Xushnudbek Xudayberdiyev

Aholini ro‘yxatga olish savollari

2026-01-06T19:41:06.644Z

UMUMIY MA’LUMOT:

O‘zbekistonda 2026-yil 15-yanvar — 28-fevral kunlari aholi va qishloq xo‘jaligini ro‘yxatga olish tadbiri o‘tkaziladi.

Ro‘yxatga olish jarayoni 2 bosqichda tashkil etiladi:

1-bosqich (15–31-yanvar) — 17 kun davomida census.stat.uz sayti orqali OneID tizimi yordamida onlayn ro‘yxatdan o‘tish imkoniyati yaratiladi.

2-bosqich (4–28-fevral) — “Mahalla yettiligi” a’zolari tomonidan uyma-uy yurib, planshetlar orqali ro‘yxatga olish jarayonlari tashkil etiladi.

❗️Shaxsga doir ma’lumotlarning maxfiyligi qonun bilan kafolatlanadi.

Savolnomadagi ma’lumotlar boshqa idoralarga taqdim etilmaydi.

Savolnoma tarkibida jami savollar soni 71 ta bo‘lib, shundan aholiga oid 54 ta va qishloq xo‘jaligiga oid 17 tani tashkil etadi.

Batafsil ma’lumotlar: https://aholi.stat.uz/uz

Video qo‘llanma

1-shakl (anketa rasmlari pastda)

I BO‘LIM. UY XO‘JALIKLARI SONI, ULARNING TARKIBI VA YASHASH SHAROITI

1. Turar joyda yashovchi uy xo‘jaliklari soni

2. Uy xo‘jalik(lar)da yashovchi oilalar soni

3. Uy xo‘jaligi tomonidan foydalanilayotgan turar joyning mulkchilik shakli (davlat mulki, xususiy mulk, yuridik shaxs mulki, ijaraga olingan, boshqa)

4. Uy xo‘jaligidagi yashash xonalari soni (bunda xonalar soni, mavjud xonalarning maydoni [m2] kiritiladi)

5. 2026-yilning 15-yanvariga o‘tar kechasi ushbu xonadonda O‘zbekiston Respublikasiga vaqtincha kelgan chet el fuqarolari bo‘lganmi?

II BO‘LIM. YASHASH UCHUN FOYDALANILADIGAN TURAR JOY XUSUSIYATLARI

1. Yashash uchun mo‘ljallangan turar joy turi (shaxsiy yakka tartibdagi hovli, ko‘p qavatli uydagi xonadon, dala hovli (dacha), yotoqxona, mehmonxona/xostel, talaba va o‘quvchilar yotoqxonasi, yashash uchun foydalaniladigan noturar joy, boshqa turdagi turar joy)

2. Yakka tartibdagi hovli yoki kvartiraning umumiy qurilish maydoni, m2 (butun sonlarda)

3. Qurilgan davri

4. Uy devorlarining asosiy materiali (pishgan g‘isht, xom g‘isht, beton/monolit, paxsa, blok/penoblok/gazoblok, tosh, yog‘och/taxta, aralash materiallar, boshqa materiallar)

5. Yashash joyida mavjud qulayliklar, shu jumladan sanitariya-gigiyenik sharoitlar (bunda suv ta’minoti, issiq suv ta’minoti, gaz, elektr ta’minoti, isitish tizimi, Internet, yuvinish joyi, hojatxona, kanalizatsiya tizimi, chiqindi yig‘ish xizmati haqida savollar so‘raladi)

6. Uy xo‘jaligi a’zolarining 2025-yil davomida qishloq xo‘jalik yerlari (tomorqasi) yoki 2026-yilning 15-yanvar holatiga chorva mollari va parrandalari bo‘lganmi?

7. Uy xo‘jaligi a’zolari ro‘yxatidan qishloq xo‘jaligi faoliyati boshqaruvchisini ko‘rsating

2-shakl (anketa rasmlari pastda)

SHAXSGA DOIR SAVOLNOMA

1. JSHSHIR raqami

2. Familiyasi, Ismi, Otasining ismi

3. Tug‘ilgan sanangiz?

4. Jinsi

5. Uy xo‘jaligida birinchi ko‘rsatilgan shaxsga (oila boshlig‘iga) nisbatan qarindoshlik munosabatingiz?

6. Oilaviy holatingiz?

7. Nechta farzandni dunyoga keltirgansiz?

8. Tug‘ilgan joyingiz?

9. Mazkur tuman (shahar)da tug‘ilganingizdan beri yashaysizmi?

Agar 9-savolga javob "yo‘q" bo‘lsa:

9a. Qachon ko‘chib kelgansiz?

9b. Oxirgi yashagan joyingiz?

10. Boshqa mamlakatda (O‘zbekistonga ko‘chib kelganingizdan so‘ng) uzluksiz bir yil va undan ortiq muddatda yashaganmisiz (bo‘lganmisiz)?

Agar 10-savolga javob "ha" bo‘lsa:

10a. Qaysi mamlakatda bo‘lgansiz?

10b. O‘zbekiston Respublikasidan qachon ketgan edingiz?

10s. O‘zbekiston Respublikasiga qachon qaytib keldingiz?

10d. O‘zbekiston Respublikasidan nima maqsadda ketgansiz? (ish, ta'lim, davolanish, xizmat safari, oilaviy sabablar, turizm/dam olish, tijorat, boshqa sabablar)

11. Fuqaroligingiz?

Agar 11-savolga javob "fuqaroligi bo‘lmagan shaxs" yoki "boshqa davlat fuqarosi" bo‘lsa:

11a. Siz qochoq (qochqin) maqomiga egamisiz?

12. Millatingiz?

13. Ona tilingiz?

14. Qaysi tillarda suhbatlasha olasiz?

15. Ta’lim darajangiz?

16. Hozirda ta’lim olasizmi? (7 yosh va undan kattalar uchun)

16a. Bola bog‘chaga boradimi? (7 yoshgacha bo‘lgan bolalar uchun)

17. Yashash uchun daromad manbalaringizni ko‘rsating?

18. 2026-yil 15-yanvargacha bo‘lgan oxirgi 7 kun (so‘nggi bir hafta) davomida bir soat bo‘lsa ham ish haqi to‘lanadigan yoki daromad keltiradigan ish bilan shug‘ullanganmisiz? (15-74 yosh shaxslar uchun)

19. Asosiy mehnat faoliyatingizni qayerda olib borasiz (qayerda ishlaysiz)?

20. Asosiy ish joyingizda kim bo‘lib ishlaysiz?

20a. Asosiy ish joyingizda kasbingiz nima?

21. Asosiy ishingiz qaysi iqtisodiy faoliyat turiga to‘g‘ri keladi?

22. Asosiy ish joyingiz qayerda joylashgan?

23. 2026-yil 15-yanvargacha bo‘lgan oxirgi 4 hafta (28 kun) davomida faol ravishda ish izladingizmi?

23a. Agar Sizga ish taklif etilsa, 2 hafta mobaynida ishga kirishgan bo‘lar edingizmi?

Agar 23a-savolga javob "yo‘q" bo‘lsa:

23b. Ish izlamaslik yoki taklif etilgan ishga kirishmaslik sababini ko‘rsating?

5-shakl (anketa rasmlari pastda)

JISMONIY SHAXSLAR UCHUN QISHLOQ XO‘JALIGINI RO‘YXATGA OLISH BO‘YICHA SAVOLNOMA

I BO‘LIM. UMUMIY TAVSIF

1. 2025-yil davomida xo‘jalikda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirishning asosiy maqsadi

II BO‘LIM. XO‘JALIKDAGI MEHNAT FAOLIYATI

1. Ushbu xonadonda yashovchi, 2025-yil davomida qishloq xo‘jaligi faoliyati bilan shug‘ullangan xo‘jalik a’zolarining ish vaqti va ishlagan oylari

A. Yashab turgan joyingizdagi tomorqani ham qo‘shgan holda, 2025-yilda foydalanishingizda boshqa nechta jami ekin ekilgan, ekilmagan (bo‘sh turgan) va bog‘dorchilik yerlari mavjud bo‘lgan?

III BO‘LIM. YER RESURSLARI VA ULARDAN FOYDALANISH

1. Yer maydonlari joylashgan manzilni ko‘rsating.

2. 2026-yilning 15-yanvar holatiga yer uchastkasiga bo‘lgan egalik huquqi va ularning maydoni (sotix, 0,01 aniqlikkacha) (bunda umrbod egalik qilish huquqi, ijaraga olingan, ikkilamchi ijaraga olingan, ijaraga berilgan, boshqa yerlar maydoni haqida ma’lumot beriladi)

3. 2025-yil davomida xo‘jalik tasarrufidagi yer maydoni va ularning foydalanish turlari bo‘yicha taqsimlanishi (sotix, 0,01 aniqlikkacha)

IV BO‘LIM. SUG‘ORISH

1. 2025-yil davomida ushbu yer uchastkasi kamida bir marta bo‘lsa ham sug‘orilganmi?

Agar 1-savolga javob "ha" bo‘lsa:

2. 2025-yil davomida qishloq xo‘jalik yerlarini sug‘orish uchun foydalanilayotgan suv manbalari

3. 2025-yil davomida qishloq xo‘jalik yerlarini sug‘orishda foydalanilgan sug‘orish usullari.

V BO‘LIM. QISHLOQ XO‘JALIGI EKINLARI

1. 2025-yil davomida xo‘jalikda ekin ekilgan yerlar maydonini bir yillik ekin turlari bo‘yicha ko‘rsating

1.1 Don va dukkakli don ekinlari, jami (shu jumladan, bug‘doy, arpa, javdar, don uchun makkajo‘xori, oq jo‘xori, sholi, no‘xat, mosh, loviya, boshqa)

1.2 Sabzavot ekinlari, jami (shu jumladan, karam, gulkaram, brokkoli, pomidor, bodring, baqlajon, qalampir, qovoq, sabzi, sholg‘om, turp, rediska, oziqbop lavlagi, bosh piyoz va shalot piyoz, sarimsoq piyoz, sabzavot urug‘lari, sabzovot ko‘chatlari, boshqalar)

1.3 Kartoshka

1.4 Texnik ekinlar, jami (shu jumladan, qand lavlagi, tamaki, kungaboqar, zig‘ir, soya, kunjut, yeryong‘oq, maxsar, dorivor o‘simliklar, boshqalar)

1.5 Oziqbop poliz ekinlari, jami (shu jumladan, qovun, tarvuz, poliz urug‘lari, poliz ko‘chatlari)

1.6 Yem-xashak (ozuqa) ekinlari, jami (shu jumladan, ildizmevalar va poliz, bir yillik va ko‘p yillik o‘tlar)

1.7 Gullar, jami (shu jumladan, atirgul, xrizantema, moychechak, astra, petuniya, lola, chinnigul (gvozdika), boshqalar)

1.8 Gul ko‘chatlari

1.9 Yuqorida ko‘rsatilmagan boshqa qishloq xo‘jaligi ekinlari

1.10 Yosh mevali bog‘lar va ko‘p yillik daraxt qatorlari oralariga ekilgan qishloq xo‘jaligi ekinlari

1.11 Qo‘ziqorin (kv.m)

2. 2026-yilning 15-yanvar holatiga xo‘jalikda ekilgan ko‘p yillik mevali, manzarali va boshqa turdagi daraxtlar, rezavorlar, toklar maydoni va tuplari soni

2.1 Urug‘li mevalar, jami (shu jumladan, olma, nok, behi, boshqa urug‘ mevalar)

2.2 Danakli mevalar, jami (shu jumladan, olxo‘ri, olcha, gilos, o‘rik, shaftoli, boshqa danakli mevalar)

2.3 Yong‘oq mevalilar, jami (shu jumladan, yong‘oq, bodom, pista, boshqa yong‘oq mevalilar)

2.4 Subtropik mevalar, jami (shu jumladan, anjir, xurmo, anor, boshqa subtropik mevalar)

2.5 Rezavor mevalar, jami (shu jumladan, qulupnay, malina, golubika, boshqa rezavor mevalar)

2.6 Toklar, jami (shu jumladan, xo‘raki navi, mayizbop navi, texnik navi, boshqa navlari)

2.7 Tutlar

2.8 Teraklar, jami (shu jumladan, 5 metrgacha bo‘lgani, 6-9 metrgacha, 10 metr va undan yuqori)

2.9 Tollar, jami (shu jumladan, 3 metrgacha bo‘lgani, 4-8 metrgacha, 9 metr va undan yuqori)

2.10 Pavlovniya, jami (shu jumladan, 6 metrgacha bo‘lgani, 7-11 metrgacha, 12 metr va undan yuqori)

2.11 Manzarali daraxtlar va butalar, jami (shu jumladan, chinor, archa, nastarin, boshqa manzarali daraxtlar)

2.12 Yuqorida ko‘rsatilmagan ko‘p yillik daraxtlar

2.13 Yopiq yerlardagi (issiqxonalardagi) ko‘p yillik ekinlar, jami (shu jumladan, sitrus mevalar)

3. 2025-yil davomida xo‘jalikda yetishtirilgan ko‘chatlar (mevali daraxt ko‘chatlari, tok ko‘chatlari, terak ko‘chatlari, tut ko‘chatlari, pavlovniya ko‘chatlari, manzarali daraxt ko‘chatlari, boshqalar)

4. 2025-yil davomida xo‘jalikda ishlatilgan o‘g‘itlar va o‘simliklarni himoya qilish vositalari

4.1 Organik o‘g‘itlar (shu jumladan, go‘ng, bioo‘g‘it)

4.2 Mineral o‘g‘itlar (shu jumladan, azot, fosforli, kaliyli)

4.3 O‘simliklarni himoya qilish vositalari (biologik, kimyoviy/pestisidlar)

VI BO‘LIM. QISHLOQ XO‘JALIGI HAYVONLARI VA PARRANDALARI

1. 2026-yilning 15-yanvar holatiga xo‘jalikdagi qishloq xo‘jaligi hayvonlari va parrandalarini saqlash usullari (turg‘un/molxona, yaylov, katak, haydab boqish, parranda mavjud emas)

2. 2026-yilning 15-yanvar holatiga xo‘jalikdagi qishloq xo‘jaligi hayvonlari va parrandalarining bosh soni, bosh

2.1 Yirik shoxli qoramollar, jami (shu jumladan, erkak qoramollar/1 yoshdan katta erkak qoramollar, urg‘ochi qoramollar/1 yoshdan katta urg‘ochi qoramollar, sigirlar, nasldor urg‘ochi qoramollar)

2.2 Qo‘ylar, jami (shu jumladan, erkak qo‘ylar, urg‘ochi qo‘ylar, ona qo‘ylar/sovliqlar, qorako‘l zotli qo‘ylar)

2.3 Echkilar, jami (shu jumladan, erkak echkilar, urg‘ochi echkilar, ona echkilar)

2.4 Otlar, jami (shu jumladan, erkak otlar, urg‘ochi otlar, biyalar/ona biyalar)

2.5 Tuyalar, jami

2.6 Cho‘chqalar, jami

2.7 Eshaklar, xachir, ot xachirlar

2.8 Mo‘ynali hayvonlar, jami (quyonlar, boshqa mo‘ynali hayvonlar)

2.9 Yuqorida ko‘rsatilmagan qishloq xo‘jaligi hayvonlari (bug‘u, kiyik, los va boshqalar)

2.10 Parrandalar, jami (shu jumladan, tovuqlar, kurkalar, g‘ozlar, o‘rdaklar, bedanalar, yuqorida ko‘rsatilmagan parrandalar)

2.11 Asalari oilalari, jami, dona

VII BO‘LIM. AKVAKULTURA

1. 2025-yil davomida xo‘jalik baliq boqish (akvakultura) bilan shug‘ullanganmi?

Agar 2-savolga javob "ha" bo‘lsa:

2. 2025-yil davomida xo‘jalikda baliq boqish (akvakultura) qanday suv havzalarida amalga oshirilgan? (sun’iy, tabiiy)

ANKETA RASMLARI

1-shakl (1)

1-shakl (2)

2-shakl (1)

2-shakl (2)

2-shakl (3)

5-shakl (1)

5-shakl (2)

5-shakl (3)

5-shakl (4)

5-shakl (5)

Ramiz Ravshan. Yomg‘irli kunning shomida… (hikoya)

2025-03-13T09:25:59.830Z

Yomg‘irli kunning shomida qishloq o‘rtasiga bir yuk mashinasi kelib to‘xtadi.
Undan haydovchi tushdi.
Izidan askarlarimiz tushdi, qolganlarni ham tushurdilar.
Ular bu qishloq bag‘ridan poyezd yo‘li o‘tkazish ilinjida tashrif buyurishgandi.
Necha kunlardan buyon qishloqqa nemis plenlarini keltirib ishlatishi haqida xabar tarqalgandi va shundan beri odamlarning tushiga ajoyib narsalar kirardi.

Biroq yuk mashinasidan tushirilgan nemis plenlarini ko‘rganda Mikayl og‘zini to‘ldirib tufladi:
— Eh, ablahlar, odammi shularam… — dedi. — Shularam o‘zini normalniy odam hisoblab yuribdida…
Bu nemis plenlarini albatta ajoyib inson deyish mumkindir, lekin “normalniy” emas, ularning jinoyati ham shunda aslida. Birozdan so‘ng Mikaylning ko‘zi “normalniy” odamlar ichida bir ajoyibini topdi, bu ajoyib nemisning soqoli boru mo‘ylovi yo‘q edi.
Ibrohim o‘sha mo‘ylovsiz odamni ko‘rgan zahoti qahqaha otib kuldi. Ibrohimning onasi esa urushda o‘lgan erining qora, qalin mo‘ylovi esiga tushib xo‘ngray boshladi.
Aksiga olib shu mahalda yomg‘ir yog‘di, odamlar qarashsa onasi yig‘layapti, Ibrohim kulyapti. Ibrohimning onasi ham uning kulayotganini ko‘rdi, g‘azab otiga mindi, Ibrohimning yuz-qulog‘i aralash shapaloq tushirdi va yig‘lab-yig‘lab o‘rnidan turdi, so‘ngra darg‘azab bo‘lib mo‘ylovsiz nemisning ustiga bordi, bir qo‘li bilan soqolidan, birisi bilan esa yoqasidan ushlab, sudradi, peshonasini yerga qarishtirdi, mushtlay-mushtlay, tepa-tepa yig‘ladi.
Nemis deganning joni qattiq emasmi, dod-faryodam qilmadi, ko‘zyosh ham to‘kmadi. Astag‘firulloh!.. Bu ishga guvohlar yoqa ushlashdi.
Agar Mikayl bo‘lmasa, ehtimol bechoraning umri-kuni bitardi.
Mikayl borib zo‘rlik bilan Ibrohimning onasini chekkaga chiqarmoqchi bo‘ldi, rosa urundi, baribir uddalay olmadi, ona esa battar yig‘lashga tushdi. Bir mahal boshqa xotinlar ham qo‘shilishdi Ibrohimning onasiga, yig‘lay boshlashdi.
Sadr Sharif ayollarga yig‘lamaslikni buyurdi.
Avvaliga “Dushman oldida yig‘lamanglar”, deyishni istadi, biroq birdan ko‘zi mo‘ylvosiz nemisga tushdi, u sal nariroqda loyga botgancha tizzalab o‘tirar va Ibrohimning onasiga qo‘rqib boqardi. Sadr Sharif “Bu qanaqasiga dushman bo‘lsin, tizzasigacha loyga botib, jim o‘tirgan bo‘lsa…”, deb o‘yladi. So‘ngra ayollarga “Dushman oldida yig‘lamanglar”, demadi, deyolmadi…
Uning so‘zidan keyin ayollar yig‘lashdan to‘xtashdi. Yig‘lashmaydi deganida ehtimol yana yig‘lashardi. Biroq ular yig‘lamagan ayollarning orqasiga o‘tib, shu yerda sas-sado chiqarishmadi.
Ular jim qolishi bilan mo‘ylovsiz nemis o‘yladiki, bu loyda ko‘p turib bo‘lmaydi, tizzalari zirqirab ketyapti, keyin o‘girilib umid bilan sadr Sharifga yuzlandi. Sadr Sharif uni tushundi va o‘rnidan turishga ijozat berdi. Mo‘ylovsiz nemis ko‘zini ayollardan uzmay sekin-asta o‘rnidan turdi, turayotib qo‘li bilan tizzalarga tekkan loyni qoqmoqchi bo‘ldi, biroq birdan qo‘llari havoda qolib ketdi.
Chunki ayollarning ko‘zida shunday narsani ko‘rdiki, agar u tizzasiga tekkan loyni qoqsa, bu ayollar uni parcha-parcha qilib tashlashadi, hech kim uni ayollarning changalidan qutqara olmaydi. Shu tufayli fikridan qaytdi…
Pirali bobo ayollar orasida turar, voqealarni jim kuzatardi. Mo‘ylovsiz tamomila o‘rnidan turgunicha tomosha qildi, so‘ngra boshqa tarafda turgan nemis plenlariga qaradi. Bechoralar yomg‘ir ostida qolib ketgan jo‘jalarday junjikishar, ayollarning bu ishidan qo‘rqa-qo‘rqa hamrohiga qarab turishardi.
Pirali bobo yurib kelib askarlarning yonida turdi, so‘ngra:
— Ey bola, nemis-nemis deyishardi, shular ekanda-a nemis degani? — dedi.
Askarlarning kattasi:
— Ha, shular, — dedi.
— Mayli, unda bularning qurol-yarog‘i qani?
Askar o‘yladiki, Pirali bobo hazil qilyapti, birdan kulib yubordi.
Pirali bobo kulmadi, chunki u hazil qilmayotgandi, kulgan askarni ham boshqacha tushundi, orqaga aylandi va olomonga yuz tutib:
— Ey odamlar, — dedi. — Ko‘pam qarab ko‘zingizni og‘ritmang. Bu nemislar biz bilgan nemislardan emas ekan. O‘sha nemislarni shunday qirishganki, hatto urug‘likka ham qolmagan birortasi!..
Pirali bobo shunady deyishi bilan Mikayl axtarganini topdi, sevingancha:
— Ey odamlar, — dedi, — men nima degandim, ana?!
Mikayl nima deganidan hech kimning xabari yo‘q edi, g‘alati tuyulishi mumkinu hatto o‘zining ham, bu nemislarning o‘sha nemislardan emasligi ko‘rgan zahoti anglagan edi.
Shundan keyin haqiqatdan bu nemislarning o‘sha nemislardan emasligi ma’lum bo‘ldi, ayollar yana ko‘zyosh qila boshlashdi. Chunki ayollarning bu nemislarga rahmi keldi, bu nemislarni ham bu balolarga solgan o‘sha nemislar ekanini o‘ylashdi.
Sadr Sharif qarasa chigallik yuzaga kelayotir, agar shunday davom etadigan bo‘lsa mahalliy odamlar bu nemislarga qarindosh ham bo‘lib chiqishadi. U odamlarga yuzlanib:
— Ey odamlar, — dedi, — menga quloq soling! Bu nemislar o‘sha nemislardan bo‘lishmasa ham baribir nemislar hamda o‘sha nemislarning avlodidirlar. Bu nemislar o‘sha paytgacha o‘sha nemislardan edilar, o‘sha nemislarni bu nemislarning kuniga solishmagan…
Sadr Sharif juda ko‘p vaz o‘qidi, hattoki o‘zi ham adashib ketdi. Bu nemislar o‘sha nemislardanmi yo o‘sha nemislardan emasmi, hech kim tushunolmadi. Biroq bu nemislar kim bo‘lishidan qat’iy nazar oddiy odam va kamiga juda och edilar. Ularning ochligini odamlar shunda bilishdi, ya’ni bolalar och edilar, ular o‘sha janjal paytida odamlar orasidan ajrab uyga yugurishdi, birozdan so‘ng qo‘llarida bitta-bitta blinchik bilan qaytib kelishdi va uni paqqos tushirayotgan bolakaylarni ko‘rib nemis plenlari yutina boshlashdi.
Sadr Sharif odamlardan biriga:
— Ikkita ayolni olib uyga bor, — dedi. — Ikki qozon qovurdoq qaynatishsin. Askarlar uzoq yo‘l bosishgan, qorinlari ochiqqan… O‘zing ko‘rib turibsan, yaxshi ahvolda emaslar.
Odam joyidan qo‘zg‘olmadi.
Sadr Sharif:
— Eshitmadingmi, nima dedim? — deya so‘radi.
Odam esa yuzini bujmaytirib:
— Eshitishga eshitdim, o‘z askarlarimizga ham qovurdoq pishirdik… Bu nemis bolalariga nima pishirtiray? Bularga ham qovurdoqmi?
Sadr Sharif g‘azablandi:
— Musulmonmisan, nega gapga tushunmaysan? Nima desam shuni bajar! Bor, ikki qozon qovurdoq hozirlashsin.
Odam ketdi.
Ha, qovurdoq hozirlandi, idoraning hovlisiga dasturxon yoyildi.
Idoraning hovlisiga unchalik yomg‘ir o‘tmagandi, avvaliga dasturxonni yerga yozmoqchi bo‘lishdi, maysalar ustiga.
Ammo Pirali bobo sadr Sharifni chekkaga olib chiqib:
— Bizku mayli… — dedi.
Ko‘zi bilan askarlarga imladi va “Bular ham mayli…”, dedi.
Keyin esa boshi bilan nemis plenlariga ishora qildi va:
— Shular qoldi faqat, bular aslida odam emas… Lekin odam bo‘lishmasa ham, bu ko‘ppak bolalari “kulturniy”lar. Nima bo‘lganda ham bizga dushman bular, yerga dasturxon to‘shasak stol-ptoli yo‘q ekan deyishmaydimi axir… O‘zi shusiz ham musulmon nomi yomonga chiqyapti so‘nggi paytlar…
Pirali boboning so‘zi sadr Sharifni ham o‘ylantirdi, dasturxonni yerga emas stolga ustiga to‘shashdi.
To‘rda sadr Sharif o‘tirdi, asklarlarimizdan unvoni kattasi o‘tirdi, so‘ngra birin-ketin qolgan askarlarimiz o‘tirishdi. Adan esa nemis plenlariga nasib etdi. Nemis plenlari va askarlarimiz orasida mahalliy odamlardan, yanayam to‘g‘rirog‘i, kolxozning faollaridan besh-olti nafari ham joy olishdi, Pirali bobo va Mikayl ham o‘sha besh-olti nafarning orasida edi. Dasturxonni juda did bilan bezashgandi, idish-tovoq, qoshiq-sanchqi, xullas shunaqa narsalarning bari go‘zal qilib joylashtirilgandi.
Pirali bobo idish-tovoqlarning, qoshiq-sanchqilarning eng yaxshisini, eng qimmatini nemis plenlari oldiga qo‘ydirdi Chunki bizning askarlar o‘zimizning odamlar… Biroq nemis plenlari “musulmon kalxozchisi” emas, sahrodanam kelishmagan, hamma narsasi bor… Agar ko‘rib qolishsa, ko‘zlari qosasidan chiqib ketardi.
Haqiqatdan, idish-tovoqning, qoshiq-sanchqining yaxshisini ularning oldiga qo‘yishdi, biroq qovurdoqning go‘shtlisini ham ularning oldiga qo‘yishga hech kimning qo‘li bormadi.
Bu qovurdoqni na go‘shtli deb bo‘lardi, na go‘shtsiz. Iligidan suyagi ko‘p.
Hamma miriqib tanovvul qilar, bitgina Mikaylnikini qovurdoq emasdi, u xuddi xadsiz azobu og‘riq edi. Qachondir dunyoning go‘zal kunlarida, ya’ni u zamonlar urush yo‘q edi, Mikaylning rafiqasi bor edi, u qovurdoq pishirar, chuqur tovoqchaga solib erining oldiga qo‘yardi. Mikayl bir patirning o‘zini kosadagi qovurdoqning sho‘rvasiga to‘g‘rab solar, qoshiqi bilan boshqa kosadagi kartoshkani, no‘xotni ezar, lazzatlanib paqqos tushirardi.
Endi dasturxonga o‘tirilganda Mikayl qo‘lini nonga uzatdi, bitta patirni olib o‘sha vaqtlardagi lazzatni his qilmoqchi bo‘ldi. Buni ko‘rgan Pirali bobo tirsagi bilan uni turtdi, ko‘zini olaytirdi va dedi: “Ochko‘z bo‘lma, har holda do‘st bor, dushman bor…”
Mikayl olgan nonidan bir bo‘lak yuldi, qolganini stol ustiga, joyiga qaytardi. Bir tishlam patirdan yeb, bir qoshiq qovurdoq sho‘rvasidan ichdi. Shunday qilib Mikayl bir bo‘lak patirini yeb tugatdi, biroq Pirali bobodan qo‘rqqani uchun yana qo‘l uzatib patirdan olishga yuragi betlamadi, qovurdoq sho‘rvasini to‘g‘ri icha boshladi… Bir qoshiq, ikki qoshiq…
Qovurdoqning sho‘rvasi juda yog‘li edi, Mikayl bilardiki, buning oxiri voy bo‘lishi aniq.
Biroq yana bir jihati borki, Mikaylni bu zulumlar yerga uradi, chunki Pirali bobo unga fikr-zot berib o‘tirmasdi, tushlik boshlanganidan beri nemis plenlaridan ko‘z uzmasdi.
Aslida u bechoralar ham bir ajoyib ishga bosh qo‘shishgandi, jim o‘tirishar, ishtaha bilan qovurdoqni yeyishardi.
Biroq shu joyi g‘alati ediki, nemis plenlari qovurdoqni xuddi musulmon kabi tanovvul qilishardi. Barchasi qovurdoq sho‘rvasiga patir to‘g‘ragan, qoshiqlab kartoshkalarni ezishardi. Suyak kemirayotganlari ham bor edi orasida, ilik qoqayotganlari ham.
Pirali bobo hayron boqar va o‘ylardiki, ey dodi-bedod, agar bular qovurdoq yeyishi bilan musulmonlarnikida farq yo‘q bo‘lsa, nega bu ko‘ppak bolalari dunyoning yarmini qon yig‘latishdi?!
Pirali bobo qancha o‘ylanmasin, bu jumboqning tagiga yetolmadi. Bu mahal xo‘randalar kosa tagiga yetishdi. So‘ngra o‘rnidan turib, ketishga otlanishdi.
Odamlar yig‘ilib ularni kuzatar, mashina ortidan jim boqishardi. Pirali bobo ham ularning orasida va hali hamon xayol qilardi: “Yo Tangri, haqiqatdan ham o‘sha nemis deganlari shularmi?!”
Odamlar juda g‘amgin tortishgan, ayollarning ko‘ngli to‘lib turardi. Bu qishloqda urushda yaqinini yo‘qotmagan odamning o‘zi yo‘q edi, odamlarning yarasi tez-tez qonar. Urush-da, deyishar, urushda o‘lim bo‘ladi deb o‘zini ovutishardi. Kimdir nemislardan so‘z ochsa, tamom, odamlar qo‘rquvga tushardi. Ammo bu nemislarni ko‘rgandan keyin to‘satdan urushning bo‘lishi ham, odamlarning o‘lishi ham juda adolatsiz ko‘rindi… Yo Tangri, haqiqatdan o‘sha nemis deganlari shularmi?!
Barcha sassiz-samarasiz uy-uyga tarqalishdi.
Ayollar yig‘lashga ketishdi.
Yuk mashinasi esa juda olislab ketgandi. Biroq Pirali bobo hali hamon yo‘l qarab turardi.
So‘ng birdan Mikaylga o‘girildi, g‘amgin jilmayib:
— Ko‘rdingmi?! — dedi.
Mikayl tasdiqlab bosh chayqadi.
Pirali bobo to‘satdan qichqirib:
— E, o‘l, — dedi, — bular nemis plenlari emasdilar!
Mikayl qo‘rqib ko‘zlarini pirpiratdi:
— Nemis bo‘lishmasa, unda kim edi ular?
Pirali bobo gapirmadi. Xuddi o‘zing anglab yet deganday ma’noli ko‘zlarini unga qadadi. Ikkalasi ham biroz jim turishdi.
So‘ngra Mikayl hammasini anglab yetdi…

