Smart Money

Алгоритм докупки: симуляция мультивалютной торговли

2025-09-11T07:24:24.697Z

В чем идея

Почему вообще стоит моделировать торговлю? Проблема в том, что исторические данные ограничены. У нас есть только один вариант развития событий — то, что уже произошло. Но рынок мог пойти и по-другому. Получается, что мы оцениваем стратегию всего лишь на одной «ветке событий», тогда как в реальности их могло быть тысячи.
Чтобы реально проверить стратегию, нужно посмотреть, как она будет вести себя в разных сценариях. Для этого и нужна симуляция — искусственное создание ценовых рядов.
Смысл в том, что мы можем сгенерировать множество «альтернативных историй». Это даёт шире взгляд: если стратегия работает стабильно при разных вариантах движения цены, значит, она действительно надёжная.
Кроме того, симуляция снимает проблему недостатка данных. На обычных котировках у нас есть, допустим, 10 лет истории. А с помощью модели можно прогнать сотни «виртуальных» лет, и это покажет, насколько система жизнеспособна на длинной дистанции.
Таким образом, симуляция — это способ протестировать стратегию не только на том, что уже было, но и на том, что могло бы быть. Это даёт более честную и объективную оценку.

Математическая модель симуляции цен с использованием логики дискретизации

Чтобы стратегия докупок работала максимально эффективно. Для этого мы используем подход «дискретизации» — то есть разбиваем движение цены на отдельные шаги.

Почему это удобно? Потому что каждый шаг можно рассматривать как небольшое событие: цена пошла вверх или цена пошла вниз. Если таких шагов много, то мы получаем полную картину движения.

Вероятности движения

Чтобы описать вероятность, что цена пойдёт вверх или вниз, вводятся простые формулы.

Вероятность движения вверх считается так:

Уравнение, которое показывает баланс: если сложить вероятность движения вверх и вниз, мы получим математическое ожидание шага.

Это условие говорит: если M = 0, значит рынок полностью случайный, и никакой предсказательности нет.

Что всё это значит?

Мы можем описать движение цены как случайный процесс, но добавить в него вероятность возврата к исходному уровню.
Если вероятность полностью равновероятна (50/50), то поведение цены хаотичное.
Но если есть хоть небольшой перекос, например, цена чаще возвращается назад, чем уходит дальше, то появляется предсказательный момент. Именно на нём и строится работа стратегии докупок.

Расчёт шага и вероятностей

Чтобы стратегия была понятной, нам нужно ввести ещё один параметр — шаг цены (S*). Он показывает, насколько изменится цена на каждом этапе симуляции.

Эта формула значит: шаг определяется как процент от текущей цены. То есть он всегда пересчитывается заново, и поэтому симуляция не зависит от того, с какой цены мы начинаем. Это удобно: стартовая точка не важна, а модель остаётся универсальной.

Теперь мы хотим вычислить вероятность того, что следующий шаг будет вверх. Для этого используем простое уравнение:

Здесь показано: вероятность движения вверх (Pu) умножается на величину шага вверх (Du), а вероятность движения вниз — на шаг вниз (Dd). Баланс этих значений и даёт математическое ожидание.

Это итоговое выражение, которое позволяет нам рассчитать вероятность шага вверх.

Зеркальная симуляция

Теперь возникает вопрос: что делать, если цена ушла выше стартовой точки?

Чтобы модель оставалась корректной и в этой ситуации, мы используем «зеркальное отражение». То есть график цены как бы переворачивается, и все формулы продолжают работать так же, только в обратную сторону.

Это значит: если цена ушла вверх, мы просто берём обратную величину, и расчёты продолжают выполняться без изменений.

S* — это шаг цены, всегда пересчитывается заново.
Pu — это вероятность того, что цена двинется вверх.
Зеркальное отражение нужно, чтобы формулы одинаково работали и при падении цены, и при росте.
Таким образом, мы получили модель, в которой любое движение можно описать через вероятность шага вверх или вниз.

Построение торговой модели

Теперь, когда мы разобрали шаги и вероятности, можно собрать саму торговую модель.

Модель делается односторонней: мы учитываем только докупки, то есть работаем по нижним полуволнам (когда цена идёт вниз). Верхние шаги — продажи — в тестировании пропускаем, чтобы максимально упростить систему.

Почему так? Потому что если модель работает только в случае докупок, то симметрично она будет работать и при продажах. Это значит, что логика сохраняется и для полной торговой системы, которая учитывает и верхние, и нижние движения.

Основные характеристики

Для управления торговой моделью вводятся параметры:

StepMultiplier — множитель шага. Он показывает, во сколько раз увеличивается шаг при каждом следующем движении. Например, если множитель = 1.2, то шаги растут постепенно.
StepPercent — стартовый шаг в процентах от цены.
BuyValue — фиксированный объём докупки.
ExchangeCommissionPercent — комиссия за сделку (учитывается всегда).

Мы берём фиксированный объём сделки и шаг в процентах.
Каждый новый шаг может быть увеличен в «N» раз за счёт множителя.
Комиссия всегда учитывается — это критически важно, потому что при маленьком шаге она может съесть весь профит.
Модель одинаково подходит и для форекса, и для криптобирж, потому что логика универсальна.

Теперь разберём важный параметр — волатильность, то есть скорость изменения цены.

В классическом понимании волатильность часто считают как разницу между максимумом и минимумом цены. Но это неудобно: слишком размыто и плохо отражает реальную скорость движения.

Мы делаем проще: берём среднее изменение цены за фиксированный промежуток времени (бар). Это позволяет описывать скорость движения более точно и удобно.

Что это даёт

Если шаги вверх и вниз равновероятны, то цена двигается случайно, и график получается хаотичным.
Но если мы вводим вероятность возврата к среднему, то график начинает тяготеть к стартовой точке — получается «гравитация цены».
Таким образом, через волатильность мы можем регулировать флетовость рынка (как сильно цена колеблется возле средней линии).

Мы специально связываем волатильность со временем, чтобы можно было правильно оценивать: за сколько шагов проходит торговый цикл, сколько прибыли даёт стратегия в среднем и как это меняется на длинной дистанции.

Усреднённые характеристики (αₙ и Pr)

Теперь введём ещё два параметра, которые помогают описывать движение цены.

αₙ (альфа) — это средний размер отката цены после её движения вниз. По сути, это математическое ожидание отката.
Pr — это средний процент отката относительно предыдущего движения.

Эти два параметра связаны между собой: один выражается через другой.

Мы берём все откаты цены и усредняем их.
Считаем, какой процент от предыдущего движения цена обычно возвращается назад.
Если этот процент равен нулю, то мы имеем полностью случайное движение (нет возвратов).
Если процент положительный — значит, в цене есть предсказуемость, потому что возвраты к средней точке происходят регулярно.

Средний процент отката очень удобен для регулировки модели.

Он позволяет контролировать, насколько рынок «флетовый» (то есть склонен к возвратам).
Даёт возможность заранее оценить, будет ли стратегия прибыльной: если процент отката достаточно высокий, система работает стабильно.

Тестирование модели

Чтобы проверить, насколько корректно работает наша математическая конструкция, мы протестировали её на разных вариантах генерации цен.

1. Полностью случайное движение (Pr = 0%)

Если шаги вверх и вниз равновероятны, то цена двигается хаотично.

В одном тесте может получиться кривая вверх, в другом — вниз, в третьем — боковик.
Это чистая случайность, и никакой устойчивой закономерности нет.

2. Слабый возврат (Pr = 20%)

Если добавить вероятность возврата к средней точке всего 20%, то ситуация немного меняется.

В отдельных генерациях получаются как прибыльные, так и убыточные кривые.
Но всё ещё нет стабильности: результат слишком сильно зависит от конкретной симуляции.

