде экономикалық ахуалдың жаман емес екенін көрсетеді. Қазақстан әзірге сырттан келетін мигранттарға жұмыс ұсына алады, олар ел ішіндегі қосымша құн көлемін арттырады.

Қазақстаннан басқа елдерде ақша жіберу бойынша соңғы мәлімет 2023 жылдың наурыз айында тіркелген, осы кезде сыртқа 74,2 млрд теңге жіберілген. Ең көп ақша жіберілген ел – Түркия (21 млрд теңге) және Ресей (20 млрд теңге). Үшінші орында Өзбекстан, бұл елге 13,9 млрд теңге жөнелтілген. Транзакция бойынша Ресей алдына қара салмай тұр.

Өткен қыста Халықаралық көші-қон ұйымы (ХКҚҰ) зерттеу жүргізіп, 1,1 мың қазақстандық мигрантқа сауал жолдаған. Сауалнамаға қатысқандардың жартысынан астамы (66%) – Өзбекстан азаматы, 13%-ы – ресейлік. Респонденттердің 80%-ға жуығы елінен кетуінің негізгі себебі жұмыс іздеу екенін айтқан. Сауалнамаға қатысқандардың жартысына жуығы Қазақстанда қалуды көздесе, 40%-ы екі жақта өмір сүре беремін деп жоспарлайды.

ХКҚҰ келтірген дерекке сүйенсек, Қазақстанда жұмыс істейтін мигрант орта есеппен айына 194 мың теңге табады. Респонденттердің жартысынан астамы тапқан табысының бір бөлігін өз еліне жіберетінін айтқан. Сауалнамаға қатысқандардың 46%-сы табысының төрттен бірінен бастап жартысына дейін жібереді екен. Сұрақтарға жауап берген мигранттардың 70%-ы Қазақстаннан жіберетін ақша отбасының жалғыз күнкөріс көзі екенін көрсеткен.

Ресми мәліметке сүйенсек, 2023 жылдың 1 сәуіріндегі дерек бойынша, әкімдіктердің рұқсатымен Қазақстанда 14,4 мың шетел азаматы жұмыс істейді. Олардың көпшілігі, дәлірек айтқанда, 37,3%-ы құрылыс саласында. Бұған қоса, тағы да 296,7 мың шетел азаматы Қазақстанда еңбек рұқсаты (патент) негізінде үй шаруашылығында еңбек етеді. Жуырда басқа елдің азаматтарына патент беру қызметі Ішкі істер министрлігінен Еңбек министрлігіне өтті.

Елімізде кейінгі он жыл бойы көші-қон саласында теріс сальдо қалыптасқанын айтқан жөн. Дегенмен, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі бұл үрдісті өзгертуді жоспарлап отыр. Министрлік білім беру және бизнес саласында алмасуды жандандырып, еліміздің жұмыс нарығында тапшы мамандарды тартып, басқа елдің азаматы болып саналатын этникалық қазақтарды Қазақстанның дамуына үлес қосуға шақырмақ.

Бұған қоса, Ішкі істер министрлігі Сыртқы істер министрлігімен бірлесе отырып, Қазақстанға көшіп келушілерді ынталандыру бағытында үш бірдей жобаны қолға алып отыр:

Ұзақ мерзімге, яғни 10 жылға – ғылым, білім, өнеркәсіп, ақпараттық технология, спорт және мәдениет салаларында Қазақстан үшін құнды саналатын шетелдіктерге кейін тұрақты тұру құқын беретін виза ұсыну;
Экономикамызға 300 мың АҚШ долларынан көп қаржы салған шетелдік инвесторлардың елге кіруіне жеңілдік жасау;
«Neo Nomad Visa» цифрлық көшпелілерге» арнайы виза беру, бұл шетелдік компанияларда жұмыс істейтін немесе сондай компанияға иелік ететін азаматтарға беріледі. Мұндай виза алу үшін ай сайынғы табыс 3 мың АҚШ долларынан кем емес болуы керек деп болжанып отыр.

Үкіметтің есептеуі бойынша, 2027 жылға қарай сыртқа кететіндерден гөрі елімізге келетіндер көбейеді, соның ішінде негізінен кәсіби мамандар келеді деген болжам бар.

Былтыр геосаяси жағдайдың шиеленісуіне орай Қазақстанның көші-қон саласында жағымды сальдоға қол жеткізетін мүмкіндігі болған еді, бірақ үміт ақталмады. ІІМ дерегі бойынша, 2023 жылы Қазақстанға 5,6 млн шетелдік кірген (әр кіргені есептеледі, яғни адам саны емес, шекараны кесіп өтуі есепке алынады, ары-бері өтіп жүрген кәсіпкерлер мен жалдамалы жұмысшылар статистиканы айтарлықтай өзгертеді), ал елден 6 млн жуық адам кеткен.

Келгендердің көп бөлігі, 2,9 млн адам – Ресей азаматы. Бұлардың көпшілігі Қазақстанда қалмаған, елге келген миллион Ресей азаматының ішінде 3 578 адам ғана тұрақты тұруға өтініш білдірген, 965 адам азаматтық алуға өтініш тастаған.

DATA HUB телеграм арнасының жазуы бойынша, биылғы жылдың бірінші тоқсанында еліміздің көптеген аймағында айрықша жағдай болып, ішкі көші-қон сальдосы жағымды болған. Келушілер саны 7,6 мың адам болса, көшіп кеткендер саны 2,6 мың ғана болыпты. Ең көп келуші Маңғыстау облысына (1439 адам) және Алматы қаласына (1196 адам) орналасқан. Батысқа негізінен Өзбекстан азаматтары (955 адам) барса, Алматыға ресейліктер келген (835 адам).

Наурыз айында Қазақстанға түскен ақша аударымының көлемі жөнінен де осы екі ел алда тұр: жалпы 29,9 млрд теңге түссе, соның 12,2 млрд теңгесі – Ресейден, 3,1 млрд теңгесі Өзбекстаннан түскен.

Бұдан шығатын қорытынды, бұлар – Қазақстанда жұмыс істеп, отанында қалған отбасына ақша жіберетін еңбек мигранттары емес, керісінше, шет елдегі отбасынан ақша алып тұратындар. Соған қарағанда, саяси себеппен жүргендер болуы мүмкін.

@Shishkin_like

«Маңызды мәселе туралы нақты» арнайы жобасы

Қазақстан әлемдік рейтингтерде

2023-05-19T09:20:12.587Z

Мамыр айының басында «Репортеры без границ» халықаралық ұйымы жыл сайынғы Баспасөз бостандығы индексін жариялады. Бір жыл ішінде Қазақстан 122-ші орыннан 134-ші орынға түсіп, көршілестігін Бенин мен Танзаниядан Уганда мен Шри-Ланкаға ауыстырды. Бұл орын Солтүстік Кореяға (соңғы 180-ші орын) рейтинг көшбасшысы - Норвегияға қарағанда әлдеқайда жақын.

Дегенмен, 134-ші орынның өзін біз үшін бақ десе болады, өйткені 2018-2019 жылдары Қазақстан 24 позицияға төмен болатын. Жалпы, бостандық пен демократия тұрғысынан республика соңғы бірнеше жылда әлемдік рейтингте сәл көтерілсе, гендерлік теңдік, адами капитал және бизнес орта бойынша төмендеді. Бірақ республика кибер және азық-түлік қауіпсіздігі саласында таңғаларлық жетістіктерге қол жеткізіп отыр.

Редакторымыз Әйгерім Мекішева республиканың халықаралық рейтингтер мен индекстерде тіркелген сан алуан «жетістіктерін» зерттеді. Ол рейтингтерде біз мұны мойындауымыз керек – Қазақстан үшінші әлемнің шағын экзотикалық елдерімен жиі қатар тұрады, тек бізде банан плантациялары жоқ, бірақ пайдалы қазбалар қоры бар.

Бостандық

Баспасөз бостандығы индексі туралы әңгімеге оралсақ, әлеуметтік көрсеткіш Қазақстанның жағдайын барынша нашарлатқанын атап өту керек. Нақтырақ айтсақ, қазақстандықтар журналистерге күдікпен қарайды, бірақ, блогерлер мен әлеуметтік желідегі анонимді жазбаларға сенеді.

Freedom House халықаралық ұйымының 2023 жылғы Жаһандық бостандық рейтингінде Қазақстан 210 елдің ішінде 164-орынға ие болды (100-ден 23 ұпай жинады). Бұл жерде жалпы еліміз еркін емес шоғырландырылған авторитарлық режимі бар мемлекет деп көрсетілген. Ішінара еркін Мавританияны қуып жету үшін бізге 13 ұпай ғана жетпей қалды.

Freedom House демократияның даму деңгейлерін, саяси және азаматтық бостандықтарды, сондай-ақ интернеттегі еркіндікті ескереді. 2018 жылдан бері Қазақстан бұл рейтингте 10 позицияға көтерілді.

Теңдік

Гендерлік теңдікке келетін болсақ, соңғы бірнеше жылда жағдай күрт өзгерген жоқ. Дүниежүзілік экономикалық форумның өткен жылғы Жаһандық гендер теңсіздігі туралы баяндамасында Қазақстан дүниежүзіндегі 126 елдің ішінде 65-орынға орналасты. ДЭФ ерлер мен әйелдердің экономикалық белсенділігін, білімге қолжетімділігін, өміршеңдік пен денсаулық көрсеткіштерін, саяси құқықтары мен мүмкіндіктерін өлшейді. 2016 жылдан бері республика 14 позицияға төмен түсті.

БҰҰДБ Адам дамуы индексі (2021-2022 жылдарға арналған баяндама) бойынша республика Багам аралдары мен Тринидад және Тобаго арасындағы әлемнің 191 елі арасында 56-шы орында. Индекс көптеген параметрлерді қамтиды, олардың бірі салық төлемдерін есепке алмай ұлттық табысты бөлу болып табылады. Құрастырушылар Қазақстан халқының ең бай 1%-ына салық салынғанға дейінгі ұлттық табыстың 15,4%-ы, ал халықтың ең кедей 40%-ы осы табыстың 23,3%-ы тиесілі екенін есептеп шығарды.

Алдыңғы үш жылда Қазақстан 189 позицияның сәйкесінше 51, 50 және 58-ші орынды иеленді.

Заң

World Justice Project ұйымының Жаһандық заң үстемдігі өлшемінде Қазақстан 140 елдің ішінде 65-ші орынды иеленді. Бұл көрсеткіште Венесуэла соңғы орында, ал Дания көш бастап тұр. Бұл рейтингте сегіз фактор ескеріледі, оның ішінде сыбайлас жемқорлық деңгейі, қылмыстық және азаматтық сот төрелігінің сапасы, мемлекеттік институттардың ашықтығы және нормативтік құқықтық актілердің орындалуы.

Жалпы динамика еліміздің сот төрелігі саласындағы аз ғана жетістігін көрсетеді – зерттелген елдер санының артуына қарамастан, Қазақстан өз орнын сақтап қала алды. 2017 жылмен салыстырғанда, іс жүзінде біз бір ғана позицияға төмен жылжыдық.

Өткен жылы Жемқорлықты қабылдау индексінде республика 180 елдің ішінде 101-ші орынды иеленді (36 ұпай). 2018 жылмен салыстырғанда Қазақстан 23 позицияға көтерілді (5 ұпай қосқан). Индекс сарапшылар мен кәсіпкерлердің сыбайлас жемқорлық деңгейін 100 балдық шкала бойынша бағалауына негізделген, мұнда 0 – ең жоғары, ал 100 – мұндай құқық бұзушылықтардың мүлдем жоқтығы. Зерттеу туралы барлық ақпарат Transparency International ұлттық бөлімше сайтында жарияланған.

Үміт

Дүниежүзілік банк құрастырған Адам капиталының индексі бүгін туған баланың 18 жылдан кейін алатын адами капиталының болжалды мөлшерін көрсетеді. Индекс үш элементтен тұрады: 5 жасқа дейінгі балалардың өмір сүру деңгейі, бала кәмелетке толғанға дейін алатын сандық және сапалық білім өлшемі және азаматтардың денсаулық көрсеткіштері.

2020 жылғы баяндамада Қазақстан 174 елдің ішінен 55-орынға тұрақтады, ал 2018 жылы 157 елдің ішінде 31-орында болған. Айта кетейік, 2017 жылға дейін адами капиталға қатысты осындай зерттеуді Дүниежүзілік экономикалық форум жүргізген болатын. Онда Қазақстан 130 елдің ішінен 29-орынға ие болған.

Бақыт

Осы жылдың наурыз айында кезекті World Happiness Report есебі жарияланды. Қазақстан ол жерде 137 елдің ішінде 44-ші орында (Гватемала мен Сербия арасында). Бұл зерттеуде Финляндия көшбасшы, Ауғанстан аутсайдер ретінде танылды. Рейтингті қалыптастыру кезінде өмір сүру ұзақтығы, жан басына шаққандағы ЖІӨ деңгейі, сыбайлас жемқорлықты қабылдау деңгейі, жұмыспен қамту, құқықтар мен азаматтық бостандықтар, өмірлік таңдау еркіндігі, сондай-ақ альтруизм ескерілді. 2018-2020 жылдары Қазақстан сәл төмен орында болған еді - 149 ел ішінде 45-ші орында.

