@xorijiy_tillar_fakulteti

Гилос меваси саратон касаллигига шифо бўлиши мумкин

2020-08-05T13:47:58.545Z

Гилос дунёда энг машҳур ва севиб истеъмол қилинадиган данакли мевалардан бири. Уни ўзига хос ажойиб таъми, ширинлиги учун севишади. Шунингдек, гилос кўплаб фойдали хусусиятларига ҳам эгаки, бежизга олимлар уни аъло маҳсулотлар сафига қўшишмаган. Бу ҳақда "Ўзбекозиқовқатхолдинг" хабар берди.

Гилос меваси эрамиздан аввалги 8000 минг йил аввал маълум бўлган. Унинг ватани ҳозирги Туркия, Швейцария ва Дания ҳудудлари ҳисобланади.

Гилос меваси ёғ миқдорисиз, асосан сувдан (82 %), углеводлардан (16 %) ва оқсиллардан (1 %) иборат.

Аниқланишича, гилосда антоциан моддаси мавжуд бўлиб, унинг кўмагида саратон касалликларини даволаш мумкин экан. Яъни ўсиб бораётган саратон ҳужайраси мунтазам озиқланишга муҳтож бўлади. Гилосдаги антоцианлар эса организимдаги озуқа каналлари йўлини тўсиб, саратон ҳужайраларининг ўлишига олиб келади.

Шу кунларда юртимизда гилос пишиғи авж паллага кирган. Айни дам ушбу мевани кўпроқ истеъмол қилиб, организмни фойдали дармондорилари билан тўйинтиришнинг қулай фурсати ҳамдир.

Дўстларингиз билан бўлишинг:

MAQOLA XALQ SO'ZI GAZETASIDA OLINDI. (ODILSHOH)

Олимлар: Тил билиш мия қаришини секинлаштиради!

2020-08-05T13:45:19.928Z

Маълумки, доимий фаолияти бўлмаган катта ёшли инсонларнинг мияси эртами-кечми қарий бошлайди. Аммо олимлар ушбу жараённинг олдини олиш учун нималар қилиши кераклигини аниқлади. Уларнинг фикрига кўра, икки тилнинг мунтазам қўлланилиши мияни фаол бўлишга ундайди ва қаришнинг олдини олади.

Мия қариши борасида олиб борилган тадқиқотларга кўра, олимлар инглиз ва хитой тилида сўзлашувчи 60 ёшдан 84 ёшгача бўлган кексаларни танлаб олишди. Сўнгра улардан бир нечта компьютерлаштирилган вазифаларни бажариш талаб этилди.

Иштирокчиларга 4 хил вазифа топширилган бўлиб, улар айнан икки тил билан боғлиқ эди. Олимлар қарияларнинг ҳаракати ҳамда маълумотларни қайта ишлаш тезлигини назорат қилиб боришди.

Таҳлил натижасига кўра, кундалик ҳаётда икки тилдан фойдаланиш мия фаолиятига самарали таъсир қилиши исботланди. Дунё миқёсида олиб борилган текширувлардан хулоса шуки, икки тилда сўзлашиш мия қаришини кечиктирувчи омил саналади.

Дўстларингиз билан бўлишинг:

MAQOLA XALQ SO'ZI GAZETASIDAN OLINDI. (ODILSHOH)

Кредит-модуль тизимига ўтиш нима учун керак? Мақсад, моҳият ва афзаллик

2020-08-05T13:38:52.457Z

Коронавирус пандемияси шароитида инсон ҳаётининг барча жабҳасида мисли кўрилмаган ўзгаришлар содир бўлмоқда. Ушбу силсилалар кўп йиллик шаклланган қадриятлар, анъаналар ва тамойилларнинг “дарз” кетишига ҳам олиб келди. Хусусан, нуфузли олимлар, халқаро ташкилотлар экспертлари томонидан яқин ва ўрта истиқболда курраи замин тараққиётига таҳдид соладиган хавф-хатарлар бўйича берилган прогноз кўрсаткичлари ўз тасдиғини топмади. Аксинча, улар қайтадан кўриб чиқилаётир. Аммо шу нарса аён: дунё бир бутунликда ҳаракат қилмас экан, инсон ўта таҳликали вазият қурбонига айланиши ҳеч гап эмас. Ягона нажот йўли эса тўпланган билим, шаклланган кўникма ва орттирилган хулосаларни ягона мақсад сари йўналтириш, илм ҳамда тажрибаларни самарали уйғунлаштира олишдир.

Билим ва илмнинг шаклланиши эса бевосита таълим тизимига бориб тақалади. Таълим тизими самарадорлигини ўқитувчи савияси, талаба эҳтиёжи, ўқув адабиётлари мазмуни ҳамда мустақил таълимни шакллантиришга қаратилган инфратузилма бевосита таъминлаб беради. Демак, илғор кадрларни тайёрлаш, уларни меҳнат бозори талабларига мувофиқ рақобатдошлигини ошириш, ижодий фикрлайдиган мутахассисларни етиштириш ўқув даргоҳларида йўлга қўйилган таълим бериш жараёни билан чамбарчас боғлиқ.

Давлатимиз раҳбари томонидан 2019 йилнинг 8 октябрида “Ўзбекистон Республикаси олий таълим тизимини 2030 йилгача ривожлантириш концепциясини тасдиқлаш тўғрисида”ги Фармони имзоланди. Ушбу муҳим дастуриламал ҳужжатда “республикадаги камида 10 та олий таълим муассасасини халқаро эътироф этилган ташкилотлар (Quacquarelli Symonds World University Rankings, Times Нigher Education ёки Academic Ranking of World Universities) рейтингининг биринчи 1 000 та ўриндаги олий таълим муассасалари рўйхатига киритиш ва олий таълим муассасаларида ўқув жараёнини босқичма-босқич кредит-модуль тизимига ўтказиш” белгилаб берилди.

Шунингдек, 2030 йилга қадар республикадаги барча олий таълим муассасаси (ОТМ)нинг 85 фоизи, жумладан, 2020/2021 ўқув йилининг ўзида 33 та олий таълим даргоҳини кредит-модуль тизимига ўтказиш кўрсатиб ўтилди.

Хўш, бундан кўзланган мақсад нима? Бугун ва келажак учун мазкур механизм қай даражада фойда келтиради? У янги Ўзбекистоннинг стратегик мақсадларига қанчалик мос?

қуйида ана шу саволларга батафсил жавоб излашга ҳаракат қиламиз.

Унинг ўзи нима?

Кредит-модуль тизими, бу — таълимни ташкил этиш жараёни бўлиб, ўқитишнинг модуль технологиялари жамламаси ва кредит ўлчови асосида баҳолаш модели ҳисобланади. Уни бир бутунликда олиб бориш серқирра ҳамда мураккаб тизимли жараёндир. Кредит-модуль тамойилида иккита асосий масалага аҳамият берилади: талабаларнинг мустақил ишлашини таъминлаш; талабалар билимини рейтинг асосида баҳолаш.

Кредит-модуль тизимининг асосий вазифалари сифатида қуйидагилар эътироф этилади:

— ўқув жараёнларини модуль асосида ташкил қилиш;

— битта фан, курс (кредит)нингқийматини аниқлаш;

— талабалар билимини рейтинг бали асосида баҳолаш;

— талабаларга ўзларининг ўқув режаларини индивидуал тарзда тузишларига имкон яратиш;

— таълим жараёнида мустақил таълим олишнинг улушини ошириш;

— таълим дастурларининг қулайлиги ва меҳнат бозорида мутахассисга қўйилган талабдан келиб чиқиб ўзгартириш мумкинлиги.