3. Сильный возврат (Pr = 50%)

А вот если увеличить вероятность возврата до 50%, эффект становится очевидным.

Цена начинает тяготеть к средней линии.
Флетовые участки сглаживаются.
Кривая доходности становится гораздо устойчивее.

Вывод по тестированию

Если вероятность возврата равна нулю → стратегия работает как случайный процесс.
При слабом возврате (20%) видим отдельные улучшения, но стабильности нет.
При возврате 50% и выше кривая приобретает форму устойчивого роста.

То есть математическая модель показывает: чем сильнее выражен возврат к средней цене, тем стабильнее работает стратегия докупок.

Тестовый советник

Чтобы проверить, как математическая модель работает на практике, мы сделали тестовый советник для MetaTrader 5.
Этот советник повторяет нашу модель докупок, но добавляет ещё и верхние полуволны (продажи). То есть он полностью отрабатывает циклы — и на покупку, и на продажу.

Как проходило тестирование

Тест шёл с 2009 по 2023 год.
Использовались все 28 валютных пар (параллельно).
Алгоритм строился на том же шаблоне мультибота, который описывался в предыдущих статьях.

Что мы увидели:

Кривая прибыли получилась неидеальной (не прямая линия), но стабильной.
Для запуска потребовался большой депозит, но это естественно: стратегия работает с постоянными докупками, и капитал нужен для выдерживания просадок.
Главное — модель показала, что она действительно рабочая: даже на такой длинной дистанции и большом числе инструментов она не «сломалась».

Зачем нужен советник

Наша цель была не в том, чтобы дать готового робота.
Задача — показать, что математическая модель и реальный тест совпадают по сути.

Это значит, что при доработке параметров (мани-менеджмента, фильтров и т. д.) алгоритм можно сделать ещё более надёжным, безопасным и прибыльным.

Выводы

Сначала мы показали, что стратегия докупок в своей основе работает только тогда, когда в движении цены есть хотя бы небольшой предсказательный элемент. Если движение полностью случайное — результат тоже будет случайным, и система не даст стабильной прибыли.

Затем мы ввели параметры, которые описывают движение цены: шаг, вероятность возврата, средний процент отката. Эти показатели позволили построить универсальную модель, которая одинаково применима и к форексу, и к криптобиржам, и к любым другим активам.

С помощью симуляций мы убедились:

при отсутствии возвратов (Pr = 0%) стратегия ведёт себя как случайный процесс;
при слабых возвратах (Pr = 20%) появляются улучшения, но стабильности нет;
при выраженных возвратах (Pr = 50% и выше) система становится устойчивой и даёт стабильный рост.

Наконец, мы перенесли модель в тестовый советник для MetaTrader 5 и прогнали её на 28 валютных парах за 14 лет истории. Результаты подтвердили: идея работает и в математике, и в реальных условиях.

Главный вывод простой: стратегия докупок жизнеспособна, если она опирается на закономерность рынка — возврат к средней цене. Именно эта особенность позволяет ей показывать стабильный рост на длинной дистанции.

8-сабақ. Ұзақ мерзімді портфель құру ережелері

2025-04-10T09:05:33.213Z

DCA стратегиясы деген не жəне ол қалай жұмыс істейді?

DCA (Dollar Cost Averaging) – бұл ұзақ мерзімді инвестицияға арналған орташа бағамен сатып алу стратегиясы. Оның мəні қарапайым: сіз тұрақты түрде бірдей мөлшерде актив сатып аласыз, бағаның өзгеруіне қарамастан. Осылайша, орташа кіру бағасы біртіндеп қалыптасады, ал сіз нарыққа кірудің «ең тиімді» уақытын болжауға тырыспайсыз.

DCA стратегиясы неге тиімді?

DCA-ның табыстылығын анықтайтын басты фактор – нарық ұзақ мерзімде əрдайым өседі. Əрине, уақытша құлдыраулар, дағдарыстар жəне баға төмендеуі болады, бірақ сенімді активтер (əсіресе индекс қорлары мен ірі компаниялардың акциялары) уақыт өте келе құнын арттыра береді.

Маңызды: Бұл стратегия кемінде 5 жыл жəне одан да ұзақ мерзімге есептелген. Егер сіз бір аптада байып кетуді көздесеңіз – DCA сізге арналмаған. Бұл – капиталды жылдар бойы жүйелі түрде өсіруге бағытталған əдіс.

DCA стратегиясын қалай қолдану керек?

1. Инвестициялайтын тұрақты соманы анықтаңыз. Мысалы, ай сайын 300 доллар бөліп отыру.
2. Бұл соманы бірнеше бөлікке бөліңіз. Мысалы, күн сайын 10 долларға немесе аптасына 75 долларға сатып алу.
3. Белгіленген жоспар бойынша тұрақты түрде сатып алыңыз. Нарық өсіп жатса да, құлдыраса да – сіз өз графигіңізге сай инвестициялайсыз.
4. Əлсіз активтерге ақша салмаңыз. Тек нарықтық капиталдандыруы бойынша топ-10 немесе топ-15 активтерді таңдаңыз.

Керемет өмірден алынған мысал: "Баффет 10$" эксперименті

2018-2020 жылдары бір топ инвестор күн сайын 10 долларға криптовалюта сатып алып отырды. Үш жылда олар шамамен 11 000$ инвестициялады. Ал 2021 жылға қарай олардың портфелі 250 000$-дан асып түсті. Олар нарықтың бағытын болжауға тырыспай, тек жүйелі түрде сатып алып отырды – жəне ақырында үлкен пайдаға шықты.

2-сабақ. Блокчейн жəне криптовалютаға кіріспе 7-сабақ. Форекс нарығына кіріспе

2025-04-10T08:57:21.151Z

Бұл мақалада сіз жұмыс істейтін негізгі қаржы нарықтарымен танысамыз.

Crypto

Crypto нарығы– қаржы əлеміндегі ең жас нарықтардың бірі. Бұл орталықсыздандырылған цифрлық платформа, мұнда криптовалюталармен сауда жасалады. Дəстүрлі нарықтардан басты айырмашылығы – оны мемлекет немесе қаржы ұйымдары қадағаламайды, бұл оған ерекше сипат береді.

Бұл нарықтың басты ерекшелігі – жоғары құбылмалылық (волатильділік) жəне сауда мүмкіндіктерінің көптігі. Мысалы, орталықсыздандырылған биржаларда (DEX) күн сайын жаңа монеталар пайда болады. Сондай-ақ, бұл нарықтағы тиімсіздіктерді трейдерлер тиімді пайдаланып, табыс таба алады.

Crypto нарығы тəулік бойы, аптасына 7 күн үздіксіз жұмыс істейді. Бұл трейдерлер үшін бір жағынан мүмкіндік, екінші жағынан тəуекел. Қазіргі уақытта бұл нарыққа жаңа ойыншылар кіріп, реттеу шаралары күшейіп келеді, бұл оның даму бағытын өзгертуде.

Forex Market

Forex – əлемдегі ең үлкен қаржы нарығы. Мұнда əр секунд сайын миллиардтаған доллар айналымда болады, себебі бұл – халықаралық валюта айырбастау алаңы.

Негізгі ерекшеліктері:

• Күнделікті сауда көлемі – 7,5 трлн доллардан асады.
• Жоғары өтімділік – кез келген уақытта оңай сатып алу жəне сату.
• Сауда аптаның 5 күні тəулік бойы жүреді (дүйсенбіден жұмаға дейін).
• Бағаларға жаһандық экономикалық оқиғалар қатты əсер етеді.

Сауда сессиялары əлем бойынша ауысып отырады: Веллингтон → Сидней → Сингапур → Токио → Лондон → Нью-Йорк → қайта Веллингтон.