Тамақ

Өткен жылы Азық-түлік қауіпсіздігінің жаһандық индексінде Қазақстан 113 елдің ішінде 32-орынға ие болып, Грециядан қалып, Уругвайды басып озды. Индексте азық-түлік тауарларының бағасы мен қолжетімділігі, сапасы, қауіпсіздігі және басқа да параметрлер ескерілген. Оны The Economist медиа тобы мен Corteva Agriscience трансұлттық агрохимиялық компаниясының зерттеу бөлімі басқарады. 2014 жылдан бері Қазақстан 25 позицияға көтерілген.

Бизнес

Қазақстандық шенеуніктердің шығаруға деген құлшынысын тузызған «Doing Business» ұтымды есептері Дүниежүзілік банктің шешімімен 2021 жылдан бастап шықпайтын болды. Дегенмен, отандық ұлттық жобалардың авторларының қолында Менеджментті дамыту институтының жыл сайын жариялайтын жаһандық бәсекеге қабілеттіліктің беделді рейтингі бар. Рейтинг мемлекеттің бәсекеге қабілетті бизнестің өсуіне қолайлы жағдай жасау мүмкіндігін көрсететін 333 критерийге негізделген.

Өткен жылдың қорытындысы бойынша Қазақстан әлемнің 63 елі арасында 43-орынға ие болып, Португалия мен Индонезия арасында орналасқан. Айта кету керек, 2018 жылы республика бес позицияға жоғарылады.

Жағдайды The Heritage Foundation ұсынған Экономикалық еркіндік индексімен толықтырайық. Ол 12 критерийге негізделген, оның ішінде үкімет адалдығы, сот жүйесінің тиімділігі, сауда мен инвестиция еркіндігі және т.б. Мұнда Қазақстан «орташа еркін» ел деген анықтамамен 176 елдің ішінде 71-орында. Көршілеріміз Вануату мен Вьетнам. 2018 жылмен салыстырғанда республика бірден 31 позицияға төмендеген.

Цифрландыру және мемлекеттік басқару

Цифрлық бәсекеге қабілеттілік рейтингін де Менеджментті дамыту институты жасайды және Қазақстан ондағы 63-орынның 36-шы орнында. 2018 жылы еліміздің рейтингтегі орны екі позицияға төмендеді. Басқа бағалау критерийлер арасында кибер қауіпсіздігі де бар.

Бұл салада БҰҰ-ның жанында Халықаралық телекоммуникациялық одағының жеке рейтингі бар. Мұнда еліміз айтарлықтай ілгерілеуде және 2020 жылға арналған соңғы нұсқасының нәтижелері бойынша көптеген басқа әлемдік индекстердің көшбасшысы Данияны басып озып, 194 ел арасында 31-ші орында тұр. 2017 жылы Қазақстан әлемнің 164 елінің ішінде 82-ші орынға ие болған еді.

БҰҰ-ның электрондық үкіметті дамыту рейтингінде Қазақстан 193 елдің ішінде 28-ші орында. 2018 жылы біз 11 позицияға төмен едік. Сонымен қатар, даму үстіндегі елдер мен өтпелі экономикасы бар елдердің арасында мемлекеттік басқару бойынша республика өткен жылы 139-ның ішінде 79-орынға ие болды. Бұған Бартелсман қорының индексі дәлел. Салыстыру үшін, 2018–2020 жылдары республика екі позицияға төмен болды.

Үздік елдер

US News & World Report медиа компанияның 2021 жылғы World Best Countries рейтингінде Қазақстан 85 елдің ішінде Сербия мен Иран арасында орналасып 82-орында тұр. Зерттеу бұл елдерде ешқашан болмаған адамдардың арасында сауалнама жүргізу арқылы жасалады, яғни олардың жеке қабылдауы арқасында. Әлемнің 36 ел респонденттері арасында 8061 адам хабары бар элита өкілдері, 4536 кәсіпкерлер, 8035 қалың жұртшылық. 2020 жылы Қазақстан 73-тің ішінен сәл құрметті 66-орынға ие болған еді.

Қазақстан басқа рейтингтерде...

… Менеджментті дамыту институтының дарындар рейтингінде 63 елдің арасынан 39-шы орындамыз. Ол мемлекеттің таланттарды ұстап қалу мүмкіндігін, сондай-ақ кадрлық резервтің құзыреттілік деңгейін және оны дамытуға жұмсалатын инвестицияны көрсетеді. 2018 жылмен салыстырғанда республика бір орынға жоғары көтерілді.

... Портулан институты, Адами капиталдың көшбасшылығы институты және INSEAD дүниежүзілік бизнес мектебі құрастырған Таланттардың жаҺандық бәсекеге қабілеттілігі индексінде 133 елдің арасынан 62-ші орынға ие болдық. Бұл жерде Колумбияны сәл басып оздық. 2020 жылы біз 132 елдің арасынан 54-ші орында болдық.

... The Social Progress Imperative зерттеу жобасының Әлеуметтік прогресс индексінде 169 елдің арасынан 65-ші орынға ие болды. 2020 жылмен салыстырғанда республика екі позицияға көтерілді, ол кезде индекске әлемнің 133 елі кірген болатын.

... Дүниежүзілік экономикалық форумның Саяхат және туризм саласындағы бәсекеге қабілеттілік индексінде 117 орынның 66-шысына тұрақтады. Айта кету керек, Чад Республикасының шенеуніктері бұл саланың дамуына ең аз алаңдайды екен. 2017 жылы Қазақстан 136 елдің ішінде 81-ші орынға ие болды.

... Legatum институтының Өркендеу индексінде 167 елдің арасынан 69-шы орында. 2018 жылы республика үш позицияға жоғары болатын.

... Экологиялық көрсеткіштер индексінде 180 елдің арасынан 93-ші орында. Индексті жасауға Йель және Колумбия университеттерінің зерттеушілері қатысады. 2020 жылы Қазақстан сегіз позицияға жоғары болатын.

… Экономика және бейбітшілік институтының Жаһандық бейбітсүйгіштік индексінде 163 елдің ішінде 97-ші орын иеленді. Авторлар республиканы соғысқұмар да, бейбітшіл де емес, бірақ әйтеуір ортада жүретін, Кубаның маңайында орналасқан ел ретінде анықтапты. 2018 жылмен салыстырғанда Қазақстан 23 позицияға төмендеді.

… Катон мен Фрейзер институттарының Адам бостандығы индексінде 167 елден 107-ші орындамыз. Көршілеріміз - Мадагаскар мен Иордания. 2018 жылы республика 17 позицияға жоғары (162 ел арасынан) болды.

… Global Citizen Solutions компаниясының Ең қуатты төлқұжаттар рейтингінде 199 елдің ішінен 107-ші орынға табан тіредік. Бұл тұрғыдағы динамикаға қатысты деректер табылмады.

… Демократияның даму индексінде 167 мемлекеттің қатарынан 127-ші орындамыз. Economist Group-тың зерттеу бөлімі болып табылатын Economist Intelligence Unit құрастырушылары Қазақстанды авторитарлық режимге жатқызады. Мұнда біз Буркина-Фасомен бір орынды бөлісеміз. 2018 жылы Ресеймен 144-ші орынға жайғастық.

Оқырмандар еңсесін тағы көтеру үшін еске сала кетейік, Қазақстан қазба отындарының үлесі бойынша әлі де бірінші жиырмалықтың қатарында және уран өндіру бойынша әлемдік ауқымда көшбасшы.

@Shishkin_like

«Маңызды мәселе туралы нақты» арнайы жобасы

Кому принадлежат пляжи Капшагайского водохранилища

2023-05-12T07:19:11.181Z

Доступность отдыха на Капшагайском водохранилище давно оставляет желать лучшего — люди не могут даже просто подойти к воде на большинстве участков береговой линии. Пляжи перекрыты ограждениями, в пределах которых постоянно дежурят охранники частных зон отдыха. Минимальная стоимость «билета» на такую зону — 1000 тенге.

За въезд на городские пляжи тоже придется заплатить — тут берут по 300 тенге с машины, однако ни о какой инфраструктуре говорить все равно не приходится. Здесь нет ни туалетов, ни душа, а стоимость аренды зонтиков или топчанов в летний период может доходить до 5000 тенге.

В преддверии сезона отпусков мы совместно с телеграм-каналом «Фонд-бюро расследования коррупции» решили присмотреться к пляжам Капшагая и выяснить, кому принадлежат берега известного водохранилища. В наше поле зрения попали 75 частных участков южного, юго-западного и северного побережья. Лишь у 5-7 из них стоят ограничения и обременения в виде беспрепятственного пропуска населения к водоему. Среди тех, кто владеет или владел здесь землей — Тимур Кулибаев, Яков Цхай, Болат Назарбаев.

Два участка площадью 606 и 23 га на южном берегу Капшагайского водохранилища находятся в собственности ТОО «Индакси». Оба возникли на основании постановления акимата города Капшагая от 12 июля 2007 года. 23 га земли на южном побережье предназначены для ведения товарного сельскохозяйственного производства.

Участок побольше тоже относится к землям сельскохозяйственного назначения. С 2007 года у него сменилось четыре владельца. Нынешний собственник — «Индакси» — занимается посредническими услугами при купле-продаже и сдаче внаем жилья и другого недвижимого имущества непроизводственного назначения. С 2015 года компания уплатила налогов всего на 1,4 млн тенге.

Учредитель «Индакси» – 48-летний Асхат Дуйсенов. Вероятно, в прошлом он был связан с руководством АО «Алматинский сахар», компании, входившей в состав «сахарной империи» бывшего зятя Нурсултана Назарбаева Рахата Алиева.

До Дуйсенова — вплоть до апреля этого года — компания контролировалась Юрием и Яковом Цхаями или принадлежащими им фирмами. Яков Цхай, напомним, занимает 33-ю строчку в рейтинге богатейших бизнесменов Казахстана по версии Forbes. Его состояние издание оценило в 216 млн долларов США. Его брат, Юрий Цхай, в 2014 году входил в число самых влиятельных бизнесменов страны.

Еще двумя участками на берегу Капшагайского водохранилища владеет ТОО «Компания «Достар», напрямую принадлежащая одному из богатейших бизнесменов страны Якову Цхаю. Компания занимается арендой и управлением собственной недвижимостью, а также ресторанной деятельностью. С 2015 года она перевела на счета органов госдоходов 299 млн тенге.

Участок площадью 14,6 га на юго-западном побережье предназначен для обслуживания базы отдыха и возник на основании постановления акимата города Капшагая от 31 мая 2005 года. Цхай же владеет этой землей с 2016 года.

Участок площадью 3,4 га имеет то же целевое назначение и принадлежит бизнесмену с 2004 года — с того времени, как возник на основании постановления акимата. Заметим, с 1998 по 2008 годы акимом Капчагая был Сергей Зеленский. В 2008 году он подозревался в получении взятки. Сейчас уголовное дело приостановлено. Бывший градоначальник, при чьем руководстве в частные руки ушли многие земельные участки, по некоторым данным, эмигрировал.

Участком площадью 3,5 га на юго-западном побережье Капшагайского водохранилища через ТОО «Кипрос» сегодня владеет средний зять бывшего президента Тимур Кулибаев. «Кипрос» официально специализируется на финансовых услугах и выступает материнской компанией для десятков фирм в других сферах. С 2015 года она уплатила налогов на 11,5 млрд тенге.

Участок возник на основании договора купли-продажи от 18 февраля 2003 года, когда акимом Капчагая был упомянутый выше Сергей Зеленский. Эта земля предназначена для обслуживания базы отдыха. С 2004 по 2020 годы владельцем участка был Яков Цхай, а затем право собственности в результате купли-продажи перешло к «Кипросу».

К слову, мы уже не раз писали о том, как активы Цхая со временем переходят к Кулибаеву (примеры можно найти здесь, здесь и здесь). И если в описанных нами случаях предметом сделки выступали предприятия или доли в них, здесь речь идет о земле на побережье одного из самых популярных мест отдыха у жителей Алматинской области и города Алматы.

Земля площадью 13,7 га на северном побережье Капшагайского водохранилища числится за ТОО «Корпорация Алмалы» и, вероятно, принадлежит иностранному гражданину (что запрещено казахстанским законодательством). Участок возник в результате решения акима города Капшагая от 16 мая 2002 года и предназначен для обслуживания объекта под названием «Резиденция Капчагай».

«Корпорация Алмалы» (в прошлом «Корпорация «ХОЗУ») занимается арендой и управлением собственной недвижимостью. С 2015 года объем уплаченных ею налогов достиг 4,6 млрд тенге. Корпорацией владеет зарегистрированная в Нидерландах Noord Holland Trading Company B.V. Ранее мы писали, что конечным бенефициаром голландской компании — по состоянию на ноябрь прошлого года — был гражданин Лихтенштейна, резидент Великобритании Клеменс Латернсер.