1971 yil.

Ozarboyjonchadan Rahmat Bobojon tarjimasi

Рамиз Равшан. Ёмғирли куннинг шомида… (ҳикоя)

Ёмғирли куннинг шомида қишлоқ ўртасига бир юк машинаси келиб тўхтади.
Ундан ҳайдовчи тушди.
Изидан аскарларимиз тушди, қолганларни ҳам тушурдилар.
Улар бу қишлоқ бағридан поезд йўли ўтказиш илинжида ташриф буюришганди.
Неча кунлардан буён қишлоққа немис пленларини келтириб ишлатиши ҳақида хабар тарқалганди ва шундан бери одамларнинг тушига ажойиб нарсалар кирарди.

Бироқ юк машинасидан туширилган немис пленларини кўрганда Микайл оғзини тўлдириб туфлади:
— Эҳ, аблаҳлар, одамми шуларам… — деди. — Шуларам ўзини нормалний одам ҳисоблаб юрибдида…
Бу немис пленларини албатта ажойиб инсон дейиш мумкиндир, лекин “нормалний” эмас, уларнинг жинояти ҳам шунда аслида. Бироздан сўнг Микайлнинг кўзи “нормалний” одамлар ичида бир ажойибини топди, бу ажойиб немиснинг соқоли бору мўйлови йўқ эди.
Иброҳим ўша мўйловсиз одамни кўрган заҳоти қаҳқаҳа отиб кулди. Иброҳимнинг онаси эса урушда ўлган эрининг қора, қалин мўйлови эсига тушиб хўнграй бошлади.
Аксига олиб шу маҳалда ёмғир ёғди, одамлар қарашса онаси йиғлаяпти, Иброҳим куляпти. Иброҳимнинг онаси ҳам унинг кулаётганини кўрди, ғазаб отига минди, Иброҳимнинг юз-қулоғи аралаш шапалоқ туширди ва йиғлаб-йиғлаб ўрнидан турди, сўнгра дарғазаб бўлиб мўйловсиз немиснинг устига борди, бир қўли билан соқолидан, бириси билан эса ёқасидан ушлаб, судради, пешонасини ерга қариштирди, муштлай-муштлай, тепа-тепа йиғлади.
Немис деганнинг жони қаттиқ эмасми, дод-фарёдам қилмади, кўзёш ҳам тўкмади. Астағфируллоҳ!.. Бу ишга гувоҳлар ёқа ушлашди.
Агар Микайл бўлмаса, эҳтимол бечоранинг умри-куни битарди.
Микайл бориб зўрлик билан Иброҳимнинг онасини чеккага чиқармоқчи бўлди, роса урунди, барибир уддалай олмади, она эса баттар йиғлашга тушди. Бир маҳал бошқа хотинлар ҳам қўшилишди Иброҳимнинг онасига, йиғлай бошлашди.
Садр Шариф аёлларга йиғламасликни буюрди.
Аввалига “Душман олдида йиғламанглар”, дейишни истади, бироқ бирдан кўзи мўйлвосиз немисга тушди, у сал нарироқда лойга ботганча тиззалаб ўтирар ва Иброҳимнинг онасига қўрқиб боқарди. Садр Шариф “Бу қанақасига душман бўлсин, тиззасигача лойга ботиб, жим ўтирган бўлса…”, деб ўйлади. Сўнгра аёлларга “Душман олдида йиғламанглар”, демади, деёлмади…
Унинг сўзидан кейин аёллар йиғлашдан тўхташди. Йиғлашмайди деганида эҳтимол яна йиғлашарди. Бироқ улар йиғламаган аёлларнинг орқасига ўтиб, шу ерда сас-садо чиқаришмади.
Улар жим қолиши билан мўйловсиз немис ўйладики, бу лойда кўп туриб бўлмайди, тиззалари зирқираб кетяпти, кейин ўгирилиб умид билан садр Шарифга юзланди. Садр Шариф уни тушунди ва ўрнидан туришга ижозат берди. Мўйловсиз немис кўзини аёллардан узмай секин-аста ўрнидан турди, тураётиб қўли билан тиззаларга теккан лойни қоқмоқчи бўлди, бироқ бирдан қўллари ҳавода қолиб кетди.
Чунки аёлларнинг кўзида шундай нарсани кўрдики, агар у тиззасига теккан лойни қоқса, бу аёллар уни парча-парча қилиб ташлашади, ҳеч ким уни аёлларнинг чангалидан қутқара олмайди. Шу туфайли фикридан қайтди…
Пирали бобо аёллар орасида турар, воқеаларни жим кузатарди. Мўйловсиз тамомила ўрнидан тургунича томоша қилди, сўнгра бошқа тарафда турган немис пленларига қаради. Бечоралар ёмғир остида қолиб кетган жўжалардай жунжикишар, аёлларнинг бу ишидан қўрқа-қўрқа ҳамроҳига қараб туришарди.
Пирали бобо юриб келиб аскарларнинг ёнида турди, сўнгра:
— Эй бола, немис-немис дейишарди, шулар эканда-а немис дегани? — деди.
Аскарларнинг каттаси:
— Ҳа, шулар, — деди.
— Майли, унда буларнинг қурол-яроғи қани?
Аскар ўйладики, Пирали бобо ҳазил қиляпти, бирдан кулиб юборди.
Пирали бобо кулмади, чунки у ҳазил қилмаётганди, кулган аскарни ҳам бошқача тушунди, орқага айланди ва оломонга юз тутиб:
— Эй одамлар, — деди. — Кўпам қараб кўзингизни оғритманг. Бу немислар биз билган немислардан эмас экан. Ўша немисларни шундай қиришганки, ҳатто уруғликка ҳам қолмаган бирортаси!..
Пирали бобо шунадй дейиши билан Микайл ахтарганини топди, севинганча:
— Эй одамлар, — деди, — мен нима дегандим, ана?!
Микайл нима деганидан ҳеч кимнинг хабари йўқ эди, ғалати туюлиши мумкину ҳатто ўзининг ҳам, бу немисларнинг ўша немислардан эмаслиги кўрган заҳоти англаган эди.
Шундан кейин ҳақиқатдан бу немисларнинг ўша немислардан эмаслиги маълум бўлди, аёллар яна кўзёш қила бошлашди. Чунки аёлларнинг бу немисларга раҳми келди, бу немисларни ҳам бу балоларга солган ўша немислар эканини ўйлашди.
Садр Шариф қараса чигаллик юзага келаётир, агар шундай давом этадиган бўлса маҳаллий одамлар бу немисларга қариндош ҳам бўлиб чиқишади. У одамларга юзланиб:
— Эй одамлар, — деди, — менга қулоқ солинг! Бу немислар ўша немислардан бўлишмаса ҳам барибир немислар ҳамда ўша немисларнинг авлодидирлар. Бу немислар ўша пайтгача ўша немислардан эдилар, ўша немисларни бу немисларнинг кунига солишмаган…
Садр Шариф жуда кўп ваз ўқиди, ҳаттоки ўзи ҳам адашиб кетди. Бу немислар ўша немисларданми ё ўша немислардан эмасми, ҳеч ким тушунолмади. Бироқ бу немислар ким бўлишидан қатъий назар оддий одам ва камига жуда оч эдилар. Уларнинг очлигини одамлар шунда билишди, яъни болалар оч эдилар, улар ўша жанжал пайтида одамлар орасидан ажраб уйга югуришди, бироздан сўнг қўлларида битта-битта блинчик билан қайтиб келишди ва уни паққос тушираётган болакайларни кўриб немис пленлари ютина бошлашди.
Садр Шариф одамлардан бирига:
— Иккита аёлни олиб уйга бор, — деди. — Икки қозон қовурдоқ қайнатишсин. Аскарлар узоқ йўл босишган, қоринлари очиққан… Ўзинг кўриб турибсан, яхши аҳволда эмаслар.
Одам жойидан қўзғолмади.
Садр Шариф:
— Эшитмадингми, нима дедим? — дея сўради.
Одам эса юзини бужмайтириб:
— Эшитишга эшитдим, ўз аскарларимизга ҳам қовурдоқ пиширдик… Бу немис болаларига нима пиширтирай? Буларга ҳам қовурдоқми?
Садр Шариф ғазабланди:
— Мусулмонмисан, нега гапга тушунмайсан? Нима десам шуни бажар! Бор, икки қозон қовурдоқ ҳозирлашсин.
Одам кетди.
Ҳа, қовурдоқ ҳозирланди, идоранинг ҳовлисига дастурхон ёйилди.
Идоранинг ҳовлисига унчалик ёмғир ўтмаганди, аввалига дастурхонни ерга ёзмоқчи бўлишди, майсалар устига.
Аммо Пирали бобо садр Шарифни чеккага олиб чиқиб:
— Бизку майли… — деди.
Кўзи билан аскарларга имлади ва “Булар ҳам майли…”, деди.
Кейин эса боши билан немис пленларига ишора қилди ва:
— Шулар қолди фақат, булар аслида одам эмас… Лекин одам бўлишмаса ҳам, бу кўппак болалари “културний”лар. Нима бўлганда ҳам бизга душман булар, ерга дастурхон тўшасак стол-птоли йўқ экан дейишмайдими ахир… Ўзи шусиз ҳам мусулмон номи ёмонга чиқяпти сўнгги пайтлар…
Пирали бобонинг сўзи садр Шарифни ҳам ўйлантирди, дастурхонни ерга эмас столга устига тўшашди.
Тўрда садр Шариф ўтирди, аскларларимиздан унвони каттаси ўтирди, сўнгра бирин-кетин қолган аскарларимиз ўтиришди. Адан эса немис пленларига насиб этди. Немис пленлари ва аскарларимиз орасида маҳаллий одамлардан, янаям тўғрироғи, колхознинг фаолларидан беш-олти нафари ҳам жой олишди, Пирали бобо ва Микайл ҳам ўша беш-олти нафарнинг орасида эди. Дастурхонни жуда дид билан безашганди, идиш-товоқ, қошиқ-санчқи, хуллас шунақа нарсаларнинг бари гўзал қилиб жойлаштирилганди.
Пирали бобо идиш-товоқларнинг, қошиқ-санчқиларнинг энг яхшисини, энг қимматини немис пленлари олдига қўйдирди Чунки бизнинг аскарлар ўзимизнинг одамлар… Бироқ немис пленлари “мусулмон калхозчиси” эмас, саҳроданам келишмаган, ҳамма нарсаси бор… Агар кўриб қолишса, кўзлари қосасидан чиқиб кетарди.
Ҳақиқатдан, идиш-товоқнинг, қошиқ-санчқининг яхшисини уларнинг олдига қўйишди, бироқ қовурдоқнинг гўштлисини ҳам уларнинг олдига қўйишга ҳеч кимнинг қўли бормади.
Бу қовурдоқни на гўштли деб бўларди, на гўштсиз. Илигидан суяги кўп.
Ҳамма мириқиб тановвул қилар, битгина Микайлникини қовурдоқ эмасди, у худди хадсиз азобу оғриқ эди. Қачондир дунёнинг гўзал кунларида, яъни у замонлар уруш йўқ эди, Микайлнинг рафиқаси бор эди, у қовурдоқ пиширар, чуқур товоқчага солиб эрининг олдига қўярди. Микайл бир патирнинг ўзини косадаги қовурдоқнинг шўрвасига тўғраб солар, қошиқи билан бошқа косадаги картошкани, нўхотни эзар, лаззатланиб паққос туширарди.
Энди дастурхонга ўтирилганда Микайл қўлини нонга узатди, битта патирни олиб ўша вақтлардаги лаззатни ҳис қилмоқчи бўлди. Буни кўрган Пирали бобо тирсаги билан уни туртди, кўзини олайтирди ва деди: “Очкўз бўлма, ҳар ҳолда дўст бор, душман бор…”
Микайл олган нонидан бир бўлак юлди, қолганини стол устига, жойига қайтарди. Бир тишлам патирдан еб, бир қошиқ қовурдоқ шўрвасидан ичди. Шундай қилиб Микайл бир бўлак патирини еб тугатди, бироқ Пирали бободан қўрққани учун яна қўл узатиб патирдан олишга юраги бетламади, қовурдоқ шўрвасини тўғри ича бошлади… Бир қошиқ, икки қошиқ…
Қовурдоқнинг шўрваси жуда ёғли эди, Микайл билардики, бунинг охири вой бўлиши аниқ.
Бироқ яна бир жиҳати борки, Микайлни бу зулумлар ерга уради, чунки Пирали бобо унга фикр-зот бериб ўтирмасди, тушлик бошланганидан бери немис пленларидан кўз узмасди.
Аслида у бечоралар ҳам бир ажойиб ишга бош қўшишганди, жим ўтиришар, иштаҳа билан қовурдоқни ейишарди.
Бироқ шу жойи ғалати эдики, немис пленлари қовурдоқни худди мусулмон каби тановвул қилишарди. Барчаси қовурдоқ шўрвасига патир тўғраган, қошиқлаб картошкаларни эзишарди. Суяк кемираётганлари ҳам бор эди орасида, илик қоқаётганлари ҳам.
Пирали бобо ҳайрон боқар ва ўйлардики, эй доди-бедод, агар булар қовурдоқ ейиши билан мусулмонларникида фарқ йўқ бўлса, нега бу кўппак болалари дунёнинг ярмини қон йиғлатишди?!
Пирали бобо қанча ўйланмасин, бу жумбоқнинг тагига етолмади. Бу маҳал хўрандалар коса тагига етишди. Сўнгра ўрнидан туриб, кетишга отланишди.
Одамлар йиғилиб уларни кузатар, машина ортидан жим боқишарди. Пирали бобо ҳам уларнинг орасида ва ҳали ҳамон хаёл қиларди: “Ё Тангри, ҳақиқатдан ҳам ўша немис деганлари шуларми?!”
Одамлар жуда ғамгин тортишган, аёлларнинг кўнгли тўлиб турарди. Бу қишлоқда урушда яқинини йўқотмаган одамнинг ўзи йўқ эди, одамларнинг яраси тез-тез қонар. Уруш-да, дейишар, урушда ўлим бўлади деб ўзини овутишарди. Кимдир немислардан сўз очса, тамом, одамлар қўрқувга тушарди. Аммо бу немисларни кўргандан кейин тўсатдан урушнинг бўлиши ҳам, одамларнинг ўлиши ҳам жуда адолатсиз кўринди… Ё Тангри, ҳақиқатдан ўша немис деганлари шуларми?!
Барча сассиз-самарасиз уй-уйга тарқалишди.
Аёллар йиғлашга кетишди.
Юк машинаси эса жуда олислаб кетганди. Бироқ Пирали бобо ҳали ҳамон йўл қараб турарди.
Сўнг бирдан Микайлга ўгирилди, ғамгин жилмайиб:
— Кўрдингми?! — деди.
Микайл тасдиқлаб бош чайқади.
Пирали бобо тўсатдан қичқириб:
— Э, ўл, — деди, — булар немис пленлари эмасдилар!
Микайл қўрқиб кўзларини пирпиратди:
— Немис бўлишмаса, унда ким эди улар?
Пирали бобо гапирмади. Худди ўзинг англаб ет дегандай маъноли кўзларини унга қадади. Иккаласи ҳам бироз жим туришди.
Сўнгра Микайл ҳаммасини англаб етди…

1971 йил.

Озарбойжончадан Раҳмат Бобожон таржимаси

Maqsud Qoriyev. Qaldirg‘ochlar bahorda keladi

2025-02-23T13:38:47.796Z

| Кирилл ёзувидаги матн пастроқда

Bu voqea Toshkentda yer qimirlagan o'sha dahshatli unutilmas yilda bo'lib o'tgandi. Biz, yer qimirlashning qoq markazida, mashhur Qashqar mahallasida istiqomat qilardik. Yuz bergan tabiiy ofat tufayli uyimizning hamma yog'i buzilib-yorilib ketib, bunday qaraganda xonalar but-butun turgan bo'lsa-da, lekin yashash uchun mutlaqo yaroqsiz holga kelib qolgandi. Yaxshiyam, baxtimizga o'sha kezlari iliq-issiq kunlar boshlanib ketdi, chodir tikib hovliga chiqa qoldik.