Indices Market

Индекстер нарығы – белгілі бір компаниялар немесе активтер тобының орташа бағасын көрсететін қаржы нарығының бір бөлігі. Бұл нарық экономикадағы жалпы трендтерді бақылауға мүмкіндік береді.

Ең танымал индекстер:

• S&P 500 – АҚШ-тың 500 ірі компаниясының акцияларын қамтиды.
• Nasdaq-100 – 100 ірі технологиялық компанияның индексі.

Индекстермен сауданың негізгі тəсілдері:

• Фьючерстер жəне опциондар.
• ETF (индекстік қорлар).
• CFD (айырмашылық контрактілері).

Бұл нарықтың артықшылықтары:

• Диверсификация – жеке компаниялардың тəуекелдерін азайтады.
• Нарықты объективті бағалау – индекстер жалпы экономикалық жағдайды көрсетеді.
• Икемді стратегиялар – хеджирлеу жəне алыпсатарлық мүмкіндігі.

Нарықтарды салыстыру:

Неліктен Forex пен индекстер Crypto-ға қарағанда тұрақтырақ?

• Жоғары өтімділік – сауда көлемі үлкен болғандықтан, бағаға жасанды əсер ету қиын.
• Құрылымдалған нарық – банктер мен ірі инвесторлар тұрақты трендтер қалыптастырады.
• Болжамдылық – бағалар көбінесе нақты экономикалық факторларға сүйеніп өзгереді.
• Хайптың аздығы – нарықтағы қозғалыстар эмоциялармен емес, нақты жаңалықтар мен көрсеткіштермен анықталады.

Сондықтан Forex пен индекстер техникалық талдау үшін тұрақтырақ жəне сенімдірек.

Қай нарықты таңдау керек?

Бірнеше нарықты қатар қолданған дұрыс. Мысалы, таңертең Forex-те сауда жасап, кешке Crypto-ға көңіл бөлуге болады. Бірақ мұндай əдіс тек тəжірибелі трейдерлерге қолайлы.

Кімге қай нарықты таңдаған дұрыс?

• Forex – негізгі жұмысы бар жəне саудаға көп уақыт бөле алмайтын адамдарға ыңғайлы.
• Crypto – уақыт пен назарды көбірек талап етеді, сондықтан жаңа трендтерді үйренуге дайын адамдарға қолайлы.

Қазіргі кезде Crypto нарығы өзгеріп жатыр: негізгі қозғалыстар Азия сессиясында жəне АҚШ қор нарығы ашылғаннан кейін байқалады.

9-сабақ. Копитрейдинг – табыс табудың тиімді əдісі

2025-04-10T08:50:46.436Z

Копитрейдинг – бұл тəжірибелі трейдердің жасаған мəмілелерін автоматты түрде өз шотыңызға көшіру процесі. Дұрыс қолдана білсеңіз, бұл – қазіргі таңда ең тиімді стратегиялардың бірі. Бұл құралмен жұмыс істеуді меңгерсеңіз, өз уақытыңыз бен күшіңізді айтарлықтай үнемдей аласыз.

Уақытты үнемдеу

Графиктер мен жаңалықтарды сағаттап талдаудың қажеті жоқ – бұл жұмысты сіз үшін кəсіби трейдер атқарады. Əсіресе, тұрақты жұмысы бар немесе трейдингті қосымша табыс көзі ретінде қарастыратын адамдар үшін өте қолайлы.

Жаңадан бастаушылар үшін таптырмас мүмкіндік

Копитрейдинг – ұзақ оқуды қажет етпейтін, трейдинг əлеміне кіруге арналған қарапайым əдіс. Бұл – табыс тауып қана қоймай, нарықтағы тəжірибелі ойыншылардың əрекеттерін бақылап, үйренуге мүмкіндік береді.

Автоматтандыру жəне қарапайымдылық

Бір рет баптағаннан кейін жүйе өздігінен жұмыс істейді. Сіз тек қаражатыңыздың көлемін бақылайсыз жəне қажет болған жағдайда көшіріп отыруды тоқтатып немесе параметрлерді өзгерте аласыз.

Қандай тəуекелдер бар?

Копитрейдинг – сиқырлы құрал емес. Тіпті ең тəжірибелі трейдерлер де қателеседі жəне шығынға ұшырауы мүмкін. Сондықтан:

• Ешқашан өзіңіз жоғалтуға дайын емес қаражатты инвестицияламаңыз.
• Тəуекелдерді бөлу үшін тек копитрейдингке сенбей, мысалы, DCA (Dollar-Cost Averaging) стратегиясын қатар қолданыңыз.
• Портфеліңізді үнемі бақылап, қажет болған жағдайда тиімсіз стратегиялардан бас тартыңыз.

Сабақ 6. Крипто алаңдағы қауіпсіздік

2025-04-10T08:31:33.103Z

Криптовалюта нарығы қаржылық мүмкіндіктермен қатар елеулі қауіптерді де қамтиды. Қаражатты қорғау үшін крипто алаңдағы негізгі тəуекелдерді түсініп, оларға қарсы шараларды алдын ала қабылдау маңызды.

Жалпы, криптовалюта əлеміндегі қауіптер екі негізгі санатқа бөлінетінін түсінген дұрыс: бақыланбайтын жəне бақыланатын тəуекелдер.

1. Бақыланбайтын тəуекелдер

• Биржалардың бұзылуы (Mt.Gox (2014), FTX (2022) дағдарыстары).
• Жобалардың скамы – негізін қалаушылар тарапынан алаяқтық əрекеттер.

Мұндай тəуекелдерді толықтай жою мүмкін емес, алайда нарықты зерттеу, сенімді платформаларды таңдау жəне қаражатты дұрыс бөлу арқылы олардың əсерін азайтуға болады.

Қалай қорғанған жөн:

• Тек сенімді жəне беделді биржаларды қолданыңыз.
• Активтеріңіздің негізгі бөлігін биржада сақтамаңыз, оларды суық əмиянға аударыңыз.
• Екі факторлы аутентификацияны (2FA) міндетті түрде қосыңыз.
• Криптоəмияндардың мекенжайларын бірнеше рет тексеріп барып қана транзакция жасаңыз.

2. Бақыланатын тəуекелдер

Бұл – сіздің əрекеттеріңізге тікелей байланысты қауіптер. Төменде көрсетілген қарапайым қауіпсіздік ережелерін сақтасаңыз, олардан толықтай қорғана аласыз.

1. AML

AML (Anti-Money Laundering)– қаржы жүйесіндегі заңсыз жолмен табылған қаражатты анықтау жəне оның айналымын шектеу жүйесі. Криптовалютада бұл жүйе белгілі бір əмияндардың қылмыстық əрекеттермен байланысын анықтайды.

Сізге криптовалюта жіберетін əмияндарды міндетті түрде тексеріңіз. Егер күмəнді мекенжайдан «лас» криптовалюта алсаңыз, биржаның комплаенс қызметі оны бұғаттап, қаражатыңызды шешіп алуға тыйым салуы мүмкін.

AML тексерістері үшін арнайы сервистерді, мысалы, @cryptoaml_bot ботын пайдалануға болады.

2. Фишинг жəне əлеуметтік инженерия

Фишинг – алаяқтардың қолданушылардан жеке деректерді (логин, пароль, SEED-фразалар) алдап алу əдісі.

Қалай қорғануға болады:
• Əрқашан сайттың мекенжайын тексеріңіз (HTTPS протоколы болуы керек, домен атауында қателер болмауы тиіс).
• Күмəнді сілтемелерге өтпеңіз.
• SEED-фразаларыңыз бен жеке кілттеріңізді ешқашан бөгде сайттарға енгізбеңіз.
• Əр түрлі сервистер үшін бірегей жəне күрделі парольдер қолданыңыз.