Упомянутый иностранный офшор, кроме этого, фигурировал в расследовании Радио Азаттык о «дворцах Назарбаевых в Алматы» и в нашем материале о том, кому принадлежат сгоревшие здания на площади Республики.

На юго-западном побережье Капшагайского водохранилища мы обнаружили землю, ранее принадлежавшую брату экс-президента Болату Назарбаеву.

Участок площадью 1 га возник на основании постановления акимата города Капшагая в мае 2004 года. Следующие четыре года земля принадлежала Болату Абишевичу, а в 2008 году садовый дом с прилегающим к нему земельным участком был продан Умару Редясебову. Последний является учредителем трех компаний, две из которых бездействуют, а третья не платит налогов.

У Редясебова на Капшагае есть и второй участок площадью 1,1 га. Он возник на основании договора купли-продажи в 2013 году и предназначен для обслуживания базы отдыха. Земля принадлежит Умару Сардиновичу с 2016 года.

Городские пляжи Капшагая формально принадлежат городскому отделу жилищно-коммунального хозяйства и жилищной инспекции. В общей сложности речь идет о пяти земельных участках, самый большой из которых площадью 50 га расположен на юго-западном побережье водохранилища. Он возник на основании постановления акимата города Капшагая сравнительно недавно — в 2018 году.

Оставшиеся четыре участка, предназначенные для обслуживания городских пляжей, возникли в 2013 году. Их площадь разнится от 7,5 до 0,8 га. Их объединяют одинаковые ограничения и обременения: государство как собственник обязано обеспечить доступ к инженерным сетям для обслуживания и ремонта, а также право проезда и прохода через участки.

Госучреждения, не относящиеся к местным властям, тоже владеют участками на берегу Капшагайского водохранилища:

Детско-юношеская спортивная школа г. Қонаев (относится к управлению физкультуры и спорта Алматинской области) владеет участком площадью 1,1 га на юго-западном побережье. Земля предназначена для обслуживания парусной базы.
Центр олимпийской подготовки «Алматы» (относится к комитету по делам спорта и физкультуры профильного министерства) владеет участком площадью 2 га на юго-западном побережье. Земля предназначена для обслуживания учебно-тренировочного центра парусного спорта.
Оперативно-спасательный отряд (относится к департаменту по ЧС Алматинской области) владеет участком площадью 1,1 га на юго-западном побережье. Земля предназначена для обслуживания водно-спасательной станции Капшагайского водохранилища. Оперативно-спасательный отряд как госучреждение, к слову, официально бездействует.

Участок площадью 1,8 га на юго-западном побережье Капшагайского водохранилища предназначен для обслуживания базы отдыха. С 1997 года единственный владелец земли — АО «Имсталькон». Это одна из крупнейших в стране производственных компаний, занимающаяся возведением зданий и сооружений из металлоконструкций. В её портфолио — монумент «Байтерек», резиденция президента Акорда, Библиотека Первого президента, павильоны для выставки ЭКСПО в Астане, ТРЦ «МЕГА» в Алматы и др.

С 2015 года компания уплатила налогов на 4,3 млрд тенге. В прошлом году официальная прибыль акционерного общества могла составить 32,7 млн тенге. У компании — 28 «дочек», которые за последние 12 месяцев уплатили налогов на 8,4 млрд тенге. «Имсталькон» входит в топ 50 частных компаний Казахстана по версии Forbes.

По данным на 2022 год, 97,39% голосующих акций компании принадлежат ТОО «АвтоТехЦентр-Азия». Единственным владельцем последней является Михаил Коновалов.

Акционерное общество неоднократно попадало в скандалы. К примеру, в начале апреля стало известно, что в 2003 году после завершения строительства нового пассажирского терминала «Имсталькон» как подрядчик получил часть торговых площадей обновленного терминала. В прошлом году авиационная прокуратура обратилась в суд, чтобы вернуть помещения в собственность акимата — ответчиком выступила некая Бахтияркызы А. Отметим, такую же фамилию носит предполагаемая вторая супруга Кайрата Сатыбалды Асель.

Участок площадью 30 га на юго-западном побережье Капшагайского водохранилища с 2014 года принадлежит ТОО «Олжа Бастау» и предназначен для обслуживания туристическо-оздоровительного комплекса с жилой застройкой. У земли есть обременение — собственники должны обеспечить право проезда через участок.

«Олжа Бастау» занимается арендой (субарендой) и эксплуатацией арендуемой недвижимости и с 2015 года уплатило налогов на 135,8 млн тенге. Официально прибыли у компании никогда не было. Владельцы компании — 52-летняя Наталья Блиндер и 39-летний Алибек Танакулов. Бизнес-партнеры, судя по всему, серьезно увлечены геологоразведкой: на двоих у них еще четыре компании с соответствующим видом деятельности.

В 2017 году «Олжа Бастау» попала в новостные ленты страны — двухместный самолет, принадлежащий компании, потерпел крушение, пилот погиб. У фирмы, как сообщалось, не было сертификата эксплуатанта или свидетельства авиационных работ, выданного комитетом гражданской авиации.

Кроме этого, «Олжа Бастау», вероятно, владела (или все еще владеет) охотничьим хозяйством «Узынтам» площадью 73,3 тыс га в Алматинской области.

Участок площадью 2,4 га на юго-западном побережье Капшагайского водохранилища предназначен для обслуживания базы отдыха. С 2013 года земля находилась в собственности АО «Темірбанк». Финансовый институт, напомним, был продан группе «Верный капитал» и впоследствие стал частью ForteBank.

С 2017 года земля принадлежит ТОО «ОУСА Альянс». Это «дочка» ForteBank (бывший актив Альянс банка), которая занимается денежным посредничеством прочих финансовых учреждений. С 2015 года она уплатила налогов на 1,5 млрд тенге, официально прибыли не имеет.

ForteBank является шестым по размеру активов и собственного капитала банком страны, пишет Forbes. 80% акций финансового института принадлежат бизнесмену Булату Утемуратову, еще 7,3% — у его сына Алидара Утемуратова. В ноябре прошлого года мы подробно описывали все известные бизнес-активы семьи Утемуратовых.

Участок площадью 3,9 га для обслуживания базы отдыха на юго-западном побережье (вдоль трассы) Капшагайского водохранилища с 2006 года принадлежит ТОО «Mega Media Partners». Компания занимается организацией отдыха и развлечений. С 2015 года объем уплаченных налогов достиг 19,5 млн тенге, прибыли в последние два года почти не было.

Компания принадлежит 54-летнему Шафхату Гатаулину и 47-летнему Антону Буравлёву. Шафхат Ануарбекович — бизнесмен, выступающий учредителем еще в десятке компаний (преимущественно речь идет о рекламных агентствах). До 2021 года он, к слову, был совладельцем ТОО «Del Mar Estates», а его партнер Буравлев — с момента ухода Гатаулина — руководит этой фирмой.

Компания тоже занимается организацией отдыха и развлечений и с 2008 года владеет участком площадью 1,7 га на юго-западном побережье Капшагайского водохранилища. Здесь, по всей видимости, находится отель Del Mar. С 2015 года компания уплатила налогов всего на 1,6 млн тенге и никогда официально не имела прибыли. Сегодняшняя владелица «Del Mar Estates» — 75-летняя Татьяна Щуркина.

Участок площадью 2,3 га на юго-западном побережье Капшагайского водохранилища предназначен для обслуживания базы отдыха. С 2021 года эта земля является общей долевой собственностью двух физических лиц — 34-летнего Ерлана Имашева и 47-летней Елены Мельниковой. Им обоим принадлежит ТОО «Kapchagay Marine Club», которое, вероятно, управляет одноименной зоной отдыха. С 2015 года компания уплатила налогов на 39,5 млн тенге, а в прошлом году официально не имела прибыли.

В апреле этого года Мельникова обратилась к президенту Токаеву — женщина утверждает, что ОПГ Коспаева обманом и угрозами завладела (через Имашева) большей частью её туристического бизнеса на берегу Капшагая, а заместитель прокурора Алматы по неизвестной причине прекратил дело в отношении рейдеров.

Отметим, Мельникова владеет еще несколькими компаниями — на одну из них оформлен еще один участок площадью 3,6 га на юго-западном побережье Капшагайского водохранилища. Земля предназначена для обслуживания рыбацкой деревни и находится во временном землепользовании (на 49 лет) ТОО «Юнон - Global». Компания бездействует, специализировалась на оптовой торговле широким ассортиментом товаров без какой-либо конкретизации.

Четыре участка на берегу Капшагайского водохранилища принадлежат ТОО «Голубой Дунай». Компания занимается предоставлением индивидуальных услуг, с 2016 года уплатила налогов на 15,8 млн тенге и последние два года официально не имела прибыли. Через ТОО «Orbis Development» конечными владельцами компании являются 53-летний Дильшат Азимов и 24-летний Ильяс Азимов.

Азимов-старший является топ-менеджером группы компаний Orbis Kazakhstan. «Orbis Development», как мы ранее писали, входит в эту группу. Её основатели и руководители — братья Фаррух и Сухраб Махмудовы. Фаррух Махмудов входит в число самых влиятельных бизнесменов страны по версии Forbes. В прошлом году по сети широко разошлось его дружеское фото с Алтаем Кульгиновым, нынешним заместителем премьер-министра.

Участки площадью 2,4 га, 0,7 га, 0,5 га предназначены для обслуживания туристического спортивно-оздоровительного развлекательного комплекса. Еще 3,7 га земли, принадлежащие ТОО «Голубой Дунай» — база отдыха на юго-западном побережье.

Участок площадью 1,6 га на юго-западном побережье Капшагайского водохранилища предназначен для обслуживания базы отдыха. Земля с 2018 года принадлежит ТОО «КАТЭК». Это одна из крупных казахстанских компаний, занимающаяся разработкой строительных проектов и инженерно-техническим проектированием.

С 2015 года предприятие уплатило налогов на 3 млрд тенге. По расчетам Adata.kz, официальная прибыль компании в прошлом году могла составить 474,7 млн тенге. «КАТЭК» является активным участником госзакупок — на её счету уже более 500 контрактов общей стоимостью 5,3 млрд тенге. По сумме контрактов основным заказчиком компании выступает управление энергетики и жилищно-коммунального хозяйства Алматинской области.

Компанией владеет и на протяжении последних 15 лет руководит 70-летний Кундуз Нупов. При его руководстве компания поучаствовала в разработке газопровода по маршрутам Бейнеу-Шымкент и Алматы-Талдыкорган, схемы газификации северных областей и Астаны, генеральной схемы газификации страны.

Участок площадью 1,8 га на юго-западном побережье Кашагайского водохранилища с 2006 года принадлежит ТОО «ТРИАР». Земля предназначена для обслуживания базы отдыха. Компания, которая владеет участком, занимается арендой и управлением собственной недвижимостью. С 2015 года она уплатила налогов на 4,1 млн тенге, а максимальную прибыль — 740 тыс. тенге — официально могла получить в 2020 году.

Учредители ТОО «ТРИАР» — 60-летний Артур Осипов и 59-летний Артур Тищенко. Бизнесмены также владеют известным многим алматинцам «Корган Центр». Компания в южной столице представлена торговыми домами «Корган» и «Робинзон», где продают оружие, боеприпасы, ножи, аксессуары для охоты, туристическое и рыболовное снаряжение, катера, лодки и пр. «Корган Центр» с 2015 года уплатил налогов почти на 3 млрд тенге и только за прошлый год мог заработать 295 млн тенге.

Три участка на юго-западном побережье Капшагайского водохранилища принадлежат Александру Прокопцу. Самый большой из них — площадью 30 га — предназначен для обслуживания и благоустройства территории и любительской рыбалки. Еще на 6 га должен располагаться спортивно-развлекательный комплекс с собственным пляжем.

Александр Прокопец — владелец трех действующих компаний, которые специализируются на организации отдыха и развлечений, выращивании плодов и ягод, ресторанной деятельности. Кроме этого, он является руководителем ТОО «Caspian Offshore Construction Realty». Компания зарегистрирована в Алматинской области и, как стало недавно известно, за 259 млн тенге приобрела расположенный в сотне километров от Талдыкоргана санаторий «Капал-Арасан» (в нем, как пишут, в свое время любил отдыхать бывший первый секретарь ЦК Компартии Казахстана Динмухамед Кунаев).

«Caspian Offshore Construction Realty» принадлежит зарегистрированной в ОАЭ Hombrada Holding Ltd. Известно, что до перехода под иностранную юрисдикцию в 2007 году компания на протяжении полугода принадлежала Валерии Ким. На тот момент она была топ-менеджером АО «ЦАТЭК» — входила в совет директоров компании, а позднее стала её президентом. «ЦАТЭК» принадлежит одним из самых богатых бизнесменов страны Александру Клебанову (описание его бизнес-активов здесь) и Сергею Кану.