Юқоридагилар дарс машғулотларини нафақат ўқитишни инновацион таълим технологиялари асосида олиб бориш, балки талабадан мустақил ўқиб-ўрганиш, таълимга янгича муносабатда бўлиш, меҳнат бозори талабидан келиб чиқиб, зарурий ва чуқур назарий билимларни эгаллаш, амалий кўникмаларини шакллантиришга ўргатишдан иборатдир. Мухтасар айтганда, мазкур тизим талабанинг касбий ривожланиши ва камолотига йўналтирилган. Илм соҳибининг бутун ҳаёти давомида билим олишини таъминлашга ҳамда меҳнат бозори ва замонавий талабларга жавоб бера оладиган инсон капиталини шакллантиришга қаратилгандир.

Келинг, шу ўринда модуль ва кредит тушунчалари моҳиятига қисқача тўхталиб ўтамиз.

Модуль — бу, бир нечта фан ҳамда курслар ўрганиладиган ўқув режасининг бир қисми. У талабаларда маълум бир билим ва кўникма ҳосил қилиш, таҳлилий-мантиқий мушоҳада юритиш салоҳиятига эга бўлишига қаратилган бир нечта фанлар (курслар) мажмуи ҳисобланади. Бунда ўқитувчи ўқув жараёнини ташкил қилади, жонли, видео ҳамда аудио маърузалар ўқийди, талабанинг фаолиятини мувофиқлаштиради ва назорат қилади. Талаба эса мавзуни мустақил ўрганади ҳамда берилган топшириқларни бажаради.

Хорижий тажрибага кўра, кредит-модуль тизимида ўқув жараёни ҳар семестрда 2 — 4 тагача модулдан иборат бўлади. Модулда жамланган фанлар осондан мураккаблик сари, назарий-услубий фанлардан амалий фанларга қараб ҳамда мантиқий жиҳатдан бир-бирини ўзаро узвий тўлдириш принципи асосида шакллантирилади. Талаба мутахассис бўлиб шаклланиши учун нафақат ахборотлар, балки уларни қайта ишлаш, амалиётга жорий қила олиш малакасига эга бўлиши талаб этилади.

Модулга асосланган ўқув дастурлари махсус схема асосида ишлаб чиқилади ва қуйидагиларни ўз ичига қамраб олади:

— ўқув мақсади ҳамда вазифаларнинг тўлиқ очиб берилиши;

— талабанинг фанни (курсни) бошлаши ва тугатишидан кейинги орттириши лозим бўладиган малакасига қўйиладиган талаблар;

— модуль таркибига кирган ҳар бир фаннинг қисқача мазмуни (силлабус), яъни маърузалар мавзулари, семинар ва амалий машғулотларнинг режаси, мустақил таълимни баҳолаш учун мўлжалланган топшириқлар;

— ўқитишнинг қисқача баёни: таълим бериш усул ҳамда воситалари; билимларни баҳолашнинг усул ва шаклларидан иборат.

Модуль асосида ўқитиш тизимида талабалар билими, малакаси ҳамда кўникмасини баҳолашда рейтинг баҳолаш тизимидан фойдаланилади. Унда талабанинг барча ўқув фаолияти, яъни аудитория ва аудиториядан ташқарида олган, ўзлаштирган билимлари балл бериш орқали баҳоланади.

Кредит (credit) — талабанинг алоҳида таълим йўналиши ёки дастури (курс) бўйича фанларни ўқиб ўрганиши ва ўзлаштириши учун сарфланган ўқув юкламасининг (вақтнинг) ўлчов бирлигидир. Кредит — талабанинг меъёрий ҳужжат билан белгиланган, одатда бир ҳафта давомида аудиторияда ва мустақил равишда таълим олиши учун ажратилган минимал вақт ўлчовидир. Талабага кредит маълум бир фандан белгиланган топшириқларни бажариб, якуний имтиҳондан муваффақиятли ўтгандан сўнг берилади.

Ҳар бир талаба келажакда танлаган йўналиши ва мутахассислиги бўйича дипломга эга бўлиши учун кредитларни йиғиб бориши лозим. Тўпланган кредит талабага бутун умр давомида ўзининг малакасини ошириб бориш ёки қўшимча олий маълумот олишига хизмат қилиб бораверади. Иқтисодий тилда айтганда, тўпланган кредит талабанинг академик “активи”га айланиб боради.

Кредит технологияси таълим олувчиларга ишчи ўқув режага киритилган танлов фанларини танлаш, бу орқали индивидуал ўқув режасини шакллантиришда бевосита иштирок этиш ҳуқуқини беради. Уларга, нафақат фанларни, балки профессор-ўқитувчиларни ҳам танлаш эркинлиги берилади. Талабаларга фанларни танлаш имкониятининг берилиши ижобий ҳол саналади. Бу ўқув жараёнларини баҳолашнинг ўзига хос қиймат кўрсаткичи бўлиб ҳам ҳисобланади.

Тарих ва сабаб

Кредит илк маротаба XVIII ва ХIХ асрларда АқШ университетларида жорий этилган бўлиб, ўқув жараёнларини либерализация қилиш, талабанинг ҳафталик академик юкламасини белгилаб бериш мақсадида яратилган.

1869 йилда Гарвард университети президенти, Aмерика таълимининг таниқли арбоби Чарльз Уильям Элиот “кредит соати” тушунчасини истеъмолга киритади. Шундай қилиб, 1870 — 1880 йилларда кредит соатлари билан ўлчанадиган тизим жорий қилинади. Кредит тизими билан ўқиш ва ўқув дастурларини ўзлаштириш талабаларга ўқув жараёнини мустақил равишда режалаштириш, унинг сифатини назорат қилиш, таълим технологияларини такомиллаштириш учун имконият яратиб берди.

Кредит тўплаш ўлчовининг киритилиши талабага катта эркинлик бериш билан бир қаторда, келажакда танлаган соҳасининг рақобатбардош мутахассиси бўлиб етишиши учун академик жараённи мустақил режалаштириш имконини ҳам тақдим этди. Айни чоғда, баҳолаш тизими ва таълим технологияларининг такомиллашишига ҳам олиб келди.

Болонья декларациясида кўзда тутилганидек, кредит-модуль тизими айнан мустақил таълимга урғу қаратгани ҳолда, асосан, иккита функцияни бажаришга хизмат қилади:

биринчиси, талабалар ва ўқитувчиларнинг мобиллигини, яъни бир олий таълим муассасасидан бошқа ОТМга тўсиқларсиз, эркин равишда ўтишини (ўқишни ёки ишни кўчириш)ни таъминлайди;

иккинчиси, талабанинг танлаган таълим йўналиши ёки мутахассислиги бўйича барча ўқув ва илмий фаолияти учун академик юклама — кредит аниқ ҳисоблаб борилади. Кредит йиғиндиси талабанинг танлаган дастури бўйича нимани қанча ўзлаштирганлигини намоён этади.

Болонья декларацияси: ортга назар

Бугунги кунда таълим тизимига дахлдор бўлган кишилар томонидан Болонья тизими, унинг аҳамияти бўйича турли фикр-мулоҳазаларни эшитиб қоламиз.

Хўш, бу қандай тизим? Унинг қандай афзаллиги ва салбий жиҳатлари мавжуд?

Мавзунинг мантиқий давоми сифатида фикрларимизни давом эттирамиз.

Ушбу тизимни яратиш учун ўтган асрнинг 70-йилларидан Европадаги барча олий таълим муассасаларининг интеграциясини таъминлаш, олий таълимнинг ягона стандартини яратиш, талабалар ва ўқитувчилар мобиллигини йўлга қўйиш, дипломларни тан олиш, талабалар билими, малакаси ҳамда кўникмасига қўйиладиган балларни унификация қилиш билан боғлиқ бир қатор муаммоларни ечишга қаратилган саъй-ҳаракатлар бошлаб юборилади.