3. Вирусты ПО жəне кейлоггерлер

Зиянды бағдарламалар пайдаланушылардың құрылғыларындағы деректерді ұрлауға немесе алмасу буферіндегі əмиян мекенжайларын өзгертуде қолданылуы мүмкін.

Қорғаныс əдістері:

• Сенімді антивирус жəне брандмауэр қолданыңыз.
• Аппараттық (hardware) əмияндарды пайдаланыңыз.
• Белгісіз көздерден файл немесе бағдарламалар жүктемеңіз.

4. Қоғамдық Wi-Fi-дан абай болыңыз

Ашық Wi-Fi желілерін қолдану арқылы хакерлер сіздің логиндеріңізді, паролдеріңізді жəне криптоактивтерге қатысы бар басқа да деректерді ұрлап алуы мүмкін. Қоғамдық Wi- Fi арқылы транзакциялар жасамаңыз. Криптоəмияндарға тек жеке, сенімді желілер арқылы жəне VPN пайдаланып кіріңіз.

Активтерді сақтау үшін міндетті түрде суық əмиян қолданыңыз. Негізгі суық əмиянды ешқандай браузер кеңейтулеріне қоспаңыз, тіпті сенімді ірі жобаларға да.

Құпия фразаларды (SEED-фраза) телефонның жазбаларына немесе галереясына сақтамаңыз, оларды тек қағазға жазып сақтаңыз. Себебі, арнайы зиянды бағдарламалар (ПО) осындай файлдарды іздеп, деректеріңізді ұрлауы мүмкін. Бұл қауіп Android пен iOS жүйелеріне бірдей қатысты.

Тəуекелдерді басқару

2025-04-10T08:28:21.542Z

Кіріспе

Бүгін біз тəуекелдерді жəне олар туралы білу қажет нəрселерді қарастырамыз.

Қазіргі таңда тəуекелдер – саудадағы ең маңызды тақырып. Сіз криптовалюта, форекс, алтын, акциялар немесе тіпті фьючерстік тəуекелмен сауда жасай аласыз, бірақ тəуекелдерді дұрыс басқару – сəтті сауданың негізі.

Тəуекелдер спот жəне фьючерстер үшін əртүрлі болады. Спот саудасында мəмілелер ұзақ мерзімді болғандықтан, тəуекелдерді бақылау оңайырақ, себебі мəмілелер саны аз. Алайда, бұл жерде де өз ерекшеліктері бар, оны кейінірек қарастырамыз.

Ал енді фьючерстік тəуекелдерді толығырақ қарастырайық.

Фьючерстік тəуекелдер

Фьючерстер – ең күрделі қаржы құралдарының бірі:

• Позицияның иықтық (кредиттік) левереджі дұрыс түсінілмеген кезде, трейдерлер оны тез ақша табудың жолы деп ойлайды. Алайда, левередж бастапқыда мүлде басқа мақсатта ойлап табылған.
• Кез келген бағытта позиция ашу мүмкіндігі трейдерлерге психологиялық тұрғыдан əсер етеді, əсіресе жаңадан бастағандар жиі əрі импульсивті сауда жасауға бейім, бұл көптеген қателіктерге əкеледі.
• Риск-менеджменттің жүйелі болмауы депозитті бірнеше минут ішінде жоғалтуға себеп болуы мүмкін.
• Азарт сезімі – жоғалту сериясынан кейін трейдер эмоцияға беріліп, батырмаларды ретсіз басып, левереджді ұлғайтады, нəтижесінде барлығын əп-сəтте жоғалтады.

Бүгін біз тəуекелдерді басқарудың негізгі ережелерін қарастырамыз:

1. 1% тəуекел ережесі
2. 3. 4. Левереджбен жұмыс (ол неге əсер етпейді)
3. РР жəне стратегия түрлері (агрессивті жəне консервативті)
4. Жүйелілік, күнделікті шығын лимиттері жəне рұқсат етілген тəуекел деңгейлері

1% ережесі

Ең маңызды ереже – тəуекелді əрдайым 1% деңгейінде сақтау.

Бұл дегеніміз, стоп-лосс іске қосылған жағдайда, сіз депозитіңіздің ең көбі 1%-ын жоғалтасыз. Тəуекел ешқашан 1%-дан жоғары болмауы тиіс.

Кейбір стратегиялар 0.25% немесе 0.5% тəуекелді қолданады, бірақ ешқашан 1%-дан көп емес.

Сіздің депозитіңіздің мөлшері маңызды емес – сіз $100-мен үйреніп жүрсіз бе немесе $300,000 капиталыңыз бар ма – тəуекел əрқашан 1% болуы тиіс.

Дұрыс тəуекелді есептеу үшін изоляцияланған маржамен жұмыс істеуді ұсынамын.Изоляцияланған маржа криптовалюта саудасы үшін ең қауіпсіз əдістердің бірі, əсіресе жаңадан бастағандар үшін.

Егер күтпеген нарықтық қозғалыстар (сквиздер) немесе қате орындалған стоп-лостар болса, сіз тек мəмілеге бөлген қаражаттан айырылатыныңызды нақты білесіз.

Кросс-маржа тек позициялық трейдерлерге, өз стратегиясын жетік түсінетіндерге арналған.

Левереджбен жұмыс

Маңызды сəт – левередж сіздің тəуекеліңізге əсер етпейді. Дұрыс қолданған кезде, левередж тек сіздің сауда стратегияңыздың бөлігі болады.

Тəуекелді есептеудің негізгі үш параметрі бар:

1. Маржа көлемі
2. Левередж мөлшері
3. Стоп-лостың ұзындығы (актив бойынша нақты қозғалыс)

Мысалы:

10 000$ депозитпен жұмыс істеп жатырмыз деп елестетейік. Депозиттің 5%-ын алып, 20х кредиттік иық қолданамыз жəне стоп-лосс ұзындығы 1% болады. Егер стоп іске қосылса, біз жалпы көлемнің 1%-ын жоғалтамыз. Жалпы көлем = 500$ (10 000$-тың 5%) х 20 (плечо) = 10 000$.

10 000$ - 1% = 100$ = 1%. Егер стоп іске қосылса, біз 1% жоғалтамыз.

Əрі қарай комиссияны да ескеру қажет (бұл жерде оны есептемейміз, өйткені əр трейдер əртүрлі тапсырыстармен, əртүрлі биржаларда сауда жасайды).

Егер стоп қысқа болса, мысалы, 0.5%, онда плечо х40 алуға болады: 500$ х 40 = 20 000$ => 20 000$ - 0.5% = 100$ = 1% депозиттік тəуекел.

Немесе, маржаға депозиттің 2.5%-ын алып, плечоны екі есе арттыруға болады: 2.5% (250$) х 80 = 20 000$ => 20 000$ - 0.5% = 100$ = 1% депозиттен.

Енді сіз плечолар дұрыс тəуекелдерді басқарғанда маңызды еместігін түсіндіңіз. Егер тəжірибелі трейдерлер үлкен плечолармен скриндер жарияласа, бұл олардың жойылатынын білдірмейді, керісінше, олар құралды ақылмен пайдаланады.

1% депозитті жəне х100 плечо алуға болады - жойылған кезде сіз депозиттің 1%-ын жоғалтасыз. Бірақ мен бұны ұсынбаймын, өйткені х75-тен жоғары плечоларда жою бағасы айтарлықтай өзгереді жəне ол 1% қозғалыс шегінде емес, аз болады. Себебі, биржа сізді нарықтық ордер арқылы жояды жəне спрэдті ескереді (толық есептеулерді өз биржаңызда оқи аласыз).