Участок площадью 2,3 га на юго-западном берегу Капшагайского водохранилища принадлежит 81-летней пенсионерке Акжаркын Сериковой. Земля предназначена для обслуживания спортивно-оздоровительного комплекса. Мы бы не обратили на этот участок внимания, если бы Серикова не была героиней наших ранних публикаций.

В её временном возмездном долгосрочном пользовании, напомним, находится участок площадью 23,4 сотки, расположенный в нижней части парка имени 28 гвардейцев-панфиловцев в Алматы. Сейчас там работает банкетный зал «Mindale». Серикова также владеет двумя компаниями — ТОО «Nurkontrakt» в Алматы (предоставление индивидуальных услуг) и ТОО «Oranj» в Астане (деятельность ресторанов).

На юго-западном побережье Капшагайского водохранилища участок площадью 1,8 га с прошлого года принадлежит 54-летнему Кириллу Ёжикову-Бабаханову. Земля предназначена для обслуживания базы отдыха.

Ёжиков-Бабаханов зарегистрирован как индивидуальный предприниматель (оптовая торговля широким ассортиментом товаров) и владеет дочерним предприятием ТОО «Ронекс Секьюрити Компани» (строительство линий электропередач и телекоммуникаций). В прошлом году компания, по расчетам Adata.kz, ушла в минус, однако еще в 2016-2017 годах заключала миллиардные контракты с министерством информации и коммуникаций.

Нынешний владелец земли на побережье — сын известного политического деятеля советского и независимого Казахстана Евгения Ёжикова-Бабаханова. В начале 90-х, пишет «Казправда», он стал первым заместителем премьер-министра КазССР, в 1993 году возглавил Главную контрольную инспекцию при президенте. Сегодня Евгений Георгиевич возглавляет совет директоров АО «Монтажспецстрой». Компания работала на всех крупных нефтегазовых объектах страны — месторождениях Дунга, Тенгиз, Карачаганак и Кашаган.

Два участка на юго-западном побережье Капшагайского водохранилища — площадью 1,6 га и 0,8 га — принадлежат, по всей видимости, братьям Кириллу и Григорию Шинам. Оба участка предназначены для обслуживания базы отдыха. Первый участок братья получили в 2017 году, когда им было по 11 и 13 лет соответственно, вероятно, от своего отца Константина Шина. Второй участок достался 17-летнему Григорию в прошлом году от некой Екатерины Кочергиной.

Шин-старший — владелец ТОО «Когер ЛТД». Это крупная птицефабрика в Алматинской области, которая занимается производством инкубационных яиц, куриного мяса, мясного фарша, яиц, растительного масла, яичного порошка (бренд «Ак Кус»). С 2015 года компания уплатила налогов почти на 1,4 млрд тенге и могла заработать, по расчетам Adata.kz, около 390 млн тенге.

В 2013 году СМИ, кстати, сообщали, что компания приняла решение построить на берегу Капшагая базу отдыха для собственных сотрудников. Тогда, как сообщали в Фонде развития предпринимательства «Даму», государство субсидировало Шину ставку вознаграждения по кредиту 67,5 млн. тенге для приобретения земельного участка под строительство.

Участок на юго-западном побережье Капшагайского водохранилища, предназначенный для обслуживания базы отдыха и площадью 2 га, с 2018 года принадлежит 42-летнему Олжасу Таубаеву. По данным из открытых источников, в 2013 году он был казначеем в дочернем банке «Альфа-Банк Казахстан» (в прошлом году Банк ЦентрКредит закрыл сделку по его приобретению).

С 2014 по 2016 годы Таубаев возглавлял Государственное кредитное бюро. Это некоммерческая дочерняя организация Национального Банка Казахстана, которая была создана, чтобы формировать наиболее полные базы данных кредитных и страховых историй в Республике Казахстан.

Участок площадью 5 га на северном побережье Капшагайского водохранилища (целевое назначение — обслуживание базы отдыха) с прошлого года принадлежит некоему Маралу Оспанову. 61-летний предприниматель владеет двумя компаниями, одна из которых занимается оптовой торговлей широким ассортиментом товаров, а другая — оптовой торговлей стеновыми блоками.

Интересно, что на протяжении предыдущих 20 лет эта земля принадлежала ТОО «Казахстанско-Германское совместное предприятие «Азия Групп». Компания занимается предоставлением услуг гостиницами без ресторанов, производством круп, а также арендой и управлением собственной недвижимостью. Учредители фирмы — бывший аким Алматы Шалбай Кулмаханов и, вероятнее всего, его дочь Ляззат Кулмаханова.

Кулмаханов неоднократно фигурировал в наших материалах о том, кому принадлежат частные земельные участки в парках и скверах Алматы — читайте наши расследования про парк имени 28 гвардейцев-панфиловцев, про Центральный парк и зоопарк, про центральные скверы, про территорию Казахстанского центра делового сотрудничества «Атакент». Кроме этого, мы обнаружили, что супруге бывшего акима принадлежит одна из сетей продуктового ретейла — Interfood.

Спецпроект «Достоверно о важном»

Эта публикация профинансирована Европейским Союзом в рамках проекта «Устойчивость и взаимодействие с разнообразной информацией для динамичной среды» (REVIVE), реализуемого Internews. Ее содержание является исключительной ответственностью «Shishkin_like» и не обязательно отражает точку зрения Европейского Союза и Internews

@Shishkin_like совместно с «Фонд-бюро расследования коррупции»

«Қазаэронавигацияның» жасырын табысы

2023-04-28T04:47:53.192Z

Ресей мен Украина арасындағы соғыс басталғаннан кейін Қазақстан аспанындағы жағдай өзгерді - көптеген елдер мен авиакомпаниялар 2022 жылдың 24 ақпанынан кейін әдеттегі әуе бағыттарын өзгертуге мәжбүр болды. Біз бір жыл ішінде республика бойынша ұшулар саны қаншалықты өскенін, бұл «Қазаэронавигацияның» қаржылық әл-ауқатына қалай әсер еткенін және, мысалы, Алматы әуежайында жолаушыларға қызмет көрсету мен жүктерді өңдеу қанша тұратынын анықтадық.

Ұшу

«Қазаэронавигация» ақпаратына сәйкес, 2023 жылдың ақпанында өткен жылдың ақпан айымен салыстырғанда шетелдік әуе кемелерінің Қазақстанның әуе кеңістігі арқылы ұшу саны 55,2%-ға өсті. Ал егер бір жыл бұрын республика бойынша тәулігіне орта есеппен 392 ұшақ транзитпен ұшып келсе, қазір олардың саны 609-ға жеткен.

2021 жылы Ресей мен Украина арасында соғыс басталғанға дейін Қазақстан арқылы шетелдік әуе компаниялар барлығы 99,7 мың транзиттік рейсті орындаған. 2022 жылы олардың саны 277,1 мыңға дейін өсті. Бұл ретте Азаматтық авиация комитеті (ААК) «кәсіпорынның аэронавигациялық қызметтері транзиттік рейстер ағынының артуына төтеп беруде» деп сендіреді.

Қазақстанның әуе кеңістігін, атап айтқанда, Asiana Airlines (Оңтүстік Корея), Korean Air (Оңтүстік Корея), All Nippon (Жапония), Air France (Франция), Lufthansa Cargo (Германия), Japan Airlines (Жапония) сияқты әуе компаниялар пайдалана бастады.

Қону

Ағымдағы жылдың ақпан айында өткен жылдың ақпан айымен салыстырғанда Қазақстанның аэродромдарына қону арқылы рейс жасаған әуе кемелерінің саны 47,1%-ға өсті. Егер бір жыл бұрын республикада күніне орта есеппен 68 ғана ұшақ ұшып, қонса, қазір олардың саны 102 ұшаққа дейін өсті.

Геосаяси жағдайдың шиеленісуіне дейін – 2021 жылы Қазақстанға шетелдік авиакомпаниялардың 26,5 мың ұшағы қонды. Өткен жылы мұндай ұшақтардың саны 36,5 мыңнан асты, деп хабарлады Азаматтық авиация комитетінде.

Пайда

Транзиттік ағын мен қазақстандық әуежайларға шетелдік әуе кемелерінің қонуы көбейгеннен кейін билік тапқан табыс туралы бізге Азаматтық авиация комитет және «Қазаэронавигация» өкілдері нақты сандарды келтірмеді.

«Қазаэронавигация» «шетел әуе кемелерінің ел аумағы арқылы ұшуынан Қазақстан Республикасы алған пайданың көлемі туралы деректер жоқ» деп хабарлады.

Ал, Азаматтық авиация комитетінде «Қазақстан Республикасының әуе кеңістігінде және әуеайлақ ауданында халықаралық рейстерді орындайтын әуе кемелеріне аэронавигациялық қызмет көрсету бойынша кәсіпорынның кірісінің құрылымы туралы ақпарат қолжетімділігі шектеулі ақпарат болып табылатынын» атап өтті.

Жүйе

Әуе кеңістігінде және аэродромдар аудандарында әуе кемелеріне аэронавигациялық қызмет көрсету ақысын «Қазаэронавигация» алады. Бұл мемлекеттік кәсіпорын Азаматтық авиация комитетіне жатады, ол өз кезегінде Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігінің құрамына кіреді.

Алымдар барлық әуе кеңістігін пайдаланушылардан олардың мемлекеттік, ведомстволық бағыныстылығына және меншік нысанына қарамастан алынады. Олар «Қазаэронавигацияға» әуе кемесінің бүйір нөмірлері мен MTOW (ең жоғары ұшып көтерілу салмағы) көрсете отырып, жұмыс істеп тұрған ұшақ туралы алдын ала ақпаратты беруі тиіс.

Тарифтер мен алым мөлшерлемесі максималды ұшу салмаққа байланысты. Осылайша, Қазақстанның әуе кеңістігінде халықаралық рейсті жүзеге асыратын салмағы 50-ден 100 тоннаға дейінгі шетелдік ұшақ (мысалы, Airbus 320) әрбір 100 шақырым үшін 69 АҚШ доллар төлеуі тиіс. Кеменің салмағы неғұрлым ауыр болса, республика үстінен ұшу құны соғұрлым қымбат болады. Аэродром аймағында дәл осындай қашықтық үшін ұшақтардан MTOW тоннасы үшін 5 АҚШ доллары алынады.

Бұдан бөлек, әрбір әуе айлақтың тасымалдаушыларға көрсететін қызметтерінің өзіндік бағасы бар. Мысалы, Алматыда келесі шарттар қолданылады:

ұшып көтерілу/қону – MTOW тоннасына 2 620 теңге;
авиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету (ұшу/қону төлемінің %) — MTOW тоннасына 462 теңге;
тұрақ (ұшу/қону төлемінің %) — MTOW тоннасына 262 теңге;
жолаушыларға қызмет көрсету — бір жолаушыға 2 801 теңге;
әуе кемесін қарсы алу-шығару – MTOW тоннасына 308 теңге;
жүкті өңдеу — тоннасына 21,7 мың теңге;
әуе кемесін транзиттік күйде ұстау – MTOW тоннасына 570 теңге.

Қазақстандағы әуежайларда әуежай алымдарының мөлшерлемесі мен жерде қызмет көрсету тарифтерін табиғи монополияларды реттеу агенттігі белгілейді.

Алымдар операторы

«Қазаэронавигация» 1995 жылы құрылған. Компанияның сайтында көрсетілгендей, ол әуе кеңістігінің 2,7 миллион шаршы метрін бақылайды. Оның құрамына 119 мың км әуе жолы және көрші мемлекеттермен 73 әуе дәлізі кіреді.

2022 жылға дейін кәсіпорынның жылына төлеген салық сомасы 10,5 млрд теңгеден аспады. Алдыңғы жылы «Қазаэронавигация» салық органдарының есепшотына небәрі 4,5 млрд теңге аударған. Өткен жылы жағдай түбегейлі өзгерді – салық төлемдер бірден бес есе өсіп, 21 млрд теңгеге жетті. Осы уақыт ішінде компания шамамен 90,7 млрд теңге табуы мүмкін еді (2021 жылы пайда 14,6 млрд теңгені құрады).

Біз «Қазаэронавигация» АҚ қаржылық жағдайы туралы толығырақ ақпаратты таба алмадық - мемлекеттік кәсіпорынның есеп-қисабы туралы ақпарат 2019 жылы жарияланған.

Осы жылдың сәуір айында кәсіпорын бас директоры болып 38 жастағы Нұржан Ахметов тағайындалды, ол өткен жылдың соңынан бері бірінші басшы міндетін атқарып келген. Ахметовке дейін «Қазаэронавигацияны» ұзақ уақыт кәсіпкер Ерлан Нығматулиннің күйеу баласы Азат Бектұров басқарған.