Мазкур ҳаракатларнинг самараси ўлароқ, 1999 йилда Италиянинг Болонья шаҳрида 29 та мамлакат вакиллари томонидан Болонья декларацияси имзоланади.

Бугунги кунга келиб, Болонья жараёнида 48 та мамлакат иштирок этади. Уларнинг орасида МДҳ мамлакатларидан Россия, Украина, Озарбайжон, Молдова, Арманистон, Грузия, қозоғистон ва Беларусь Республикаси ҳам бор.

Болонья тизими бўйича олий малакали кадрларни тайёрлаш икки босқичда амалга оширилади. Одатда уч йилдан кам бўлмаган бакалаврлар тайёрлаш ҳамда 1-2 йиллик магистратура босқичи.

Кўпгина экспертлар Болонья декларациясининг қабул қилинишига салоҳиятли, иқтидори юқори бўлган талабаларни эгаллаш, меҳнат бозорида уларнинг билимини қадрлаш бўйича АқШ билан кечган рақобатда Европа олий таълим муассасаларининг имкониятлари чекланганлиги, кўплаб “ақл соҳиблари”нинг кўҳна қитъани тарк этиб, Америкага кўчиб кетиш тенденциясига қарши кўрилган чора асосий сабаббўлганини эътироф этади.

Вазирлик нега Европа мактабига устуворлик бермоқда?

Бугунги кунда мазкур кредит ўлчови тизимини амалиётга татбиқ этиш бўйича тўртта модель кенг тарқалган.

Булар Америка қўшма Штатларининг кредит тизими (USCS); Европа мамлакатларининг кредит тизими (ECTS); Осиё — Тинч океани мамлакатларининг кредит тизими (UCTS); Буюк Британиянинг кредит тизими (CATS).

Ушбу моделларнинг ичида энг кўп тарқалгани АқШ ва Европа моделларидир.

Маълумотларга кўра, мамлакатимиз Олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги кредит тизимини жорий этишда Европанинг ECTS тизимидан фойдаланишга устуворлик қаратяпти. Шу боис унинг афзал жиҳатлари, қулайликлари, ютуқ ва камчиликлари ҳақида ҳам тўхталиб ўтиш мақсадга мувофиқ, деб ҳисоблаймиз.

Болонья декларациясининг энг муҳим жиҳатларидан бири олий таълим муассасаларининг ягона “кредит тизими”дан фойдаланиш (ECTS)га асосланади. Кредит ёки кредит бирлиги — ўқув режасида ҳисобга олинган ҳар қандай ўқув фаолиятининг қиймат кўрсаткичи ҳисобланади.

ECTS тизими Европа ва умуман, Болонья жараёни иштирокчи-мамлакатлари талабаларига катта афзалликларни тақдим этади.

Масалан, талаба таълим олаётган университетида эгаллаган академик билимларини шу тизимга аъзо мамлакатлар олий таълим муассасаларида тан олинишини, яъни ўзига хос “конвертацияси”ни кафолатлайди. Шу билан бирга, мазкур тизим аъзоларига талабаларни бошқа ОТМга ўқишини тиклаш, кўчириш ва тугатиш имкониятини беради.

ECTS тизими университетларга ҳам бир қатор қулайликларни тақдим этади. Чунончи, маълум бир таълим йўналиши ва мутахассисликлар кесимида ўқув жараёни ҳақидаги ахборотларни аниқ акс эттирувчи ўқув режаларнинг ўхшашлиги ҳамда ягоналигини таъминлайди. Шунингдек, мутахассислик даражасининг тан олинишига эришиш мақсадида талабани қабул қилувчи ва жўнатувчи олий ўқув юртларидаги дастурларнинг мазмунини олдиндан келишиб олиш имконини беради. Талабанинг таълим олиши билан боғлиқ барча масалани ҳал этишдаги жавобгарлиги ҳамда мустақиллиги сақланади. Европа таълим тизимида ўқув курслари ва барча таълим жараёни кредитларда, Ўзбекистон ҳамда МДҳнинг бошқа мамлакатларида эса академик соатларда ҳисобланиб келинади.

ECTS тизими бўйича ҳар бир олий таълим муассасаси кредит таркибини, ҳар бир модуль бўйича кредитлар сонини, қолаверса, ҳар бир курс ва умуман, ўқиш даврини тамомлаш учун талаба томонидан тўпланиши лозим бўлган кредитларнинг умумий миқдорини мустақил белгилайди.

Aмалдаги ўқитиш тартибидан фарқли ўлароқ, кредит тизимида мажбурий фанлардан ташқари танлов фанлари ҳам талабанинг индивидуал дарс жадвалига киритилади. Талабалар ўқишдан ҳайдалмайди ёки курсдан-курсга қолдирилмайди. қайси фан (курс)дан белгиланган кредитларни тўплай олмаса, фақат ўша фаннинг ўзидан қайта имтиҳон топширади, холос. Олий маълумот тўғрисидаги диплом эса белгиланган кредитлар тўплагандан сўнг берилади.

ECTS тизими бўйича талабаларнинг бир йилда тўплаши лозим бўлган кредит миқдори 60 ни ташкил этади. Бир ўқув йили икки семестрдан иборат бўлади деб олсак, талаба ҳар семестрда 30 кредит тўплаб бориши лозим. Бакалавриат дастури 3-4 йиллик бўлса, талаба бакалавр даражасини қўлга киритиши учун жами 180 — 240 кредит, 1-2 йиллик магистратура дастурини тугаллаши учун эса, 60 — 120 кредит тўплаши мажбурият ҳисобланади.

Ўзбекистонда аҳвол қай кўринишда эди?

Маълумки, бизда ахборот манбаи ва турли хилдаги халқаро маълумотлар базаларига кириш, улардан фойдаланиш маълум даражада чекланиб қолганди. Оқибатда олий таълимда профессор-ўқитувчиларнинг асосий диққати ахборотни қидириб топиш, уни ўзлаштириш ҳамда дастлабки қайта ишлагандан сўнг талабаларга тарқатишга қаратилди. Яъни ўқитувчилар шунчаки ахборотни қабул қилувчи ва узатувчи субъект эди, холос.

Бунда талаба ўқув жараёнининг объекти сифатида ахборотни қабул қилувчи вазифасини бажарар, асосий вақтини аудиторияда маъруза машғулотларини тинглашга сарфлар эди. Бугунги кунга келиб эса ахборотлар оламидан баҳраманд бўлишнинг тезлашгани, халқаро илмий-техник маълумотлар базаларидан фойдаланиш имкониятларининг кенгайгани, глобаллашув жараёнлари жадаллашгани боис талабаларнинг мустақил таълимини ривожлантириш масаласи кун тартибига кўтарилди.

Таълим йўналишлари ва мутахассисликлар ўқув режалари эса меҳнат бозори талаби билан боғланмаган фанлар билан тўлдирилар, асосан, профессор-ўқитувчини иш билан таъминлаш, унга аудитория соатини чиқариб бериш принципи нуқтаи назаридан, шунингдек, кафедра мудирларининг ўзаро келишган ҳолда фанларни тақсимлаш асосида шакллантирилар эди.

Талабага фанларни ҳамда профессор-ўқитувчиларни танлаш у ёқда турсин, зерикарли бўлган машғулотлардан воз кечиб, кутубхонада ўқиб-ўрганишига ҳам имкон берилмас эди. Талабанинг дарс машғулотларини қолдиришига жиддий талафот сифатида қаралиб, бир семестрда 30 соатдан ошса огоҳлантириш, 74 соатдан ошса, талабалик сафидан чиқаришгача бориларди. Талабага ушбу фан ва ўқитувчи ёқадими-ёқмайдими, берилаётган билимлар алмисоқдан қолиб кетганми-кетмаганми, аудиторияда ўтириши шарт эди!