Albatta, odatdan tashqari bunday yashash sharoiti romantikaga ishqiboz bolalarga juda qo'l keldi. Ayniqsa, ko'ch-ko'ronlarimizni yig'ib hovliga chiqib olganimiz qizimiz Nodirada alohida qiziqish uyg'otdi. Lekin qizig'i shundaki, endigina oltinchi sinfga o'tgan, har turli sarguzasht hikoyalarga qiziquvchi, biror gap bo'lsa tagiga yetmasdan tinchimaydigan bu sersavol qiz avvaliga hazil-huzul qilib yurdi-yu, keyin el boshiga chinakamiga katta tashvish tushganligini tushunib, o'zini xuddi kattalardek jiddiy tutadigan bo'lib qoldi. Buning boshqa sabablari ham bor ekanki, unisi bizga keyin ma'lum bo'ldi.
Esimda, uyimizning o'rtadagi katta xonasining shiftiga qaldirg'ochlar uya qo'yishgandi. Bu ajoyib qushchalar har yili bahor faslining ma'lum kunlarida biznikiga uchib kelishar, o'zlari qurgan inlarining u yoq-bu yog'ini «tuzatib», keyin o'sha uyada yoz bo'yi bemalol «istiqomat» qilishardi. Biz butun oilamiz bilan qaldirg'ochlarga judayam o'rganib qolgandik, ayniqsa, yakka-yu yagona qizimiz Nodira ularni juda sevar, bahor boshlandi deguncha qaldirg'ochlar kelishini orziqib kutardi. Ba'zan qish cho'zilib ketsa, kechikib qolayotgan vafodor do'stlarini qo'msab, havoning tezroq yurishib ketishini o'zicha iltijo qilardi. Yer qimirlab, hamma narsa hovlida ochiq-sochiq yotgan, oilada besaranjomlik hukm surgan bir sharoitda Nodira o'z qaldirg'ochlarining taqdiri haqida o'ylayotgan bo'lsa ham ajab emas.
Mana, hamma narsani qish uyqusidan uyg'otib, elga olam-olam gul, chechak, go'zallik hadya etib ko'klam boshlandi. Bahor uchun turli tabiiy ofatlar, yer qimirlash degan narsalar baribir, aloqasizdek...
Bir kuni tong bilan to'satdan bahor jarchilari — qaldirg'ochlar ham paydo bo'lib qolishdi, go'yo xonadonimiz to'lib ketgandek, boshimizdagi tashvish biroz bo'lsa ham kamaygandek tuyuldi bizga. Nodiraning esa quvonchi cheksiz edi.
Qaldirg'ochlar kela solib shoshilgancha o'z xonalariga kirib ketishdi, keyin tezda qaytib chiqib nimalardir deb chug'urlasha boshladi. Goho eshikdan, goh ochiq derazadan kirib, butun xonada girdikapalak bo'lib aylanishar, nima uchundir bezovta bo'lib vijirlashardi. Xullas, o'zaro «muhokama» bir necha daqiqa davom etdi-da, keyin qaldirg'ochlar birpasda qayergadir g'oyib bo'lishdi, xonadonga jimlik cho'kib, hamma yoq suv quygandek huvillab qoldi.
Biz, qaldirg'ochlar tezda qaytib kelar, deb o'yladik, ammo bir necha daqiqa o'tgan bo'lsa-da, ulardan darak bo'lmadi. Nodiraning ruhi tushib ketdi, quvonchi tugab, ko'ngli buzildi. Axir, shuncha yillardan beri bir xonadonda turib, bir-birovlariga o'rganishib qolgan vafodor «do'stlari» ketib qolgandi-da. Qiz qalbi ezilib, ginaxonlik qilgandek ham bo'ldi: «Nahotki, boshimizga tashvish tushib, uylarimiz buzilib yotgan sharoitda qaldirg'ochlar bizni tashlab ketishsa», o'yladi Nodira. Oshxonada ovqat tayyorlayotgan onasining yoniga borib, arz-dodini ayta ketdi:
— Oyijon, menga qarang, axir endi nima qilamiz-a, qaldirg'ochlar ketib qolishdi-ku...
— Voy qizim-ey, qayerga ham ketishardi, hozir qaytib kelishadi, — dedi onasi beparvo.
— Yo'q, kelishmaydi, so'zlashganlarini o'zim eshitdim... — qizming gapiga onasi birdan xandon tashlab kulib yubordi:
— Voy qizim tushmagur-ey, gapiga qarang-a, qaldirg'ochlar so'zlashgan emish. Xo'sh, ularning gaplarini qanday tushunding?
— Tushundim-da, o'zim bilaman, ilgarigi yillardagidan ancha boshqacharoq chug'urlashdi. Bilasizmi, oyijon, ular juda bezovta bo'lishdi, ha, ishonavering...
— Uylarimiz ahvolini ko'rib achinishgandir, qushlar juda ham sezgir bo'lishadi.
— Balki shundaydir...
Shu vaqt qaldirg'ochlar qaytib kelib qolishdi. Endi ular uyga kirmay, ayvonda aylana boshlashdi. Keyin bilsak, ular o'z rejalarini o'zgartirib, uy masalasini boshqacharoq hal etishgan ekan. Katta tashlab, birdaniga ayvonnirig shiftiga in qurishga kirishib ketishgandi. Qarabsizki, «qurilish» ishlari tez sur'atlar bilan boshlanib ketdi, mohir «quruvchilar» charchash nimaligini bilmay, tong sahardan to kech qorong'isigacha tinimsiz ishlashardi, arxitektor ham, quruvchi ham, shuvoqchi ham o'zlari... Qaldirg'ochlarning shunchalik jafokash, mehnatkashligiga tahsinlar o'qiysan, kishi. Xullas, jafokash qushlarning igna bilan quduq qazigandek, o'z uylari poydevorini asta-sekin qurayotganliklarini doimiy kuzatib borayotgan Nodira tabiiy ofatdan chetda qolmagan qushlarga rahmi kelar, «imorat»ning tezroq bita qolishini orziqib kutardi.
Shu orada shahar markazida moskvaliklar barpo etgan ko'p qavatli yangi uy binosi bitdi-yu, bizga undan uch xonali kvartira berishdi. Nima ham qilardik, blr necha yillardan beri yashagan, yoshlik yillarimiz o'tgan qadrdon xonadonimizni tashlab ketishga to'g'ri keldi. Yangi uyga ko'chib ketayotgan bo'lsak ham, harholda, yuragimiz uyushdi, ayniqsa, Nodira judayam bo'shashib qoldi. Hamma-hamma bilan-ku, qiz tushmagur: «Qaldirg'ochlar nima bo'ladi», — deb turib oldi.
— Jon adajon, qaldirg'ochlarni yangi uyga olib ketaylik, — deb ko'ziga yosh oldi.
— O'zing ko'rib turibsan. Ular uy qurishyapti, shu yerda yashashlari kerak, — dedim uni yupatib.
— Axir biz ketsak, quruvchilar uyni buzishadi-yu, unda sho'rliklar nima qilishadi?
Nodirantng savollariga javob bera olmaymiz, keyin yana uni yupatishga harakat qilamiz:
— Uy hali-beri buzilmaydi, ungacha qaldirg'ochlar bemalol bola ochib, ularni katta qilib olishadi.
— Hammasidan xabarim bor, qo'shnimizning qizi aytdi, bu yerlarga katta imoratlar tusharmish, qishga qadar bitar emish!..
— Unday emas, harholda, kuzga qadar buzilmaydi.
— Mayli, kuzgacha buzilmasin deylik, xo'sh, yanagi yil bahorda qaldirg'ochlar qayerga kelishadi?
— Ko'rib turibsanki, qaldirg'ochlar judayam aqlli qushlar, mana ular o'zaro maslahatlashib, nurab turgan uyga kirmay bizni hovlida yashayotganimizni ko'rib o'z inlarini ayvonga qurishdi, bas, shunday bo'lgach, yanagi yil bahorda yana qaytib kelishsa, albatta, o'zlariga yarasha joy topib olishadi.
— Qayerdan topisharkin-a? — taajjublandi Nodira.
— Balki bizning ko'p qavatli uylarimizga borishar.
— Rostdanmi-a, adajon, qani endi shunday bo'lsaydi... — sevinib dedi Nodira.
Shunday qilib, oradan bir hafta o'tgach, ko'chlarimizni ortib yangi uyga ko'chib ketdik. Eson-omon yangi uyga joylashib oldik. Keng, shinam qilib qurilgan, barcha sharoitlari, qulayliklari bo'lgan qutlug' xonadonimiz hammamizga judayam yoqib tushdi. Hayotimiz o'z iziga tushib ketdi.
Kunlardan bir kuni Nodira bilan birgalikda ba'zi bir zarur mayda-chuydalarni olib kelish uchun Qashqar mahallasidagi eski uyimizga yo'l oldik. Hovliga kirishimiz bilan men ham, Nodira ham ayvondagi qaldirg'ochlar qurayotgan uyaga qaradik. Qaldirg'ochlar yo'q edi, biz avvaliga hovli o'rtasida turgancha, qaldirg'ochlar «qurilish materiallari» tashiyotgan bo'lsa kerak, hozir kelib qolishar, deb biroz kutdik. Lekin qushlardan darak bo'lmadi, aftidan, ular «yangi uy» qurilishini chala qoldirib, allaqachon uchib ketishgandi...
Nodiraga qaradim, ko'zlarini yerga tikkancha sukut saqlab turardi. Nodira ham qarab turganimni bildi-yu, ko'zlaridagi namni bildirmaslik uchun yuzini chetga burdi. Ota-bola indamasdan huvillab yotgan bo'sh hovlidan tezda orqamizga qaytib chiqib ketdik. Nima uchundir yuragim uzilib ketgandek tuyuldi, ko'chib ketayotganda ham bunchalik xafa bo'lmagan edim...

Мақсуд Қориев. Қалдирғочлар баҳорда келади

Бу воқеа Тошкентда ер қимирлаган ўша даҳшатли унутилмас йилда бўлиб ўтганди. Биз, ер қимирлашнинг қоқ марказида, машҳур Қашқар маҳалласида истиқомат қилардик. Юз берган табиий офат туфайли уйимизнинг ҳамма ёғи бузилиб-ёрилиб кетиб, бундай қараганда хоналар бут-бутун турган бўлса-да, лекин яшаш учун мутлақо яроқсиз ҳолга келиб қолганди. Яхшиям, бахтимизга ўша кезлари илиқ-иссиқ кунлар бошланиб кетди, чодир тикиб ҳовлига чиқа қолдик.
Албатта, одатдан ташқари бундай яшаш шароити романтикага ишқибоз болаларга жуда қўл келди.

Айниқса, кўч-кўронларимизни йиғиб ҳовлига чиқиб олганимиз қизимиз Нодирада алоҳида қизиқиш уйғотди. Лекин қизиғи шундаки, эндигина олтинчи синфга ўтган, ҳар турли саргузашт ҳикояларга қизиқувчи, бирор гап бўлса тагига етмасдан тинчимайдиган бу серсавол қиз аввалига ҳазил-ҳузул қилиб юрди-ю, кейин эл бошига чинакамига катта ташвиш тушганлигини тушуниб, ўзини худди катталардек жиддий тутадиган бўлиб қолди. Бунинг бошқа сабаблари ҳам бор эканки, униси бизга кейин маълум бўлди.
Эсимда, уйимизнинг ўртадаги катта хонасининг шифтига қалдирғочлар уя қўйишганди. Бу ажойиб қушчалар ҳар йили баҳор фаслининг маълум кунларида бизникига учиб келишар, ўзлари қурган инларининг у ёқ-бу ёғини «тузатиб», кейин ўша уяда ёз бўйи бемалол «истиқомат» қилишарди. Биз бутун оиламиз билан қалдирғочларга жудаям ўрганиб қолгандик, айниқса, якка-ю ягона қизимиз Нодира уларни жуда севар, баҳор бошланди дегунча қалдирғочлар келишини орзиқиб кутарди. Баъзан қиш чўзилиб кетса, кечикиб қолаётган вафодор дўстларини қўмсаб, ҳавонинг тезроқ юришиб кетишини ўзича илтижо қиларди. Ер қимирлаб, ҳамма нарса ҳовлида очиқ-сочиқ ётган, оилада бесаранжомлик ҳукм сурган бир шароитда Нодира ўз қалдирғочларининг тақдири ҳақида ўйлаётган бўлса ҳам ажаб эмас.
Мана, ҳамма нарсани қиш уйқусидан уйғотиб, элга олам-олам гул, чечак, гўзаллик ҳадя этиб кўклам бошланди. Баҳор учун турли табиий офатлар, ер қимирлаш деган нарсалар барибир, алоқасиздек…
Бир куни тонг билан тўсатдан баҳор жарчилари — қалдирғочлар ҳам пайдо бўлиб қолишди, гўё хонадонимиз тўлиб кетгандек, бошимиздаги ташвиш бироз бўлса ҳам камайгандек туюлди бизга. Нодиранинг эса қувончи чексиз эди.
Қалдирғочлар кела солиб шошилганча ўз хоналарига кириб кетишди, кейин тезда қайтиб чиқиб нималардир деб чуғурлаша бошлади. Гоҳо эшикдан, гоҳ очиқ деразадан кириб, бутун хонада гирдикапалак бўлиб айланишар, нима учундир безовта бўлиб вижирлашарди. Хуллас, ўзаро «муҳокама» бир неча дақиқа давом этди-да, кейин қалдирғочлар бирпасда қаергадир ғойиб бўлишди, хонадонга жимлик чўкиб, ҳамма ёқ сув қуйгандек ҳувиллаб қолди.
Биз, қалдирғочлар тезда қайтиб келар, деб ўйладик, аммо бир неча дақиқа ўтган бўлса-да, улардан дарак бўлмади. Нодиранинг руҳи тушиб кетди, қувончи тугаб, кўнгли бузилди. Ахир, шунча йиллардан бери бир хонадонда туриб, бир-бировларига ўрганишиб қолган вафодор «дўстлари» кетиб қолганди-да. Қиз қалби эзилиб, гинахонлик қилгандек ҳам бўлди: «Наҳотки, бошимизга ташвиш тушиб, уйларимиз бузилиб ётган шароитда қалдирғочлар бизни ташлаб кетишса», ўйлади Нодира. Ошхонада овқат тайёрлаётган онасининг ёнига бориб, арз-додини айта кетди:
— Ойижон, менга қаранг, ахир энди нима қиламиз-а, қалдирғочлар кетиб қолишди-ку…
— Вой қизим-эй, қаерга ҳам кетишарди, ҳозир қайтиб келишади, — деди онаси бепарво.
— Йўқ, келишмайди, сўзлашганларини ўзим эшитдим… — қизминг гапига онаси бирдан хандон ташлаб кулиб юборди:
— Вой қизим тушмагур-эй, гапига қаранг-а, қалдирғочлар сўзлашган эмиш. Хўш, уларнинг гапларини қандай тушундинг?
— Тушундим-да, ўзим биламан, илгариги йиллардагидан анча бошқачароқ чуғурлашди. Биласизми, ойижон, улар жуда безовта бўлишди, ҳа, ишонаверинг…
— Уйларимиз аҳволини кўриб ачинишгандир, қушлар жуда ҳам сезгир бўлишади.
— Балки шундайдир…
Шу вақт қалдирғочлар қайтиб келиб қолишди. Энди улар уйга кирмай, айвонда айлана бошлашди. Кейин билсак, улар ўз режаларини ўзгартириб, уй масаласини бошқачароқ ҳал этишган экан. Катта ташлаб, бирданига айвоннириг шифтига ин қуришга киришиб кетишганди. Қарабсизки, «қурилиш» ишлари тез суръатлар билан бошланиб кетди, моҳир «қурувчилар» чарчаш нималигини билмай, тонг саҳардан то кеч қоронғисигача тинимсиз ишлашарди, архитектор ҳам, қурувчи ҳам, шувоқчи ҳам ўзлари… Қалдирғочларнинг шунчалик жафокаш, меҳнаткашлигига таҳсинлар ўқийсан, киши. Хуллас, жафокаш қушларнинг игна билан қудуқ қазигандек, ўз уйлари пойдеворини аста-секин қураётганликларини доимий кузатиб бораётган Нодира табиий офатдан четда қолмаган қушларга раҳми келар, «иморат»нинг тезроқ бита қолишини орзиқиб кутарди.
Шу орада шаҳар марказида москваликлар барпо этган кўп қаватли янги уй биноси битди-ю, бизга ундан уч хонали квартира беришди. Нима ҳам қилардик, блр неча йиллардан бери яшаган, ёшлик йилларимиз ўтган қадрдон хонадонимизни ташлаб кетишга тўғри келди. Янги уйга кўчиб кетаётган бўлсак ҳам, ҳарҳолда, юрагимиз уюшди, айниқса, Нодира жудаям бўшашиб қолди. Ҳамма-ҳамма билан-ку, қиз тушмагур: «Қалдирғочлар нима бўлади», — деб туриб олди.
— Жон адажон, қалдирғочларни янги уйга олиб кетайлик, — деб кўзига ёш олди.
— Ўзинг кўриб турибсан. Улар уй қуришяпти, шу ерда яшашлари керак, — дедим уни юпатиб.
— Ахир биз кетсак, қурувчилар уйни бузишади-ю, унда шўрликлар нима қилишади?
Нодирантнг саволларига жавоб бера олмаймиз, кейин яна уни юпатишга ҳаракат қиламиз:
— Уй ҳали-бери бузилмайди, унгача қалдирғочлар бемалол бола очиб, уларни катта қилиб олишади.
— Ҳаммасидан хабарим бор, қўшнимизнинг қизи айтди, бу ерларга катта иморатлар тушармиш, қишга қадар битар эмиш!..
— Ундай эмас, ҳарҳолда, кузга қадар бузилмайди.
— Майли, кузгача бузилмасин дейлик, хўш, янаги йил баҳорда қалдирғочлар қаерга келишади?
— Кўриб турибсанки, қалдирғочлар жудаям ақлли қушлар, мана улар ўзаро маслаҳатлашиб, нураб турган уйга кирмай бизни ҳовлида яшаётганимизни кўриб ўз инларини айвонга қуришди, бас, шундай бўлгач, янаги йил баҳорда яна қайтиб келишса, албатта, ўзларига яраша жой топиб олишади.
— Қаердан топишаркин-а? — таажжубланди Нодира.
— Балки бизнинг кўп қаватли уйларимизга боришар.
— Ростданми-а, адажон, қани энди шундай бўлсайди… — севиниб деди Нодира.
Шундай қилиб, орадан бир ҳафта ўтгач, кўчларимизни ортиб янги уйга кўчиб кетдик. Эсон-омон янги уйга жойлашиб олдик. Кенг, шинам қилиб қурилган, барча шароитлари, қулайликлари бўлган қутлуғ хонадонимиз ҳаммамизга жудаям ёқиб тушди. Ҳаётимиз ўз изига тушиб кетди.
Кунлардан бир куни Нодира билан биргаликда баъзи бир зарур майда-чуйдаларни олиб келиш учун Қашқар маҳалласидаги эски уйимизга йўл олдик. Ҳовлига киришимиз билан мен ҳам, Нодира ҳам айвондаги қалдирғочлар қураётган уяга қарадик. Қалдирғочлар йўқ эди, биз аввалига ҳовли ўртасида турганча, қалдирғочлар «қурилиш материаллари» ташиётган бўлса керак, ҳозир келиб қолишар, деб бироз кутдик. Лекин қушлардан дарак бўлмади, афтидан, улар «янги уй» қурилишини чала қолдириб, аллақачон учиб кетишганди…
Нодирага қарадим, кўзларини ерга тикканча сукут сақлаб турарди. Нодира ҳам қараб турганимни билди-ю, кўзларидаги намни билдирмаслик учун юзини четга бурди. Ота-бола индамасдан ҳувиллаб ётган бўш ҳовлидан тезда орқамизга қайтиб чиқиб кетдик. Нима учундир юрагим узилиб кетгандек туюлди, кўчиб кетаётганда ҳам бунчалик хафа бўлмаган эдим…

Charli Chaplinning qizi Jeraldinega maktubi

2025-02-20T06:25:28.449Z

| Кирилл ёзувидаги матн пастроқда

Qizim, hozir tun. Mavlud ayyomi kunlarining biri. Barcha qurollangan jangchilar mening kichkina qal’amda uxlayapti. Ukang va singling, hattoki onang ham orom og’ushida.

Mendan naqadar olisdasan! Ammo sening siymong ko’z oldimdan yuqolsa, men so’qirga aylanaman. Sening surating shu yerda, stolimning ustida, qalbim tubida. Lekin o’zing ayni damda qayerdasan? Shans Elize nomli ajoyib teatrning ulkan sahnasida – “Go’zal Parij” raqsidasan. Men buni juda yaxshi bilaman. Hatto oyoq tovushlaringni eshitaman. Sening ko’zlaringni ko’raman – ular osmondagi yorug’ yulduzlar misoli xayolim oynasini yoritib turadi. Sening ushbu tantanavor va oydin sahnadagi harakatlaring Tatarxon asirasiga aylangan fors go’zalining timosolini yodga soladi. Hamisha go’zalligingcha qol va raqsga tush! Yulduz bo’l va porla! Lekin agar tomoshabinlarning zavq-shavqi va minnatdorchiligi seni mast qilsa, agar gullarning ifori boshingni aylantirsa, shunda chetroqqa o’tib, mening xatimni o’qi va qalbim ovoziga quloq tut.

Men sening otangman, Jaraldine!

Men Charliman, Charli Chaplinman!

Bilasanmi, bolaliginda tunlari sening yotog’ing yonida o’tirib, “Uyqudagii go’zal”, “Hushyor ajdarho» ertaklarni aytib berganman. Ko’zlarimga uyqu kelaganida unga kulib shunday derdim: “Ket! Uyqum, bular mening qizimning orzulari!” Men sening orzularingni ko’rardim, Jeraldine, kelajagingni, bugungi kuningni ko’rganman. Men sahnada o’ynayotgan qizchani, samolarga uchib raqs tushayotganini ko’rdim. Olomonning: “Anavi qizni ko’ryapsizmi? U sobiq masxarobozning qizi bo’ladi. Esladingizmi? Uning ismi Charli edi”, deya gapirganlarini eshitdim.

Ha, men Charliman! Sobiq masxarobozman!

Bugun sening navbating. O’yna! Men katta yirtiq ishtonlarda o’ynadim, sen esa malikalardek ipak matoli ko’ylaklarda o’ynayapsan. Bu o’yinlar va gulduros olqishlar ba’zida seni ko’klarga ko’tarishi mumkin. Mayli, parvoz qil! Osmonlarga parvoz qil! Lekin yerga qaytishni ham unutma! Sen odamlarning hayotini, ko’chada raqqosalarning sovuqda qaltirab och-nahor qolganlarini ko’rishing kerak. Men o’shalarga o’xshardim, Jeraldine! O’sha sehrli oqshomlari sen uxlab yotganingda, o’zimning hikoyalarim bilan allalardim seni. Men uyg’oq edim. Men sening yuzingga qarab o’tirardim va yuraging urishini eshitardim va o’zimdan so’rardim: “Charli, shu murg’ak bola seni bilarmikan? …Sen meni bilmaysan, Jeraldine. O’sha oqshomlar ko’p ertaklar aytib berardim. Lekin mening o’zimning hayot ertagim hech qachon aytilmagan. Ammo bu ham qiziqarli. Bu ertak ochlikdan London xarobalarida qo’shiq kuylab, o’yinga tushib sadaqa yig’ib yurgan masxaraboz haqida edi… Bu mening hikoyam! Men ochlik nimaligini, yalangoyoqlik, boshpanasizlik nima ekanini bilaman. Bundan tashqari, men – xo’rlangan daydi masxarabozning ko’ksida ummon to’lqinidek mavj urib turgan g’urur otilgan tangalar yetkazgan og’riqdan paydo bo’lgan. Kel, bu mavzuni to’xtata qolamiz.

Yaxshisi, sen haqingda gaplashamiz!

Jeraldine, sening ismingdan keyin mening ismim keladi – Charli. Men ushbu ism bilan odamlarni 40 yil kuldirdim. Lekin men odamlarning kulgusidan ko’ra ko’proq yig’ladim! Jeraldine, qizginam, sen hayotda faqat raqs va qo’shiq uchun yashamagin!

Yarim kechasi katta zaldan chiqqaningda, atrofingda qurshab olgan muxlislaringni unutishing mumkin, lekin seni uyingga olib borib qo’yadigan haydovchingdan, uning rafiqasi haqida so’rashni unutma. Agar ayoli homilador, yoki tug’ilajak farzandiga taglik sotib olishga mablag’i yetarli bo’lamsa, u holda uning cho’ntagiga qanchadir miqdorda pul solib qo’y. Shunaqangi savob ishlar, xayrli sarf xarajatlar uchun bankdagi nomingga pul o’tqazdim. Lekin boshqa narsalar uchun hisob-kitob bilan sarflagin. Goh-gohida shaharni metro, avtobus yoki yayov sayr qilib tur! Odamlarga qara! Beva-bechoralarga va yetim yesirlarga qara! Va hech bo’lmaganda kuniga o’zingga bir marta shunday deb eslat: “Men ham ularga o’xshagan odamman!” Ha! Sen ham o’shalarning birisan, qizim! Qolaversa, san’at insonga qanot berishdan oldin, u ucha olishi uchun odatda oyoqlarini sindiradi. Agar kun kelib o’zingni tomoshabinlardan ko’ra kerakliroq his qila boshlasang, sahnani tark et. Duch kelgan taksini to’xtatib, qo’shni Parijga borib kel. Bu sen uchun juda maroqli ekanini bilaman. U yerda o’zingga oxshagan, hatto, sendan-da malohatli, dilbar va latofatli ko’plab raqqosalarni ko’rasan. Ko’zni qamashtiradigan teatr chiroqlari har doim senga hamroh bo’lib yura olmaydi. Axir oy ham o’zining yorug’ligi bilan go’zal. Qara! Diqqat bilan qara! Nima, ular sendan kam o’ynashayaptimi? Tan olishing kerak, qizim, har doim sendan yaxshiroq raqsga tushadigan topiladi! Eng muhimi, shuni unutmaki, Charlining oilasida beadab so’zlar so’zlaydigan yoki Seyn daryosi sohilida o’tirgan tilanchilar ustidan kuladigan qo’pol odam hech qachon bo’lmaydi…

Men o’laman, lekin sen yashaysan… Men seni hech qachon qashshoqlik nima ekanligini bilishingni xohlamayman! Ushbu maktub bilan birga senga chek daftarni yuborayapman, xohlaganingcha sarflayver. Lekin ikki frank sarflaganingda, o’zingga o’zing uchinchisi seniki emasligini eslatib tur. Uni muhtoj bo’lganlarga xarjlashing shart. Sen bunday odamlarni osonlik bilan topasan. Agar muhtojlarni osonlik bilan topmoqchi bo’lsang, ularni hamma joyda uchratishing mumkin. Sen bilan pul haqida gaplashayotganimning sababi, u shunday mahliyo qiluvchi kuchki, o’z domiga tortib ketadi.

Bilasanmi, men ko’p vaqtimni sirkda o’tkazdim, shu fursat mobaynida meni bir tuyg’u tark etmadi – dorboz o’yinidan qo’rquv. Lekin, men senga shuni aytishim zarurki, dorbozning dordan yiqilishidan ko’ra odamlarning tekis yo’lda yiqilishi hayotda ko’proq uchraydigan hodisadir. Seni taklif etishgan tantanali kechalarda ehtimol olmos uchquni kabi porlarsan. O’sha payt sen uchun xavfli dor bo’ladi va yiqilishing muqarrar bo’ladi. Balki kunlarning birida bo’y-basti kelishgan, xushbichim shahzoda seni o’ziga jalb qilar. O’sha onlarda sen hali tajribasiz dorboz bo’lasan va albatta malikasiz dorboz har doim yiqilishi turgan gap. Qalbingni duru-gavharlar uchun sotma. Vaqti kelganda sen ham sevilasan, seni sevib qolgan u insonning muhabbati chin yurakdan bo’ladi. Men onangga bu haqda senga yozishini aytganman. U muhabbatni mendan ko’ra ko’proq tushunadi va yaxshiroq tushuntirib bera oladi.