RR (Risk Reward) немесе тəуекел/пайда арақатынасы

Тəуекел/пайда арақатынасын дұрыс пайдалану жəне сауда стратегиялары (агрессивті жəне консервативті)Risk Reward - нарықта жұмыс істеу кезінде өте маңызды параметр. Сіз əрдайым саудада тəуекелден көбірек пайда табуыңыз керек.

Əлемдегі ешбір трейдер 100% сəтті сауда жүргізе алмайды. Себебі, адам факторы (қателер, есептеулердегі қателіктер, зейінсіздік) мен нарықтық факторлар (манипуляциялар жəне т.б.) əсер етеді.

Сондықтан əр трейдер өз мəмілелерінің сəттілік статистикасын білуі жəне RR-ге сəйкес сауда жасауы керек. Бұл дегеніміз не? Бұл сіздің мəмілелеріңіз сəтсіз болған жағдайда жоғалтқаныңыздан көбірек пайда əкелуі керек. Егер арақатынас 1:1 болса, табысты сауда жасау үшін сəтті мəмілелердің пайызы 55%-дан жоғары болуы керек.

Екі негізгі сауда стратегиясы бар – агрессивті жəне консервативті RR бойынша.

Агрессивті стратегия – RR 1/6+ (1% жоғалтқанда 6% пайда табасыз). Мұндай саудада сізді стоптар жиі қағып кетеді, бірақ түпкілікті табыс жоғары болады. Бастысы – табыстылық деңгейін төмендетпеу.

Консервативті стратегия – RR 1/3 - 1/4, жəне əрдайым осы арақатынасты сақтау керек. Бұл сауда əдісі оңтайлы болып саналады, жəне мен қазіргі уақытта RR 1/4 қолданамын (болашақта 1/3-ке ауысуым мүмкін).

Агрессивті RR-ден консервативті RR-ге ауысқаннан бері менің сауда тиімділігім екі есе артты.

Тəуекелдерді жүйелі басқару, шығындарды бақылау

Кейбір трейдерлер қатарынан 20 сəтсіз мəміле жасай алады. Мұндай жағдайды қалай басқаруға болады жəне тəуекелдерді бақылау негізгі ереже болуы үшін не істеу керек?

1. Процентпен сауда жасау. Ақшаға емес, пайызға жұмыс істеңіз. Бұл тəсіл ФОМО-дан құтылуға көмектеседі жəне депозитті ұлғайту кезінде де ыңғайлы.
2. Жүйелі шығын ережесі. Белгілі бір мөлшерде шығынға ұшырасаңыз, сауданытоқтатыңыз. Егер мүмкіндік болса, тəуекелдерді бақылайтын бағдарламалық жасақтаманы қолданыңыз.

Менің жеке стратегиям:

• Күніне 2 стоптан артық жасамау.
• Аптасына 6 стоптан артық жасамау.
• Бір мəміледе тəуекел 0.25%, сондықтан апталық жоғалту 1.5%-дан аспайды.
• 2 стоптан кейін компьютерді өшіремін жəне келесі күнге дейін сауда жасамаймын.
• Апталық жоғалту орын алса – бірнеше күн демалып, сауда жүйемді қайта тексеремін.
• Егер тестілеуден кейін де шығын жалғасса – PaperTrading-ке ауысып, 1 ай бойы стратегияны қайта қараймын.

Егер депозит 10-12% төмендесе – бірнеше ай бойы нақты саудадан демалған дұрыс.

Соңғы ұсыныс: Егер нарықты түсінбесеңіз – сауда жасамаңыз.

Егер күн ішінде нарықты түсінбесеңіз – сол күні сауда жасамаңыз.Егер бір апта бойы нарықты түсінбесеңіз – бір апта бойы сауда жасамаңыз.

Басқа құралдарды, басқа нарықтарды зерттеп көріңіз (мысалы, криптовалютаның орнына форекс).

4-сабақ. Криптовалюта биржалары

2025-04-10T08:21:26.445Z

Криптовалюта нарығында сауда жасау үшін екі негізгі биржа түрі бар: CEX – орталықтандырылған биржалар, DEX – орталықтандырылмаған биржалар

CEX – орталықтандырылған биржалар

CEX – бұл Binance, Bybit, OKX сияқты платформалар, оларда бірыңғай басқару орталығы, əкімшілік жəне өз ережелері бар. Мұндай биржаларда пайдаланушылар жеке аккаунт ашып, KYC рəсімінен өтеді.

CEX-тің артықшылықтары:

• Жоғары ликвидтілік – ордерлер тез орындалады
• Қолайлы интерфейс – сауда құралдарының кең таңдауы
• Қолдау қызметі – техникалық көмек пен пайдаланушыларды қорғау

CEX-тің кемшіліктері:

• Орталықтандырылған басқару – биржа шотыңызды бұғаттауы мүмкін
• Қаражатты биржа сақтайды – хакерлік шабуыл қаупі бар
• Верификация міндетті – анонимді түрде сауда жасау мүмкін емес

DEX деген не?

DEX – бұл Uniswap, PancakeSwap сияқты смарт-келісімшарттар негізінде жұмыс істейтін платформалар. Мұнда басқарушы орталық жоқ, ал сауда тікелей пайдаланушылар арасында өтеді.

DEX-тің артықшылықтары:

• Толық анонимдік – KYC қажет емес
• Қаражат тек сіздің əмияныңызда – биржа оларды сақтамайды

DEX-тің кемшіліктері:

• Интерфейс жаңадан бастаушыларға күрделі болуы мүмкін
• CEX-пен салыстырғанда төмен ликвидтілік
• Қателіктерді түзету мүмкін емес – транзакция қайтарылмайды

Қазіргі уақытта ең оңтайлы нұсқа – Bybit биржасы, ол көп адамдарға қолдануға ыңғайлы.

3-сабақ. Криптоəмияндар

2025-04-10T08:19:44.366Z

Криптовалютаны қауіпсіз сақтау – цифрлық активтер əлеміндегі ең маңызды мəселелердің бірі. Əмиянды дұрыс таңдамасаңыз, қаражатыңыз хакерлік шабуылдарға, фишингке немесе кілттерді дұрыс сақтамау салдарынан жоғалып кетуі мүмкін. Бұл мақалада криптоəмияндардың үш негізгі түрін қарастырамыз: ыстық, суық жəне кастодиандық емес əмияндар.

Ыстық криптоəмияндар

Ыстық əмиян – интернетке қосылған, қаражатқа жылдам қол жеткізуге арналған əмиян. Бұған негізінен Binance, Bybit, OKX сияқты криптобиржалар жатады. Бірақ мұндай əмияндардың бір ерекшелігі – қаражатыңызға үшінші тараптар қол жеткізе алады. Мысалы, биржаның қауіпсіздік қызметі белгілі бір себептермен шотыңызды бұғаттауы мүмкін.

Артықшылықтары:

• Ыңғайлы жəне жылдам
• Активтерді оңай басқаруға болады

Кемшіліктері:

• Хакерлік шабуыл қаупі
• Фишинг пен вирустар – зиянды бағдарламалар жеке кілттер мен парольдерді ұрлауы мүмкін

Ыстық əмиянды тек күнделікті пайдаланатын қаражатты сақтау үшін қолдану керек. Ал ұзақ мерзімді сақтауға арналған қаражат үшін сенімдірек бір балама қажет.

Суық криптоəмияндар

Суық əмиян – интернетке қосылмайтын, криптовалютаны ұзақ уақытқа қауіпсіз сақтауға арналған құрылғы. Оның басты артықшылығы – қорғаудың жоғары деңгейі. Əмиянға қол жеткізу үшін арнайы аппараттық құрылғы қажет, сондықтан сырттан бұзу немесе ұрлау мүмкін емес.