Хуллас, анъанавий тизимда талаба келажакда қандай билимларни эгаллаши, қанақанги профессор-ўқитувчилар дарс бериши, йўналиш профили, фанларнинг қисқача мазмуни бўйича ҳеч қандай материаллар тақдим этилмасди.

Ваҳоланки, ривожланган хорижий давлатларнинг барча ОТМда таълим йўналиши ва мутахассисликлар тўғрисидаги ҳамма маълумотлар, хусусан, ўқув режасида акс этган фанларнинг қисқача силлабуси (фаннинг идентификацияси, профессор-ўқитувчи ҳақида маълумот, дарс тавсифи, фаннинг мақсади, ўрганиш натижалари, ўқитиш методикаси, фаннинг режалари, адабиётлар, баҳолаш методикаси), фанлар кесимида дарс машғулотларини олиб борадиган профессор-ўқитувчилар ҳамда уларнинг эришган ютуқлари, меҳнат бозорида мутахассисга қўйилган қисқача талаблар, яъни қандай назарий, амалий билим, кўникма ва касбий малакага эга бўлиши билан боғлиқ маълумотлар университетларнинг расмий веб-сайтида очиқ-ойдин эълон қилинган бўлади. Айни пайтда, минг афсуски, абитуриентлар университетларимиз сайтларида ушбу маълумотларни топишга қийналишади. Бу бўйича ҳам маданиятни шакллантириш вақти эса аллақачон келган.

ECTS талаблари: дастлабки қадамлар

Юқорида таъкидланганидек, анъанавий ўқитиш тизимининг салбий жиҳатларидан воз кечиш ва халқаро стандартлар талаблари доирасида ишларни ташкил этиш бўйича дастлабки қадамлар қўйилмоқда.

Ҳозирги кунда мамлакатимизнинг 33 та олий таълим муассасасида кредит-модуль тизимига ўтиш бўйича ишлар жадаллик билан олиб борилмоқда. Барча кучлар ушбу тизимни яратишга сафарбар этиляпти.

“Эл-юрт умиди” жамғармаси томонидан мунтазам равишда хорижий олий таълим муассасаларида илмий тадқиқот иши ва педагогик фаолият билан шуғулланаётган, айнан кредит-модуль тизимини яқиндан биладиган ватандошлар томонидан семинарлар ташкил этилиб келинаётгани бунга бир мисолдир. қолаверса, ўзини ўзи молиялаштиришга ўтган 10 та олий таълим даргоҳига “Эл-юрт умиди” жамғармаси ҳузуридаги Халқаро экспертлар кенгаши аъзоларидан бир нафардан эксперт маслаҳатчи сифатида бириктириб қўйилган.

Мазкур жараёнларни тўлақонли амалга ошириш учун олий таълим муассасасида тегишли бўлинмалар ҳам ташкил этиляпти.

Хусусан, Тошкент давлат иқтисодиёт университетида Таълимнинг кредит тизимини бошқариш бўлими фаолият юритмоқда. Ушбу бўлим томонидан 2020/2021 ўқув йилидан университетда ўқитиладиган барча таълим йўналишлари ва мутахассисликларнинг ECTS кредит-модуль тизимига тўлиқ трансформациясини амалга ошириш бўйича ишлар бошлаб юборилган.

Трансформация жараёнлари бошландими?

Дастлабки ҳисоб-китобларга кўра, университетда бакалаврият босқичида бир семестрда ўқиш 15 ҳафта ва аттестация учун 6 (бир семестрда 3 ҳафта имтиҳонлар учун ажратилган) ҳафта ажратилмоқда. Шунда 4 йилда ўқиш ҳафталари сони 144 тани, аттестациялар 24 ҳафтани ҳамда умумий таътиллар билан ҳисоблаганда жами 204 ҳафтани ташкил этмоқда. Барча таълим йўналиши ва мутахассисликлар ўқув режаларида ҳар бир босқичда фанлар икки қисмга, яъни асосий ва танлов фанларига ажратилган ҳолда акс эттирилмоқда. ECTS талабидан келиб чиқиб, талабага ҳар йили 60 кредитдан 4 йил ичида жами 240 кредитни тўплаш мажбуриятини юклаш режалаштирилмоқда. Шунда талаба 4 йил давомида маъруза, амалий ҳамда лаборатория машғулотлари ва имтиҳон жараёнларида иштирок этишига 2880 соат, мустақил таълимга 4320 соат, жами 7200 соат вақт сарфлаши лозим бўлади.

Бизнинг мисолимизда 1 кредит = 12 академик соат + 18 соат мустақил таълимни ташкил этади. Шу боис 1 кредит 30 соатга тенг деб қаралиб, талабанинг ҳафталик аудитория юкламаси 20 соатга тенг. Малакавий амалиёт учун ажратилган кредит миқдори тегишли фан ёки фанлар ҳисобига амалга оширилиши кўзда тутилган.

Янги тизимга ўтилса, қандай ўзгаришлар содир бўлади?

Мазкур тизимнинг олий таълимга жорий қилиниши ўқитиш сифатини ошириш, шаффофликни таъминлаш, коррупцияга барҳам бериш, таълим олувчининг ҳақиқий билимини юзага чиқариш ҳамда талабанинг мустақил ўқиб-ўрганиб, ўз устида ишлашига замин яратади. Бугунги кунда Европа кредит тизими кўҳна қитъанинг деярли барча олий ўқув юртида амалиётга жорий этилган.

Кредит-модуль тизимининг жорий этилиши ўқитувчи ва талабанинг ҳамкорликда ишлашида муҳим омил ҳисобланади. Модулли таълимда педагог тингловчининг ўзлаштириш жараёнини ташкил этади, бошқаради, маслаҳат беради, текширади. Талаба эса йўналтирилган объект томон мустақил ҳаракат қилади. Энг катта урғу ҳам талабаларнинг мустақил таълим олишига қаратилади.

Ўқув жараёнида мустақил таълим олишнинг аҳамияти ортади ва бу келажакда мутахассисларнинг мустақиллиги, ижодий ташаббускорлиги ҳамда фаоллигини оширишга олиб келади. Кредит-модуль тизимида университет талабалари ҳар доим ўқитувчи ва курсдошларидан ёрдам ҳамда маслаҳат олиш имкониятига эга бўлади. Бу эса ўзаро ҳамжиҳатликни мустаҳкамлайди ва жамоада ишлаш кўникмаларини шакллантиришга хизмат қилади.

Кредит-модуль ўқитиш тизимига ўтиш олий ўқув юрти профессор-ўқитувчиларига бўлган мажбурият ҳамда талабни ҳам оширади. Юқорида таъкидлаб ўтилганидек, модулли ўқитиш тизими билан ўқитувчи нафақат ахборот берувчи ва назорат қилувчи функцияларини, балки маслаҳатчи ҳамда мувофиқлаштирувчилик вазифаларини ҳам бажаради. Педагогик жараёнда ўқитувчининг етакчилик роли сақлаб қолинади.

Яна бир гап. Таълимнинг кредит тизими талабалар алмашинувини оширади. Чунки битта университетда олинган кредитлар иккинчисида ҳисобга олинади ва талабалар кредит йўқотмасдан бир университетдан бошқасига ўтиши мумкин. Aйнан ушбу тизим ўзбекистонлик талабаларнинг илғор хорижий университетларда ўқишини давом эттиришига ҳамда мураккаб бюрократик тўсиқларни олиб ташлашга имконият яратади.

Аммо шуни ҳам қайд этиш лозимки, ҳар қандай халқаро тажрибани кўр-кўрона, ўз қадриятларимизни ҳисобга олмасдан туриб, тўғридан-тўғри татбиқ этиш, унинг ҳар бир элементини чуқур таҳлил қилмасдан, илмий асосларга таянган ҳолда амалга оширилмас экан, келажакда маълум бир салбий ҳолатларнинг юзага келишини ҳам унутмаслик керак.