…Bilaman, ota va bola har doim tortishadi. Mayli men bilan urush, mening fikr-mulohazalarim bilan tortish, qizim! Menga gapga quloq soladigan farzandlar yoqmaydi. Va hali ko’zlarimdan yosh oqib ketmasidan, xatimni tugataman, bugungi Rodjestvo oqshomi sehrli bo’lishini xohlardim. Mo’jiza ro’y berishini tilardim va men aytmoqchi bo’lganlarimni borligicha tushunib, qabul qilishingni xohlardim.

Charlining allaqachon davri o’tdi, Jeraldine! Ertami-kechmi, sahnada egningdan tushmaydigan oq ipakli kiyiming o’rniga qabrim tepasiga qora kiyim kiyib kelasan. Hozir seni xafa qilmoqchi emasman. Faqat vaqti-vaqti bilan oynaga qarab qo’y, mening chehramni ko’rasan. Hatto tomirimdagi qon muzlab qolganida ham, otang Charlini unutishingni xohlamayman. Men farishta emasman, lekin har doim ilhomlantiradigan inson bo’lib qolaman. Buni hamisha his qilib turishinnga ishonaman.

Jeraldine, seni o’pib qoluvchi otang Charli.

Ingliz tilidan Munira Norboeva tarjimasi

Чарли Чаплиннинг қизи Жералдинега мактуби

Қизим, ҳозир тун. Мавлуд айёми кунларининг бири. Барча қуролланган жангчилар менинг кичкина қалъамда ухлаяпти. Уканг ва синглинг, ҳаттоки онанг ҳам ором оғушида.

Мендан нақадар олисдасан! Аммо сенинг сиймонг кўз олдимдан юқолса, мен сўқирга айланаман. Сенинг суратинг шу ерда, столимнинг устида, қалбим тубида. Лекин ўзинг айни дамда қаердасан? Шанс Элизе номли ажойиб театрнинг улкан саҳнасида – “Гўзал Париж” рақсидасан. Мен буни жуда яхши биламан. Ҳатто оёқ товушларингни эшитаман. Сенинг кўзларингни кўраман – улар осмондаги ёруғ юлдузлар мисоли хаёлим ойнасини ёритиб туради. Сенинг ушбу тантанавор ва ойдин саҳнадаги ҳаракатларинг Татархон асирасига айланган форс гўзалининг тимосолини ёдга солади. Ҳамиша гўзаллигингча қол ва рақсга туш! Юлдуз бўл ва порла! Лекин агар томошабинларнинг завқ-шавқи ва миннатдорчилиги сени маст қилса, агар гулларнинг ифори бошингни айлантирса, шунда четроққа ўтиб, менинг хатимни ўқи ва қалбим овозига қулоқ тут.

Мен сенинг отангман, Жаралдине!

Мен Чарлиман, Чарли Чаплинман!

Биласанми, болалигингда тунлари сенинг ётоғинг ёнида ўтириб, “Уйқудагии гўзал”, “Ҳушёр аждарҳо» эртакларни айтиб берганман. Кўзларимга уйқу келаганида унга кулиб шундай дердим: “Кет! Уйқум, булар менинг қизимнинг орзулари!” Мен сенинг орзуларингни кўрардим, Жералдине, келажагингни, бугунги кунингни кўрганман. Мен саҳнада ўйнаётган қизчани, самоларга учиб рақс тушаётганини кўрдим. Оломоннинг: “Анави қизни кўряпсизми? У собиқ масхаробознинг қизи бўлади. Эсладингизми? Унинг исми Чарли эди”, дея гапирганларини эшитдим.

Ҳа, мен Чарлиман! Собиқ масхаробозман!

Бугун сенинг навбатинг. Ўйна! Мен катта йиртиқ иштонларда ўйнадим, сен эса маликалардек ипак матоли кўйлакларда ўйнаяпсан. Бу ўйинлар ва гулдурос олқишлар баъзида сени кўкларга кўтариши мумкин. Майли, парвоз қил! Осмонларга парвоз қил! Лекин ерга қайтишни ҳам унутма! Сен одамларнинг ҳаётини, кўчада раққосаларнинг совуқда қалтираб оч-наҳор қолганларини кўришинг керак. Мен ўшаларга ўхшардим, Жералдине! Ўша сеҳрли оқшомлари сен ухлаб ётганингда, ўзимнинг ҳикояларим билан аллалардим сени. Мен уйғоқ эдим. Мен сенинг юзингга қараб ўтирардим ва юрагинг уришини эшитардим ва ўзимдан сўрардим: “Чарли, шу мурғак бола сени билармикан? …Сен мени билмайсан, Жералдине. Ўша оқшомлар кўп эртаклар айтиб берардим. Лекин менинг ўзимнинг ҳаёт эртагим ҳеч қачон айтилмаган. Аммо бу ҳам қизиқарли. Бу эртак очликдан Лондон харобаларида қўшиқ куйлаб, ўйинга тушиб садақа йиғиб юрган масхарабоз ҳақида эди… Бу менинг ҳикоям! Мен очлик нималигини, ялангоёқлик, бошпанасизлик нима эканини биламан. Бундан ташқари, мен – хўрланган дайди масхарабознинг кўксида уммон тўлқинидек мавж уриб турган ғурур отилган тангалар етказган оғриқдан пайдо бўлган. Кел, бу мавзуни тўхтата қоламиз.

Яхшиси, сен ҳақингда гаплашамиз!

Жералдине, сенинг исмингдан кейин менинг исмим келади – Чарли. Мен ушбу исм билан одамларни 40 йил кулдирдим. Лекин мен одамларнинг кулгусидан кўра кўпроқ йиғладим! Жералдине, қизгинам, сен ҳаётда фақат рақс ва қўшиқ учун яшамагин!

Ярим кечаси катта залдан чиққанингда, атрофингда қуршаб олган мухлисларингни унутишинг мумкин, лекин сени уйингга олиб бориб қўядиган ҳайдовчингдан, унинг рафиқаси ҳақида сўрашни унутма. Агар аёли ҳомиладор, ёки туғилажак фарзандига таглик сотиб олишга маблағи етарли бўламса, у ҳолда унинг чўнтагига қанчадир миқдорда пул солиб қўй. Шунақанги савоб ишлар, хайрли сарф харажатлар учун банкдаги номингга пул ўтқаздим. Лекин бошқа нарсалар учун ҳисоб-китоб билан сарфлагин. Гоҳ-гоҳида шаҳарни метро, автобус ёки яёв сайр қилиб тур! Одамларга қара! Бева-бечораларга ва етим есирларга қара! Ва ҳеч бўлмаганда кунига ўзингга бир марта шундай деб эслат: “Мен ҳам уларга ўхшаган одамман!” Ҳа! Сен ҳам ўшаларнинг бирисан, қизим! Қолаверса, санъат инсонга қанот беришдан олдин, у уча олиши учун одатда оёқларини синдиради. Агар кун келиб ўзингни томошабинлардан кўра кераклироқ ҳис қила бошласанг, саҳнани тарк эт. Дуч келган таксини тўхтатиб, қўшни Парижга бориб кел. Бу сен учун жуда мароқли эканини биламан. У ерда ўзингга охшаган, ҳатто, сендан-да малоҳатли, дилбар ва латофатли кўплаб раққосаларни кўрасан. Кўзни қамаштирадиган театр чироқлари ҳар доим сенга ҳамроҳ бўлиб юра олмайди. Ахир ой ҳам ўзининг ёруғлиги билан гўзал. Қара! Диққат билан қара! Нима, улар сендан кам ўйнашаяптими? Тан олишинг керак, қизим, ҳар доим сендан яхшироқ рақсга тушадиган топилади! Энг муҳими, шуни унутмаки, Чарлининг оиласида беадаб сўзлар сўзлайдиган ёки Сейн дарёси соҳилида ўтирган тиланчилар устидан куладиган қўпол одам ҳеч қачон бўлмайди…

Мен ўламан, лекин сен яшайсан… Мен сени ҳеч қачон қашшоқлик нима эканлигини билишингни хоҳламайман! Ушбу мактуб билан бирга сенга чек дафтарни юбораяпман, хоҳлаганингча сарфлайвер. Лекин икки франк сарфлаганингда, ўзингга ўзинг учинчиси сеники эмаслигини эслатиб тур. Уни муҳтож бўлганларга харжлашинг шарт. Сен бундай одамларни осонлик билан топасан. Агар муҳтожларни осонлик билан топмоқчи бўлсанг, уларни ҳамма жойда учратишинг мумкин. Сен билан пул ҳақида гаплашаётганимнинг сабаби, у шундай маҳлиё қилувчи кучки, ўз домига тортиб кетади.

Биласанми, мен кўп вақтимни циркда ўтказдим, шу фурсат мобайнида мени бир туйғу тарк этмади – дорбоз ўйинидан қўрқув. Лекин, мен сенга шуни айтишим зарурки, дорбознинг дордан йиқилишидан кўра одамларнинг текис йўлда йиқилиши ҳаётда кўпроқ учрайдиган ҳодисадир. Сени таклиф этишган тантанали кечаларда эҳтимол олмос учқуни каби порларсан. Ўша пайт сен учун хавфли дор бўлади ва йиқилишинг муқаррар бўлади. Балки кунларнинг бирида бўй-басти келишган, хушбичим шаҳзода сени ўзига жалб қилар. Ўша онларда сен ҳали тажрибасиз дорбоз бўласан ва албатта маликасиз дорбоз ҳар доим йиқилиши турган гап. Қалбингни дуру-гавҳарлар учун сотма. Вақти келганда сен ҳам севиласан, сени севиб қолган у инсоннинг муҳаббати чин юракдан бўлади. Мен онангга бу ҳақда сенга ёзишини айтганман. У муҳаббатни мендан кўра кўпроқ тушунади ва яхшироқ тушунтириб бера олади.

…Биламан, ота ва бола ҳар доим тортишади. Майли мен билан уруш, менинг фикр-мулоҳазаларим билан тортиш, қизим! Менга гапга қулоқ соладиган фарзандлар ёқмайди. Ва ҳали кўзларимдан ёш оқиб кетмасидан, хатимни тугатаман, бугунги Роджество оқшоми сеҳрли бўлишини хоҳлардим. Мўжиза рўй беришини тилардим ва мен айтмоқчи бўлганларимни борлигича тушуниб, қабул қилишингни хоҳлардим.

Чарлининг аллақачон даври ўтди, Жералдине! Эртами-кечми, саҳнада эгнингдан тушмайдиган оқ ипакли кийиминг ўрнига қабрим тепасига қора кийим кийиб келасан. Ҳозир сени хафа қилмоқчи эмасман. Фақат вақти-вақти билан ойнага қараб қўй, менинг чеҳрамни кўрасан. Ҳатто томиримдаги қон музлаб қолганида ҳам, отанг Чарлини унутишингни хоҳламайман. Мен фаришта эмасман, лекин ҳар доим илҳомлантирадиган инсон бўлиб қоламан. Буни ҳамиша ҳис қилиб туришиннга ишонаман.

Жералдине, сени ўпиб қолувчи отанг Чарли.

Инглиз тилидан Мунира Норбоева таржимаси

Aron Tamashi. Ozodlik qushi (hikoya)

2025-02-16T13:01:47.662Z

| Кирилл ёзувидаги матн пастроқда

Xungarlarning sekey qavmi yashaydigan kichkina bir shaharcha. Qishlog‘imizdan unchalik uzoq bo‘lmagan bu manzildagi gimnaziyaga sakkiz yil o‘qishga qatnadim. Aniq hisob-kitobga ko‘ra, oraliqdagi masofa o‘n ikki kilometr edi. To‘g‘risini aytganda, ayniqsa, rojdestvo va pasxa bayramlari kunlari bu yo‘l menga juda olis tuyulib ketar edi. Odatda bu kunlari bizga ta’til berilar, men esa gimnaziyadan uyimizga piyoda borib kelishdan boshqa ilojim yo‘q edi. Rojdestvoda bo‘rilar izg‘iydigan qalin qorlarga botib, pasxada esa, balchig‘u loy kechib, yo‘l azobini tortardim.

Yozda beriladigan katta ta’tillarda esa, uydagilar kelib aravada olib ketishardi.

Tez orada barcha sayru sayohatlarim, beg‘am va betashvish kunlarimni unutishimga to‘g‘ri keldi, chunki uyimizda qalashib yotgan ro‘zg‘or ishlari meni sabrsizlik bilan kutar edi. Shunday ishlardimki, go‘yo qish bo‘yi umuman bilim olmasdan, faqat xo‘jalik ishlarini bajarishgagina tayyorlanganman, xolos.

Ishdan bo‘yin tovlamasdim, ammo qachonlardir bu aqlli bosh yelib-yugurib, qora mehnat qilayotgan oyoq-qo‘llardan ko‘ra ustun bo‘lishiga ishonardim. Endi to‘rtinchi sinfga o‘taman deb turganimda to‘satdan barcha umidlarim birato‘la puchga chiqdi. Axir, yozda birinchi katta urush boshlanib qoldi, natijada yelkamga shunchalar ko‘p ish yuklandiki, uni tasavvur qilish amri mahol. Dam olmasdan, tinimsiz mehnat qilar edim. Chunki o‘ttiz ikki yoshgacha bo‘lgan barcha erkaklarni urushga olib ketishdi, faqat bizga o‘xshagan bolalar va qari-qartanglargina uyda qoldi.

Shunday qilib, o‘n besh yoshimda qo‘limga o‘roq olib, bellarim tolib o‘t o‘rishga tushdim. Tez orada epchilgina o‘roqchi bo‘lib qoldim. Mening oyoq-qo‘lim chaqqonligini ko‘rib bilgan qishloqdoshlar yoz o‘rtasida turnaqator bo‘lib eshigimizga tizilib kelishar, qarindoshlarimiz Xudoning zorini qilib, mendan o‘t o‘rishda yordam so‘rashar, begonalar esa, ancha-muncha pul bilan ko‘ndirmoqchi bo‘lib, holi-jonimga qo‘yishmas edi. Men ularning o‘tinchlarini indamay tinglar, ammo “ha” yoki “yo‘q” deb javob berishga shoshilmas edim – ular ko‘proq kutgani ma’qul, o‘shanda mening qadrim yanada oshadi.

– O‘g‘lim, balki o‘roqqa yordamlasharsan-a? – der edi onam sukut saqlashimga chidab turolmasdan.

– Vaqtim yo‘q, umuman qo‘lim tegmaydi! – derdim xunob bo‘lib.

Ammo ko‘pni ko‘rgan qariya Lyorints Xadnad boboning yuzidan taralgan nur hammaning ko‘nglini yoritib yuborardi. Uning hikoyalari esa mening tasavvurlarimni boyitib, xayolimni osmonu falakka olib chiqardi. U nima haqida gapirmasin, bo‘lgan voqeani shunchaki aytib bermas, ta’sirchan so‘zlaridan ochilgan gullar yashnab, xushbo‘y ifor taratar, gurunglaridan yongan gulxan olov tillari bilan joningni isitar edi.

U o‘tgan-ketgan voqealarni jonlantirib, chinakam hayotga aylantirar edi. Boboning so‘zlaridagi sehr meni maftun etgandi. Shuning uchun u bilan birga o‘t o‘rishga ikki oyog‘imni qo‘limga olib yugurardim. Bobo bilan birga kechgan kunlarni xuddi she’r marjonlarini xotiram ipiga tartib bilan tizgandek yodlab olganman. Ayniqsa, bir kun alohida ajralib turadi.

Kun tushga yaqinlashib qolgandi. Erta tongdanoq o‘t o‘rishga tushgandik. O‘tloqni shudring bosgan. Atrofda turfa tovushlar eshitiladi – hamma kular edi. Qushlarning chug‘ur-chug‘uri, chalg‘ining “shir-shir” o‘t o‘rayotgani… Kun ko‘tarilib, shudring quriganda esa, pirillab uchayotgan kapalaklar orasida o‘t o‘rdik. Boboning o‘rniga ahyon-ahyonda qandaydir qari kalxat qichqirib qolar, mening o‘rnimga esa ikki daraxt o‘rtasida ko‘prik solayotgan qizilishtonning sayrog‘i yangrardi.

Ayni tush pallasi Lyorints bobo osmondagi quyoshga qarab bosh chayqadi:

– Kunga qara, osmonning tos tepasini yondiradi-ya!

U nigohlari bilan shoxlari keng quloch yoygan bir eman daraxtini ko‘zladi, biz tushlik qilish uchun uning soyasi tomon yurdik. Tugunimizni ochib, ovqatlanayotganimizda faqat kalxatlar va mayda-chuyda qushlar bir-biri bilan o‘zaro gurunglashib turishdi. Qorni to‘ygach, Lyorints bobo ham tilga kirib, gap qo‘shdi:

– Xo‘sh, maktabni bitirganingdan so‘ng nima qilmoqchisan? – deb so‘radi u.

– Eh-hey, o‘qishim qachon tugaydi-yu, maktabni qachon bitiraman?.. – deb javob berdim.

– Qachon-qachon deyavermay, o‘qish uchun pul to‘lagandan keyin, oldindan kim bo‘lishni niyat qilib qo‘yish zarur, – deb bobo o‘z gapidan qaytmasdan ko‘zlarimga sinovchan tikildi.

Sershox emanning salqin soyasida boshimni qashib, ancha o‘ylanib qoldim, miyamga biron jo‘yali fikr kelavermagach, oxiri savol berdim:

– Siz nima deb o‘ylaysiz, Lyorints bobo, kim bo‘lsam ekan?

– Botir va to‘g‘ri odam bo‘lishing kerak! – dedi bobo.

Uning gapi tasavvurimda umumiy tushuncha hosil qilgan bo‘lsa ham, botir va to‘g‘ri odam bo‘lish menga yoqdi. Ammo osmondagi bulutlarni ko‘zing bilan ushlab qolishga qanchalik urinma, ular tutqich bermay suzib ketaveradi. Men qariyaning so‘zlariga shuurim bilan qanchalar yopishmayin, ular ma’nosini anglatmas, to‘xtamasdan bulutlardek qochaverar – kun nuriga aralashib, osmonlarga singib ketaverardi.

– Xo‘p, bobo, qanday odam botir bo‘ladi?

– Yomon kunda ham, yaxshi kunda ham odamgarchilikni yo‘qotmagan kishi botir bo‘ladi.

– To‘g‘ri odam-chi, qanday bo‘ladi?

– Butun hayoti davomida umrining so‘nggi soatida yashagandek yashagan odam!

Bunday hikmatli so‘zlarni eshitib, ushbu ikki xislatning adolatli ekanini aqlim bilan angladim, chiroyli ekanini yuragim bilan his etdim.

Kimlarni botir va to‘g‘ri odam deb hisoblash mumkinligini yodimga muhrlab oldim-da, yana savol berdim:

– Ayting-chi, qanday kasbni tanlaganim ma’qul?

– Nima desam ekan, – dedi Lyorints bobo miyig‘ida kulib. – Yoshlarga maslahat berish – nozik masala, ochig‘ini aytganda, pul topish uchun qandaydir bir ishning boshini tutish zarur, bu borada senga muhim gaplarni tayinlab qo‘yishni istayman. Ruhoniy bo‘lishingni maslahat bermayman, garchi ko‘pchilik ular boshqa bandalardan ko‘ra aniq jannatga tushadi, deb o‘ylasa ham. Garchi bizning dardimizga malham qo‘ysa ham, shifokor bo‘lishingni istamayman. Garchi adolatni hal qilsa ham, qozi bo‘lishingga rozi emasman. Bir so‘z bilan aytganda, bir paytning o‘zida ham ruhoniy, ham shifokor, ham qozi bo‘la oladigan odam bo‘l! Shoir bo‘l!

Bobo bu so‘zlarni aytayotganida to‘lqinlanganimdan o‘rnimdan sakrab turib ketdim. Shunday hayajonlandim, shunday o‘t-olov bo‘lib yondim, ilgari kimdir oddiy qishloq bolasiga shoir bo‘lishni maslahat berganini umuman eshitmagan edim-da.

– Qanday shoir bo‘lish kerak? – deb so‘radim.

– Shandor Petyofiday!

U shoirning nomini shunday ohangda aytdiki, go‘yo haqiqatan ham Shandor Petyofini juda yaxshi biladigandek edi. Go‘yo uni ko‘rgan, u bilan gaplashgandek, ikkalovi hozir men bilan yonma-yon turib, shudring ho‘l qilgan xushbuy pichan o‘rgandan ham ko‘ra ko‘proq pichan o‘rgandek edi. Ko‘zlarimni katta-katta ochib, so‘radim:

– Siz u bilan tanish edingizmi, nahotki?

– Ha, tanish edim!

Men unga bir necha soniya hangu mang bo‘lib termulib qoldim. Qishlog‘imizdagilarning hammasini yaxshi bilar edim, lekin Lyorints Xadnad boboning Shandor Petyofi bilan tanish ekanini eshitmagan ekanman. Nihoyatda hayron bo‘ldim.

– Siz uni ko‘rganmisiz?

Bobo nigohlarini kengliklarga qadab, xuddi olis-olislarda yashayotgan odamdek chuqur uf tortdi. U manzil shu qadar olis ediki, u yerda voqelik bilan xayolot bir-biri bilan yaxlit bo‘lib, qo‘shilib ketgandek edi. So‘ngra u o‘rilgan pichan uyumi yonida ikki qo‘lini boshi ostiga qo‘ygancha, osmonga qarab yotib oldi. Ko‘zlari bilan eman daraxti barglari orasidan nimalarnidir izlagandek hikoya qila boshladi.

– Ona Vatanimizning ko‘ziga yosh to‘lgan qirq to‘qqizinchi yil1da askar bo‘lish uchun uydan qochib ketdim. Yoz avjiga chiqqan; xalq ko‘ziga qon to‘lgan edi; tog‘lar va vodiylar aro qo‘nimsiz shamoldek qo‘shiq kezar edi.

– O‘shanda necha yoshga kirgandingiz? – deb so‘radim.

Ammo shu topda noo‘rin savol berib, boboning so‘zini bo‘lganim uchun afsuslandim. U menga yalt etib qaradi-da, tug‘ilganlik haqidagi guvohnomamni uyda unutib qoldirgan edim, degandek ginador to‘ng‘illab qo‘ydi.

– Xo‘sh, keyin nima bo‘ldi? – dedim qiziqishim kuchayib.

– Shundan so‘ng yo‘limda duch kelgan odamlardan erinmasdan so‘rab chiqdim. Oxiri general Bem2ning armiyasi Shegeshvar hududida joylashganini bilib oldim. Jang maydoniga yetib borganimda meni moviy ko‘zli general huzuriga olib kirishdi. Qo‘mondon shu zahoti men qayerni istasam, o‘sha yerda jang qilishim haqida buyruq berdi. Men esa eng ilg‘or safda jang qilishga xumor edim, o‘zimga o‘xshagan ko‘ngillilar bilan frontning oldingi chizig‘iga qarab yugurdim. Shunday qilib naqd Feyeredxaza3 chegarasiga yetib bordik. Mojor qo‘shinlarining ilg‘or qismi chegaradagi yo‘lni kesib o‘tgan edi. Men borgan joy bir tepalik edi, atrofi tekis dalalar, ekinzorlar. O‘sha tepalikdagi askarlar qarorgohiga qo‘shildim. Ofitserlar ham, askarlar ham – hamma bir joyga berkinib olgan. Shu yaqin orada yurgan dushman sezib qolmasligi uchun baland ovozda so‘zlashish mumkin emasdi. Makkajo‘xorizor, baland poyalar orqasiga yashirinib olib, jim o‘tirardik. Oramizda faqat bir kishi sira tinib-tinchimas, bu yoqdan u yoqqa yelib yuguraverar edi. Nihoyat, u otdan tushdi, jilovni daraxt butasiga mahkamroq bog‘ladi. To‘riq ot edi. Negadir harbiy libos kiymagandi, masalan, hatto qilichi ham yo‘q edi. Bir qaraganimdayoq sezdim – naqd shamolda yashnab turgan toshko‘mir cho‘g‘i edi-ya…

Yuragim shuv etib ketdi.

– U Shandor Petyofi edi, shundaymi?

Lyorints bobo savolimga parvo qilmadi, ammo u so‘z mo‘jizasi bilan ko‘z o‘ngimda jonli hayotni yarata boshladi.

– Har zamon-har zamonda bir-ikki misra she’r o‘qiydi-yu, birdaniga kulib yuboradi. Men esa uning kim ekanini bilib, yaxshilab ko‘rib qolish niyatida unga kiprik qoqmay boqaman. Ko‘zlarimga ishonmayman, nahotki tirik shoirni ko‘rib turgan bo‘lsam. Ha, u shundoq yonginamda edi. Mana, qari nok daraxti tanasiga yelkasini suyab o‘tiribdi. Sumkasining ustiga qog‘oz qo‘yib, nimalarnidir tez-tez yozadi, yana birdaniga o‘ylanib qoladi, ko‘zlarida o‘t yonadi. U qari nok daraxtiga suyanib o‘tirgan paytda nogahon ro‘parasidagi terakka qo‘ngan qandaydir qush sayray boshladi. Qush shunday yoqimli kuylardiki, go‘yo bu dunyoning barcha g‘amlarini olib, navoga qo‘shib osmonu falaklarga uchirib ketardi.