@Shishkin_like

«Маңызды мәселе туралы нақты» арнайы жобасы

Қайда тусаң, сонда соттас

2023-04-25T04:43:54.027Z

Қазақстандық үшін халықаралық соттардан қорғаныш табу мүмкін емес

Қазақстандағы адам құқықтарына қатысты проблеманы қамаудағылар мен сотталғандарды азаптау бойынша созылмалы ахуал айқын сипаттайды. Бас прокуратураның мәліметінше, 2022 жылы 203 адам азаптау құрбаны болған. Осы бап бойынша тек бір жылда 101 қылмыстық іс тіркелген. Олардың жетеуі ғана сотқа жеткен.

ҮЕҰ өз кезегінде жыл сайын азаптау туралы 200-250 шағымды тіркейді. Құқық қорғаушылар коалициясының қаңтар оқиғасы туралы баяндамасында авторлар тұтқындау мен қамауға алудан кейін азаптау және басқа да қатыгездік көрсету оқиғалары туралы 190 шағым тіркелгенін хабарлайды. Алты азаматтың қамауда отырып азаптау салдарынан қаза тапқаны айтылады.

Азаптауды жою үшін мемлекет заңнамалық жаңалықтар қабылдауда, мысалы, биыл бұл қылмыс үшін бас бостандығынан айырудың ең төменгі және ең жоғарғы мерзімін ұлғайтты, деп жазады «Политпросвет.kz». Дейтұрғанмен, отандық Фемида Азаптауға қарсы комитет қазақстандық азаптау құрбандарының өтініштерін қараған соң ұсынған шаралардың ешқайсысын ешқашан орындаған емес.

Редакторымыз Әйгерім Мекішева мемлекет өзі ратификациялаған конвенциялар аясында қабылданған шешімдерді орындауға неліктен асықпай отырғанын, Қазақстан қандай халықаралық соттардың шешімдерін мойындайтынын және еліміздің азаматтары өз құқықтарының бұзылуына байланысты қайда жүгіне алатынын анықтады.

Қазақстандықтар қандай халықаралық соттарға жүгіне алады?

Ешқайсысына жүгіне алмайды.

Өңірде адам құқықтарын жақсырақ қамтамасыз ету үшін Еуропалық адам құқықтары жөніндегі сот (ЕСПЧ, Страсбург) әрекет ете алар еді, бірақ ол үшін Қазақстанға Еуропалық кеңеске кіру және Адам құқықтары мен басты бостандықтарын қорғау жөніндегі Еуропалық конвенцияға қол қою қажет, деп түсіндіреді Қазақстанның Адам құқықтары мен заңдылықты сақтау жөніндегі халықаралық бюросының жетекшісі Евгений Жовтис.

Бұл ретте Сыртқы істер министрлігінің бізге берген түсініктемесіне сәйкес, қазақстандықтар, қажет болған жағдайда, бірақ құқықтарын Қазақстан билігі емес, Еуропалық кеңеске мүше–мемлекеттер бұзған жағдайда ғана, Еуропалық адам құқықтары жөніндегі сотқа шағым түсіре алады.

Қазақстандықтар өз құқықтарын қорғау үшін қандай халықаралық органдарға жүгіне алады?

Республика қазақстандықтардың құқықтарының бұзылуы туралы шағымдарын қарау бойынша БҰҰ-ның төменде аталған төрт шарттық органының құзыретін мойындайтын бірқатар конвенциялар мен пактілерге қол қойған:

Азаптауға қарсы комитет (АҚК),
Нәсілдік кемсітушілікті жою комитеті (НКЖК),
Адам құқықтары жөніндегі комитет (АҚК),
Әйелдерге қатысты кемсітушілікті жою комитеті (ӘКК).

Қазақстан жеке шағымдар беру мүмкіндігін қарастыратын БҰҰ-ның конвенциялары мен хаттамаларының барлығына бірдей қол қойып ратификациялаған жоқ. Мысалы, билік Мүгедектердің құқықтары туралы конвенцияны ратификациялағанымен, тиісті хаттамаға қосылған жоқ, соның салдарынан қазақстандықтар әзірге Мүгедектердің құқықтары жөніндегі комитетке (МҚК) жүгіне алмайды.

Ағымдағы жылдың ақпан айында Қазақстан Бала құқықтары туралы конвенцияға қосымша Үшінші факультативтік хаттамаға қол қойды. Құжат хабарлау процедурасына қатысты және парламент ратификациялағаннан кейін күшіне енеді. Бұдан кейін қазақстандықтар Бала құқықтары жөніндегі комитетке (БҚК) де жеке шағымдар беру мүмкіндігіне ие болмақ.

Қазақстандықтар БҰҰ комитеттеріне жүгіне ме, мұның пайдасы бар ма?

Иә, ұлттық құқықтық қорғау құралдарының барлығы түгесілген кезде жүгінетіндер бар. Әлемнің әр елдерінен жүгінетіндердің саны жеткілікті болғандықтан, кейбір істерді қарау кейде 5 жылға дейін созылады, деп түсіндіреді Жовтис.

Адам құқықтары жөніндегі комитет (АҚК)

Атап айтқанда, ол жерден Лұқпан Ахмедьяров, Бақытжан Төреғожина мен Жанна Байтелова өз пайдаларына қабылданған шешімді алды. Мұхтар Жәкішевтің шағымын қараған комитет билікті үкімнің күшін жоюға, сотталушы бостандыққа шыққанға дейін тиімді медициналық көмекке қол жеткізу мүмкіндігін қамтамасыз етуге шақырды. Бірақ бұлардың ешбірі орындалған жоқ.

Адам құқықтары жөніндегі комитетке Владислав Челах та жүгінді. Оның ісінде комитет қорғануға дайындалу және таңдалған қорғаушымен байланысу үшін жеткілікті уақыт пен мүмкіндіктерге ие болу құқығының бұзылғанын анықтады.

Әйелдерге қатысты кемсітушілікті жою комитеті (ӘКК)

Әзірге комитетке Қазақстаннан жалғыз әйел шағымданды, 2011 жылы Анна Белоусова өзі жұмыс істеген ауыл мектебінің директорымен төсек қатынасында болудан бас тартқаны үшін жұмыстан шығарылған.

2015 жылы комитет Аннаның пайдасына шешім шығарды, ал екі жылдан кейін сот мемлекеттің мүддесін қорғайтын Қаржы министрлігінен 7 миллион теңге өндіру туралы талапты қанағаттандырмады. 2018 жылы іс бірінші сатыдағы сотқа қайта қарауға жіберілді.

Азаптауға қарсы комитет (АҚК)

Комитет азаптау құрбандарының пайдасына он шешім шығарды, бірақ тек үш іс бойынша елдегі жаңа сот шырғалаңдары нәтижесінде ғана ақшалай өтемақыға қол жеткізілді.

Бұл жерде әңгіме қазір қайтыс болған Расим Байрамов (100 мың теңге), Александр Герасимов (13 мың АҚШ доллары) пен қамауға алынғаннан кейін азаптау салдарынан қайтыс болған Дмитрий Ракишевтің (1 миллион теңге) ісі туралы болып отыр.

Басқа жағдайларда, өтініш берушілер, өз пайдасына БҰҰ комитеттерінің шешімін алғаннан кейін отандық сот жүйесімен одан әрі күресуден бас тартуда. Сонымен қатар, 2023 жылдың басындағы жағдаймен АҚК пен АҚК қазақстандықтардың 14 жеке шағымы бойынша Қазақстан билігінің азаптауға тыйым салу жөніндегі міндеттемелерін бұзғанын анықтады.

Мемлекет БҰҰ комитеттерінің шешімдерін неге орындамайды?

2011 - 2021 жылдар аралығында жоғарыда аталған комитеттер қазақстандықтардың өтініштері бойынша 59 істі қарады. 49 жағдайда хабарлама авторларының пайдасына шешім шығарылды. Комитеттердің шешімдерінде орындауға ұсынылған 410 шара бар.

«Іс жүзінде қабылданған шешімдердің барлығы мемлекетке заң бұзушылықты жою (кінәлілерді жазалау), келтірілген зиянды өтеу және болашақта мұндай заң бұзушылықтарға жол бермеу шараларын қолдану (заңнамаға өзгерістер енгізуге дейін) секілді негізгі үш түрлі міндет қояды, - дейді Евгений Жовтис.

Сыртқы істер министрлігі Қазақстанның комитеттердің шешімдерін елемеу себебін былай деп түсіндіреді: халықаралық шарт органдарының аталған шешімдері қатысушы-мемлекеттерді оларды орындауға міндеттемейді.

Ал құқық қорғаушылар, керісінше, БҰҰ комитеттерінің шешімдерін орындау міндетті деп отыр. Шын мәнісінде біз мемлекетті ұсыныстардың барлығын орындауға итермелей алмаймыз: «... Неге десеңіз, БҰҰ-да сот орындаушылары жоқ», - деп түйіндейді Жовтис.

P.S.

Олай болса, атышулы Гаага қайда қарап отыр?

facebook.com/InternationalCriminalCourt/

Қылмыскерлерді жазалаудың жалғыз және даусыз құралы «Гаага трибуналы» екендігіне қатысты танымал пікірге қарамастан, іс жүзінде Гаага қаласында бірнеше халықаралық сот инстанциясы жұмыс істейді:

БҰҰ халықаралық соты — мемлекеттердің арасындағы дауларды шешеді. БҰҰ-ына мүше мемлекет ретінде Қазақстан өз келісімі бойынша оның жұмысына қатыса алады.
Тұрақты алқалық (третейский) сот — мемлекетаралық даулар және халықаралық жекеменшік ұйымдар арасындағы даулар бойынша шағымдармен шұғылданады. Қазақстан соттың конвенцияларына қосылмаған.
Халықаралық қылмыстық сот (ХҚС) — геноцидке, әскери қылмыстарға, адамзатқа (адамшылыққа) қарсы жасалған қылмыстарға қатысты шағымдарды қарауға арналған. Қазақстан осы органның құрылтайшылық шарты болып табылатын Рим статуты атты құжатқа қол қоймаған.

1993 - 2017 жылдар аралығында Гаагада бұрынғы Югославия бойынша халықаралық трибунал да орналасты. 2015 жылға дейін Руанда бойынша халықаралық қылмыстық трибунал да жұмыс істеді, Гаагада Танзанияда шығарылған сот үкімдері бойынша апелляциялық шағымдар қаралды.

Халықаралық қылмыстық сот Владимир Путинді тұтқындауға ордер берді. Қазақстан бұл шешімді орындауға міндетті емес пе?

Иә, Қазақстанда Халықаралық қылмыстық сот шешімдерінің заңды күші жоқ.

Рим статутына қосылған жағдайда Қазақстанға бүгінгі отандық заң төрелігінің басымдығын бекітетін республиканың негізгі заңына өзгерістер енгізуге тура келетінін Жовтис атап көрсетеді. Сонымен қатар, оның пікірінше, мемлекет елдің қазір соғыс жағдайында емес екенін, оған қоса Қазақстан азаматтарына адамзатқа қарсы қылмыстың қаупі төніп тұрмағанын алға тарта алады.

Сыртқы істер министрлігі болса, Халықаралық қылмыстық сот адамдардың бәріне бірдей лауазымына қарамастан ешбір айырмашылықсыз шешім қабылдауға өкілетті екенін еске салады. Республиканың халықаралық қылмыстық сот юрисдикциясын мойындамау себебін СІМ: «Рим статутының бұл нормасы Президенттің, Бас прокурордың, судьялардың және парламентарийлердің иммунитетін қарастыратын Қазақстан Республикасының Конституциясына қайшы келеді», - деп түсіндіреді.

@Shishkin_like

«Маңызды мәселе туралы нақты» арнайы жобасы

Қазақстандағы дәрі-дәрмек нарығы кімнің бақылауында

2023-03-30T05:53:13.477Z

Қазақстанның фармацевтикалық нарығы толығымен дерлік импортқа тәуелді. Enegyprom.kz хабарлағандай, өткен жылы антибиотиктер шығаратын отандық кәсіпорындар сұраныстың 18,4% ғана қамтамасыз еткен.

Біздің авторымыз Ольга Настюкова фармацевтика нарығын талдаумен айналысатын Vi-Ortis консалтингтік агенттігінің деректерін зерттей келе, Қазақстанда дәріхана желілеріне дәрі-дәрмекті негізгі жеткізушілер кімдер екенін анықтады. Олардың арасынан біз отандық Forbes тізіміне енген адамды да, бұрынғы шымкенттік депутатты да, ресейлік миллионерлерді де таптық.

100% мемлекет меншігіндегі «Фармация» СК ЖШС (пандемия кезінде мемлекеттік емханаларды қажетті дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ете алмауымен атағы шыққан) тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемі шеңберінде халықты қажетті дәрінің барлығымен қамтамасыз етуге міндетті бірыңғай дистрибьютор болып табылады. Оның жеткізушілерге ешбір қатысы жоқ, керісінше, олардан сауда жүйесі арқылы дәрі-дәрмектің ауқымды көлемін сатып алумен шұғылданады.