Яъни ушбу тизим бизнинг дунёқарашимиз, шарт-шароит, баркамол инсонни вояга етказишга қаратилган қадриятларимизга тўла-тўкис мос келади, дегани ҳам эмас. Шу сабабли, ўқув жараёнининг фаол элементлари ҳисобланмиш профессор-ўқитувчи ва талабанинг ҳам бу борадаги қарашларини ўзгартиришимиз, мазкур тизим талабларини уларга сингдиришимиз, ўзига хос маданиятни шакллантиришимиз даркор.

Зеро, меҳнат бозори талабига мос кадрларни тайёрламас эканмиз, рақобатда ўз ўрнимизни, мавқеимизни йўқотишимиз муқаррар эканлигини ҳис қилишимиз лозим. Аммо олдимизда бундан яхшироқ йўл ҳам, танлов ҳам йўқ. Нега деганда, барча ривожланган мамлакатларнинг олий таълим муассасалари ушбу йўлдан юриб, юқори натижаларни қўлга киритмоқда.

Анъанавий олий таълим тизимимиз дунёда тан олинмаганидан кейин, биз илғор стандарт ва тизимларни олий таълим муассасаларига татбиқ этишга мажбурмиз. Шундай экан, янгиликка интилиш, олий таълим тизимини тубдан қайта ислоҳ қилиш бўйича бошланган ҳаракатларни давом эттириш ҳар томонлама тўғри қарордир.

Сўзимиз якунида эса ўзбек мумтоз адабиётининг забардаст вакили Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг илм ўз-ўзидан бунёд бўлмаслиги, киши фақат катта ҳавас ва кучли иштиёқ билангина унга эга бўлиши таъкидланган қуйидаги мисраларини ёдга олиш ўринли:

Ким ёр анга илм толиби илм керак,

Ўргангани илм толиби илм керак.

Мен толиби илму толиби илме йўқ,

Мен борман илм толиби, илм керак.

Шерзод МУСТАФАқУЛОВ, ТДИУ «Университет 3.0» халқаро ўқув, илмий-инновацион тадқиқотлар маркази директори, и.ф.д., доцент,

Мансур СУЛТОНОВ, ТДИУ Таълимнинг кредит тизимини бошқариш бўлими бошлиғи, PhD

MAQOLA "XALQ SO'ZI" GAZETASIDAN OLINDI. (ODILSHOH)

"Xalq so'zi" gazetasidan maqola

2020-08-05T13:32:21.636Z

Куни кеча халқ хизмати йўлидаги ҳамкасбимиз десам ҳам бўлади, Муҳаммад Валиевнинг ижтимоий тармоқларда «Олий таълим муассасаларидаги яширин ўйинлар» номли мақоласи омма ҳамда янгидан ташкил этилган Коррупцияга қарши курашиш агентлигига ҳавола этилди. Балки аввалроқ бўлганда эътибор қилмасдим ёки ижтимоий тармоқларда кўплаб мунозараларга сабаб бўлишини ўйлаб ўзларигагина муносабатларимни билдириб қўярдим.

Аммо ҳозирги пандемик шароит туфайли кўплаб фуқароларимиз қийналиб турган бир шароитда бу каби асоссиз фикрлар одамларда норозилик кайфиятини кучайтириши, эндигина юзи ёруғ бўлиб, қаддини кўтараётган олий таълим тизими ҳақида фикрлари салбий томонга ўзгаришига олиб келишини ўйлаб эътирозларимни билдирмоқчиман.

Тест синовлари муддатлари қарийб бир ой қилиб белгиланганлиги, ижодий имтиҳонлар шаффоф ва бошқа вилоят комиссиялари томонидан ўтказилаётганлиги, магистратурага қабул, ўқишни кўчириш ва тиклаш каби жараёнлар онлайн республика миқёсида бўлаётгани, ғазначилик тизимининг самарали назорат фаолияти ўзини билган раҳбар ва жамоаси учун айни муддао бўлди. Аниқроғи коррупцияга йўл қўйиш мумкин бўлган жараёнлар олий таълим муассасаларидан бегоналаштирилиб борилмоқда.

Агар муаллиф таълим сифати ва долзарб муаммолари ҳақида эътирозлар билдирганларида ва асосли таклифлар берганларида қабул қилардик ва умумий мақсад йўлида фойдаланар эдик.

Фикрларимни таълим муассасаси раҳбари сифатида қабул қилишингизни сўрардим. Ҳар ҳолда халқимиз сизу биздан фикрларимиздаги ҳар бир сўзимизни қонунчилик тарозисига қўйишимизни талаб қилади.

Балки кимдир аввалроқ бўлган муаммоларни санагани ёдингизда қолиб кетгандир ёки оз сонли муассасаларда бу каби унсурлар қолиб кетгандир, аммо 3-4 қовун пишиқлар ўтди, қонунчилигимиз ва фаолиятимизда кўплаб ўзгаришлар бўлди, иш ҳақларимиз етарли даражада оширилди.

Жумладан

1. Олий таълим муассасалари ҳудудида тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланиш тўлиқ ОТМ раҳбарияти томонидан монополлаштирилгани, ОТМ ҳудудида овқатланиш масканлари, канселярия ва компьютер хизматлари, нашриёт, қўшимча маблағ келтирувчи фаолият юзасидан ижара пулларни шартномада кичик миқдорда кўрсатиш, амалда эса қолган суммани нақд ҳолатда ўзлаштириш жараёни:

Жавоб: Давлат тасарруфидаги ОТМ ҳудудида жойлашган юқоридаги объектларни ижарага бериш Вазирлар Маҳкамасининг 2009 йил 8 апрелдаги «Давлат мулкини ижарага бериш тартибини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори ҳамда ушбу қарор билан тасдиқланган «Давлат мулкини ижарага бериш тартиби тўғрисида»ги Низом, шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 19 февралдаги «Давлат мулки объектларидан самарали фойдаланиш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги фармони қоидалари асосида амалга оширилади.

Мазкур норматив ҳужжатлар қоидаларига кўра, ушбу турдаги мулкларни ижарага берувчи – Ўзбекистон Республикаси давлат активларини бошқариш агентлигининг вилоятлар ва Тошкент шаҳридаги ҳудудий бошқармалари ҳузуридаги Давлат мулкини ижарага бериш марказлари ҳисобланади (низомнинг 2-банди, 2-хатбоши). Демак ушбу қоидадан кўриниб турибдики, ҳеч бир давлат тасарруфида бўлган ОТМ муассасаси ушбу объектларни ўзи мустақил ижарага бера олмайди.

Шунингдек, Президент Фармонига асосан, 2019 йил 1 июлдан бошлаб давлат кўчмас мулк объектларини ижарага бериш бўйича савдолар “E-IJRO AUKSION” электрон савдо майдончаси орқали амалга оширилади.

Демак, ОТМ ўзига тегишли ҳудуддаги кўчмас мулк объектларини ижарага бериш юзасидан ҳеч қандай ваколат ва ҳуқуқларга эга эмас.

Ижара тўловини аниқлаш – «Давлат мулкини ижарага бериш тартиби тўғрисида»ги Низомнинг 2-бобида кўрсатилган қоидалар асосида амалга оширилиб, бинолар ва иншоотлар бўйича ижара тўлови ставкаси Давлат активларини бошқариш агентлиги тақдим этган ҳамда Молия вазирлиги ва Иқтисодий тараққиёт ва камбағалликни қисқартириш вазирлиги билан келишилган ижаранинг энг кам ставкалари ҳисоб-китоби асосида тегишлича Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши, вилоятлар ва Тошкент шаҳар ҳокимликлари томонидан тасдиқланган энг кам ставкалардан кам бўлиши мумкин эмас.