Bu qushning sayrashini hammamiz berilib tinglardik. Shoir betakror ohangga afsunlangandek ilkis o‘rnidan turdi-yu, oldinga bir-ikki qadam bosib, terak tomonga hayratlanib qarab qoldi. Biz ham bu g‘aroyib qushni tomosha qilish uchun shoirga yaqinroq bordik. Terakka qo‘nib sayrayotgan qushni o‘z ko‘zimiz bilan ko‘rganimizda hayratimiz yanada kuchayib, og‘zimiz lang ochilib qoldi. Chunki bu ajoyib qushning bo‘yin-to‘shi qizil, qanotlari oq, oyoqlari esa yashil edi4. Shoir mo‘jizaviy qushga nihoyatda hayratlanib qarab turib, birdaniga: “Bu bizning ozodligimiz qushi!” deya na’ra tortib yubordi.

Bobo birpas sukut saqlab jim bo‘lib qoldi. So‘ng yana hikoyasini davom ettirdi:

– “Bu – ozodlik qushi!” deb hayqirib aytganidan keyin shoir shoshilmasdan terakka yaqinlashdi, mo‘jizaviy qushni tutish uchun daraxt tanasiga tirmashib, tepaga chiqa boshladi. Shoir tobora balandroq, yanada balandroq ko‘tarilaverdi. Dushman ayg‘oqchilari uni ko‘rib qolgan bo‘lsa kerak, chunki yovning butun armiyasi qo‘zg‘alib, ustimizga bostirib kela boshladi. Shunda biz xavfsizroq joyga chekinishga buyruq oldik. Kimdir shoirga dushman hujumga o‘tdi, qoch, deb qichqirdi. Shoir esa, o‘sha dushmanning basharasiga tupurdim, dedi parvo qilmay.

Bu voqeani aytib bo‘lgach, qartayib qolgan Lyorints bobo yotgan joyidan turib o‘tirdi. Bir necha lahza ko‘zlarimga tikilib qoldi.

– Undan keyin Shandor Petyofiga nima bo‘ldi? – deb so‘radim.

– Meningcha, u o‘sha terakning ustidan uchib ketdi.

Shu payt tepadan tars etib eman yong‘og‘i tushdi-yu, yer sathida nuqta bo‘ldi.

Rus tilidan Rustam Musurmon tarjimasi.

Арон Тамаши. Озодлик қуши (ҳикоя)

Хунгарларнинг секей қавми яшайдиган кичкина бир шаҳарча. Қишлоғимиздан унчалик узоқ бўлмаган бу манзилдаги гимназияга саккиз йил ўқишга қатнадим. Аниқ ҳисоб-китобга кўра, оралиқдаги масофа ўн икки километр эди. Тўғрисини айтганда, айниқса, рождество ва пасха байрамлари кунлари бу йўл менга жуда олис туюлиб кетар эди. Одатда бу кунлари бизга таътил берилар, мен эса гимназиядан уйимизга пиёда бориб келишдан бошқа иложим йўқ эди. Рождествода бўрилар изғийдиган қалин қорларга ботиб, пасхада эса, балчиғу лой кечиб, йўл азобини тортардим.

Ёзда бериладиган катта таътилларда эса, уйдагилар келиб аравада олиб кетишарди.

Тез орада барча сайру саёҳатларим, беғам ва беташвиш кунларимни унутишимга тўғри келди, чунки уйимизда қалашиб ётган рўзғор ишлари мени сабрсизлик билан кутар эди. Шундай ишлардимки, гўё қиш бўйи умуман билим олмасдан, фақат хўжалик ишларини бажаришгагина тайёрланганман, холос.

Ишдан бўйин товламасдим, аммо қачонлардир бу ақлли бош елиб-югуриб, қора меҳнат қилаётган оёқ-қўллардан кўра устун бўлишига ишонардим. Энди тўртинчи синфга ўтаман деб турганимда тўсатдан барча умидларим биратўла пучга чиқди. Ахир, ёзда биринчи катта уруш бошланиб қолди, натижада елкамга шунчалар кўп иш юкландики, уни тасаввур қилиш амри маҳол. Дам олмасдан, тинимсиз меҳнат қилар эдим. Чунки ўттиз икки ёшгача бўлган барча эркакларни урушга олиб кетишди, фақат бизга ўхшаган болалар ва қари-қартангларгина уйда қолди.

Шундай қилиб, ўн беш ёшимда қўлимга ўроқ олиб, белларим толиб ўт ўришга тушдим. Тез орада эпчилгина ўроқчи бўлиб қолдим. Менинг оёқ-қўлим чаққонлигини кўриб билган қишлоқдошлар ёз ўртасида турнақатор бўлиб эшигимизга тизилиб келишар, қариндошларимиз Худонинг зорини қилиб, мендан ўт ўришда ёрдам сўрашар, бегоналар эса, анча-мунча пул билан кўндирмоқчи бўлиб, ҳоли-жонимга қўйишмас эди. Мен уларнинг ўтинчларини индамай тинглар, аммо “ҳа” ёки “йўқ” деб жавоб беришга шошилмас эдим – улар кўпроқ кутгани маъқул, ўшанда менинг қадрим янада ошади.

– Ўғлим, балки ўроққа ёрдамлашарсан-а? – дер эди онам сукут сақлашимга чидаб туролмасдан.

– Вақтим йўқ, умуман қўлим тегмайди! – дердим хуноб бўлиб.

Аммо кўпни кўрган қария Лёринц Хаднад бобонинг юзидан таралган нур ҳамманинг кўнглини ёритиб юборарди. Унинг ҳикоялари эса менинг тасаввурларимни бойитиб, хаёлимни осмону фалакка олиб чиқарди. У нима ҳақида гапирмасин, бўлган воқеани шунчаки айтиб бермас, таъсирчан сўзларидан очилган гуллар яшнаб, хушбўй ифор таратар, гурунгларидан ёнган гулхан олов тиллари билан жонингни иситар эди.

У ўтган-кетган воқеаларни жонлантириб, чинакам ҳаётга айлантирар эди. Бобонинг сўзларидаги сеҳр мени мафтун этганди. Шунинг учун у билан бирга ўт ўришга икки оёғимни қўлимга олиб югурардим. Бобо билан бирга кечган кунларни худди шеър маржонларини хотирам ипига тартиб билан тизгандек ёдлаб олганман. Айниқса, бир кун алоҳида ажралиб туради.

Кун тушга яқинлашиб қолганди. Эрта тонгданоқ ўт ўришга тушгандик. Ўтлоқни шудринг босган. Атрофда турфа товушлар эшитилади – ҳамма кулар эди. Қушларнинг чуғур-чуғури, чалғининг “шир-шир” ўт ўраётгани… Кун кўтарилиб, шудринг қуриганда эса, пириллаб учаётган капалаклар орасида ўт ўрдик. Бобонинг ўрнига аҳён-аҳёнда қандайдир қари калхат қичқириб қолар, менинг ўрнимга эса икки дарахт ўртасида кўприк солаётган қизилиштоннинг сайроғи янграрди.

Айни туш палласи Лёринц бобо осмондаги қуёшга қараб бош чайқади:

– Кунга қара, осмоннинг тос тепасини ёндиради-я!

У нигоҳлари билан шохлари кенг қулоч ёйган бир эман дарахтини кўзлади, биз тушлик қилиш учун унинг сояси томон юрдик. Тугунимизни очиб, овқатланаётганимизда фақат калхатлар ва майда-чуйда қушлар бир-бири билан ўзаро гурунглашиб туришди. Қорни тўйгач, Лёринц бобо ҳам тилга кириб, гап қўшди:

– Хўш, мактабни битирганингдан сўнг нима қилмоқчисан? – деб сўради у.

– Эҳ-ҳей, ўқишим қачон тугайди-ю, мактабни қачон битираман?.. – деб жавоб бердим.

– Қачон-қачон деявермай, ўқиш учун пул тўлагандан кейин, олдиндан ким бўлишни ният қилиб қўйиш зарур, – деб бобо ўз гапидан қайтмасдан кўзларимга синовчан тикилди.

Сершох эманнинг салқин соясида бошимни қашиб, анча ўйланиб қолдим, миямга бирон жўяли фикр келавермагач, охири савол бердим:

– Сиз нима деб ўйлайсиз, Лёринц бобо, ким бўлсам экан?

– Ботир ва тўғри одам бўлишинг керак! – деди бобо.

Унинг гапи тасаввуримда умумий тушунча ҳосил қилган бўлса ҳам, ботир ва тўғри одам бўлиш менга ёқди. Аммо осмондаги булутларни кўзинг билан ушлаб қолишга қанчалик уринма, улар тутқич бермай сузиб кетаверади. Мен қариянинг сўзларига шуурим билан қанчалар ёпишмайин, улар маъносини англатмас, тўхтамасдан булутлардек қочаверар – кун нурига аралашиб, осмонларга сингиб кетаверарди.

– Хўп, бобо, қандай одам ботир бўлади?

– Ёмон кунда ҳам, яхши кунда ҳам одамгарчиликни йўқотмаган киши ботир бўлади.

– Тўғри одам-чи, қандай бўлади?

– Бутун ҳаёти давомида умрининг сўнгги соатида яшагандек яшаган одам!

Бундай ҳикматли сўзларни эшитиб, ушбу икки хислатнинг адолатли эканини ақлим билан англадим, чиройли эканини юрагим билан ҳис этдим.

Кимларни ботир ва тўғри одам деб ҳисоблаш мумкинлигини ёдимга муҳрлаб олдим-да, яна савол бердим:

– Айтинг-чи, қандай касбни танлаганим маъқул?

– Нима десам экан, – деди Лёринц бобо мийиғида кулиб. – Ёшларга маслаҳат бериш – нозик масала, очиғини айтганда, пул топиш учун қандайдир бир ишнинг бошини тутиш зарур, бу борада сенга муҳим гапларни тайинлаб қўйишни истайман. Руҳоний бўлишингни маслаҳат бермайман, гарчи кўпчилик улар бошқа бандалардан кўра аниқ жаннатга тушади, деб ўйласа ҳам. Гарчи бизнинг дардимизга малҳам қўйса ҳам, шифокор бўлишингни истамайман. Гарчи адолатни ҳал қилса ҳам, қози бўлишингга рози эмасман. Бир сўз билан айтганда, бир пайтнинг ўзида ҳам руҳоний, ҳам шифокор, ҳам қози бўла оладиган одам бўл! Шоир бўл!

Бобо бу сўзларни айтаётганида тўлқинланганимдан ўрнимдан сакраб туриб кетдим. Шундай ҳаяжонландим, шундай ўт-олов бўлиб ёндим, илгари кимдир оддий қишлоқ боласига шоир бўлишни маслаҳат берганини умуман эшитмаган эдим-да.

– Қандай шоир бўлиш керак? – деб сўрадим.

– Шандор Петёфидай!

У шоирнинг номини шундай оҳангда айтдики, гўё ҳақиқатан ҳам Шандор Петёфини жуда яхши биладигандек эди. Гўё уни кўрган, у билан гаплашгандек, иккалови ҳозир мен билан ёнма-ён туриб, шудринг ҳўл қилган хушбуй пичан ўргандан ҳам кўра кўпроқ пичан ўргандек эди. Кўзларимни катта-катта очиб, сўрадим:

– Сиз у билан таниш эдингизми, наҳотки?

– Ҳа, таниш эдим!

Мен унга бир неча сония ҳангу манг бўлиб термулиб қолдим. Қишлоғимиздагиларнинг ҳаммасини яхши билар эдим, лекин Лёринц Хаднад бобонинг Шандор Петёфи билан таниш эканини эшитмаган эканман. Ниҳоятда ҳайрон бўлдим.

– Сиз уни кўрганмисиз?

Бобо нигоҳларини кенгликларга қадаб, худди олис-олисларда яшаётган одамдек чуқур уф тортди. У манзил шу қадар олис эдики, у ерда воқелик билан хаёлот бир-бири билан яхлит бўлиб, қўшилиб кетгандек эди. Сўнгра у ўрилган пичан уюми ёнида икки қўлини боши остига қўйганча, осмонга қараб ётиб олди. Кўзлари билан эман дарахти барглари орасидан нималарнидир излагандек ҳикоя қила бошлади.

– Она Ватанимизнинг кўзига ёш тўлган қирқ тўққизинчи йил1да аскар бўлиш учун уйдан қочиб кетдим. Ёз авжига чиққан; халқ кўзига қон тўлган эди; тоғлар ва водийлар аро қўнимсиз шамолдек қўшиқ кезар эди.

– Ўшанда неча ёшга киргандингиз? – деб сўрадим.

Аммо шу топда ноўрин савол бериб, бобонинг сўзини бўлганим учун афсусландим. У менга ялт этиб қаради-да, туғилганлик ҳақидаги гувоҳномамни уйда унутиб қолдирган эдим, дегандек гинадор тўнғиллаб қўйди.

– Хўш, кейин нима бўлди? – дедим қизиқишим кучайиб.

– Шундан сўнг йўлимда дуч келган одамлардан эринмасдан сўраб чиқдим. Охири генерал Бем2нинг армияси Шегешвар ҳудудида жойлашганини билиб олдим. Жанг майдонига етиб борганимда мени мовий кўзли генерал ҳузурига олиб киришди. Қўмондон шу заҳоти мен қаерни истасам, ўша ерда жанг қилишим ҳақида буйруқ берди. Мен эса энг илғор сафда жанг қилишга хумор эдим, ўзимга ўхшаган кўнгиллилар билан фронтнинг олдинги чизиғига қараб югурдим. Шундай қилиб нақд Фейередхаза3 чегарасига етиб бордик. Можор қўшинларининг илғор қисми чегарадаги йўлни кесиб ўтган эди. Мен борган жой бир тепалик эди, атрофи текис далалар, экинзорлар. Ўша тепаликдаги аскарлар қароргоҳига қўшилдим. Офицерлар ҳам, аскарлар ҳам – ҳамма бир жойга беркиниб олган. Шу яқин орада юрган душман сезиб қолмаслиги учун баланд овозда сўзлашиш мумкин эмасди. Маккажўхоризор, баланд поялар орқасига яшириниб олиб, жим ўтирардик. Орамизда фақат бир киши сира тиниб-тинчимас, бу ёқдан у ёққа елиб югураверар эди. Ниҳоят, у отдан тушди, жиловни дарахт бутасига маҳкамроқ боғлади. Тўриқ от эди. Негадир ҳарбий либос киймаганди, масалан, ҳатто қиличи ҳам йўқ эди. Бир қараганимдаёқ сездим – нақд шамолда яшнаб турган тошкўмир чўғи эди-я…

Юрагим шув этиб кетди.

– У Шандор Петёфи эди, шундайми?

Лёринц бобо саволимга парво қилмади, аммо у сўз мўъжизаси билан кўз ўнгимда жонли ҳаётни ярата бошлади.

– Ҳар замон-ҳар замонда бир-икки мисра шеър ўқийди-ю, бирданига кулиб юборади. Мен эса унинг ким эканини билиб, яхшилаб кўриб қолиш ниятида унга киприк қоқмай боқаман. Кўзларимга ишонмайман, наҳотки тирик шоирни кўриб турган бўлсам. Ҳа, у шундоқ ёнгинамда эди. Мана, қари нок дарахти танасига елкасини суяб ўтирибди. Сумкасининг устига қоғоз қўйиб, нималарнидир тез-тез ёзади, яна бирданига ўйланиб қолади, кўзларида ўт ёнади. У қари нок дарахтига суяниб ўтирган пайтда ногаҳон рўпарасидаги теракка қўнган қандайдир қуш сайрай бошлади. Қуш шундай ёқимли куйлардики, гўё бу дунёнинг барча ғамларини олиб, навога қўшиб осмону фалакларга учириб кетарди.

Бу қушнинг сайрашини ҳаммамиз берилиб тинглардик. Шоир бетакрор оҳангга афсунлангандек илкис ўрнидан турди-ю, олдинга бир-икки қадам босиб, терак томонга ҳайратланиб қараб қолди. Биз ҳам бу ғаройиб қушни томоша қилиш учун шоирга яқинроқ бордик. Теракка қўниб сайраётган қушни ўз кўзимиз билан кўрганимизда ҳайратимиз янада кучайиб, оғзимиз ланг очилиб қолди. Чунки бу ажойиб қушнинг бўйин-тўши қизил, қанотлари оқ, оёқлари эса яшил эди4. Шоир мўъжизавий қушга ниҳоятда ҳайратланиб қараб туриб, бирданига: “Бу бизнинг озодлигимиз қуши!” дея наъра тортиб юборди.

Бобо бирпас сукут сақлаб жим бўлиб қолди. Сўнг яна ҳикоясини давом эттирди:

– “Бу – озодлик қуши!” деб ҳайқириб айтганидан кейин шоир шошилмасдан теракка яқинлашди, мўъжизавий қушни тутиш учун дарахт танасига тирмашиб, тепага чиқа бошлади. Шоир тобора баландроқ, янада баландроқ кўтарилаверди. Душман айғоқчилари уни кўриб қолган бўлса керак, чунки ёвнинг бутун армияси қўзғалиб, устимизга бостириб кела бошлади. Шунда биз хавфсизроқ жойга чекинишга буйруқ олдик. Кимдир шоирга душман ҳужумга ўтди, қоч, деб қичқирди. Шоир эса, ўша душманнинг башарасига тупурдим, деди парво қилмай.

Бу воқеани айтиб бўлгач, қартайиб қолган Лёринц бобо ётган жойидан туриб ўтирди. Бир неча лаҳза кўзларимга тикилиб қолди.

– Ундан кейин Шандор Петёфига нима бўлди? – деб сўрадим.

– Менингча, у ўша теракнинг устидан учиб кетди.

Шу пайт тепадан тарс этиб эман ёнғоғи тушди-ю, ер сатҳида нуқта бўлди.

Рус тилидан Рустам Мусурмон таржимаси.

Deymon Ranon. Hazilkash (hikoya)

2025-02-13T12:17:33.656Z

| Кирилл ёзувидаги матн пастроқда

Chap oyog‘imda kutilmaganda dahshatli og‘riqni his qilgan paytimda Brodveydagi Mindi restoranida edim. Og‘riqqa chidolmay o‘rnimdan sakrab turdim va boloxonador qilib so‘kindim.
Menga «parovozcha» o‘rnatishganini va shu atrofda hazilkash Jo-turli hazillar ustasi turganligini sezdim.

«Parovozcha» nimaligini bilmoqchimisiz? Restoranga kirgan odamning poyabzali ustiga gugurt chaqib qo‘yasiz. Shu zahoti hammani kuldiradigan voqea boshlanadi.
Hazilkash Jo bu borada ustasi farang bo‘lib ketgan. U «qurboni» yoniga shunday sezdirmasdan keladiki, qasam ichib aytishim mumkin: Jo hatto sichqonning oyog‘iga ham «parovozcha» qo‘ya oladi, albatta sichqonning poyabzali bo‘lsa. Agar birortasi ortiqcha jahlga minsa ham u vaziyatdan chiqib keta oladi. Qimmatbaho poyabzal kiyganlar esa tez-tez u bilan jiqillashib turishadi.
Ammo Joga kimning qanaqa poyabzalda kirganligining farqi yo‘q. Bir kuni u shaxsan qaysar Frenkiga «parovozcha» qo‘yganida ko‘pchilikning ko‘nglidan bir fikr o‘tdi: bu yaxshilikka olib kelmaydi.
…Qaysar Frenki Bruklinda yashaydi, u bu yerda anchagina hurmatli odam. Har qalay unga bunaqa hazillarni qilish to‘g‘ri kelmaydi. Buning ustiga Frenkida hazil tuyg‘usidan asar ham yo‘q, uning kulganini hali hech kim eshitmagan. Frenki Brodveyda bronkslik allaqanday kishilar bilan gaplashib turganida Jo unga «parovozcha» uyushtirdi. Albatta u kulgani yo‘q, aksincha, Joga qahr bilan tikildi va italyanchalab nimadir dedi.
Qaysar Frenkining haqiqiy familiyasi italyancha, Ferochcho deganga o‘xshash bo‘lib, uni asli sitsiliyalik deb eshitgandim. U Bruklinda anchadan buyon yashaydi. Frenki ishni mayda sotuvchilikdan boshlagan bo‘lib, hozir yirik savdogarga aylangandi. Uning yoshi o‘ttizdan o‘tgan, sochlari qop-qora, nigohi kishiga o‘tkir boqardi.
Hech kim u haqda bundan ortiq narsa bilmaydi.
Jo unga hazil qilganida men g‘alati bo‘lib ketdim. Nazarimda, Frenki bu hazilni haqorat deb tushungan va butun Garlemdagilarga o‘chakishib qolgandi.
Joga haddidan oshib ketganligini aytishganida esa u kulib qo‘ygandi, xolos. Frenkida hazil tuyg‘usining yo‘qligi Joning aybi emas ekan. U qulay payt kelsa bu hazilini yana takrorlashini ham qistirib o‘tgandi…
Men haq bo‘lib chiqdim: yonimda hazilkash Jo turar va qornini changallagancha kulardi. Eng yomoni, unga qo‘shilib bir guruh bekorchilar ham kulishar, Jo atrofda hech kim yo‘qligida hazil qilmasdi.
U bilan ko‘rishgani qo‘l uzatdim. Shu zahoti yana gumburlagan kulgi ovozlari yangradi, Joning men bilan so‘rashgan qo‘lida yumshoq va yopishqoq pishloq bo‘lagi bor ekan.
O‘lganimning kunidan iljaydim. Jo qo‘lidagi pishloq qoldig‘ini restoran burchagida turgan mashina oynasiga artganida esa chin ko‘ngildan xoxoladim.
Jodan akasi ikkoviga tegishli pivoxonada ishlar qanday ketayotganligini so‘radim. U ishlar joyida ekanligini aytdi. Keyin esa uning xotini va mening eski tanishim Roza haqida so‘radim: uni «Xot Boks» barida qo‘shiq aytgan paytidan beri bilardim.
Roza haqidagi savolimni eshitgan Jo xitob qildi:
-Bergan savolingni qara-yu! Eshitmadingmi? U meni tashlab qaysar Frenki bilan topishib olganiga ikki oy bo‘ldi. Hozir u Bruklinda, Frenkiga yaqin joyda yashayapti.
Shu payt u qornini changallagancha kula boshladi. Nihoyat u kulgidan to‘xtadi va men undan buning nimasi kulgili ekanini so‘radim.
-Nega kulgili bo‘lmasin,-dedi Jo.-Bu makaronchi Rozaga qancha pul sarflashi kerakligini bilganida qanaqa ahvolga tushishini tasavvur qilyapman. To‘g‘ri, Frenkining Bruklinda biznesi bor, ammo Roza uni tashlab ketmasligi uchun ancha pul sarflashiga to‘g‘ri keladi.
U shunday vaziyatda ham hazil tuyg‘usini yo‘qotmaganligi meni hayron qoldirdi.
Ma’lum bo‘lishicha, qaysar Frenki Rozani u erga tegishidan oldin ham yaxshi tanigan. U tez-tez «Xot Boks» bariga kelib turgan va hatto Roza erga tekkanidan keyin ham u bilan ba’zan uchrashib turgan. Frenkining biznesdagi ishlari yurishib ketgach esa ular kunora ko‘risha boshlashgan. Jo albatta bu haqda bilmagan. Uning o‘sha paytlarda ishi orqaga ketgan va xotiniga u xohlagan hamma narsani sotib olib berishga qurbi yetmagan. Roza esa o‘zi istagan narsani olib bermagan erkaklarga toqat qilolmaydi.
Jo qaysar Frenkiga qo‘pol hazil qiladi, Frenki esa Rozani Bruklinga olib ketadi.
-Nima ham derdim,-dedim uning hikoyasini eshitib bo‘lgach,-bunaqa gaplarni eshitish yoqimsiz. Senga achinaman…
-Yaxshisi, qaysar Frenkiga achin,-quvnoqlik bilan javob qaytardi Jo.-Agar bu senga kamlik qilsa, Rozaga ham achin.
Nihoyat Jo uyiga ketishga taraddudlandi, ammo avval tamaki do‘konidagi telefondan Mindi restoraniga qo‘ng‘iroq qildi. U ayollar ovozi bilan Peggi Joys ekanligini, qaysidir bir manzilga to‘y marosimi uchun olti yuz dona buterbrodga buyurtma bermoqchiligini aytdi. Albatta, unday manzilning o‘zi yo‘q, bo‘lgan taqdirda ham hech kim uncha buterbrodga pul to‘lashni istamaydi.
Keyin Jo mashinasiga o‘tirdi va uyiga jo‘nadi.
Bir necha kundan keyin Bruklinda Joning pivoxonasida ishlaydigan ikki yigitning qopga solingan jasadi topilganini gazetada o‘qib qoldim. Politsiyadagilar ular qaysar Frenkining biznesiga xalaqit berishga urinishganini aytishardi. Ammo birorta ham politsiyachi ularni Frenki o‘ldirganini ta’kidlay olmasdi. Chunki bunga hech qanday dalil yo‘q edi.
Qop bilan bog‘liq voqea shunchaki ish emas, bunga mahorat kerak. Odamni qopga tiqish uchun avval uni uxlatish kerak, axir qaysi ahmoq qopga o‘zi tushadi. Buning uchun uyqu dori berish kerak deyishadi, ammo haqiqiy mutaxassislarning fikricha, qopga solmoqchi bo‘lgan odamingning boshiga to‘qmoq bilan yaxshilab tushirish kifoya.
Xullas, odamning bo‘yniga sirtmoq solishadi va arqonning bir uchini tizzalari orqasidan o‘tkazib bog‘lashadi. Uni shu holatda qopga tiqishadi va biror joyga tashlab ketishadi. Bechora o‘ziga kelgach, qopdan chiqishga urinadi. U bukilgan tizzalarini to‘g‘rilamoqchi bo‘ladi va bo‘ynidagi sirtmoq tortilib, bir ozdan keyin bo‘g‘ilib o‘ladi.
Ikki kundan keyin Klinton-stritda sayr qilib yurgan ikki bruklinlikni noma’lum shaxslar bo‘g‘ib o‘ldirishganini eshitdim. Aytishlaricha, o‘lganlar qaysar Frenkining do‘stlari, ularni o‘ldirganlar esa garlemliklar ekan.
Tez orada Bruklinda g‘alati voqealar yuz berayotganini tushundim. Bir haftadan keyin u yerda qopga solingan yana bir jasad topildi. Bu safargi qurbon hazilkash Joning akasi Freddi edi.
Ish shunga borib yetdiki, bruklinliklar kartoshka solingan qopni o‘zlari ochgani qo‘rqib qolishdi va buning uchun politsiya chaqiradigan bo‘lishdi.
Bir kuni kechqurun hazilkash Joni ko‘rib qoldim. Bu safar u yolg‘iz o‘zi o‘tirardi va uning nimadandir tashvishda ekanligini ko‘rib xalaqit bergim kelmadi. Uning yonidan o‘tib ketmoqchi edim, qo‘limdan tutib to‘xtatdi. Unga akasining o‘limi sababli ta’ziya bildirdim.
-Nima deyishmasin, Freddi ahmoqlik qildi,-dedi Jo.-Roza uni Bruklinga taklif qilgan. U Freddidan meni Roza bilan rasman ajrashishga unatishni so‘ramoqchi bo‘lgan. Bechora akam Roza ikkimizni yarashtirmoqchi bo‘lgandi, buning o‘rniga qopga solindi. Uni Rozanikidan qaytayotganida ushlashgan. Bunda Rozaning ham qo‘li bor deyolmayman, ammo akam uning aybi bilan o‘ldi.
Jo kuldi, ammo uning kulgisi menga g‘alati tuyuldi. Jo gapini davom ettirdi:
-Men qaysar Frenkiga zo‘r hazil qilmoqchiman.
-Yo‘q, Jo,-dedim men.-Yaxshisi, uni unut. Unda hazil tuyg‘usi yo‘q.
-E yo‘q,-e’tiroz bildirdi Jo,-mendan Rozani tortib olishga hazil tuyg‘usi bo‘ldi-yu. Eshitishimcha, u Rozani qattiq sevarkan. Men zo‘r hazil tayyorlab qo‘yganman-Frenkining oldiga qopda o‘zim boraman.
Uning nimani mo‘ljallaganini tushunmadim.
-Sent-luislik og‘aynim qaysar Frenkining qoplar bilan bog‘liq buyurtmalarini bajaradi. Uning ismi Roups Makgonigl. U Freddi mening akam ekanligini eshitib g‘azabga mindi va Frenkiga hazil qilishimda yordam bermoqchi. Kecha Frenki Roupsni uyiga chaqirgan va meni qopga solib uning oldiga olib kelishini so‘ragan. U Rozadan akamning nima deganini eshitgan. Men akamga u bilan hech qachon ajrashmasligimni aytgandim. Xullas, Roups menga hamma gapni aytib berdi va men uni yana Frenkining oldiga jo‘natib yubordim. Men ertaga kechqurun Bruklinda bo‘laman va Roups meni qiynalmasdan qopga joylaydi.
-Qaysar Frenkining oldiga qopda borishdan xavfliroq narsa bo‘lmasa kerak,-dedim.-Bu qanaqa hazil ekanligiga tushunmadim.
-Nimasini tushunmaysan!-xitob qildi Jo.-Hazilim shuki, men qopda qo‘l-oyog‘im bog‘liq holda bo‘lmayman va ikkala qo‘limda to‘pponcha bo‘ladi. Qopni ochganida ro‘parasida to‘pponcha bilan men paydo bo‘lsam Frenki qanday ahvolga tushishini ko‘z oldingga keltirib ko‘r.
Haqiqatan ham Jo ikkita to‘pponcha ushlab qaysar Frenkining oldida paydo bo‘lganida uning qanday taajjubga tushishini tasavvur qilsa bo‘ladi.
-Aytgancha,-dedi Jo,-Roups Makgonigl ham har ehtimolga qarshi o‘sha yerda bo‘ladi.
Jo ketdi, men bo‘lsam uning qop ichidan to‘pponcha bilan chiqishini tasavvur qilib iljaydim.
Shundan keyin Jo bilan uchrashmadim, ammo bu voqea nima bilan tugaganini aytib berishdi.
Roups keltirgan qopni qaysar Frenkining o‘zi yerto‘laga olib tushibdi. U yonidan to‘pponcha olib Jo yotgan qopni ochib o‘tirmasdan unga qarata oltita o‘q uzibdi.
Aytishlaricha, yerto‘laga politsiyachilar bostirib kirib uni qotillikda ayblashganida Frenkining ko‘zi chanog‘idan chiqib ketay debdi.
Ma’lum bo‘lishicha, Roupsdan Joning rejasi haqida ma’lumot olgan qaysar Frenki qopdagi qurbonini bir yoqli qilmoqchi bo‘lgan. Tabiiyki, Roups bu haqda Joga aytgan va u o‘zining hech kimda yo‘q hazilkashlik mahoratini ishga solgan.
Qaysar Frenkiga olib borilgan qopga esa albatta Jo emas, balki oyoq-qo‘li bog‘langan, og‘ziga latta tiqilgan Roza solingan ekan.