Артықшылықтары:

• Максималды қауіпсіздік
• Вирустардан жəне хакерлік шабуылдардан қорғалған
• Ірі сомаларды ұзақ мерзімге сақтауға ең жақсы нұсқа

Кемшіліктері:

• Қаражатқа қол жеткізу үшін көбірек уақыт қажет

Суық əмиян – криптоинвестор немесе трейдер үшін міндетті құрал. Егер сізде ұзақ мерзімді активтер болса, оларды суық əмиянда сақтау – ең қауіпсіз əдіс.

Ұсынылатын суық əмияндар:

• SafePal
• Trezor

Ұсынылмайтын нұсқа:

• Ledger

Кастодиандық емес əмияндар

Кастодиандық емес əмиян – ыстық жəне суық əмияндардың арасындағы алтын орта. Мұнда қаражатыңызға тек сіз қол жеткізе аласыз, яғни ешқандай биржа немесе компания шотыңызды бұғаттай алмайды. Бірақ бұл физикалық құрылғы емес, сондықтан оны ыстық əмиянмен бірге қолдану ұсынылады. Күнделікті саудаға ыстық əмиян пайдаланылады, ал қолданылмай тұрған қаражат кастодиандық емес əмиянға аударылады

Артықшылықтары:

• Қаражатқа толық бақылау – ешкім бұғаттай алмайды
• Қауіпсіздік – сервис жұмысын тоқтатса да, seed-фраза арқылы əмиянды қалпына келтіруге болады
• Ыңғайлы балама

Кемшіліктері:

• Жеке кілттерді сақтау жауапкершілігі – seed-фразаны жоғалтсаңыз, қаражатыңызды да жоғалтасыз
• Фишинг жəне хакерлік шабуыл қаупі – егер seed-фраза бөтен адамның қолына түссе, ол əмиянды толық бақылауына алады

Ұсынылатын кастодиандық емес əмияндар:

• Trust
• Exodus
• MetaMask

Қай криптоəмиянды таңдау керек?

• Белсенді сауда үшін – ыстық əмиян
• Ұзақ мерзімді сақтау үшін – суық əмиян
• Қысқа мерзімді сақтау үшін – кастодиандық емес əмиян
• Бірнеше əмиянды бірге қолдану.

Сабақ 1. Кіріспе

2025-04-07T13:21:10.586Z

Бүгін біз нарықтың негізгі құрылымдық элементтерін қарастырып, шынайы баға қозғалысын анықтауды жəне маңызды деңгейлерді тануды үйренеміз.

Графикте swing high/low қалай анықтауға болады?

Swing high/low – бұл графиктегі маңызды бағалық нүктелерді анықтауға көмектесетін құрылымдық элементтер.

Свинг – үш немесе бес шамнан (свеча) тұратын баға формациясы. Келешекте swing high/low анықтау дағдысы көптеген күрделі тақырыптарды түсінуге қажет болады.

3 шамдық (үш шамнан тұратын) свинг

Бұқа трендіндегі мысалда бізді ең алдымен орталық шам қызықтырады: — Оның максимумы сол жəне оң жағындағы шамдардың максимумынан жоғары болуы керек.

• Аю трендіндегі мысалда бізді орталық шам қызықтырады, оның минимумы міндетті түрде сол жəне оң жағындағы шамдардың минимумынан төмен болуы керек.

Графиктен свингті қалай анықтауға болады?

1. TradingView платформасын ашыңыз.
2. Кез келген активтің, мысалы BTC графигін таңдаңыз.
3. Қажетті таймфреймді белгілеңіз.
4. Графиктегі маңызды максимумдар мен минимумдарды табуға тырысыңыз.
5. Графикті парақтап, құрылымдық элементтерді үнемі іздеңіз.
6. Уақыт өте келе оларды бірден көре бастайсыз, тіпті графикті ашқан сəтте-ақ анықтай аласыз.

5 шамды свинг
5 шамды свинг – 3 шамды свингке қарағанда маңыздырақ, бірақ оларды бірге қолдану керек.

5 шамды свинг қалай көрінеді?

Бұқа трендіндегі мысалда бізді орталық шам қызықтырады. Оның максимумы екі жағындағы екі шамның максимумдарынан жоғары болуы керек (пирамида тəрізді формация түзіледі).

Аю трендіндегі мысалда да дəл сондай қағида қолданылады. Бізді орталық шамның минимумы қызықтырады. Ол екі жағындағы екі шамның минимумдарынан төмен болуы керек.

Свинги ликвидтіліктің шоғырлану деңгейлері ретінде қызмет етеді. Бұл тақырыпты біз келесі əдістемелік материалдарда толығырақ қарастырамыз.

Нарық құрылымы

Нарық құрылымы – трейдер қандай стратегия қолданса да, міндетті түрде меңгеруі тиіс ең маңызды тақырыптардың бірі.

Құрылым дегеніміз не?

Ең алдымен, бұл – нарықтың шынайы бағыты. Белгілі бір таймфреймнің құрылымын анықтай отырып, біз баға қалыптасуының əрі қарайғы қозғалысына қатысты болжам жасай аламыз.

Құрылым түрлері

Өсуші (восходящая)
Төмендеуші (нисходящая)
Бүйірлік (боковик)

Өсуші құрылым

Бұл – максимумдар мен минимумдардың біртіндеп жоғары көтерілуі. Яғни, əрбір swing high алдыңғысынан жоғары болуға тиіс, дəл сол сияқты swing low да алдыңғысынан жоғары орналасады. Əрбір жаңа максимум мен əрбір жаңа минимум алдыңғы деңгейден жоғары болуы шарт.

Өсуші структураның жалпы көрінісі шамамен мынадай:

Құрылым сonfirm-і немесе бағаның шынайы қозғалысын оның қалыптасу кезеңінде қалай анықтауға болады?

Лонг үшін өсуші құрылымды растау (confirm):

Құрылымның бұзылмауын қадағалаңыз, яғни минимум алдыңғы деңгейден төмен түспеуі керек.

Кестеде өсуші құрылымның үлгісі:

Төмендеуші құрылым

Жоғарыдан төмен қарай төмендейтін минимумдар мен максимумдардың тізбегі. Əр келесі өсу нүктесі (Lower High) алдыңғыдан төмен болуы керек, дəл сол сияқты əр келесі төмендеу нүктесі (Lower Low) алдыңғыдан төмен болуы шарт.

Нисходящий трендтің жалпы көрінісі шамамен мынадай:

Актив бағасының төмендеуінің басталуын қалай анықтауға болады?
Шорт позиция үшін төмендейтін нарықтық құрылымды растау мысалы:

Сондай-ақ, бір максимум алдыңғысын жаңартпағанына көз жеткізіңіз (құрылымның бұзылуын келесі нұсқаулықтарда толығырақ қарастырамыз).

Төмендейтін нарықтық құрылымның мысалдары:

Бүйірлік

Баға белгілі бір диапазонда дамымай, тек белгіленген шектер арасында консолидацияланатын құрылым.

Бүйірлік құрылымдағы сауда стратегияларын кейінірек толығырақ қарастырамыз, ал жалпы көрінісі келесідей:

Ең маңызды ережелердің бірі – трендке қарсы жұмыс істемеу. Егер нарықта жоғары бағытталған қозғалыс байқалса, онда ұзақ позицияларды (лонг) қарастыру қажет.

Жоғары таймфреймдегі нарықтық құрылым төменгі таймфреймдегі құрылымға қарағанда басымдыққа ие болады.

Нарық неге қозғалады?

Бағаның жеткізілу алгоритмі бар, дəл осы алгоритм графикте техникалық талдау фигураларын қалыптастырады, бағаның қозғалысын баяулатып немесе жылдамдата отырып, бүйірлік диапазондарды құрайды. Бұл алгоритмнің басты мақсаты – өтімділікті қалыптастыру жəне оны алу. Бүгін біз өтімділіктің не екенін жəне оны графиктен қалай анықтауға болатынын қарастырамыз.