Бинолар ва иншоотлар бўйича ижара тўловининг энг кам ставкалари ҳисоб-китоблари Давлат активларини бошқариш агентлиги томонидан ҳар йили 1 ноябргача тайёрланади ҳамда келишиш учун Молия вазирлиги ва Иқтисодий тараққиёт ва камбағалликни қисқартириш вазирлигига тақдим этилади, улар ўн иш куни мобайнида уларни келишадилар ёки қайта ишлаш ва кейинчалик Молия вазирлиги ва Иқтисодий тараққиёт ва камбағалликни қисқартириш вазирлигининг мулоҳазалари ва таклифлари олинган санадан бошлаб ўн иш кунидан ортиқ бўлмаган муддатда келишишга киритиш учун Давлат активларини бошқариш агентлигига қайтарилади.

Жорий йилнинг 15 декабридан кечикмай бинолар ва иншоотлар бўйича ижара тўлови энг кам ставкаларининг келишилган ҳисоб-китоблари Давлат активларини бошқариш агентлиги томонидан тегишли равишда Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши, вилоятлар ва Тошкент шаҳар ҳокимликларига тасдиқлаш учун юборилади.

Демак, ОТМ ҳудудидаги кўчмас мулк объектларини ижарага беришда ижара ҳақини белгилаш бўйича ОТМ ҳеч қандай ваколатга эга эмас.

Ижарага олувчи – ушбу Низомда белгиланган шартларда ва тартибда ҳамда “E-IJRO AUKSION” электрон савдо натижаларига кўра давлат мулки бўйича ижара шартномасини тузган юридик ёки жисмоний шахс ҳисобланади.

2. ОТМларни таъмирлаш ва янги бинолар қурилиши учун ажратилган маблағларни ўзлаштириш, таъмирлаш учун зарур бўлган маҳсулотларни тендер ҳужжатларини сохталаштириш, ўзига «қарашли» фирмалар томонидан тендер ютиб олинишини таъминлаш, қурилиш материаллари учун ажратилган маблағларни «таниш» корхоналарга пул кўчириш йўли билан (нархлари оширилган ҳолда) сотиб олиш ва ўртадаги фарқни ҳақ сифатида олиш жараёни:

Жавоб: ОТМларини таъмирлаш, янги биноларни қурилиши билан боғлиқ ишлар Ўзбекистон Республикасининг «Давлат харидлари тўғрисида» қонун ҳамда Вазирлар Маҳкамасининг 2000 йил 21 ноябрдаги «Тендер савдоларини ташкил этишни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори билан тартибга солинади.

Ушбу норматив ҳужжатлар талабларига кўра, ушбу йўналишдаги барча давлат харидлари жараёнлари автоматлаштирилган бўлиб, бу жараёнлар қуйидаги электрон платформалар: dxarid.uzex.uz; eshop.uzex.uz; ecatalog.uzex.uz орқали амалга оширилиши мажбурий ҳисобланади.

Ушбу платформаларда ОТМ харажатлар сметасида белгиланган маблағлар доирасида товар (иш, хизматлар)ни харид қилиш ҳақида эълон сўровномани жойлаштиради.

Автоматлаштирилган тизим ушбу талаб юзасидан энг арзон ва мақбул таклиф берган етказиб берувчи ёки хизмат кўрсатувчи билан шартнома тузишни амалга оширади.

Шунингдек, ОТМларни реконструкция қилиш ҳамда уларга янги биноларни қуриш ваколати тўлиғича – ягона буюртмачи инжиниринг компанияларига юклатилган.

Тендер ҳужжатларини сохталаштириш, ўзига «қарашли» фирмалар томонидан тендер ютиб олинишини таъминлаш имкони йўқ. Сабаби товар ёки хизматларни харид қилиш ҳақидаги эълонлар Ўзбекистон Республикаси товар хом ашё биржасининг электрон платформаси (dxarid.uzex.uz)га жойлаштирилади.

Ушбу эълонда талаб қилинаётган товар ёки хизматлар тўғрисидаги техник топшириқ ва бошқа шартлар тўлиқ акс эттирилади.

Тендер савдоларида қатнашиш истагини билдирган шахслар томонидан юборилган таклифлар ОТМ харид комиссияси томонидан ўрганиб чиқилади ҳамда Вазирлар Маҳкамасининг юқоридаги қарори билан тасдиқланган «Хом ашё, материаллар, бутловчи буюмлар ва асбоб-ускуналар харид қилиш бўйича тендер савдолари ўтказиш тўғрисида»ги Низом талабаларига асосан тендер савдолари ғолиби аниқланади.

3. ОТМларни моддий техник базасини янгилаш мақсадида сотиб олинаётган маҳсулотларни, ОТМ раҳбариятининг яқинлари ва қариндош томонидан асос солинган корхоналардан бир неча баробар қиммат нархларда харид қилиш, техник хизмат кўрсатиш белгиланганидан кўпроқ миқдорда маблағ ажратиш:

Жавоб: ОТМларни моддий техник базасини янгилаш мақсадида сотиб олинаётган маҳсулотларни сотиб олиш ҳам юқоридаги тартиб қоидалар асосида амалга оширилади.

Харид қилиш тартиб-таомилларини амалга ошириш турлари қуйидагилардан иборат:

электрон дўкон, бошланғич нархни пасайтириш учун ўтказиладиган аукцион, танлов, тендер, ягона етказиб берувчи билан амалга ошириладиган давлат харидлари.

Давлат харидлари электрон шаклда амалга оширилиши мумкин.

Харид қилиш тартиб-таомилларини ташкил этиш ва ўтказиш тартиби ваколатли орган томонидан белгиланади.

4. ОТМ раҳбарлари ўзларига «яқин» профессор-ўқитувчилар ва ходимлар номига пулли мукофот ёзиб, маълум қисмини ўзлаштириш ҳолатлари;

Жавоб: «Бюджет муассасалари ва ташкилотлари ходимларини моддий рағбатлантириш махсус фонди тўғрисида» Низом талабларига кўра, ОТМ йиллик харажатлар сметасида штатидаги барча профессор-ўқитувчилар ва ходимлар умумий иш ҳақи фондига нисбатан 15 фоиз миқдорида рағбатлантирувчи тўловлар учунгина маблағ режалаштирилади.

Ушбу маблағлар ҳисобидан ходимларнинг ҳар ойлик иш ҳақига 15 фоиз устама қўшилса мукофот пули учун деярли маблағ қолмайди.

Бугунги кунда аксарият олий таълим муассасалари ойлик устама тўловни қисқартиш ҳисобига байрам муносабатлари билан барча штатдаги ходимларга мукофот пулларини бериш амалиёти шаклланган. Ушбу мукофот пуллари ҳар бир ходимга иқтисод қилинишига қараб 100,0 минг сўмдан 500,0 минг сўмгача бўлиши мумкин. Олий таълим муассасаси ректорлари ўзларига «яқин» профессор-ўқитувчилар ва ходимлари номига пулли мукофот ёзиб, маълум қисмини ўзлаштириш ҳолатлари мантиқсиз ва ишонарли эмас деб ҳисоблаймиз. Чунки арзимаган мукофот пули олган профессор ўқитувчи ва ходимлар ушбу маблағни раҳбарият билан бўлишиши мумкин эмас. Боз устига маблағлар тўлиқ пластик карталарга ўтказиб берилади.

5. Талабалар турар жойларига талабаларни жойлаштириш ҳамда у ердаги ташкилий масалаларга талабалардан қўшимча тарзда маблағ йиғиш жараёни:

Жавоб: ТТЖларига талабаларни жойлаштириш юзасидан бугунги кунда аксарият ОТМларида алоҳида тартиблар жорий этилган. Сабаби, охирги йилларда талабалар сонининг кўпайганлиги ҳамда ТТЖ бўлган эҳтиёжнинг кескин ошиши билан ифодаланади.