Rus tilidan Dilshodbek Asqarov tarjimasi

Деймон Раньон. Ҳазилкаш (ҳикоя)

Чап оёғимда кутилмаганда даҳшатли оғриқни ҳис қилган пайтимда Бродвейдаги Минди ресторанида эдим. Оғриққа чидолмай ўрнимдан сакраб турдим ва болохонадор қилиб сўкиндим.
Менга «паровозча» ўрнатишганини ва шу атрофда ҳазилкаш Жо-турли ҳазиллар устаси турганлигини сездим.

«Паровозча» нималигини билмоқчимисиз? Ресторанга кирган одамнинг поябзали устига гугурт чақиб қўясиз. Шу заҳоти ҳаммани кулдирадиган воқеа бошланади.
Ҳазилкаш Жо бу борада устаси фаранг бўлиб кетган. У «қурбони» ёнига шундай сездирмасдан келадики, қасам ичиб айтишим мумкин: Жо ҳатто сичқоннинг оёғига ҳам «паровозча» қўя олади, албатта сичқоннинг поябзали бўлса. Агар бирортаси ортиқча жаҳлга минса ҳам у вазиятдан чиқиб кета олади. Қимматбаҳо поябзал кийганлар эса тез-тез у билан жиқиллашиб туришади.
Аммо Жога кимнинг қанақа поябзалда кирганлигининг фарқи йўқ. Бир куни у шахсан қайсар Френкига «паровозча» қўйганида кўпчиликнинг кўнглидан бир фикр ўтди: бу яхшиликка олиб келмайди.
…Қайсар Френки Бруклинда яшайди, у бу ерда анчагина ҳурматли одам. Ҳар қалай унга бунақа ҳазилларни қилиш тўғри келмайди. Бунинг устига Френкида ҳазил туйғусидан асар ҳам йўқ, унинг кулганини ҳали ҳеч ким эшитмаган. Френки Бродвейда бронкслик аллақандай кишилар билан гаплашиб турганида Жо унга «паровозча» уюштирди. Албатта у кулгани йўқ, аксинча, Жога қаҳр билан тикилди ва италянчалаб нимадир деди.
Қайсар Френкининг ҳақиқий фамилияси италянча, Фероччо деганга ўхшаш бўлиб, уни асли ситсилиялик деб эшитгандим. У Бруклинда анчадан буён яшайди. Френки ишни майда сотувчиликдан бошлаган бўлиб, ҳозир йирик савдогарга айланганди. Унинг ёши ўттиздан ўтган, сочлари қоп-қора, нигоҳи кишига ўткир боқарди.
Ҳеч ким у ҳақда бундан ортиқ нарса билмайди.
Жо унга ҳазил қилганида мен ғалати бўлиб кетдим. Назаримда, Френки бу ҳазилни ҳақорат деб тушунган ва бутун Гарлемдагиларга ўчакишиб қолганди.
Жога ҳаддидан ошиб кетганлигини айтишганида эса у кулиб қўйганди, холос. Френкида ҳазил туйғусининг йўқлиги Жонинг айби эмас экан. У қулай пайт келса бу ҳазилини яна такрорлашини ҳам қистириб ўтганди…
Мен ҳақ бўлиб чиқдим: ёнимда ҳазилкаш Жо турар ва қорнини чангаллаганча куларди. Энг ёмони, унга қўшилиб бир гуруҳ бекорчилар ҳам кулишар, Жо атрофда ҳеч ким йўқлигида ҳазил қилмасди.
У билан кўришгани қўл узатдим. Шу заҳоти яна гумбурлаган кулги овозлари янгради, Жонинг мен билан сўрашган қўлида юмшоқ ва ёпишқоқ пишлоқ бўлаги бор экан.
Ўлганимнинг кунидан илжайдим. Жо қўлидаги пишлоқ қолдиғини ресторан бурчагида турган машина ойнасига артганида эса чин кўнгилдан хохоладим.
Жодан акаси икковига тегишли пивохонада ишлар қандай кетаётганлигини сўрадим. У ишлар жойида эканлигини айтди. Кейин эса унинг хотини ва менинг эски танишим Роза ҳақида сўрадим: уни «Хот Бокс» барида қўшиқ айтган пайтидан бери билардим.
Роза ҳақидаги саволимни эшитган Жо хитоб қилди:
-Берган саволингни қара-ю! Эшитмадингми? У мени ташлаб қайсар Френки билан топишиб олганига икки ой бўлди. Ҳозир у Бруклинда, Френкига яқин жойда яшаяпти.
Шу пайт у қорнини чангаллаганча кула бошлади. Ниҳоят у кулгидан тўхтади ва мен ундан бунинг нимаси кулгили эканини сўрадим.
-Нега кулгили бўлмасин,-деди Жо.-Бу макарончи Розага қанча пул сарфлаши кераклигини билганида қанақа аҳволга тушишини тасаввур қиляпман. Тўғри, Френкининг Бруклинда бизнеси бор, аммо Роза уни ташлаб кетмаслиги учун анча пул сарфлашига тўғри келади.
У шундай вазиятда ҳам ҳазил туйғусини йўқотмаганлиги мени ҳайрон қолдирди.
Маълум бўлишича, қайсар Френки Розани у эрга тегишидан олдин ҳам яхши таниган. У тез-тез «Хот Бокс» барига келиб турган ва ҳатто Роза эрга текканидан кейин ҳам у билан баъзан учрашиб турган. Френкининг бизнесдаги ишлари юришиб кетгач эса улар кунора кўриша бошлашган. Жо албатта бу ҳақда билмаган. Унинг ўша пайтларда иши орқага кетган ва хотинига у хоҳлаган ҳамма нарсани сотиб олиб беришга қурби етмаган. Роза эса ўзи истаган нарсани олиб бермаган эркакларга тоқат қилолмайди.
Жо қайсар Френкига қўпол ҳазил қилади, Френки эса Розани Бруклинга олиб кетади.
-Нима ҳам дердим,-дедим унинг ҳикоясини эшитиб бўлгач,-бунақа гапларни эшитиш ёқимсиз. Сенга ачинаман…
-Яхшиси, қайсар Френкига ачин,-қувноқлик билан жавоб қайтарди Жо.-Агар бу сенга камлик қилса, Розага ҳам ачин.
Ниҳоят Жо уйига кетишга тараддудланди, аммо аввал тамаки дўконидаги телефондан Минди ресторанига қўнғироқ қилди. У аёллар овози билан Пегги Жойс эканлигини, қайсидир бир манзилга тўй маросими учун олти юз дона бутербродга буюртма бермоқчилигини айтди. Албатта, ундай манзилнинг ўзи йўқ, бўлган тақдирда ҳам ҳеч ким унча бутербродга пул тўлашни истамайди.
Кейин Жо машинасига ўтирди ва уйига жўнади.
Бир неча кундан кейин Бруклинда Жонинг пивохонасида ишлайдиган икки йигитнинг қопга солинган жасади топилганини газетада ўқиб қолдим. Полициядагилар улар қайсар Френкининг бизнесига халақит беришга уринишганини айтишарди. Аммо бирорта ҳам полициячи уларни Френки ўлдирганини таъкидлай олмасди. Чунки бунга ҳеч қандай далил йўқ эди.
Қоп билан боғлиқ воқеа шунчаки иш эмас, бунга маҳорат керак. Одамни қопга тиқиш учун аввал уни ухлатиш керак, ахир қайси аҳмоқ қопга ўзи тушади. Бунинг учун уйқу дори бериш керак дейишади, аммо ҳақиқий мутахассисларнинг фикрича, қопга солмоқчи бўлган одамингнинг бошига тўқмоқ билан яхшилаб тушириш кифоя.
Хуллас, одамнинг бўйнига сиртмоқ солишади ва арқоннинг бир учини тиззалари орқасидан ўтказиб боғлашади. Уни шу ҳолатда қопга тиқишади ва бирор жойга ташлаб кетишади. Бечора ўзига келгач, қопдан чиқишга уринади. У букилган тиззаларини тўғриламоқчи бўлади ва бўйнидаги сиртмоқ тортилиб, бир оздан кейин бўғилиб ўлади.
Икки кундан кейин Клинтон-стритда сайр қилиб юрган икки бруклинликни номаълум шахслар бўғиб ўлдиришганини эшитдим. Айтишларича, ўлганлар қайсар Френкининг дўстлари, уларни ўлдирганлар эса гарлемликлар экан.
Тез орада Бруклинда ғалати воқеалар юз бераётганини тушундим. Бир ҳафтадан кейин у ерда қопга солинган яна бир жасад топилди. Бу сафарги қурбон ҳазилкаш Жонинг акаси Фредди эди.
Иш шунга бориб етдики, бруклинликлар картошка солинган қопни ўзлари очгани қўрқиб қолишди ва бунинг учун полиция чақирадиган бўлишди.
Бир куни кечқурун ҳазилкаш Жони кўриб қолдим. Бу сафар у ёлғиз ўзи ўтирарди ва унинг нимадандир ташвишда эканлигини кўриб халақит бергим келмади. Унинг ёнидан ўтиб кетмоқчи эдим, қўлимдан тутиб тўхтатди. Унга акасининг ўлими сабабли таъзия билдирдим.
-Нима дейишмасин, Фредди аҳмоқлик қилди,-деди Жо.-Роза уни Бруклинга таклиф қилган. У Фреддидан мени Роза билан расман ажрашишга унатишни сўрамоқчи бўлган. Бечора акам Роза иккимизни яраштирмоқчи бўлганди, бунинг ўрнига қопга солинди. Уни Розаникидан қайтаётганида ушлашган. Бунда Розанинг ҳам қўли бор деёлмайман, аммо акам унинг айби билан ўлди.
Жо кулди, аммо унинг кулгиси менга ғалати туюлди. Жо гапини давом эттирди:
-Мен қайсар Френкига зўр ҳазил қилмоқчиман.
-Йўқ, Жо,-дедим мен.-Яхшиси, уни унут. Унда ҳазил туйғуси йўқ.
-Э йўқ,-эътироз билдирди Жо,-мендан Розани тортиб олишга ҳазил туйғуси бўлди-ю. Эшитишимча, у Розани қаттиқ севаркан. Мен зўр ҳазил тайёрлаб қўйганман-Френкининг олдига қопда ўзим бораман.
Унинг нимани мўлжаллаганини тушунмадим.
-Цент-луислик оғайним қайсар Френкининг қоплар билан боғлиқ буюртмаларини бажаради. Унинг исми Роупс Макгонигл. У Фредди менинг акам эканлигини эшитиб ғазабга минди ва Френкига ҳазил қилишимда ёрдам бермоқчи. Кеча Френки Роупсни уйига чақирган ва мени қопга солиб унинг олдига олиб келишини сўраган. У Розадан акамнинг нима деганини эшитган. Мен акамга у билан ҳеч қачон ажрашмаслигимни айтгандим. Хуллас, Роупс менга ҳамма гапни айтиб берди ва мен уни яна Френкининг олдига жўнатиб юбордим. Мен эртага кечқурун Бруклинда бўламан ва Роупс мени қийналмасдан қопга жойлайди.
-Қайсар Френкининг олдига қопда боришдан хавфлироқ нарса бўлмаса керак,-дедим.-Бу қанақа ҳазил эканлигига тушунмадим.
-Нимасини тушунмайсан!-хитоб қилди Жо.-Ҳазилим шуки, мен қопда қўл-оёғим боғлиқ ҳолда бўлмайман ва иккала қўлимда тўппонча бўлади. Қопни очганида рўпарасида тўппонча билан мен пайдо бўлсам Френки қандай аҳволга тушишини кўз олдингга келтириб кўр.
Ҳақиқатан ҳам Жо иккита тўппонча ушлаб қайсар Френкининг олдида пайдо бўлганида унинг қандай таажжубга тушишини тасаввур қилса бўлади.
-Айтганча,-деди Жо,-Роупс Макгонигл ҳам ҳар эҳтимолга қарши ўша ерда бўлади.
Жо кетди, мен бўлсам унинг қоп ичидан тўппонча билан чиқишини тасаввур қилиб илжайдим.
Шундан кейин Жо билан учрашмадим, аммо бу воқеа нима билан тугаганини айтиб беришди.
Роупс келтирган қопни қайсар Френкининг ўзи ертўлага олиб тушибди. У ёнидан тўппонча олиб Жо ётган қопни очиб ўтирмасдан унга қарата олтита ўқ узибди.
Айтишларича, ертўлага полициячилар бостириб кириб уни қотилликда айблашганида Френкининг кўзи чаноғидан чиқиб кетай дебди.
Маълум бўлишича, Роупсдан Жонинг режаси ҳақида маълумот олган қайсар Френки қопдаги қурбонини бир ёқли қилмоқчи бўлган. Табиийки, Роупс бу ҳақда Жога айтган ва у ўзининг ҳеч кимда йўқ ҳазилкашлик маҳоратини ишга солган.
Қайсар Френкига олиб борилган қопга эса албатта Жо эмас, балки оёқ-қўли боғланган, оғзига латта тиқилган Роза солинган экан.

Рус тилидан Дилшодбек Асқаров таржимаси

Aziz Nesin. Siz biroz kuting… (hikoya)

2025-01-23T11:18:46.742Z

| Кирилл ёзувидаги матн пастроқда

Bog‘ ichkarirog‘ida joylashgan, qanshariga “19” raqami ilingan ikki qavatli, yog‘och uyning pastki qavatidagi ijarachi xonadonidagi narsalarning ko‘pini sotib yubordi.
Mahalladagilar ularning birortasini begona qilishmadi. Qulog‘ini ding qilib o‘tirganlar bu xabarni eshitishi bilan o‘sha uyga qarab yugurishdi. Uydagi televizor shkafi, bir oyog‘i singan kreslo, chang bosib ketgan divan, stol-stul, oynali katta shkaf, ko‘zayu oshxona idishlarigacha, barchasi arzon bahoda sotildi.