Өтімділік – бұл бөлшек трейдерлердің ордерлері, олар банктерге өз позицияларының көлемін орындау үшін аса қажет.

Өтімділік қалай қалыптасады?

Бөлшек трейдерлер əртүрлі əдебиеттердің, видео материалдардың жəне біліктілігі төмен блогерлердің ықпалымен шынайы баға қалыптасу процесі туралы қате түсінік қалыптастырады. Төмендегі мысалдан көлбеу сызықтар мен олардың жанасу нүктелерінен кіру модельдерін көруге болады:

Мұндай жағдай қайта-қайта қайталана береді, жəне сіз көлбеу сызықтарды, үшбұрыштарды немесе «бас пен иықтар» фигурасын саудаласаңыз да, айырмашылығы жоқ. Көпшілік жіберетін қателіктерден арылу үшін ең алдымен, əрбір максимум мен минимумның артында өтімділік жиналатынын түсіну қажет.

Үлгілер кестеде көрсетілген:

Buy stops liquidity (BSL)

Ашық ең жоғары баға (хай), оның артында шорт-позиция ашқан трейдерлер стоп-лосс қояды.

Sell stops liquidity (SSL)

Ашық ең төменгі баға (лой), оның артында лонг-позиция ашқан трейдерлер стоп-лосс қояды.

Equal Highs (EQH)

Бірдей жоғары баға деңгейлері (хайлар), олардың артында шорт-позиция ашқан трейдерлердің көп мөлшерде стоп-лосс ордерлері жиналады. Себебі, жеке трейдерлер үшін мұндай деңгей қарсылық ретінде қабылданады жəне олар осы жерден шорт ашуды жоспарлайды. Идеалды əртүрлі максимумдар мен минимумдарды іздеудің қажеті жоқ – мұндай жағдайлар сирек кездеседі.

Тағы бір жиі кездесетін қателік – осындай максимумдарды бірдей (тең) деңгей ретінде қабылдау.

Максимумдар шамамен тең көрінуі мүмкін, бірақ алғашқы төмендейтін импульсте шорт ашқан трейдерлер өздерінің стоп-лосс ордерлерін дəл бірінші хайдың артына орналастырған. Ал екінші свеча олардың позицияларын минусқа жауып немесе жойып жібереді.

Мұндай хайды жаңарту – бұл ликвидтілікті алу процесі, жəне біз бұл ұғыммен жақын арада толығырақ танысамыз.

Equal low (EQL)

Бірдей минимумдар – лонг позицияларын ашқан трейдерлердің стоп-лостары көп шоғырланған аймақ.

Previous Day High/Low (PDH/L)

Алдыңғы күннің максимумы мен минимумы.

Алдыңғы күннің минимумы мен максимумы бөлшек трейдерлер үшін маңызды деңгейлер болып табылады, сондықтан бұл свингтердің артында айтарлықтай мөлшерде өтімділік жиналады. Осы свингтерге ерекше назар аударыңыз.

Previous Month High/Low (PMH/L)

Алдыңғы айдың максимумы мен минимумы

PDH/L сияқты, алдыңғы айдың максимумы мен минимумы да бөлшек трейдерлер үшін маңызды деңгейлер болып табылады, олардың артында көп мөлшерде стоп-лосс жинақталуы мүмкін.

Previous Week High/Low (PWH/L)
Алдыңғы аптаның максимумы мен минимумы

PDH/L жəне PMH/L деңгейлеріне ұқсас, алдыңғы аптаның максимумы мен минимумы да бөлшек трейдерлер үшін маңызды деңгейлердің бірі, олардың артында үлкен көлемде стоп-лосс ордерлері жинақталуы мүмкін.

Баға өткен аптаның максимумымен қалай əрекет еткеніне назар аударыңыз.

Кіріспе сабақ

2025-04-07T12:58:20.949Z

Жаңартылған курсқа қош келдіңіздер! Бұл курсты өту барысында сіздер қаржы нарықтары, криптовалюталар жəне трейдинг туралы толық əрі жан-жақты білім аласыздар. Материалдарды жеңіл меңгеру үшін төменде негізгі терминдер сөздігін ұсынамыз.

Биржа – сатып алушылар мен сатушылар құнды қағаздармен, тауарлармен, валюталармен жəне басқа да активтермен сауда жасайтын алаң. Биржа сауда процесін реттейді жəне ұйымдастырады.

Биржалар бірнеше түрге бөлінеді: тауарлық, валюта, криптовалюта, фьючерстік жəне қор биржалары. Мұнда биржалық тауарлар (бағалы металдар, энергия ресурстары, өнеркəсіптік шикізат жəне т.б.), валюталар мен криптовалюталар, фьючерстік келісімшарттар жəне құнды қағаздар саудаланады.

Қор нарығы немесе құнды қағаздар нарығы – инвесторлар, эмитенттер жəне олардың делдалдары арасындағы қарым-қатынасты білдіреді. Мұнда құнды қағаздар (акциялар, облигациялар, фьючерстер) шығарылады жəне айналымға енгізіледі.

Нарықтық құнды қағаздар – белгілі бір материалдық немесе материалдық емес активтерге құқық беретін қаржы құралдары. Олар екі тарап арасындағы келісім-шарт ретінде рəсімделеді, нəтижесінде бір тарап қаржы активтерін алады, ал екіншісі белгілі бір міндеттемелерді қабылдайды.

Актив (базалық актив) – биржада саудаланатын тауарлардың жалпы атауы. Оған құнды қағаздар, шикізат жəне т.б. жатады. Сонымен қатар, активтер компанияның немесе жеке тұлғаның материалдық жəне материалдық емес меншігі ретінде қарастырылады (мысалы, бренд). Активтер үш түрге бөлінеді: капиталдық активтер (жылжымайтын мүлік жəне жабдықтар), қаржылық активтер (құнды қағаздар жəне ақшалай қаражат), материалдық емес активтер (компанияның беделі, бренд құндылығы). Компанияның материалдық жəне материалдық емес барлық активтері оның капиталын құрайды.

Компанияның міндеттемелері – бұл оның қарыздары мен өзіне алған қаржылық жауапкершіліктері.

Дериватив – бұл қаржылық келісімшарт жəне базалық активке қатысты белгілі бір əрекеттерді орындау міндеттемесі. Оның құны базалық активтің бағасына байланысты өзгереді, бірақ оған толықтай сəйкес келе бермейді.

Деривативтердің бірнеше түрлері бар:

• Фьючерстер – алдын ала белгіленген баға бойынша активті белгілі бір уақыт аралығында сатып алу немесе сату келісімі.
• Опциондар – сатып алушыға белгілі бір активті белгіленген бағада сатып алу немесе сатуға құқық беретін, бірақ міндеттемесіз келісім.

Ликвидтілік – активті тез жəне шығынсыз ақшаға айырбастау мүмкіндігі.

Нарықтық капитализация – компанияның жалпы құнын көрсететін көрсеткіш. Ол акция бағасын олардың жалпы санына көбейту арқылы есептеледі.

IPO (Initial Public Offering) – компанияның алғашқы акцияларын биржаға орналастыруы, нəтижесінде компания жеке меншіктен көпшілікке қолжетімді ұйымға айналады.Фиаттық валюталар – үкіметпен бекітілген жəне орталық банктермен басқарылатын ұлттық валюталар (мысалы, АҚШ доллары, еуро, юань).