Талдаушылар Қазақстандағы фармацевтикалық нарықтың көлемін түрліше бағалайды. Vi-Ortis мәліметінше, 2022 жылы ол 799,3 млрд теңгені құрады, бұл бір жыл бұрынғы көрсеткіштен 13%-ға артық. Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметінше, нарық көлемі бұдан біраз жоғары, 863 млрд теңге, оның 162 млрд теңгесі отандық тауар өндірушілердің үлесіне тиеді. Өткен жылы дәріхана желісі арқылы қазақстандықтарға 513 миллион бума дәрі-дәрмек сатылды.

ТМД елдерінің арасынан Қазақстанға негізгі дәрі-дәрмек жеткізушілер Ресей, Украина және Беларусь болып табылады. Ресми мәлімет бойынша, 2022 жылы Ресейден 6,4 мың тонна, Беларусьтен 1,2 мың тонна, Украинадан 730 тонна оралған дәрі-дәрмек әкелінген.

Соңғы бір жылда сектордағы импорт бір жарым еседен астам өсті, фармацевтикалық өнімдер 13,6%-ға қымбаттады. Бұл соңғы бес жылдағы ең жоғары жылдық өсу қарқыны, дейді enegyprom.kz талдаушылары.

1. Incar компаниялар тобы

«Incar» фармацевтикалық компаниясы Қазақстан нарығында 1998 жылдан бері жұмыс істейді және өзін «денсаулық сақтау саласындағы жүйе құрушы кәсіпорын» ретінде танытады. Кәсіпорын 3,5 мыңнан астам дәріхана және дәріхана желілерімен ынтымақтасып, 5 мыңнан астам тауар позицияларын сатумен айналысады.

Компанияның бас директоры және тең құрылтайшысы Әлия Ерімбетова. Incar-дың екінші тең иесі - Әлібек Баймағамбетов. Екеуі де компанияны құрылған күннен бастап бақылауда ұстап келе жатыр. Ерімбетова туралы ақпарат БАҚ-та анда-санда шығатын болса, оның серіктесі қандай да бір жариялылықтан бойын аулақ ұстайтыны байқалады.

2021 жылы компания «СК-Фармацияның» бұрынғы басшысы Берік Шәріпке қатысты атышулы сот шырғалаңының нысанасында болды. Мемлекеттік айыптаушының айтуынша, Шәріп коронавирустық пандемияға байланысты енгізілген төтенше жағдай кезінде қорғаныс киімдерін сатып алуда «Incar» ЖШС-нің мүддесіне заңсыз лобби жасап, қолдаған. Жеткізілімдердің тоқырауы салдарынан дәрігерлер жаппай індет жұқтырды деген болжам айтылды.

Сотта Ерімбетова Берік Шәріпті қорғап сөз сөйледі. «СК-Фармация» мемлекеттік келісім-шарттардың көлемі бойынша компанияның негізгі үш тапсырыс берушілерінің бірі болып табылады. «Incar» ЖШС 2009 жылдан бері сатып алуларға қатысып келеді. Сол уақыттан бері жасалған келісім-шарттардың саны қазірдің өзінде 2400-ден асып, құны 2,9 млрд теңгеге жетті.

«Incar» ЖШС 2015 жылдан бері 4,3 млрд теңге салық төлеген. «Adata» есептеулері бойынша, компания осы кезеңде 3,2 млрд теңге табыс тапқан болуы мүмкін. Салық аударымдарына қарағанда, компанияның 12 филиалының тоғызы ғана жұмыс істейді. Өткен 12 айда олар бюджетке 78,9 млн теңге төлеген.

Incar компаниялар тобына мыналар кіреді:

«Каз-Диа-Тест» ЖШС (диагностика жинақтарының өндірісі);
«Asyl Pharm» ЖШС (медициналық препараттар мен БАД түрлерін ілгерілету);
«Аспект-Траст» ЖШС (ветеринарлық препараттар саудасы);
«D.A. Technologies» ЖШС (шағын станциялар құрылысы; құрылыс және өңдеу жұмыстары);
INCAR Agriculture (Алматы және Шығыс Қазақстан облыстарында 6 мың гектар аумақта жылыжай кешендерінің құрылысын салады).

Сонымен қатар, Баймағамбетов Алматы облысының Еңбекшіқазақ ауданында бетонит (балшық түрлерінің бірі) өндіруге лицензиясы бар «Grand Show Industry» ЖШС иелік етеді.

2. «Аманат»

«Аманат» компаниясы 1996 жылы тіркелген және жуырда ғана Қазақстанның фармацевтикалық нарығының көшбасшысы болды. Ол 5 мыңнан астам тауар түрлерін сатады және 4 мыңнан астам тұрақты клиенттері бар. «Аманаттың» тіпті 2007 жылдан бері тіркелген жеке қайырымдылық қоры тұрақты салық аударымдарын жасап келеді

Компанияны Марат Ташкенов басқарады. Құрылтайшысы да сол. Меншіктің басқа ортақ иелері - Рашида және Шолпан Әмірбаевтар, Мейрам Қабылов, Сергей Полторак, Аян Рысбеков, Ибрагим Шарипов, Александр Швечихин және БАӘ-де тіркелген Heltibor FZE компаниясы.

«Аманат» бұрын-соңды мемлекетпен келісімшарт жасасу арқылы сатып алуларға қатыспаған. Компания 2015 жылдан бері 25 млрд теңге салық төлеп, Adata мәліметтері бойынша, ресми түрде 43 млрд теңгеден астам пайда таба алған. Компанияның бес филиалы бар, оның үшеуі салық төлейді (соңғы 12 айда 44 млн теңге).

Осы орайда айта кетейік, «Аманаттың» иелері басқа да бірқатар компаниялардың, соның ішінде дәрі-дәрмек сатумен шұғылданатын фирмалардың тең құрылтайшылары болып табылады. Мысалы, 2019 жылы олар «Қазақстан фармацевтикалық кешені» ЖШС (ТОО «Казахстанский фармацевтический комплекс».) құрды. Бұл холдинг соңғы 12 айда 1,6 млрд теңге салық төлеген үш еншілес ұйымды басқарады.

Олардың қатарында «Долголет» ЖШС бар. Ол Қазақстандағы «Биосфера» дәріхана маркеттерін құрған. Биосфераның ресми сайтындағы «Дәріханалар» бөлімінен осы холдингке қатысты «Экономь», «Сердечная», «Точка», «Forte+», «Аманат», «Аптека низких цен» желілері қатарлы басқа да сауда нүктелерін табуға болады.

Сонымен қатар, «Аманат» құрылтайшыларының бірі ветеринарлық препараттар мен үй жануарларына арналған тауарларды сатумен айналысатын «Амагель» ЖШС-іне иелік етеді. Компанияның прейскурантында 2000-нан астам тауар бар. Ұйым 2010 жылдың қаңтарына дейін «Интертич» ЖШС-нің ветеринария бөлім қызметін атқарды (бүгін ол «Қазақстан фармацевтикалық кешенінің» еншілес кәсіпорны болып табылады).

3. «Медсервис плюс»

facebook.com/medservicepluskz

«Медсервис плюс» нарықта 25 жылдан астам уақыт жұмыс істейді. Дистрибьютор өз тұтынушыларына 7000-нан астам өнім ұсынады және Қазақстандағы 4500 дәріхана және дәріхана желілерімен ынтымақтасады. Сонымен қатар, компания дәріханалар желісін дамытуда, оның ресми сайтынан 15 сауда нүктесінің мекенжайын табуға болады.

Компанияның екі құрылтайшысы бар – Швейцарияда тіркелген «Inrocorp AG» АҚ және қазақстандық «Group Invest Management» ЖШС. Соңғысының он иесі бар: Гүлжан Бейсембекова, Сергей Шевченко, Светлана Волченко, Қуанышбек Емішев, Саида Ерденбекова, Арман Жұлқашев, Жанна Қаймолдина, Айжан Күпешова, Ләззат Мәкеева және Ардақ Омаров. Олардың кейбіреулері «Медсервис плюс» компаниясының басқармалары құрамына кіреді. Басқарма төрағасы – компанияның негізін қалаушы, кәсіпкер Жанат Умаров.

«Медсервис плюс» мемлекеттік сатып алу жүйесіне қатысады, қазірдің өзінде құны 1,4 млрд теңгеге жуық 1400-ден астам келісімшарт бар. Келісім-шарттар көлемі бойынша компанияның ең ірі үш тапсырыс берушісіне Медициналық технологиялар және ақпараттық жүйелер орталығы, Көз аурулары ғылыми-зерттеу институты және Қызылорда облысының көпсалалы облыстық ауруханасы кіреді.

Кәсіпорын 2015 жылдан бері бюджетке 13,3 млрд теңге салық төлеген. Adata есептеулері бойынша, «Медсервис плюс» дәл осы уақытта 11,9 млрд теңге көлемінде ресми табыс тапқан болуы мүмкін. Компания 15 филиал тіркеген, салық аударымдарына қарағанда, оның үшеуі соңғы бір жылда жұмыс істемеген сыңайлы. Қалғандары өткен 12 айда 417,8 млн теңге салық төлеген.

«Медсервис плюс» әрекет етуші екі салалық қауымдастықтың – Фармацевтикалық қызметті қолдау және дамыту қауымдастығының және Фармацевтикалық өнімдердің дистрибьюторлары қауымдастығының мүшесі болып табылады.

Компания сонымен қатар ешбір топқа кірмейтін тауарлардың мамандандырылған көтерме саудасымен айналысатын «Singa» ЖШС тең құрылтайшысы болып табылады. Кәсіпорын салық төлейді, бірақ ресми түрде әзірге пайда таппаған сыңайлы. Singa Алматыдағы Harvey's Pub & Grill орналасқан мекенжайда тіркелген. Рестобардың қожайыны Альфаиз Саламат фармацевтикалық дистрибьютордың еншілес кәсіпорнының екінші тең құрылтайшысы болып табылады.

«Медсервис плюс» монополияға қарсы тергеулерде бірнеше рет жауапкер болғанын айта кетейік. 2017 жылы компания баға белгілеудегі ымыраластығы үшін айыпты деп танылып, 114,9 млн теңге айыппұл төлеп, 208 млн теңге монополиялық кірісі тәркіленген. 2021 жылы монополияға қарсы күрес мекемесі компанияның қызметінен нарықтағы басқа да көшбасшы компаниялар – «Ақниет» ЖШС және «Стопфарм» ЖШС-мен ымыраласу белгілерін тағы тапты. Әңгіме «СК-Фармация» компаниясының тендерлеріне қатысты болған, бірақ сот отырыстарының нәтижелері туралы бұқараға ашық түрде хабарланған жоқ.

4. «Эмити Интернешнл»

«Эмити Интернешнл» ЖШС Қазақстанда ресми түрде 1998 жылдан бері жұмыс істейді. Компания еліміздің барлық өңірлеріндегі 4 мыңнан астам дәріханаға қызмет көрсетеді, оның ассортиментінде 8 мыңнан астам дәрі-дәрмек пен медициналық мақсаттағы бұйымдардың түрі бар.

Дистрибьютордың жалғыз құрылтайшысы «Катрен» АҚ болып табылады. Бұл Ресейде орналасқан, көтерме және бөлшек саудамен айналысатын халықаралық фармацевтикалық холдинг. Бүгінгі таңда компания Қазақстан мен Беларусьте фармацевтикалық дистрибьюторларға иелік етеді. 2021 жылдың соңында холдинг 269,2 млрд рубль кірісімен Forbes нұсқасы бойынша Ресейдегі ең ірі жеке меншік компаниялардың тізіміне кірді. «Катреннің» иелері мен басшылары - ресейлік кәсіпкерлер Леонид Конобеев пен Владимир Спиридонов болып табылады.

Компанияның қазақстандық еншілес кәсіпорны мемлекеттік сатып алуларға қатысады және қазірдің өзінде құны 787,1 млн теңгені құрайтын 613 келісім-шартқа отырды. Келісімшарттардың көлемі бойынша «Эмити Интернешнл»-дің ең ірі тапсырыс берушісі – ҚР Қорғаныс министрлігі, атап айтқанда екі әскери бөлім болып табылады. Сондай-ақ дистрибьютор «Алатау» жоғарғы спорт шеберлігі мектебін, Спорттық медицина және оңалту орталығын, Ұлттық ғылыми онкологиялық орталық және т.б. дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етті.

«Эмити Интернешнл» 2015 жылдан бері 4,8 млрд теңге салық төлеген. Сол уақыттан бері компанияның табысы, Adata есебі бойынша, 3,1 млрд теңгеге жетуі мүмкін. Компанияның 11 филиалы бар, бірақ Астана, Өскемен, Орал және Шымкенттегі тек төртеуі ғана әрекет етеді деп санауға болады. Өткен 12 айда олар салық органдарына жалпы 48,2 млн теңге аударған.

5. «Стофарм» ЖШС

«Стофарм» ЖШС 2003 жылы Қостанай облысында тіркелген. Компанияның ресми сайтында не дистрибьютордың ассортименті, не оның тұтынушыларының саны немесе прейскуранттағы тауарлар туралы мәліметтер жоқ. Компания шетелдік дәрі өндірушілермен 200-ден астам тікелей байланыс орнатқанын ғана хабарлайды.