ОТМда ҳар ўқув йилининг бошида талабаларни ТТЖ жойлаштириш юзасидан ректор ёки проректор бошчилигида алоҳида комиссиялар тузилади ҳамда ТТЖга жойлашиш бўйича мурожаат қилган талабалар белгиланган критериялар асосида ажратиб олинади.

Биринчи навбатда, чин етимлар, етимлар, талаба-қизлар пастки курс талабалари ҳамда ижтимоий аҳволи оғир бўлган талабалар жойлаштирилиши назарда тутилади.

Шу нуқтаи назардан келиб чиқилса юқорида билдирилган ОТМнинг ТТЖ талабалардан қўшимча тарзда маблағ йиғиш тўғрисидаги фикрлар ўринсиз.

Умуман олганда бугунги кунда йирик олий таълим муассасаларининг профессор-ўқитувчилари ва ишчи ходимлари сони минг нафардан ошади. Бу дегани, мингдан ортиқ зиёли жамоатчи назоратчи дегани. Ҳозирги очиқ жамиятда раҳбариятнинг берилган ижара объектлари эвазига пул олиши, мукофот пуллардан манфаатдор бўлиши, товар қийматликларни баробарларга қиммат сотиб олиши, энг ачинарлиси талабалар турар жойига талабани жойлаштириш учун манфаатдорлик...

Хуллас, бу йўналишлардаги қонунчилигимиз билан қайта танишиб, турли сўровлар ўтказиб, ҳолатга холис баҳо берилса, мақсадга мувофиқ бўлар эди. Муаммоларга келсак, кунлик дуч келаётганим боис келинг ўзим сизга уларни бирма-бир баён этаман, биргаликда таклифлар ишлаб чиқамиз. Чунки мақсадларимиз муштарак, яъни таълим сифати ва қамровини ошириш, давлат ва жамиятга рақобатбардош кадрлар етказиб бериш, устоз ва муаллимлар касбий билим даражасини ошириш бўлиб қолиши керак.

Абдуқодир ТОШҚУЛОВ,
Термиз давлат университети ректори

KREDIT-MODUL O‘QITISH TIZIMI bu o’zi nima?

2020-06-18T20:01:09.167Z

So‘nggi yillarda, mamlakatimiz OTMlarida ham bosqichma bosqich kredit-modul o‘qitish tizimiga o‘tish ishlari boshlab yuborilgan. Xususan, 2030 yilgacha kredit-modul tizimi joriy etiladigan OTMlar soni 2 tadan 85 taga yetkazish rejalashtirilmoqda. Bugungi kungacha, o‘qitishning ushbu tizimi Toshkent davlat yuridik universiteti va Toshkent axborot texnologiyalari universitetida amaliyotga joriy etilgan.

"Bu eng avvalo “kapitalistik” mamlakatlar joriy etgan ta’lim tizimi ekanligini unutmaslik lozim. Bu tizimda kredit to’plash ya’ni xuddi foydali mablag’ birligi kabi ball yig’ib borish uslubida ish olib boriladi" degan tanqidchilar ham ancha topiladi oramizda. Xo’sh, ta’lim bu biznes bo’lsa, tarbiya qanday baholanadi? Modul tizimi oliy ta’lim miqyosida o’tilsa, demak bu yoshdagi talabalarga hech qanday tarbiya kerak emasmi!? Bizning sharqona qarashlarimizdan an'anaviy ta'lim tizimidan umuman voz kechish kerakmi!?

Keling bu tizimni muhokama qilishdan oldin asosiy tushunchalarni ko’rib o’tsak:

Avvalo modul tushunchasi haqida. Modul – bu alohida individual o‘quv fani. O‘zida bilimga egalik qilish va kasbiy jihatlarini qamrab olgan bo‘lib, ta’lim oluvchilarning o‘quv dasturini o‘zlashtirish natijasida shakllangan bilim, ko‘nikma va kompetensiyalarni nazorat qilishning tegishli turi bilan yakunlanishni nazarda tutadi.

Kredit-modul o‘qitish tizimi esa, har bir o‘quv moduli tarkibini tuzishga asoslangan modulning o‘quv natijalari va yakuniy nazoratni kuzatib borish orqali ta’lim oluvchilarning bilim, ko‘nikma va kompetensiyalarini muntazam ravishda baholab boruvchi o‘quv dasturini o‘zlashtirish jarayonini tashkil etish tizimi hisoblanadi.

Mazkur o‘qitish tizimi ma’ruza, nazariy, amaliy, seminar, laboratoriya mashg‘ulotlari, o‘quv amaliyoti, klinik o‘quv amaliyotlar, kurs loyihasi (ishi), shuningdek ta’lim oluvchilarning mustaqil mashg‘ulotlari bo‘yicha haftalik soat yuklamasi va ta’lim oluvchilarning faoliyatini baholash mezonlarini aks ettiradi. Ta’lim oluvchilar tomonidan barcha majburiy faoliyat turlari bajarilgandan va ular baholangandan so‘ng kreditlarni to‘plash mumkin.

Kredit birliklari tizimiga to‘xtaladigan bo‘lsak, bu kredit dasturlarini uning tarkibiy qismlari, ya’ni modullar, modullar bloklari, kurslar va boshqalarga biriktirish orqali ta’lim dasturlarini tavsiflashning tizimli usulidir.

Kredit-modul o‘qitish tizimi o‘quv jarayonining quyidagi shakllaridan tashkil topadi:

· auditoriya mashg‘ulotlari – ma’ruza, nazariy, amaliy, seminar, laboratoriya mashg‘ulotlari, o‘quv (klinik) amaliyoti;

· auditoriyadan tashqari mashg‘ulotlar – ilmiy kutubxonada ishlash, mustaqil ishlar, individual maslahatlar, klinik vazifalar, ishlab chiqarish (malaka) amaliyoti, kurs ishi, bitiruv malakaviy ishi, ta’lim oluvchilarning ilmiy anjumanlarda qatnashishi, magistratura mutaxassisliklarida ilmiy faoliyat turlari va boshqalar.

Odatda, kredit ta’lim oluvchi tomonidan o‘quv rejasi bajarilishining ko‘rsatkichi bo‘lib, tegishli o‘quv ishlarini bajarishga ketadigan vaqt (soat)lardan tashkil topadi. Bu modul xususiyati va bo‘lajak mutaxassisni shakllantirish uchun o‘quv ishlarining muhimligidan kelib chiqib ta’lim muassasasi tomonidan belgilanishi mumkin. Har bir modul mustaqil kreditga ega bo‘ladi.

Qayd etish o‘rinliki, kredit-modul tizimiga o‘tish – davr talabi. Bu tizimda o‘qituvchilarni talabalar tanlaydi. Tanlov fanlari soni ko‘paytiriladi, ya’ni talaba o‘z yo‘nalishi bo‘yicha tanlab o‘rganishi mumkin bo‘lgan fanlar soni ko‘p bo‘ladi.

Ammo kredit-modul tizimida kerakli ballni yig‘a olmagan talabalar OTMlarda uzoq yillar o‘qishiga to‘g‘ri keladi.

Ta’limning kredit tizimi barcha ta’lim shakllari nazoratini (auditoriya va auditoriyadan tashqari) o‘z ichiga olganligi, ta’lim jarayonida o‘qilgan soatlar miqdorini emas, balki erishilgan natijani ko‘rsatib beruvchi o‘lchov birligi hisoblanishi sababli ham ta’lim samaradorligini oshirishda muhim ahamiyatga molikdir.

Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, ushbu tizimga o’tish davr talabi ya’ni ta’limni rivojlantirishning ustuvor yo’nalishi sifatida qaralar ekan, albatta barchamiz xalqaro tajribadan kelib chiqib, yutuqlaridan unumli foydalanishimiz, kamchiliklarini takrorlamasligimiz lozim. Albatta bu jarayonni unumli amalga oshirishda xorijiy mamlakatlarning tajribasini yaqindan o’rganishga Buxoro davlat universiteti Xorijiy tillar fakultetidagi chet tillarni o’zlashtirgan yuqori salohiyatli yetuk pedagoglarning jonkuyarliklari ayni muddao bo’lar edi.

P.S.

Kredit ta’lim to‘g‘risidagi nizomda qo‘llanilgan asosiy tushunchalar:

1. GPA (Grade Point Average) – ta’lim oluvchinig dastur bo‘yicha o‘zlashtirgan ballarining o‘rtacha qiymati;

2. Akademik mobillik – qabul qiluvchi muassasada talabaning vaqtincha ta’lim olish davrida sinov birliklarini o‘zlashtirish va ularni jo‘natuvchi muassasa tomonidan tan olinishi;

3. Jo‘natuvchi muassasa – ta’lim oluvchi yoki professor-o‘qituvchini mobillik dasturi asosida ta’lim olish yoki o‘qitish uchun jo‘natuvchi muassasa, ishlab chiqarish yoki boshqa tashkilot;

4. Malaka beruvchi ta’lim muassasasi – belgilangan miqdordagi sinov birliklarini tan olishni hisobga olgan holda ta’lim va malaka to‘g‘risidagi hujjat beruvchi muassasa;

5. Mehnat xarajatlari – ta’lim dasturi bo‘yicha o‘qitish jarayonida kutilayotgan natijalarga erishish maqsadida o‘rtacha o‘zlashtirayotgan talabaga zarur bo‘ladigan o‘quv faoliyatining ma’ruza, seminar, loyiha, amaliy topshiriqlar, ish joyidagi stajirovka, mustaqil ishlar kabi turlarni amalga oshirish uchun talab qilingan vaqtni taxminiy baholash;

6. Sinov birliklari (kreditlar) – ta’lim olish natijalari asosida o‘qitish hajmi va u bilan bog‘liq mehnat xarajatlari. Sinov birliklari qoidaga muvofiq butun sonlarda ifodalanadi.

7. Sinov birliklarini berish – malaka yoki uning alohida qismlariga qo‘yilgan talablarga muvofiq erishilgan ta’lim olish natijalariga ko‘ra talaba yoki boshqa ta’lim oluvchilarga sinov birliklarini rasmiy taqdim etish jarayoni;

8. Sinov birliklarini ko‘chirish – malakaga ega bo‘lish maqsadida bir ta’lim muassasasi, ta’lim dasturida olingan sinov birliklarining boshqa ta’lim muassasasida tan olinishi;

9. Sinov birligi soati – ma’ruza, laboratoriya, seminar, studiya, va amaliy mashg‘luotlar hamda amaliyotlarning 1 akademik soati 40 daqiqaga teng;

10. Sinov birliklarini tan olish – boshqa ta’lim muassasasida erishilgan va baholangan ta’lim olish natijalarinining Universitetdagi mavjud fan dasturlaridan birining talablariga javob berishini tasdiqlash;

11. Sinov birliklarini to‘plash – ta’lim elementlarini o‘zlashtirish va boshqa yutuqlarga erishish natijasida taqdim etiladigan birliklarni to‘plash;

12. Ta’lim elementlari – ta’lim olish natijalariga erishish va ta’lim dasturida ko‘rsatilgan bilimlarni o‘zlashtirishga o‘zlashtirishga ko‘maklashuvchi o‘qitish turi;

13. Ta’lim olish natijalari – talaba tomonidan o‘zlashtirilgan va baho bilan tasdiqlangan malaka darajasini aks ettiradigan, ta’lim jarayonini muvaffaqiyatli tugallagach, o‘zlashrtirgan ko‘nikmalari, topshiriqlarni teshuntirish va ularni bajarish qobiliyatining tavsifi;

14. Ta’lim to‘g‘risidagi ma’lumotnoma – o‘zlashtirgan fanlar, to‘plangan sinov birliklari miqdori, olingan baholar aks ettiriladigan talabaning akademik o‘zlashtirishi bo‘yicha guvohnoma.

15. Transkript – ta’lim olishning tegishli davrida o‘zlashtirilgan sinov birliklari va baholarining harf va raqamlardagi ifodasi ko‘rsatib o‘tilgan fanlar ro‘yxatini o‘z ichiga olgan belgilangan shakldagi hujjat;

16. Tyutor – ma’ruzachi tomonidan o‘qitilayotgan fanni o‘zlashtirishda ta’lim oluvchilarga yordam beruvchu shaxs;

17. Edvayzer – tegishli mutaxassislik bo‘yicha ta’lim oluvchiga akademik murabbiy funksiyasini bajaruvchi, ta’lim trayektoriyasini (shaxsiy o‘quv rejasini) shakllantirishda va o‘qish davrida ta’lim dasturini o‘zlashtirishda ko‘maklashuvchi o‘qituvchi.

Ma'lumot tayyorlovchi muallif

Odilshoh Bobokalonov,

BuxDU Xorijiy tillar fakulteti

ENG YAXSHI INSHO TANLOVI

2020-04-10T16:25:01.654Z

Insholar va tanlov xususida barcha fikr mulohazalaringizni yuborish manzili quyidagi havola orqali amalga oshiriladi.

INSHOLARNI YUBORISH

@UYDA QOLING

@STAY AT HOME

@RESTEZ CHEZ VOUS ET SAUVEZ DES VIES

@BLEIB ZUHAUSE

MEIN BESTER AUFSATZ IN DEUTSCH

2020-04-10T13:47:22.953Z

*NEMIS TILIDA ENG YAXSHI INSHO TANLOVI

@xorijiy_tillar_fakulteti

Ushbu manzilga kirib, sahifaning anketa to'ldirish qismida insholaringizni yozib yuboring yoki rasmga olingan holatini foreign_languages@bk.ru elektron pochta manziliga yuboring.

MY BEST ESSAY IN ENGLISH

2020-04-10T13:33:15.191Z

*INGLIZ TILIDA ENG YAXSHI INSHO TANLOVI

@xorijiy_tillar_fakulteti

Ushbu manzilga kirib, sahifaning anketa to'ldirish qismida insholaringizni yozib yuboring yoki rasmga olingan holatini foreign_languages@bk.ru elekron pochta manziliga yuboring.

MON MEILLEUR ESSAI EN FRANÇAIS

2020-04-10T13:00:33.158Z

*FRANSUZ TILIDA ENG YAXSHI INSHO TANLOVI

@xorijiy_tillar_fakulteti

Ushbu manzilga kirib, sahifaning anketa to'ldirish qismida insholaringizni yozib yuboring yoki rasmga olingan holatini foreign_languages@bk.ru elektron pochta manziliga yuboring.

@xorijiy_tillar_fakulteti

Гилос меваси саратон касаллигига шифо бўлиши мумкин

Олимлар: Тил билиш мия қаришини секинлаштиради!

Кредит-модуль тизимига ўтиш нима учун керак? Мақсад, моҳият ва афзаллик​

"Xalq so'zi" gazetasidan maqola

KREDIT-MODUL O‘QITISH TIZIMI bu o’zi nima?

ENG YAXSHI INSHO TANLOVI

Insholar va tanlov xususida barcha fikr mulohazalaringizni yuborish manzili quyidagi havola orqali amalga oshiriladi.

INSHOLARNI YUBORISH

MEIN BESTER AUFSATZ IN DEUTSCH

MY BEST ESSAY IN ENGLISH

MON MEILLEUR ESSAI EN FRANÇAIS

Кредит-модуль тизимига ўтиш нима учун керак? Мақсад, моҳият ва афзаллик