Қор индексі (биржалық индекс) – бұл оған кіретін компаниялардың акцияларының жиынтық құнын көрсететін, олардың қозғалысын бақылауға жəне тиімділігін өлшеуге мүмкіндік беретін көрсеткіш. Индекстер белгілі бір саладағы немесе көлемі бойынша жіктелген компаниялардың акцияларын бақылауы мүмкін. Мысалы:

• Dow Jones Industrial Average индексі Нью-Йорк қор биржасында саудаланатын АҚШ-тың ең ірі 30 компаниясының акция бағалары негізінде есептеледі.
• FTSE 100 индексі Лондон қор биржасындағы ең ірі 100 компанияның акция бағаларына сүйеніп есептеледі.

Индекс оған кіретін барлық акциялардың орташа немесе салмақталған орташа бағасы ретінде есептеледі. Көп жағдайда индекстер бастапқыда 1000 базалық мəнімен белгіленіп, акция бағаларының өсуі немесе төмендеуіне қарай өзгеріп отырады.

💸 Бағалар

• Bid (сатып алу бағасы) – сатып алушы актив үшін төлеуге дайын ең жоғарғы баға.

• Ask (сату бағасы) – сатушы активті сатуға дайын ең төменгі баға.

Bid бағасы əрдайым ask бағасынан төмен болады, ал олардың арасындағы айырмашылық спред (bid-ask spread) деп аталады. Bid жəне ask көрсеткіштері трейдерлерге активтің нақты уақыттағы объективті құнын бағалауға мүмкіндік береді.

Нысаналы баға – трейдердің болашақта активті сатып алу немесе сату үшін жоспарлаған күтілетін бағасы. Бұл көрсеткіш нарыққа кіру жəне позициядан шығу стратегиясын анықтауға көмектеседі. Əдетте, нысаналы баға техникалық жəне іргелі талдау əдістері арқылы есептеледі.

Ашылу бағасы – сауда сессиясы басталған сəттегі активтің құны. Ол жабылу бағасынан (алдыңғы күнгі соңғы мəміле бағасынан) өзгеше болуы мүмкін. Осы бағалар арасындағы айырмашылық гэп (gap) деп аталады. Гэптерді талдау трейдерлерге сауда стратегияларын қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Волатильдік – актив бағасының өзгеру деңгейі, орташа немесе қалыпты мəннен ауытқуы.

Бұқа нарығы – актив бағасының ұзақ мерзімді тұрақты өсу кезеңі (бірнеше айдан бірнеше жылға дейін). Əдетте, бағаның алдыңғы минимумнан 20%-ға өсуі жəне алты айдан астам уақыт бойы жоғары үрдісте болуы бұқа нарығының басталу белгісі ретінде қарастырылады. Қысқа мерзімді 10%-ға дейінгі төмендеулер түзету (коррекция) деп аталады. Егер баға соңғы максимумнан 20%-ға төмендесе, бұл бұқа нарығының аяқталғанын білдіреді.

Аю нарығы – бұқа нарығына қарама-қарсы жағдай, яғни актив бағасының тұрақты төмендеу кезеңі. Егер баға алдыңғы максимумнан 20% жəне одан да көп төмендесе, бұл аю нарығының басталғанының белгісі болып саналады.

Трейдинг терминдері

Криптовалюта – бұл эмиссиясы мен айналымы тек электронды түрде жүзеге асатын виртуалды (цифрлық) ақша. Оның физикалық баламасы жоқ жəне əлемдік валюталарданайырмашылығы, мемлекет тарапынан реттелмейді. Барлық есеп-қисап пен транзакциялар автономды түрде жұмыс істейтін децентрализденген төлем жүйесінде жүргізіледі. Криптовалютамен жасалған операциялар əдетте қайтарылмайды.

Ең танымал криптовалюталар: Bitcoin, Ethereum, Monero, Litecoin.

Bitcoin пайдаланушылар арасында тəулік бойы (24/7) делдалсыз жəне комиссиясыз лездеаударым жасауға мүмкіндік береді, бірақ ол жоғары волатильді актив болып табылады. Биткоиннің жалпы саны 21 миллионмен шектелген. Қолданыстағы монеталарды криптобиржалардан сатып алуға болады, ал жаңалары майнинг арқылы өндіріледі.

Майнинг – бұл жаңа монеталарды өндіру жəне транзакцияларды өңдеу процесі. Майнерлер күрделі математикалық есептерді шешіп, олардың дұрыстығы желі тарапынан тексеріледі. Сəтті тексерілген жағдайда, майнер Proof of Work (PoW) алгоритмі негізінде сыйақы ретінде жаңа монеталар алады. Майнингке қуатты жабдық пен айтарлықтай ресурс қажет.

Блокчейн – делдалсыз криптовалюталық төлемдерді жүргізуге арналған дерекқор. Əрбір транзакция блокқа жазылады, желі арқылы расталады жəне алдыңғы блокпен бірігеді. Бұлжүйе деректердің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.

Стейблкоин – бағасы нақты активке (мысалы, валюта, алтын жəне т.б.) байланған криптовалюта. Бұл оның тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Стейблкоин резервтік активпен қамтамасыз етілуі керек.

Токен – нақты активке (мысалы, токенделген бағалы қағаздар), өнімге немесе қызметке (утилити-токендер) қолжетімділік беретін криптовалюта түрі. Токендерді биржада сатып алуға, сатуға, басқа криптовалюталарға айырбастауға немесе фиат ақшаға шығаруға болады.

Airdrop – алдын ала белгіленген шарттарды орындаған пайдаланушыларға тегін токен тарату. Бұл əдіс көбіне жаңа жобаларға назар аударту немесе ICO (Initial Coin Offering) – бастапқы токен орналастыру арқылы инвестиция тарту үшін қолданылады.

Трейдердің құралдары мен стратегиялары

Ордер – бұл инвестор биржаға активпен операция жүргізу үшін жіберетін өтінім (тапсырма).

Негізгі ордер түрлері:

• Нарықтық ордер – ең жақсы қолжетімді бағамен дереу орындалады.

• Күтілетін (отложенный) ордер – тек белгілі бір шарт орындалғанда іске асады.

Мысалдар:

• Stop-loss – баға белгілі бір деңгейге түскенде автоматты түрде позицияны жабу. Бұл тəуекелдерді басқару құралы ретінде қолданылады.

• Take-profit – трейдердің күткен пайдасына жеткенде позицияны жабу. Бұл пайданыбекіту үшін қолданылады.

Сауда тапсырыстары кітабы (Order Book) – бұл сатып алу жəне сату ордерлерінің тізімі, сондай-ақ соңғы мəмілелер туралы ақпарат. Ол трейдерлерге нарықтағы сұраныс пен ұсынысты бағалауға көмектеседі.

Бағаны болжау үшін қолданылатын əдістер:

• Техникалық талдау – баға графиктері, статистика жəне тарихи деректерді зерттеу арқылы қайталанатын заңдылықтарды анықтау.

• Фундаменталды талдау – компаниялардың қаржылық есептерін, сала жаңалықтарын, саяси жəне макроэкономикалық факторларды талдау.

• Бета-коэффициент – тəуекел көрсеткіші, активтің нарыққа қатысты құбылмалылығын (волатильность) өлшейді. Егер коэффициент 1-ден жоғары болса, актив жоғары тəуекелді, 1-ден төмен болса – төмен тəуекелді.

Негізгі стратегиялар:

• Лонг-позиция (Long Position) – активті сатып алып, оны кейін жоғары бағамен сату стратегиясы.

• Шорт-позиция (Short Position) – қарызға алынған активті сату, кейін арзандаған кезде қайта сатып алу стратегиясы.

Тəуекелдерді басқару əдістері:

• Диверсификация – капиталды əртүрлі активтерге бөлу арқылы тəуекелді төмендету.

• Хеджирлеу (Hedging) – шығындардан қорғану үшін байланысты нарықтарда қарама-қарсы позицияларды ашу.