Реестрлерден «Стофарм» ЖШС негізін қалаушы кім екенін біле алмадық. 2015 жылға дейін компания кипрлік қазір таратылған Pensadora Limited компаниясына тиесілі болған. Оның директоры ретінде Ростислав Мамадраимов көрсетілген. Мұндай есімді тұлға «Банк ЦентрКредит» АҚ-ның өткен жылғы инвестициялық меморандумында Несие администрациясы орталығының атқарушы директоры ретінде көрсетілген. Банктің негізгі қатысушылары Бақытбек Байсейітов пен Владислав Ли екенін еске сала кетейік.

«Стофарм» мемлекеттік сатып алуларға қатысады және қазірдің өзінде жалпы құны 2,7 млрд теңгені құрайтын 4,3 мыңнан астам келісім-шарт жасасқан. Шарттардың көлемі бойынша дистрибьютордың ең ірі тапсырыс берушілері Медициналық технологиялар және ақпараттық жүйелер орталығы, Президент әкімшілігі медициналық орталығының ауруханасы және Қарағанды қаласындағы арнаулы әлеуметтік қызметтерді көрсету орталығы болып табылады.

Компания 2015 жылдан бері мемлекеттік кіріс органдарының есепшотына 6,3 млрд теңге аударған. Adata мәліметінше, содан бері «Стофарм» 6,2 млрд теңгеге жуық табыс тапқан болуы мүмкін. Компанияның республика аумағында 16 филиалы бар, оның екеуі ғана соңғы 12 айда салық төлемеген. Қалғандары осы уақыт ішінде бюджетке барлығы 281,3 млн теңге аударды.

«Стофарм» да сот процесстерінің қатысушы болып, мемлекетке монополиялық кірісін қайтарған болатын. Ал 2017 жылы Ұлттық экономика министрлігі «СК-Фармация» тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемі аясында дәрілік заттар мен өнімдерді сақтау және тасымалдау қызметтерін бір лот бойынша сатып алғанын, сол арқылы «Стофарм» ЖШС-і бейнесінде монополистік ұйым құрғанын анықтады. Бірақ ол кезде жеткізушіге емес, тапсырыс берушіге 1,3 млрд теңге айыппұл салынды. 2021 жылы фармацевтикалық дистрибьюторға тағы да картельдік ымыраластық туралы айып тағылды.

6. «Рауза-Аде»

instagram.com/rauza_almaty/

«Рауза-Аде» ЖШС 2008 жылы тіркелген, дегенмен компанияның ресми веб-сайтынан және әлеуметтік желілерден компанияның құрылған күніне қатысты түрліше ақпаратты, бұдан ертерек датаны табуға болады. Компания өзін «Қазақстандағы дәріханалар мен қоймалардың ең ірі фармацевтикалық желісі» ретінде көрсетеді. Компанияның сайтында, атап айтқанда, Алматы қаласы мен оңтүстік астананың маңындағы 77 сауда нүктесінің мекенжайы көрсетілген.

Фармацевтикалық дистрибьютор Бағит Бөлекбаеваға тиесілі. Ол компанияны құрылған күннен бері басқарып келеді.

«Рауза-Аде» мемлекеттік сатып алуларға қатысады: қазірдің өзінде оның жалпы құны 67,7 млн теңгені құрайтын 75 келісімшарты бар. Келісім-шарттардың көлеміне сәйкес, бүгінгі таңда компанияның негізгі тапсырыс берушілері «Алматытеплокоммунэнерго» АҚ, Қорғаныс министрлігінің әскери бөлімдерінің бірі және Спорттық медицина және оңалту орталығы болып табылады.

Компанияның 2015 жылдан бері төлеген салық көлемі 1,7 млрд теңгеге жеткен. «Рауза-Аденің» осы уақыттағы ресми пайдасы 971,3 млн теңгені құрауы мүмкін. Компанияның Қазақстанда жеті филиалы тіркелген, оның алтауы, салық төлемдеріне қарай, жұмыс істейді. Өткен 12 айда олар бюджетке 47,3 млн теңге аударған.

7. «Зерде» ғылыми-өндірістік бірлестігі

«Зерде» ғылыми-өндірістік бірлестігі» ЖШС 2006 жылы тіркелген, бас кеңсесі Шымкент қаласында орналасқан. Алайда компанияның веб-сайтында 1998 жылы өз жұмысын бастағаны айтылады. 2009 жылғы жағдай бойынша (сайттағы ақпарат соңғы рет сол жылы жаңартылған болса керек) «Зерде» ҒӨБ Қазақстанға 6 мыңнан астам тауар түрін жеткізген, жеткізушілермен 75 келісімшарт жасаған және «Аманат» ЖШС-ін стратегиялық серіктесі деп атаған.

Компания құрылтайшылары — ағайынды Дәурен мен Қайрат Битеміровтер. «Зерде» ғылыми-өндірістік бірлестігі» ЖШС -н олардың әкесі, бұрын Шымкент қалалық мәслихатының депутаты, қазір қалалық мәслихат депутаттары қоғамдық бірлестігінің мүшесі Мұхтар Битеміров басқарады.

«Зерде» мемлекеттік сатып алуларға қатысады. Кәсіпорынның жалпы құны 925,3 млн теңгені құрайтын 258 келісім-шарты бар. Келісім-шарт сомасы бойынша негізгі тапсырыс берушілер Түркістан облысының денсаулық сақтау басқармасы мен «СК-Фармация». Соңғысымен компания пандемиялы 2020 жылы келісімге отырды. Соған сәйкес, компания 305,6 млн теңгеге «цефтриаксон» және «ибупрофен» антибиотиктерін жеткізуді қамтамасыз етті. Сатып алу әдісі – тікелей шарт жасасу арқылы бір көзден сатып алу.

«Зерде» ғылыми-өндірістік бірлестігі» ЖШС 2015 жылдан бері 2,5 млрд теңге салық төледі, осы уақыттағы табысы 3,9 млрд теңгені құрауы мүмкін. Компанияның Астана мен Алматыдағы екі филиалы өткен 12 айда бюджетке тағы 18,7 млн теңге аударған.

Ресми сайтында «Зерде» компаниялар тобына мыналар кіретіні көрсетілген:

«Зерде-Фарма» ЖШС (фармтауарлардың бөлшек саудасы);
«Зерде-Фито» ЖШС (өсімдік текті шикізаттан фармпрепараттар өндіру);
«Мерей-II» ЖШС (фармтауарлардың көтерме саудасы).

Алайда бүгінгі күні тізімде көрсетілген компаниялардың ешқайсысы «Зерде»-мен заңды түрде ешбір қатысы жоқ. Бірлестік екі салалық қауымдастықтың және бір коммерциялық құрылым – «Фармасинтез-Зерде» ЖШС-нің тең құрылтайшысы болып табылады. Кәсіпорын дәрі-дәрмек өндіреді және олардың көтерме саудасымен айналысады. Ресми түрде табысы тіркелмеген.

8. «Садыхан» компаниялар тобы

«Садыхан» ЖШС Тараз қаласында 2001 жылы тіркелген, әйтсе де, компаниялар тобының тарихы 1996 жылы, екі бөлмелі пәтерде үш адамның көтерме сауда қоймасын жабдықтауға шешім қабылдауынан басталды. Бүгінгі таңда осы аттас дәріханалардың ассортиментінде 5,5 мыңнан астам тауар бар, компания нарықтағы барлық жетекші компаниялармен ынтымақтасады және Тараз қаласындағы дәрілік заттардың көтерме саудасының 29 пайызын қамтиды.

«Садыхан» иесі Қайрат Әубәкіров Алматының, болашақта бүкіл елдің фармацевтикалық нарығындағы көшбасшылыққа ұмтылатынын мәлімдейді. «Садыхан» ЖШС сатып алу жүйесі аясында мемлекетпен ынтымақтасады. Кәсіпорын қазірдің өзінде жалпы құны 72,4 млн теңгені құрайтын 143 келісімшартқа отырды. Сома бойынша негізгі тапсырыс беруші – Жамбыл облыстық көпсалалы балалар ауруханасы.

2015 жылдан бері кәсіпорын бюджетке салық ретінде 899,7 млн теңге төлеп, ресми түрде Adata есебі бойынша 1,3 млрд теңге табыс табуы мүмкін. Сонымен қатар, Әубәкіровке пайда әкелетіндердің арасында мемлекеттік органдармен келісім-шартқа отырған топтың басқа компаниялары да бар:

«Садыхан Фарм Лидер» ЖШС (фармтауарлардың бөлшек саудасы) — мемлекеттік сатып алуларға қатысушы алақол компания деп танылған;
«Садыхан Социальная аптека» ЖШС (фармтауарлардың бөлшек саудасы, басқа да қызметтер көрсетуші);
«Лидер Плюс» ЖШС (фармтауарлардың, оның ішінде БАД көтерме саудасы);
«Садыхан Премиум» ЖШС (фармтауарлардың бөлшек саудасы, кең ауқымды тауар ассортиментінің көтерме саудасы, жеке меншік жылжымайтын мүлікті жалға беру және басқару);
Облыстық Садыхан консультативтік-диагностикалық медициналық орталығы (арнаулы дәрігерлік практика).

9. «Atamiras.s» ЖШС

atamirass.kz

«Atamiras.s» ЖШС ресми түрде 2015 жылдан бері жұмыс істейді, көтерме және бөлшек сауда компаниясы бұған дейін 12 жыл бойы «Мурат-Фарм» атауымен жұмыс істеп келген. Бүгінде «Atamiras.s» өзін дәрі-дәрмек пен медициналық бұйымдардың ірі аймақтық дистрибьюторы ретінде көрсетеді. Компанияның прейскурантында 5 мыңнан астам тауар аталымы бар, компания Қазақстандағы 9 мыңнан астам серіктеспен ынтымақтасады.

Компанияның қожайыны және басқарушысы — Ләззат Қуандықова және «Atamiras.s» — оның иелігіндегі жалғыз фармацевтикалық дистрибьютор емес. Ол — «Алмасат» ЖШС да құрылтайшысы. Кәсіпорын заңды мекен-жайында жоқ деп танылған, дегенмен өткен жылы иесіне ресми түрде 2,6 млн теңге табыс әкелген. «Atamiras.s» сәтті компания болып танылады. 2015 жылдан бері кәсіпорын 693,5 млн теңге салық төлеп, осы уақыт ішінде 751,5 млн теңге табыс тапқан.

«Atamiras.s» мемлекеттік сатып алуларға қатысады және қазірдің өзінде 625 келісімшартқа қол қойды. Олардың жалпы құны 295,2 млн теңгеге жетті. Бұл тұрғыда компания үшін өткен жыл ең табыстысы болды, мемлекеттік мекемелермен ынтымақтастық дистрибьюторға 136 млн теңгеден астам табыс әкелді. Келісімшарттардың көлеміне сәйкес компанияның негізгі тапсырыс берушісі Қызылорда облысының көпсалалы облыстық ауруханасы болып табылады.

10. Aq Niet

«Ақ ниет» ЖШС 1996 жылы тіркеліп, бүгінде ресми түрде фармацевтикалық өнімдердің көтерме саудамен және азық-түлік емес тауарларды сақтау қоймаларымен айналысады. Компания Aq Niet компаниялар тобына тиесілі, ол ритейл және дистрибуция саласындағы брендтер портфолиосын басқарады. Олардың арасында Europharma және Arzan Pharm дәріханалары бар. Europharma онлайн дәріханасының ассортименті, ресми сайтта көрсетілгендей, 20 мың атауды қамтиды.

Компаниялар тобы қазақстандық бизнесмен Қайрат Итемгеновке тиесілі және сол басқарады (Forbes Kazakhstan нұсқасы бойынша 298 миллион доллар байлығымен елдің ең бай бизнесмендері рейтингінде №24 орында). Ол Біріккен Араб Әмірліктерінің оффшорлық аймағында тіркелген Kbi Invest Fzco компаниясы арқылы Aq Niet Group-қа иелік етеді. «Ақ ниет» ЖШС құрылтайшылары арасында әр жылдары олигарх Дінмұхамед Ыдырысовтың ұлы Жармұхаммед Аппаз бен Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы Әсет Исекешевтің ағасы Ерлан Исекешев болған.

«Ақ ниет» ЖШС мемлекеттік сатып алудың қатысушысы ретінде мемлекеттік мекемелермен 263 шарт жасасқан. Олардың жалпы құны 8,5 млрд теңгеден асты. Компанияның негізгі серіктесі Ауыл шаруашылығы министрлігінің Ветеринариялық бақылау және қадағалау комитеті болып табылады, ол қазірдің өзінде компанияның есепшотына ветеринариялық препараттарды жеткізу үшін 7,9 млрд теңге аударған.