Ertasiga ertalab esa uy oldiga katta yuk mashinasi keldi. Qolgan-qutgan ashqal-dashqallarni ham unga orta boshlashdi. Unga qarama-qarshi xonadonda Tolib bey degan odam istiqomat qiladi. O‘sha kun Tolib bey ishga yo‘l olish uchun ko‘chaga chiqqanida yuk mashinasini ko‘rdi. Tolib beyga ayoli, kecha, Murshid beyning bir kun avval narsalarini sotganini aytgan edi. Eng qiziq joyi uyi ship-shiydam bo‘layotgan Murshid beyning xotini va qizlari hech xafa ko‘rinishmas, qaytangga yuzidan tabassum arimasdi. Tolib bey ayoliga:
— Nima qilishsin, — dedi, — Yig‘lagisi yo‘qdir… Kim biladi deysan, ehtimol ich-ichidan hasrat chekishayotgandir. Do‘st-dushman oldida uyalib qolmaylik, deb shunday yo‘l tutishgandir.
Ayoli:
— Bo‘lishi mumkin… — dedi.
— Nima bo‘ldi ekan-a, Murshid beyning boshiga biror balo tushdimikan?
— Kim ham biladi deysiz… Balki boshqa joyga ko‘chib ketishayotgandir. O‘tgan kun ayoli gap orasida “Nishontoshiga ko‘chib ketyapmiz. U yerda ajoyib bir uy topdik. Uyni boshqatdan to‘shaymiz, yangi jihozlar olamiz. Shunga uydagi narsalarni sotyapmiz”, degandi.
Tolib bey ayoliga:
— Bo‘lishi mumkinmas, bechora Murshid beyning boshiga bir falokat tushdiyov. — dedi, — Oddiy bir xizmatchi Nishontoshidan uy olib, jihozlay oladimi? Biz shu uyning ijara pulini zo‘rg‘a to‘layapmiz axir. Murshid beyning ham maoshi meniki bilan bir xil, bilaman, bor-yo‘g‘i 50 lira…
Tolib bey va ayoli kechqurun, uyqudan avval shunday svhbatlashishgandi. Ertasi kun eshikdan chiqar-chiqmay yuk mashinasiga ortilayotgan so‘nggi narsalarni ko‘rganida Tolib bey juda siqildi.
Yuk mashinasiga narsalarni tashiyotgan Murshid beyning yoniga bordi. Salomlashgandan keyin:
— Mahallamizdan ko‘chib ketayotgan ekansizda-a Murshid bey? — deya so‘radi.
— Ha, shunday, shunday, ko‘chyapmiz.
— Biror chekkaroq joyga ko‘chyapsizmi, arzonroq joy topdingizmi?
— Yo‘g‘ee, Nishontoshida bir uy topdim. Bir o‘ting xudo xohlasa… Yangi uyimiz albatta sizga manzur keladi. Naq besh xonali, xonalari ham katta-katta, keng, ustiga-ustak yangi ta’mirdan chiqqan…
Ichida bir og‘riq qo‘zg‘olgan Tolib bey o‘ng qo‘lini qo‘shnisining yelkasiga qo‘ydi, ozroq egilib, qulog‘iga:
— Murshid bey, sizga juda hurmatim baland, bilasiz, — dedi, — Ham yaxshi ko‘raman, yaxshi qo‘shnisiz, ko‘p yilladan beri oramizdan qil o‘tmay yashab kelyapmiz. Jo‘ra, to‘g‘risini ayting, yashirmang, boshingizga biror balo keldimi? Agar shunday bo‘lsa albatta yordam beraman. Qani, ayting. Hammamizam yordamga muxtoj bo‘lamiz, axir yon qo‘shni — jon qo‘shni, deydilar. Bizga hali keraksiz.
Murshid bey qah-qah otib kuldi.
— Yo tovba, endi xizmatkor emasman, bo‘shadim ishdan, — dedi.
— Bay-bay… Pensiyaga chiqishingizga ham hech qancha vaqt qolmagandi o‘zi. Yaxshi ish bo‘lmabdi ochig‘i. Mayli, bir gap bo‘lar, xo‘sh, endi nima qilmoqchisiz? — deya kuyundi Tolib bey.
— Bir ishni boshlaganman, uch-to‘rt oydan beri shu bilan mashg‘ulman.
— O‘o‘-o‘! Qanday ajoyib, xo‘sh-xo‘sh, nima qilyapsiz?
— Qahvaxonada o‘tiryapman.
— Tushundim. Aynan nima ish bilan shug‘ullanyapsiz?
— Ishim shu. Ertalabdan kechgacha qahvaxonada o‘tiraman.
— Nima ish qilasiz axir?
— Yo Xudoyimey, g‘alchamisiz, qahvaxonada o‘tiraman, shunchaki o‘tiraman, deyapmanku. Zerikkanimdan o‘tirmayman, ish bilan o‘tiraman.
— Haa-a… Demak qahva ichasiz?
— Yo‘q, birodarim, yo‘q, qahva-pahva ichmayman. Qayerda qahvaxona ko‘rsam darrov kirib o‘tiraman.
Tolib bey “Bu odam aqldan ozyapti shekilli, bechoragina…” deya o‘yladi ichidan. Bu mahal yotoq to‘shaklari yuk mashinasiga ortilayotgandi.
Murshid bey:
— Siz begona emassiz, mayli, keling, sizga tushuntirib beraman, — dedi. — Hozir men tijorat bilan shug‘ullanyapman. Bu zamonda tijorat qahvaxonalarda qilinadi. Tijoratxonalarni, ishxonalarni qo‘ying, ularning zamoni o‘tdi. Hujjat deysan, qog‘oz-qalam deysan, hammasi dard ustiga dard. Hozir asl tijoratning kattasi qahvaxonalarda qilinadi. Xudoga ming shukr, xizmatkorlikdagi bir oylik maoshimni hozir bir kunda topyapman. Har kun o‘ldim deganda uch yuz, to‘rt yuz liraning belidan bukib qo‘yyapman. Endi bunday uyda yashash menga umuman to‘g‘ri kelmaydi. Nishontoshidan ajoyib uy topdim. Yangitdan jihozlayman xudo xohlasa, pul bor, istak bor, yana nima kerak odamga, ayting o‘zingiz?
Tolib bey:
— Qanday tijoratni yo‘lga qo‘ydingiz? — deya so‘radi.
— Nima bo‘lsa o‘sha, farqi yo‘q… Ignayu ipdan kemagacha.
Hayratdan ko‘zlari kattalashgan Tolib bey:
— Sotib olasizmi yo sotasizmi? — dedi.
— Yo‘q birodarim, na sotib olamiz, na sotamiz. Oldi-berdi yo‘q. Mol bo‘lsaydi, sotardik, olardik. Biz faqat o‘rtada foyda ko‘ramiz. Xuddi shunday…
Tolib bey “Boshini biror joyga qattiqroq urib olgan shekilli, eh, bechoraginayey…”, deya xayol qildi.
Murshid bey:
— Qarang, bu ishni qanday boshlaganimni aytib beraman sizga. — dedi. — Kunlarning birida qo‘shni ayolning tikuv mashinasi ignasi sinib qolibdi. Qancha izlamasin hech qayerdan topolmabdi. Bilasiz, u ko‘ni-qo‘shnilarga kiyim-kechak tikib beradi, shuni orqasidan uch-to‘rt lira topadi, uning uch-to‘rt lirasi meni maoshim bilan teng. Mendan “Iltimos, igna topib bering”, deya o‘tindi. Hamma joyni axtardim, yo‘q, topilmadi. So‘ngra bir odam, Xudo rozi bo‘lsin shu odamdan, falon joydagi qahvaxonaga boring. Tikuv mashinasiga zarur narsalarni sotuvchilar bari o‘sha yerda, dedi. Darhol bordim.
Qahva ichib o‘tirgandim, o‘sha yerdagilarning biri yonimga kelib o‘tirdi va:
— Nimadir izlayapsizmi, birodarim? — deya so‘radi.
— Ha, tikuv mashinasining ignasini qidiryapman, — dedim.
— Qancha pachka lozim?
Sal qolsa yiqilib tushardim. Men necha oylardirki bir donayam topolmayapman, u bo‘lsa nechchi pachka lozim deb so‘rayapti. Olsam, ko‘proq olaqolay dedimu:
— Bir pachka kerak, — dedim.
Burun jiyirib:
— Sakson lira bo‘ladi, — dedi.
— Yo tovba, nima deyapsiz? Buning donasi oltmish, pachkasi yetti yuz yigirma kurushku, — dedim.
U qovog‘ini uyib,
— Unda nega vaqtimni olasiz, darrov o‘sha yerga boring, o‘sha yoqdan oling, — dediyu mendan yiroqlashdi, o‘z joyiga o‘tirdi. Sakson lira, sakson lira… Shu sakson lirani deb nechchi yuz liradan qolib ketamiz. Olganim yaxshiyov, deb o‘yladim.
Yoniga bordim.
— Ma’zur tuting, birodar, — dedim. — Men bilmagandim. Marhamat, sakson lira, oling, — dedim.
U sharaqlatib sanadi va cho‘ntagiga soldi, so‘ngra:
— Siz shu yerda o‘tirib biroz kuting, — dedi, — Men olib kelaman hozir. Biz chayqovchimiz, orqamizdan taftishchilar, militsiyalar tushgan… Siz bormang, boshingiz baloga qoladi.
U ketdi. Men o‘tirib kutishni boshladim. Peshin o‘tdi, kech kirdi, qahvaxona yopilishi kerak, na u keldi, na ignalarim.
Sakson liraning og‘rig‘i tutdi yuragimni, bir hafta o‘sha qahvaxonaga bordim, uni qayta uchratmadim.
Bechoragina, meni deb qo‘lga tushdi shekilli, deb o‘yladim.
Shu desangiz, bir kuni ayolim qattiq hastalanib qoldi. Goh u yeri, goh bu yeri sanchib og‘riydigan bo‘ldi. Shifokor bir dori yozib berdi, qancha axtarmay hech qayerdan topolmadim. Ulkan Istanbuldan izlamagan yerimiz qolmadi. Keyin, Xudo xayrini bersin, bir odam bilan gaplashib qoldik, u “Falon joydagi qahvaxonaga boring, u yerdan istalgan dorini topa olasiz”, dedi.
U aytgan qahvaxonaga bordim. Ichkari kirib ulgurmasidan bir odam yo‘limni to‘sdi.
— Nima izlayapsiz, birodar? — dedi u jiddiy kayfiyat bilan.
Dori yozilgan qog‘ozni uzatib:
— Mana, mana shuni, — dedim.
— Nechchi quti istaysiz?
— Ikki dona bo‘lsa yetarli o‘zi.
— Uch yuz lira bering!
Bermaslikdan boshqa choram yo‘q edi, xotinim jon talashyapti axir. U pulni cho‘ntagiga joylashtirdi.
— Siz shu yerda kuting, men olib kelaman, — dedi.
Kutdim, kutaverdim. U ham kelmadi. Qahvaxona egasidan so‘radim. U:
— Biz qayerdan bilamiz beyim, u ham sizdek oddiy bir qahvaxo‘r, tanimaymiz, — dedi.
Kunlardan bir kun derazamizning oynasi sinib qoldi. Sovuqdan muzlab o‘lay dedik. Har qancha axtarmay oyna topolmadim. Yana bir mehridaryo odam chiqdi qarshimga, “Bu turish yaramaydi do‘stim, darhol boring, falon yerdagi qahvaxonadan albatta topasiz”, dedi.
Tolib bey:
— Ey birodar, hech aqlingiz kirmas ekanda-a? — dedi. — Bu axir nechanchisi?
— Oh, do‘stim, bu aql emas, ehtiyoj masalasi axir. Bu yaramaslar pulni olishganiga chidasa bo‘ladi, lekin aytilgan narsani keltirishsa mayliydi. Boshqa choramiz yo‘q, nimayam qilardik. Dengizga tushsangiz ilonga duch kelishingiz tabiiy…
— Siz ham birga boring!
— Rozi bo‘lishmaydi. Bu rasmiy ishmas, chayqovchilik. Uniyam to‘g‘ri tushunish kerak axir, qanday sizga ishonsin? Siz ehtimol militsiyadirsiz yoki taftishchi?
— Molni keltirganidan keyin bering pulini.
— Mol axir o‘zida yo‘q… U ham borib boshqa birovdan, yashirin joydan sotib oladi. O‘zi ham bor-yo‘g‘i besh-o‘n lira ishlaydi xolos. Besh-o‘n lira uchun odamni yoqalash yaxshimas axir. Hayot shunday og‘ir, birodar. Xullas, shunday qilib oyna uchun berilgan pul ham qulog‘ini ushladi. Davomini eshiting. Shu desang bir kun radiomizning lampasi kuyib qoldi. Hech qayerdan topolmadim. Bu safar birovdan so‘rab o‘tirmay to‘g‘ri kelgan qahvaxonaga bordim. Bir odam yonimga keldi. U mendan so‘rab ulgurmasdan men undan so‘radim:
— Nimadir izlayapsizmi?
— Xudoga shukr, topdim sizni, tamaki izlayapman, — dedi.
— Nechchi kilo kerak sizga? — deya so‘radim.
Odam shoshib qoldi. Qo‘llarimni o‘pa boshladi.
— O‘n gramm yetadi.
— Ikki ming lira.
O‘ylab o‘tirmay pulni uzatdi.
— Siz shu yerda o‘tiring, kuting. Men borib olib kelaman, — dedim. — Shu-shu tijoratning ilmini oldim, Tolib bey. Har kuni tushda uydan chiqamanu biror qahvaxonaga kiraman. Besh-o‘n daqiqa o‘tishi bilan biror odam keladi.
— Qahva izlayapman, — deydi.
— Nechchi kilo kerak? — deb so‘rayman.
— Bir kilo yetarli.
— Yuz lira…
Ertasi kun boshqa bir qahvaxonaga yo‘l olaman. Kimdir supurgi istaydi, yana kimdir o‘quv qurollari. O‘tgan kun bir odam avtomobil o‘rindig‘i topib berishimni istadi, ikki ming sakkiz yuz lira so‘radim.
Tolib bey so‘radi:
— Maylkuya, pulini olganlaringizning birortasi sizni ko‘rib qolishsachi?
— Ko‘raversinlar. Tikuv ignasi uchun mendan pul olgan odamni bir kun yo‘lda uchratib qoldim. Yoqasidan yopishdim “Qani ignalar, yaramas?” deya. U pinagini ham buzmay “Izlayapman beyim, bu zamonda osongina igna topib bo‘larkanmi? Olti oydan beri shu ignalaringiz muammosi bilan yuribman”, dedi.
— Militsiyaga bersangiz bo‘lmaydimi?
— Yo‘o‘-o‘-o‘g‘e… Bu yuz foiz ishonchli ish. Hach qanday qo‘rqadigan joyi yo‘q axir. Qanday militsiyaga berasiz, nima deb shikoyat qilasiz? Men mana shu chayqovchidan falon narsa olmoqchiydim deyolmaysiz axir. Olish ham jinoyat, berish ham…
Yuk mashinasiga narsalar yuklandi. Ayoli Murshid beyni chaqirdi. Ayoliga “Boryapman”, deb baqirganidan so‘ng Tolib beyga yuzlanib:
— Tijorat ajoyib ish, do‘stim. — dedi, — Pulni olgan molni ololmasligini biladi. Pulni olgan ham molni bermasligini. Biroq, nimayam qilishardi, umid qurg‘ur baribir o‘lmaydi… Balki topolmas, balki topa olar…
Tolib bey:
— Bizga tomimizni yopishga shifir kerak, chakki o‘tyapti, topa olasizmi? — dedi.
Murshid bey:
— Qancha kerak? — deya so‘radi.
— Ikki dona bo‘lsa yetib-ortib qoladi.
— Yuz ellik lira.
— O‘h-ho‘, ko‘pmasmi mabodo?
— Men ham boshqasidan olaman, to‘g‘ri tushuning. Mengayam bor-yo‘g‘i besh-o‘n lira qoladi, qolsa.
Tolib bey yuz ellik lira uzatdi. Murshid bey unga:
— Agar istasangiz shu yerda kuting, istasangiz boshqa joyda, — dedi. — Men yuklarimni yangi uyga ko‘chirib olay, keyin aytgan narsangizni topib kelaman. Bu yog‘i Xudoga tavakkal…
Tolib bey umid bilan xayrlashdi:
— Mayli, yaxshi boring, xayr Murshid bey…

Turk tilidan Rahmat Bobojon tarjimasi

Азиз Несин. Сиз бироз кутинг… (ҳикоя)

Боғ ичкарироғида жойлашган, қаншарига “19” рақами илинган икки қаватли, ёғоч уйнинг пастки қаватидаги ижарачи хонадонидаги нарсаларнинг кўпини сотиб юборди.
Маҳалладагилар уларнинг бирортасини бегона қилишмади. Қулоғини динг қилиб ўтирганлар бу хабарни эшитиши билан ўша уйга қараб югуришди. Уйдаги телевизор шкафи, бир оёғи синган кресло, чанг босиб кетган диван, стол-стул, ойнали катта шкаф, кўзаю ошхона идишларигача, барчаси арзон баҳода сотилди.

Эртасига эрталаб эса уй олдига катта юк машинаси келди. Қолган-қутган ашқал-дашқалларни ҳам унга орта бошлашди. Унга қарама-қарши хонадонда Толиб бей деган одам истиқомат қилади. Ўша кун Толиб бей ишга йўл олиш учун кўчага чиққанида юк машинасини кўрди. Толиб бейга аёли, кеча, Муршид бейнинг бир кун аввал нарсаларини сотганини айтган эди. Энг қизиқ жойи уйи шип-шийдам бўлаётган Муршид бейнинг хотини ва қизлари ҳеч хафа кўринишмас, қайтангга юзидан табассум аримасди. Толиб бей аёлига:
— Нима қилишсин, — деди, — Йиғлагиси йўқдир… Ким билади дейсан, эҳтимол ич-ичидан ҳасрат чекишаётгандир. Дўст-душман олдида уялиб қолмайлик, деб шундай йўл тутишгандир.
Аёли:
— Бўлиши мумкин… — деди.
— Нима бўлди экан-а, Муршид бейнинг бошига бирор бало тушдимикан?
— Ким ҳам билади дейсиз… Балки бошқа жойга кўчиб кетишаётгандир. Ўтган кун аёли гап орасида “Нишонтошига кўчиб кетяпмиз. У ерда ажойиб бир уй топдик. Уйни бошқатдан тўшаймиз, янги жиҳозлар оламиз. Шунга уйдаги нарсаларни сотяпмиз”, деганди.
Толиб бей аёлига:
— Бўлиши мумкинмас, бечора Муршид бейнинг бошига бир фалокат тушдиёв. — деди, — Оддий бир хизматчи Нишонтошидан уй олиб, жиҳозлай оладими? Биз шу уйнинг ижара пулини зўрға тўлаяпмиз ахир. Муршид бейнинг ҳам маоши меники билан бир хил, биламан, бор-йўғи 50 лира…
Толиб бей ва аёли кечқурун, уйқудан аввал шундай свҳбатлашишганди. Эртаси кун эшикдан чиқар-чиқмай юк машинасига ортилаётган сўнгги нарсаларни кўрганида Толиб бей жуда сиқилди.
Юк машинасига нарсаларни ташиётган Муршид бейнинг ёнига борди. Саломлашгандан кейин:
— Маҳалламиздан кўчиб кетаётган экансизда-а Муршид бей? — дея сўради.
— Ҳа, шундай, шундай, кўчяпмиз.
— Бирор чеккароқ жойга кўчяпсизми, арзонроқ жой топдингизми?
— Йўғее, Нишонтошида бир уй топдим. Бир ўтинг худо хоҳласа… Янги уйимиз албатта сизга манзур келади. Нақ беш хонали, хоналари ҳам катта-катта, кенг, устига-устак янги таъмирдан чиққан…
Ичида бир оғриқ қўзғолган Толиб бей ўнг қўлини қўшнисининг елкасига қўйди, озроқ эгилиб, қулоғига:
— Муршид бей, сизга жуда ҳурматим баланд, биласиз, — деди, — Ҳам яхши кўраман, яхши қўшнисиз, кўп йилладан бери орамиздан қил ўтмай яшаб келяпмиз. Жўра, тўғрисини айтинг, яширманг, бошингизга бирор бало келдими? Агар шундай бўлса албатта ёрдам бераман. Қани, айтинг. Ҳаммамизам ёрдамга мухтож бўламиз, ахир ён қўшни — жон қўшни, дейдилар. Бизга ҳали кераксиз.
Муршид бей қаҳ-қаҳ отиб кулди.
— Ё товба, энди хизматкор эмасман, бўшадим ишдан, — деди.
— Бай-бай… Пенсияга чиқишингизга ҳам ҳеч қанча вақт қолмаганди ўзи. Яхши иш бўлмабди очиғи. Майли, бир гап бўлар, хўш, энди нима қилмоқчисиз? — дея куюнди Толиб бей.
— Бир ишни бошлаганман, уч-тўрт ойдан бери шу билан машғулман.
— Ўў-ў! Қандай ажойиб, хўш-хўш, нима қиляпсиз?
— Қаҳвахонада ўтиряпман.
— Тушундим. Айнан нима иш билан шуғулланяпсиз?
— Ишим шу. Эрталабдан кечгача қаҳвахонада ўтираман.
— Нима иш қиласиз ахир?
— Ё Худойимей, ғалчамисиз, қаҳвахонада ўтираман, шунчаки ўтираман, деяпманку. Зерикканимдан ўтирмайман, иш билан ўтираман.
— Ҳаа-а… Демак қаҳва ичасиз?
— Йўқ, биродарим, йўқ, қаҳва-паҳва ичмайман. Қаерда қаҳвахона кўрсам дарров кириб ўтираман.
Толиб бей “Бу одам ақлдан озяпти шекилли, бечорагина…” дея ўйлади ичидан. Бу маҳал ётоқ тўшаклари юк машинасига ортилаётганди.
Муршид бей:
— Сиз бегона эмассиз, майли, келинг, сизга тушунтириб бераман, — деди. — Ҳозир мен тижорат билан шуғулланяпман. Бу замонда тижорат қаҳвахоналарда қилинади. Тижоратхоналарни, ишхоналарни қўйинг, уларнинг замони ўтди. Ҳужжат дейсан, қоғоз-қалам дейсан, ҳаммаси дард устига дард. Ҳозир асл тижоратнинг каттаси қаҳвахоналарда қилинади. Худога минг шукр, хизматкорликдаги бир ойлик маошимни ҳозир бир кунда топяпман. Ҳар кун ўлдим деганда уч юз, тўрт юз лиранинг белидан букиб қўйяпман. Энди бундай уйда яшаш менга умуман тўғри келмайди. Нишонтошидан ажойиб уй топдим. Янгитдан жиҳозлайман худо хоҳласа, пул бор, истак бор, яна нима керак одамга, айтинг ўзингиз?
Толиб бей:
— Қандай тижоратни йўлга қўйдингиз? — дея сўради.
— Нима бўлса ўша, фарқи йўқ… Игнаю ипдан кемагача.
Ҳайратдан кўзлари катталашган Толиб бей:
— Сотиб оласизми ё сотасизми? — деди.
— Йўқ биродарим, на сотиб оламиз, на сотамиз. Олди-берди йўқ. Мол бўлсайди, сотардик, олардик. Биз фақат ўртада фойда кўрамиз. Худди шундай…
Толиб бей “Бошини бирор жойга қаттиқроқ уриб олган шекилли, эҳ, бечорагинаей…”, дея хаёл қилди.
Муршид бей:
— Қаранг, бу ишни қандай бошлаганимни айтиб бераман сизга. — деди. — Кунларнинг бирида қўшни аёлнинг тикув машинаси игнаси синиб қолибди. Қанча изламасин ҳеч қаердан тополмабди. Биласиз, у кўни-қўшниларга кийим-кечак тикиб беради, шуни орқасидан уч-тўрт лира топади, унинг уч-тўрт лираси мени маошим билан тенг. Мендан “Илтимос, игна топиб беринг”, дея ўтинди. Ҳамма жойни ахтардим, йўқ, топилмади. Сўнгра бир одам, Худо рози бўлсин шу одамдан, фалон жойдаги қаҳвахонага боринг. Тикув машинасига зарур нарсаларни сотувчилар бари ўша ерда, деди. Дарҳол бордим.
Қаҳва ичиб ўтиргандим, ўша ердагиларнинг бири ёнимга келиб ўтирди ва:
— Нимадир излаяпсизми, биродарим? — дея сўради.
— Ҳа, тикув машинасининг игнасини қидиряпман, — дедим.
— Қанча пачка лозим?
Сал қолса йиқилиб тушардим. Мен неча ойлардирки бир донаям тополмаяпман, у бўлса неччи пачка лозим деб сўраяпти. Олсам, кўпроқ олақолай дедиму:
— Бир пачка керак, — дедим.
Бурун жийириб:
— Саксон лира бўлади, — деди.
— Ё товба, нима деяпсиз? Бунинг донаси олтмиш, пачкаси етти юз йигирма курушку, — дедим.
У қовоғини уйиб,
— Унда нега вақтимни оласиз, дарров ўша ерга боринг, ўша ёқдан олинг, — дедию мендан йироқлашди, ўз жойига ўтирди. Саксон лира, саксон лира… Шу саксон лирани деб неччи юз лирадан қолиб кетамиз. Олганим яхшиёв, деб ўйладим.
Ёнига бордим.
— Маъзур тутинг, биродар, — дедим. — Мен билмагандим. Марҳамат, саксон лира, олинг, — дедим.
У шарақлатиб санади ва чўнтагига солди, сўнгра:
— Сиз шу ерда ўтириб бироз кутинг, — деди, — Мен олиб келаман ҳозир. Биз чайқовчимиз, орқамиздан тафтишчилар, милициялар тушган… Сиз борманг, бошингиз балога қолади.
У кетди. Мен ўтириб кутишни бошладим. Пешин ўтди, кеч кирди, қаҳвахона ёпилиши керак, на у келди, на игналарим.
Саксон лиранинг оғриғи тутди юрагимни, бир ҳафта ўша қаҳвахонага бордим, уни қайта учратмадим.
Бечорагина, мени деб қўлга тушди шекилли, деб ўйладим.
Шу десангиз, бир куни аёлим қаттиқ ҳасталаниб қолди. Гоҳ у ери, гоҳ бу ери санчиб оғрийдиган бўлди. Шифокор бир дори ёзиб берди, қанча ахтармай ҳеч қаердан тополмадим. Улкан Истанбулдан изламаган еримиз қолмади. Кейин, Худо хайрини берсин, бир одам билан гаплашиб қолдик, у “Фалон жойдаги қаҳвахонага боринг, у ердан исталган дорини топа оласиз”, деди.
У айтган қаҳвахонага бордим. Ичкари кириб улгурмасидан бир одам йўлимни тўсди.
— Нима излаяпсиз, биродар? — деди у жиддий кайфият билан.
Дори ёзилган қоғозни узатиб:
— Мана, мана шуни, — дедим.
— Неччи қути истайсиз?
— Икки дона бўлса етарли ўзи.
— Уч юз лира беринг!
Бермасликдан бошқа чорам йўқ эди, хотиним жон талашяпти ахир. У пулни чўнтагига жойлаштирди.
— Сиз шу ерда кутинг, мен олиб келаман, — деди.
Кутдим, кутавердим. У ҳам келмади. Қаҳвахона эгасидан сўрадим. У:
— Биз қаердан биламиз бейим, у ҳам сиздек оддий бир қаҳвахўр, танимаймиз, — деди.
Кунлардан бир кун деразамизнинг ойнаси синиб қолди. Совуқдан музлаб ўлай дедик. Ҳар қанча ахтармай ойна тополмадим. Яна бир меҳридарё одам чиқди қаршимга, “Бу туриш ярамайди дўстим, дарҳол боринг, фалон ердаги қаҳвахонадан албатта топасиз”, деди.
Толиб бей:
— Эй биродар, ҳеч ақлингиз кирмас эканда-а? — деди. — Бу ахир нечанчиси?
— Оҳ, дўстим, бу ақл эмас, эҳтиёж масаласи ахир. Бу ярамаслар пулни олишганига чидаса бўлади, лекин айтилган нарсани келтиришса майлийди. Бошқа чорамиз йўқ, нимаям қилардик. Денгизга тушсангиз илонга дуч келишингиз табиий…
— Сиз ҳам бирга боринг!
— Рози бўлишмайди. Бу расмий ишмас, чайқовчилик. Униям тўғри тушуниш керак ахир, қандай сизга ишонсин? Сиз эҳтимол милициядирсиз ёки тафтишчи?
— Молни келтирганидан кейин беринг пулини.
— Мол ахир ўзида йўқ… У ҳам бориб бошқа бировдан, яширин жойдан сотиб олади. Ўзи ҳам бор-йўғи беш-ўн лира ишлайди холос. Беш-ўн лира учун одамни ёқалаш яхшимас ахир. Ҳаёт шундай оғир, биродар. Хуллас, шундай қилиб ойна учун берилган пул ҳам қулоғини ушлади. Давомини эшитинг. Шу десанг бир кун радиомизнинг лампаси куйиб қолди. Ҳеч қаердан тополмадим. Бу сафар бировдан сўраб ўтирмай тўғри келган қаҳвахонага бордим. Бир одам ёнимга келди. У мендан сўраб улгурмасдан мен ундан сўрадим:
— Нимадир излаяпсизми?
— Худога шукр, топдим сизни, тамаки излаяпман, — деди.
— Неччи кило керак сизга? — дея сўрадим.
Одам шошиб қолди. Қўлларимни ўпа бошлади.
— Ўн грамм етади.
— Икки минг лира.
Ўйлаб ўтирмай пулни узатди.
— Сиз шу ерда ўтиринг, кутинг. Мен бориб олиб келаман, — дедим. — Шу-шу тижоратнинг илмини олдим, Толиб бей. Ҳар куни тушда уйдан чиқаману бирор қаҳвахонага кираман. Беш-ўн дақиқа ўтиши билан бирор одам келади.
— Қаҳва излаяпман, — дейди.
— Неччи кило керак? — деб сўрайман.
— Бир кило етарли.
— Юз лира…
Эртаси кун бошқа бир қаҳвахонага йўл оламан. Кимдир супурги истайди, яна кимдир ўқув қуроллари. Ўтган кун бир одам автомобил ўриндиғи топиб беришимни истади, икки минг саккиз юз лира сўрадим.
Толиб бей сўради:
— Майлкуя, пулини олганларингизнинг бирортаси сизни кўриб қолишсачи?
— Кўраверсинлар. Тикув игнаси учун мендан пул олган одамни бир кун йўлда учратиб қолдим. Ёқасидан ёпишдим “Қани игналар, ярамас?” дея. У пинагини ҳам бузмай “Излаяпман бейим, бу замонда осонгина игна топиб бўларканми? Олти ойдан бери шу игналарингиз муаммоси билан юрибман”, деди.
— Милицияга берсангиз бўлмайдими?
— Йўў-ў-ўғе… Бу юз фоиз ишончли иш. Ҳач қандай қўрқадиган жойи йўқ ахир. Қандай милицияга берасиз, нима деб шикоят қиласиз? Мен мана шу чайқовчидан фалон нарса олмоқчийдим деёлмайсиз ахир. Олиш ҳам жиноят, бериш ҳам…
Юк машинасига нарсалар юкланди. Аёли Муршид бейни чақирди. Аёлига “Боряпман”, деб бақирганидан сўнг Толиб бейга юзланиб:
— Тижорат ажойиб иш, дўстим. — деди, — Пулни олган молни ололмаслигини билади. Пулни олган ҳам молни бермаслигини. Бироқ, нимаям қилишарди, умид қурғур барибир ўлмайди… Балки тополмас, балки топа олар…
Толиб бей:
— Бизга томимизни ёпишга шифир керак, чакки ўтяпти, топа оласизми? — деди.
Муршид бей:
— Қанча керак? — дея сўради.
— Икки дона бўлса етиб-ортиб қолади.
— Юз эллик лира.
— Ўҳ-ҳў, кўпмасми мабодо?
— Мен ҳам бошқасидан оламан, тўғри тушунинг. Менгаям бор-йўғи беш-ўн лира қолади, қолса.
Толиб бей юз эллик лира узатди. Муршид бей унга:
— Агар истасангиз шу ерда кутинг, истасангиз бошқа жойда, — деди. — Мен юкларимни янги уйга кўчириб олай, кейин айтган нарсангизни топиб келаман. Бу ёғи Худога таваккал…
Толиб бей умид билан хайрлашди:
— Майли, яхши боринг, хайр Муршид бей…

Турк тилидан Раҳмат Бобожон таржимаси

Raskin Bond. Deoli bekatida (hikoya)

2025-01-19T13:35:31.591Z

| Кирилл ёзувидаги матн пастроқда

Kollejdaligimda yozgi ta’tilni Dehrada, buvimnikida o‘tkazishga odatlangan edim. Doimo mayning boshlarida yo‘lga tushib, iyulda ortimga qaytardim. Deoli Dehradan o‘ttiz chaqirim narida joylashgan kichikroq bekat bo‘lib, Himolay janubiy etagida qalin changalzorlar boshlanishini belgilab berardi.