2015 жылдан бері «Ақ ниет» 4,8 млрд теңге салық төлеген. Adata есебі бойынша, осы уақыт ішінде дистрибьютор ресми түрде 8,7 млрд теңге табыс тапқан болуы мүмкін. Компанияның филиалдары (екеуі жұмыс істеп тұр) айтарлықтай табыс таппағанға ұқсайды: 12 айда олар салық органдарының шотына 405,4 мың теңге ғана аударған.

@Shishkin_like

«Маңызды мәселе туралы нақты» арнайы жобасы

Қазақстан компаниялары мен азаматтары екінші реттік санкцияға ұшырамау үшін не істеу керек?

2023-03-28T16:21:00.728Z

Осы аптаның соңында Қазақстанда елге кіретін және елден шығатын барлық тауарды қадағалауға арналған онлайн жүйе іске қосылады. Бұл шараның бір ғана мақсаты бар – санкцияны айналып өтумен байланысты қауіп-қатердің алдын алу.

Былтыр Американың қаржылық қылмыстармен күрес агенттігі (FinCEN) мен Сауда министрлігінің өнеркәсіп және қауіпсіздік бюросы (BIS) Қазақстанды «асу пункті» болуы ықтимал деп көрсеткен болатын. Еуропа одағы да елімізді санкция салынған еуропалық тауарды қайта экспорттаған деп айыптаған еді.

Өткен аптада британдық The Telegraph таблоиды әлдебір «құпия құжаттарға» сүйене отырып, Еуропа одағы Ресейге санкция салынған тауар сатып отырған Орталық Азия елдеріне санкция салуы мүмкін екенін жариялады. Мысал ретінде кір жуатын машиналардың танкі жөндеуге қажет қосалқы бөлшек екенін айтты.

Бұл жаңалықты басқа ақпарат құралдары да іліп әкетіп, олардың кейбірі Еуроодақ Орталық Азия елдеріне Ресейге көмектескені үшін санкция салуды жоспарлап отыр деп жариялап жіберді.

Біздің редакторымыз Айгерім Мекішева екінші рет санкция салудың қандай қаупі бар екенін және оны қалай айналып өтуге болатынын сараптады.

Жағдайға қатысты әртүрлі көзқарас

Қайта экспорттауға қатысты ресми Астана мен мәскеулік сарапшылардың көзқарасы екі бөлек. Қазақстанның ресми ұстанымына келсек, президент Тоқаев аса күрделі де шетін жұмыс аясында санкция салынған тауарларды Ресейге жеткізуге сөзсіз тыйым болуы керек деп жеткізді.

Ресейлік сарапшылар болса, көлеңкелі механизмдер «қауіпсіз» болған жағдайда (АҚШ пен ЕО тарапынан қадағалау болмаса деп түсініңіз), Қазақстан әрі қарай да Ресейде тауарларды реэкспорт жасаумен айналыса береді деп санайды. Ресейліктер Түркия билігінің санкция салынған тауарлардың транзитіне қойған жуырдағы шектеуін де осы қисынға сай қабылдайды. Олар Түркияда толық кедендік рәсімдеуден өтіп, сертификатталып, екі рет салық салынуына орай тауардың қымбаттауын жағымсыз жағдай деп санайды.

Айтпақшы, екінші реттік шектеулер Түркияға жақсы таныс. 2020 жылы Американың шетелдік активтерді бақылау басқармасы (OFAC) елдің қорғаныс өнеркәсібі басшыларына ресейлік С-400 зенит-зымыран кешенін сатып алғаны үшін шектеу қойылмайтын санкция салған болатын.

Батыс сарапшылары АҚШ пен Еуропа жақын арада бұрынғы санкция пакеттеріне «саңылау» тапқандарды іздеуге назар аударады деп санайды. Бұл ретте Түркия мен Қазақстанға мейлінше назар аударады, өйткені бұл екі ел Ресейге кіретін және Ресейден шығатын санкция салынған тауарлардың контрабанда орталығына айналып отыр деп есептейді.

Ресейге қарсы екінші реттік санкция енгізілуі мейлінше ықтимал ел – Қытай. Барынша бейтарап болуға тырысқанымен, былтырғы маусым айында қорғаныс саласында Ресеймен әріптестік орнатқан бірнеше қытай компаниясы АҚШ-тың санкция тізіміне кірді. Қытайдың Ресеймен өзара іс-әрекет бойынша санкцияға ұшырауы бірінші рет емес.

Батыстың санкцияларына қарамай Ресеймен сауда айналымын арттырудан тапқан пайда да есептеліп қойған. Еуропа қайта құру және даму банкінің (ЕҚҚДБ) сарапшылары айналып өту жолдары Кавказ бен Орталық Азия елдеріне бустер болып отыр деп жазды. 2022 жылы Еуразия экономикалық одағының ішкі сауда айналымы 40%-ға артқан. Санкция салынған тауарларды Еуропадан Ресейге экспорттау 80%-ға азайса, ұқсас тауарларды Еуропадан Армения, Қазақстан және Қырғызстанға экспорттау 30%-ға артқан.

Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі санкция қаупін қалай бағалайды?

facebook.com/KazakhstanMFA

Сыртқы істер министрлігі біздің сауалымызға берген жауабында Қазақстан мен Ресей арасындағы жаңа және бұрыннан жұмыс істеп келе жатқан кәсіпорындар мен олардың келісімшарттары (жаңа және бұрын бекітілген) санкция салынған тауар Қазақстан–Ресей шекарасы арқылы өткен немесе кез келген валютада транзакция жасалған сәттен бастап екінші реттік санкцияға ұшырау қаупі бар екенін мәлімдеді.

OFAC-тың арнайы «50% ережесі» бар екенін айта кеткен жөн. Оған сәйкес, санкция тізіміндегі заңды және жеке тұлғалардың үлесі 50% және одан көп компанияларға санкция салынады. Дегенмен, OFAC санкцияға ұшырайтын субъектілерге қатысы айтарлықтай немесе 50%-ға жақын заңды тұлғалармен іскерлік байланыс жасау кезінде «мейлінше мұқият болуға» кеңес береді. Бұл ереже компаниялардың өзі ешқандай тізімде жоқ болғанына қарамастан, «шектеу қойылған» мемлекеттік компанияларға қатысты да қолданылуы мүмкін.

Сыртқы істер министрлігі АҚШ-пен салыстырғанда, Еуроодақтың шектеу шараларында экстерриториялық сипат жоқ екенін айтады. Мұндай жағдайда қазақстандық компаниялар мен кәсіпкерлерге еуропалық санкцияны айналып өтуге бағытталған әрекетке барғаны үшін қауіп төнуі мүмкін. Бұған мысал ретінде Ресейге санкция салынған тауарды реэкспорт жасауды немесе Ресейден тыйым салынған тауарды реимпорт жасауды айтуға болады.

Екінші санкцияның қаупі қандай?

«Американың қарсыластарына санкция арқылы қарсы әрекет туралы» федералдық заңына (CAATSA) сәйкес, екінші реттік санкция АҚШ санкция салған контрагенттермен ынтымақтастық орнатқан америкалық емес жеке және заңды тұлғаларға салынады.

Екінші реттік санкция АҚШ нарығына кіруге шектеу қояды. Олар ауырлығына қарай әртүрлі болуы мүмкін. Ең қатал жаза – айрықша белгісі бар азаматтар мен шектеу қойылған заңды тұлғалар тізіміне (SDN тізімі) ену. Бұл шара АҚШ-тағы барлық активтің бұғатталуына, Америка азаматтарымен және компанияларымен ынтымақтастық орнатуға тыйым салуға алып келеді. SDN тізіміне енгендер валютаға қол жеткізе алмағандықтан, заңды түрде халықаралық саудамен айналысатын серіктестерімен қарым-қатынас жасау мүмкіндігінен айырылады.

Сыртқы экономикалық әрекетпен айналысатын және АҚШ-пен байланысы жоқ компаниялар үшін банктердің қызмет көрсетуден бас тартуы, доллармен транзакция жасай алмау, шетелдік контрагенттердің ынтымақтастықтан бас тартуы сынды жайсыздыққа алып келуі мүмкін. Бұл бірінші және екінші реттік санкциялардың әсері бірдей екенін көрсетеді.

Өзбектің Promcomplektlogistic компаниясы SDN тізіміне және белгілі бір тауарларды экспорттау немесе оларды тасымалдау үшін АҚШ лицензиясы талап етілетін заңды тұлғалар тізіміне енді. Себеп – АҚШ-тың санкция тізіміне енген микросхемаларды Ресейдің «Радиоавтоматика» компаниясына жеткізумен айналысқан.

facebook.com/EuropeanCommission

Брюссель екінші реттік шектеу қою мүмкіндігін сегізінші санкция пакетінде қарастырып қойған. 11-пакетте шектеулерді айналып өтіп жүрген үшінші елдердің субъектілеріне қарсы шаралар көрініс табуы мүмкін. Бұл шаралар бірінші реттік санкциямен бірдей болады деп түюге болады (активтерге тыйым салу, елге кіруге тыйым салу және қаржы бөлуге тыйым салу, т.б.).

АҚШ пен ЕО елдерімен салыстырғанда, Ұлыбритания соңғы сәтке дейін өзінің юрисдикциясынан тыс жердегі санкция тәртібінің бұзылуына қатысты ешқандай шара қолданған жоқ. Бұл елдің заңнамасында экстерриториялық сипат жоқ.

Не істеу керек?

Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі OFAC сайтындағы арнайы тармақта көрсетілген азаматтар мен компанияларға салынатын түрлі санкцияның тізіміне мұқият назар аударуға кеңес береді. Санкция, экспортты бақылау, санкция салынған заңды тұлғалар тізімі мен шектеу қойылған тауарларға қатысты операция жасау үшін лицензияны талап ететін жағдайлар тізімі АҚШ сауда министрлігінің сайтында да жарияланған. Еуропалық санкцияның толық тізімі Еуроодақтың санкция картасында берілген.

Бұған қоса, traderadar.kz сайтында Ресей мен Беларуське Еуроодақ, АҚШ, Австралия, Ұлыбритания, Канада, Жаңа Зеландия, Сингапур, Тайвань, Черногория, Швейцария, Оңтүстік Корея және Жапония мемлекеттерінің барлық санкция тізімі жарияланған. Онда Ресейден аталған елдерге импорттауға және Ресейге жеткізуге тыйым салынған тауарлардың коды да бар. Мәселен, Швейцария басқа да көптеген затпен қатар сағаттар мен оятқыштарды экспорттауға, металл шыбық импорттауға және прокатқа тыйым салған.

Қазақстандық компаниялардың бірінің заңгері келісімшарттарға санкция талабын енгізуге кеңес береді. Онда тараптардың ешқайсы, олармен байланысы бар тұлғалар, қатысушылар, акционерлер мен бенефициарлар келісімшартқа қол қойылған күні санкция тізімінде болмағаны көрсетілгені жөн. Сонымен бірге, тараптардың біріне қарсы халықаралық шектеу қойылған жағдайда келісімді бұзу механизмдері де көрсетілуі керек.

Санкциядан босаған Береке банк өкілдерінің айтуынша, санкцияның нақты белгіленген шегі бар, ол нақты тұлғалар және/немесе нақты тауарлар (қызметтер) және/немесе экономиканың нақты бір секторы шеңберінде мәміле жасауға тыйым салады. Көрсетілген шектеулерге жатпайтын және оларды айналып өтуге бағытталмаған мәмілелер мен операциялар белгіленген стандарт комплаенс бойынша және қалыпты жағдайда жүзеге асады.

Санкциядан шығудың жолы қандай?

Қазірге дейін қазақстандық компанияларды АҚШ-тың санкция тізімінен шығару мемлекеттің қатысуымен және дипломатиялық жұмыстың нәтижесінде жүзеге асты. Сбер және Альфа Банктің қазақстандық еншілес компанияларына қатысты айтсақ, Америкамен келіссөз жүргізу кезінде Қаржы нарығын дамыту және реттеу агенттігі (ҚНДРА) ОFAC-тың бас лицензиясын алуға келісті. Ол ЦентрКредит банкке қазақстандық Альфа банкті алуға, ал «Бәйтерек» мемлекеттік басқару холдингіне Сбердің еншілес кәсіпорнын алуға мүмкіндік берді.

Бұған қоса, Сбер жағдайында директорлар кеңесі мен басқарма құрамы жаңарды, атауы өзгерді және жаңадан банк лицензиясы алынды. Соның нәтижесінде OFAC ұсынуымен банк SDN тізімінен шығарылды.

Келіссөз нәтижесінде тараптардың Каспий құбыры консорциумы арқылы Ресей аумағымен өтетін қазақ мұнайын да АҚШ-тың шектеуінен шығару жөнінде келісімге келгенін байқауға болады. Сыртқы істер министрлігі Америка жағының бұл мәселеге орай арнайы түсіндірме жариялағанын айтты.

ВТБ Қазақстан банкі әлі де SDN тізімінде және соған байланысты санкция тізімінде екенін айта кеткен жөн.

@Shishkin_like

«Маңызды мәселе туралы нақты» арнайы жобасы