Poyezd Deoliga sahar beshlarda – bekat chiroqlari-yu moyli lampalarning xira nurlariga cho‘mgan, tonggi g‘ira-shira ro‘shnolikda temiryo‘l bo‘ylab yastangan changalzorlarni kishi ko‘zi bazo‘r ilg‘ashi mumkin bo‘lgan pallada kirib borardi. Bu yer bor-yo‘g‘i bitta platforma – bekat boshlig‘ining idorasi va kutish xonasidan iborat edi. Bekatta choy sotiladigan peshtaxta, meva rastasi va daydi itlaridan boshqa tasvirlagulik hech vaqo yo‘q edi. Boisi poyezd bu yerga bir martagina, o‘rmonzorga kirib ketishdan avval, nari borsa, o‘n daqiqaga to‘xtardi, xalos.
Nega Deolida to‘xtar ekan, hayronman?! Na birov poyezdga chiqdi, na birov undan tushdi: hech o‘zgarish bo‘lgani yo‘q. Hattoki, bekatta biror mardikor ham yo‘q edi. Biroq poyezd qat’iy o‘n daqiqa shu manzilda tin olar, so‘ngra qo‘ng‘iroq chalinar, soqchi hushtagini chalar va Deoli ortda qolib, unutilar edi.
Menga Deolida, bekat devorlaridan narida nimalar borligi qiziq tuyulardi. Doim shu kichkina, ko‘rimsiz manzilga, hech kim tushmaydigan maskanga achinardim. Shunda qachondir Deolida tushib qolib, kun bo‘yi shaharchada sang‘iyman, deb qaror qildim.
O‘shanda o‘n sakkizga to‘lgandim, buvimnikiga ketayotgandim, tag‘in poyezd Deolida to‘xtadi. Savatcha sotadigan qiz perronga keldi.
Tong salqinligi uchun yelkasiga ro‘mol yopingandi: egni juldur, oyog‘i yalang bo‘lsa ham o‘ziga yarashgan nazokat va viqor bor edi unda.
U mening oynam yaqiniga kelib to‘xtadi. Diqqat bilan e’tibor qaratayotganimni sezsa-da, boshida o‘zini bilmaganga soldi. Uning yuzi oppoq, yoyiq siyohrang sochlari yaltiroq, ko‘zlari esa tim qora va serg‘ussa edi. So‘ng o‘sha serg‘ussa ko‘zlar mening nigohim bilan to‘qnashdi. U mening derazam oldida ozroq vaqt turdi, lekin hech birimiz so‘z qotmadik. Biroq u jo‘nayotganida qanday qilib o‘rnimni tark etganim, vagon eshigiga chiqqanim, perronda yo‘lning boshqa tomoniga qarab kutib qolganimni sezmay qoldim. Choy sotiladigan rastaga qarab yurdim. Pastroq olovda choydish biqirlab yotar, samovarchining o‘zi esa yo‘lovchilarga choy eltish bilan band edi. Qiz rasta ortidan meni ta’qib qildi.
– Savat olishni istaysizmi? – so‘radi u. – Judayam pishiq bular, eng yaxshi xivichdan tayyorlangan…
– Yo‘q, – dedim men. – Savat olmoqchi emasman.
Biz o‘zimizga anchayin uzoq tuyulgan lahzada bir-birimizga termulib qoldik.
– Savat kerakmasligiga ishonchingiz komilmi?
– Xo‘p, unda bitta beraqoling, – dedim va barmoqlariga tegingani zo‘rg‘a jur’at topib unga bir rupiya uzatdim.
U nimadir demoqchi bo‘lib og‘iz juftlagan zahoti, soqchi hushtagi yangradi; u nimadir dedi ham, biroq ovozi qo‘ng‘iroqning jaranglashi-yu poyezd pishqirishiga qorishib eshitilmay ketdi. Men vagonimga zudlik bilan qaytishim kerak edi. Lokomotiv siltanib-siltanib yo‘lga ravona bo‘ldi.
Bekatta ko‘zdan g‘oyib bo‘lguniga qadar men undan ko‘z uzmadim. U perronda yolg‘iz, hech qayoqqa jilmay turar va men tomonga qarab jilmayardi. To boshqaruv postiga yetguncha unga qarab bordim, keyin esa chakalakzorlar bekatni to‘sib qo‘ydi, biroq haliyam uning yolg‘iz turganini ko‘ra olardim. Qizning chehrasi, qop-qora, ehtirosli ko‘zlarining tasviri fikrimni band etgan, men esa bundan qutulolmasdim go‘yo. Biroq Dehrada xayolimni egallagan narsalar ko‘pligidan bu hodisa xotiramdan xiralashib, uzoqlashib ketdi. Faqatgina ikki oy o‘tib, men qaytishga hozirlanayotganimdagina yodimga tushdi.
Poyezd bekatida to‘xtashi bilan uni qidira boshladim, perronda alanglab yurganiga guvoh bo‘lgach, o‘zimda kutilmagan bir titroq sezdim. Shartta yerga sakradim-da, qizga qo‘l silkidim.
U meni ko‘rganida tabassum qildi. Hoynahoy, uni hanuz yodda tutganimdan sevindi. Men ham hamon xotirida ekanimdan quvondim. Xuddi azaliy qadrdonlar uchrashganday ikkimiz ham o‘zimizda yo‘q shod edik.
U vagonlar yoqalab savatchalarini pullagani ketmadi, aksincha, to‘g‘ri choy sotiladigan rasta tomon yurdi, tim qora ko‘zlarida nogahoniy o‘t to‘lgan edi. Bir muddat mum tishlab turdik, biroq ortiq jimlikka bardoshimiz yetmasdi.
Uni shu yerdayoq poyezdga o‘tqazib, o‘zim bilan olib ketish xayolimga keldi; uning Deoli bekatida ko‘zdan g‘oyib bo‘lishi haqida o‘ylashga ham qurbim yetmasdi. Qo‘llaridan savatchalarini olib, yerga qo‘ydim. Ulardan biriga qo‘l cho‘zgandi hamki, qo‘llarini ushlab oldim.
– Dehliga borishim kerak, – dedim men. U bosh irg‘adi:
– Men hech yoqqa ketishga majbur emasman.
Poyezd ketayotganini bildirish uchun hushtak chalgan soqchidan nafratlanib ketdim.
– Tag‘in qaytaman, shu yerda bo‘lasan-a?
U yana bosh irg‘adi, uning bosh irg‘ashi barobarida qo‘ng‘iroq jaranglab, poyezd olg‘a jila boshladi. Qizning qo‘lini bo‘shatib, siljib borayotgan poyezd ortidan yugurdim.
Bu gal uni unutmadim. U sayohatimdan so‘ng ham, oradan ancha vaqt o‘tganda ham, xullaski, yil bo‘yi xayolimni tark etmadi. O‘quv yili nihoyalashi bilan apil-tapil jomadonimni yig‘dim-u, doimgidan ham ilgariroq Dehraga yo‘l oldim. Buvim nevarasining bu ishidan boshi ko‘kka yetishi tayin edi.
Poyezd Deoliga kelib to‘xtashidan oldin men biroz asabiy va tajang edim, boisi qizni ko‘rganimda nima deyishim va nima qilishim ustida bosh qotirardim. Uning qarshisida noshudlarcha hissiyotlarim borasida biror so‘z aytmoqqa, yo biron narsa qilmoqqa botinolmay turmasligim kerak.
Poyezd Deoliga kelib to‘xtadi, men esa atrofga olazarak bo‘lib uni qaradim, biroq hech yerda qiz ko‘rinmasdi.
Eshikni ochib, yerga sekingina sakradim. Negadir shu on ko‘nglim juda g‘ash va kuchli esankirash egallagan meni. Nimadir qilishim kerakligini sezib, bekat noziri yoniga yugurdim. Undan, “Siz shu yerda savatlar sotib yurgan qizni taniysizmi?” deb so‘radim.
– Yo‘q, tanimayman, – dedi nozir, – agar qolib ketishni istamasang, poyezdga shoshilganing yaxshi.
Biroq bekatning hamma yerini ko‘zdan kechirdim, temir izlar osha bekat hovlisiga ko‘z tashladim, bor-yo‘q ko‘rganim mango daraxti va changalzor ichkarisiga kiruvchi tuproq yo‘l bo‘ldi. Yo‘l qayerga ketgan? Poyezd bekatdan nariga jilishni boshladi, perron yoqalab yugurib, vagonim eshigiga sakrab olishim lozim edi. Keyin poyezd tezlikni yuqorilatib, o‘rmon oralab yelib borayotganida, men oyna oldida o‘yga botib turar edim.
Axir, umrimda ikki martagina uchratgan, kimligini haqida hech narsa – aslidayam hech narsa – bilmaydigan, o‘zi zo‘rg‘a men bilan suhbatlashgan, biroq ilgari sira tuymagan iliqlik va bir ajib hisni tuydirgan qizni topish borasida qo‘limdan nimayam kelardi?
Buvimning ham kelganimdan aytarli ko‘ngli to‘lmadi, chunki ularnikida ikki haftadan ortiq o‘tirmadim. O‘zimni holdan toygan, o‘salday his etdim. Shu bois Deolidagi bekati noziri bilan gaplashish uchun qayta yo‘lga otlandim.
Biroq Deolida nozir yangilangan ekan. O‘tgan haftada sobiq nozirni boshqa manzilga o‘tkazishibdi. Yangi nozir savat sotadigan qiz haqida hech narsa bilmas ekan. Men kalta bo‘yli, xazonday qovjirab qolgan, ust-boshi yoqqa belanib yuradigan choyfurush amakini izlab topdim va savat sotuvchi qiz haqida biror narsa bilarmikan deb so‘rab ko‘rdim.
– Ha, bu yerda shunaqa qiz bo‘lardi, yaxshigina eslayman, – dedi u. – Lekin u hozir kelmay qo‘ygan.
– Nega? – qiziqdim men. – Unga nima bo‘lgan ekan?
– Men qayoqdan bilay? – dedi amaki. – U menga hech kim emasdi-ku…
Tag‘in poyezdga qarab yugurishim zarur edi.
Deoli ko‘zdan uzoqlashib borar ekan, bir kuni shu yerda to‘xtab, shaharchada bir kun qolishim va hammadan surishtirib, tim qora, beqaror ko‘zlarining birgina boqishi bilan qalbimni o‘g‘irlagan qizni topishimni maqsad qildim.
So‘nggi o‘quv yiliga qadar o‘zimni shu o‘y bilan ovutib keldim. Yana yozda Dehraga yo‘l oldim. Erta sahardayoq poyezd Deolida to‘xtaganida perronning u uchidan-bu uchigacha qadar qizning sharpasini izladim. Uni topa olmasligimga ishonchim komil edi, ammo o‘zim ham xuddi shuni umid qilayotgandim.
Negadir o‘zimni Deolida tushib qolib, shu yerda bir kunimni o‘tkazishga ko‘ndirolmadim. (Agar bularning bari biror asar yo film bo‘lganida edi, – deb o‘ylardim, – men jumboqning tagiga yetgan va harakatlarimga yarasha xotimaga erishgan bo‘lardim.) O‘ylashimcha, men bundan qo‘rqdim. Haqiqatdan ham qiz bilan bog‘liq nima sodir bo‘lganini bilishdan qo‘rqardim. Balki u ortiq Deolida yashamas, ehtimol, turmushga chiqqandir yo biror kasalga yo‘liqqanmikan?
So‘nggi bir necha yil ichida ko‘p bora yo‘lim Deolidan o‘tadi va har gal o‘sha-o‘sha, sirayam o‘zgarmagan chehraning kaminaga jilmayib turganini qayta uchratishimga ishonib-ishonmay vagon derazasidan tashqariga qarayman. Deolida, bekat devorlari ortida nimalar yuz berishiga qiziqaman. Biroq zinhor bu yerda to‘xtamayman. Bu barchasini izdan chiqarishi mumkin. Men umid va orzu etishdan to‘xtamaslikni, derazadan turib bo‘m-bo‘sh perronning boshdan adog‘igacha nazar solishni, savatchalar ko‘tarib olgan qizni mudom kutishni afzal ko‘raman.
Men endi Deolida hech qachon to‘xtamayman, aksincha, bu manzilni imkon qadar tezroq ortda qoldirib ketishga urinaman.

Ingliz tilidan Shohrux Usmonov tarjimasi

Раскин Бонд. Деоли бекатида (ҳикоя)

Коллеждалигимда ёзги таътилни Деҳрада, бувимникида ўтказишга одатланган эдим. Доимо майнинг бошларида йўлга тушиб, июлда ортимга қайтардим. Деоли Деҳрадан ўттиз чақирим нарида жойлашган кичикроқ бекат бўлиб, Ҳимолай жанубий этагида қалин чангалзорлар бошланишини белгилаб берарди.

Поезд Деолига саҳар бешларда – бекат чироқлари-ю мойли лампаларнинг хира нурларига чўмган, тонгги ғира-шира рўшноликда темирйўл бўйлаб ястанган чангалзорларни киши кўзи базўр илғаши мумкин бўлган паллада кириб борарди. Бу ер бор-йўғи битта платформа – бекат бошлиғининг идораси ва кутиш хонасидан иборат эди. Бекатта чой сотиладиган пештахта, мева растаси ва дайди итларидан бошқа тасвирлагулик ҳеч вақо йўқ эди. Боиси поезд бу ерга бир мартагина, ўрмонзорга кириб кетишдан аввал, нари борса, ўн дақиқага тўхтарди, халос.
Нега Деолида тўхтар экан, ҳайронман?! На биров поездга чиқди, на биров ундан тушди: ҳеч ўзгариш бўлгани йўқ. Ҳаттоки, бекатта бирор мардикор ҳам йўқ эди. Бироқ поезд қатъий ўн дақиқа шу манзилда тин олар, сўнгра қўнғироқ чалинар, соқчи ҳуштагини чалар ва Деоли ортда қолиб, унутилар эди.
Менга Деолида, бекат деворларидан нарида нималар борлиги қизиқ туюларди. Доим шу кичкина, кўримсиз манзилга, ҳеч ким тушмайдиган масканга ачинардим. Шунда қачондир Деолида тушиб қолиб, кун бўйи шаҳарчада санғийман, деб қарор қилдим.
Ўшанда ўн саккизга тўлгандим, бувимникига кетаётгандим, тағин поезд Деолида тўхтади. Саватча сотадиган қиз перронга келди.
Тонг салқинлиги учун елкасига рўмол ёпинганди: эгни жулдур, оёғи яланг бўлса ҳам ўзига ярашган назокат ва виқор бор эди унда.
У менинг ойнам яқинига келиб тўхтади. Диққат билан эътибор қаратаётганимни сезса-да, бошида ўзини билмаганга солди. Унинг юзи оппоқ, ёйиқ сиёҳранг сочлари ялтироқ, кўзлари эса тим қора ва серғусса эди. Сўнг ўша серғусса кўзлар менинг нигоҳим билан тўқнашди. У менинг деразам олдида озроқ вақт турди, лекин ҳеч биримиз сўз қотмадик. Бироқ у жўнаётганида қандай қилиб ўрнимни тарк этганим, вагон эшигига чиққаним, перронда йўлнинг бошқа томонига қараб кутиб қолганимни сезмай қолдим. Чой сотиладиган растага қараб юрдим. Пастроқ оловда чойдиш биқирлаб ётар, самоварчининг ўзи эса йўловчиларга чой элтиш билан банд эди. Қиз раста ортидан мени таъқиб қилди.
– Сават олишни истайсизми? – сўради у. – Жудаям пишиқ булар, энг яхши хивичдан тайёрланган…
– Йўқ, – дедим мен. – Сават олмоқчи эмасман.
Биз ўзимизга анчайин узоқ туюлган лаҳзада бир-биримизга термулиб қолдик.
– Сават керакмаслигига ишончингиз комилми?
– Хўп, унда битта берақолинг, – дедим ва бармоқларига тегингани зўрға журъат топиб унга бир рупия узатдим.
У нимадир демоқчи бўлиб оғиз жуфтлаган заҳоти, соқчи ҳуштаги янгради; у нимадир деди ҳам, бироқ овози қўнғироқнинг жаранглаши-ю поезд пишқиришига қоришиб эшитилмай кетди. Мен вагонимга зудлик билан қайтишим керак эди. Локомотив силтаниб-силтаниб йўлга равона бўлди.
Бекатта кўздан ғойиб бўлгунига қадар мен ундан кўз узмадим. У перронда ёлғиз, ҳеч қаёққа жилмай турар ва мен томонга қараб жилмаярди. То бошқарув постига етгунча унга қараб бордим, кейин эса чакалакзорлар бекатни тўсиб қўйди, бироқ ҳалиям унинг ёлғиз турганини кўра олардим. Қизнинг чеҳраси, қоп-қора, эҳтиросли кўзларининг тасвири фикримни банд этган, мен эса бундан қутулолмасдим гўё. Бироқ Деҳрада хаёлимни эгаллаган нарсалар кўплигидан бу ҳодиса хотирамдан хиралашиб, узоқлашиб кетди. Фақатгина икки ой ўтиб, мен қайтишга ҳозирланаётганимдагина ёдимга тушди.
Поезд бекатида тўхташи билан уни қидира бошладим, перронда аланглаб юрганига гувоҳ бўлгач, ўзимда кутилмаган бир титроқ сездим. Шартта ерга сакрадим-да, қизга қўл силкидим.
У мени кўрганида табассум қилди. Ҳойнаҳой, уни ҳануз ёдда тутганимдан севинди. Мен ҳам ҳамон хотирида эканимдан қувондим. Худди азалий қадрдонлар учрашгандай иккимиз ҳам ўзимизда йўқ шод эдик.
У вагонлар ёқалаб саватчаларини пуллагани кетмади, аксинча, тўғри чой сотиладиган раста томон юрди, тим қора кўзларида ногаҳоний ўт тўлган эди. Бир муддат мум тишлаб турдик, бироқ ортиқ жимликка бардошимиз етмасди.
Уни шу ердаёқ поездга ўтқазиб, ўзим билан олиб кетиш хаёлимга келди; унинг Деоли бекатида кўздан ғойиб бўлиши ҳақида ўйлашга ҳам қурбим етмасди. Қўлларидан саватчаларини олиб, ерга қўйдим. Улардан бирига қўл чўзганди ҳамки, қўлларини ушлаб олдим.
– Деҳлига боришим керак, – дедим мен. У бош ирғади:
– Мен ҳеч ёққа кетишга мажбур эмасман.
Поезд кетаётганини билдириш учун ҳуштак чалган соқчидан нафратланиб кетдим.
– Тағин қайтаман, шу ерда бўласан-а?
У яна бош ирғади, унинг бош ирғаши баробарида қўнғироқ жаранглаб, поезд олға жила бошлади. Қизнинг қўлини бўшатиб, силжиб бораётган поезд ортидан югурдим.
Бу гал уни унутмадим. У саёҳатимдан сўнг ҳам, орадан анча вақт ўтганда ҳам, хулласки, йил бўйи хаёлимни тарк этмади. Ўқув йили ниҳоялаши билан апил-тапил жомадонимни йиғдим-у, доимгидан ҳам илгарироқ Деҳрага йўл олдим. Бувим неварасининг бу ишидан боши кўкка етиши тайин эди.
Поезд Деолига келиб тўхташидан олдин мен бироз асабий ва тажанг эдим, боиси қизни кўрганимда нима дейишим ва нима қилишим устида бош қотирардим. Унинг қаршисида ношудларча ҳиссиётларим борасида бирор сўз айтмоққа, ё бирон нарса қилмоққа ботинолмай турмаслигим керак.
Поезд Деолига келиб тўхтади, мен эса атрофга олазарак бўлиб уни қарадим, бироқ ҳеч ерда қиз кўринмасди.
Эшикни очиб, ерга секингина сакрадим. Негадир шу он кўнглим жуда ғаш ва кучли эсанкираш эгаллаган мени. Нимадир қилишим кераклигини сезиб, бекат нозири ёнига югурдим. Ундан, “Сиз шу ерда саватлар сотиб юрган қизни танийсизми?” деб сўрадим.
– Йўқ, танимайман, – деди нозир, – агар қолиб кетишни истамасанг, поездга шошилганинг яхши.
Бироқ бекатнинг ҳамма ерини кўздан кечирдим, темир излар оша бекат ҳовлисига кўз ташладим, бор-йўқ кўрганим манго дарахти ва чангалзор ичкарисига кирувчи тупроқ йўл бўлди. Йўл қаерга кетган? Поезд бекатдан нарига жилишни бошлади, перрон ёқалаб югуриб, вагоним эшигига сакраб олишим лозим эди. Кейин поезд тезликни юқорилатиб, ўрмон оралаб елиб бораётганида, мен ойна олдида ўйга ботиб турар эдим.
Ахир, умримда икки мартагина учратган, кимлигини ҳақида ҳеч нарса – аслидаям ҳеч нарса – билмайдиган, ўзи зўрға мен билан суҳбатлашган, бироқ илгари сира туймаган илиқлик ва бир ажиб ҳисни туйдирган қизни топиш борасида қўлимдан нимаям келарди?
Бувимнинг ҳам келганимдан айтарли кўнгли тўлмади, чунки уларникида икки ҳафтадан ортиқ ўтирмадим. Ўзимни ҳолдан тойган, ўсалдай ҳис этдим. Шу боис Деолидаги бекати нозири билан гаплашиш учун қайта йўлга отландим.
Бироқ Деолида нозир янгиланган экан. Ўтган ҳафтада собиқ нозирни бошқа манзилга ўтказишибди. Янги нозир сават сотадиган қиз ҳақида ҳеч нарса билмас экан. Мен калта бўйли, хазондай қовжираб қолган, уст-боши йоққа беланиб юрадиган чойфуруш амакини излаб топдим ва сават сотувчи қиз ҳақида бирор нарса билармикан деб сўраб кўрдим.
– Ҳа, бу ерда шунақа қиз бўларди, яхшигина эслайман, – деди у. – Лекин у ҳозир келмай қўйган.
– Нега? – қизиқдим мен. – Унга нима бўлган экан?
– Мен қаёқдан билай? – деди амаки. – У менга ҳеч ким эмасди-ку…
Тағин поездга қараб югуришим зарур эди.
Деоли кўздан узоқлашиб борар экан, бир куни шу ерда тўхтаб, шаҳарчада бир кун қолишим ва ҳаммадан суриштириб, тим қора, беқарор кўзларининг биргина боқиши билан қалбимни ўғирлаган қизни топишимни мақсад қилдим.
Сўнгги ўқув йилига қадар ўзимни шу ўй билан овутиб келдим. Яна ёзда Деҳрага йўл олдим. Эрта саҳардаёқ поезд Деолида тўхтаганида перроннинг у учидан-бу учигача қадар қизнинг шарпасини изладим. Уни топа олмаслигимга ишончим комил эди, аммо ўзим ҳам худди шуни умид қилаётгандим.
Негадир ўзимни Деолида тушиб қолиб, шу ерда бир кунимни ўтказишга кўндиролмадим. (Агар буларнинг бари бирор асар ё фильм бўлганида эди, – деб ўйлардим, – мен жумбоқнинг тагига етган ва ҳаракатларимга яраша хотимага эришган бўлардим.) Ўйлашимча, мен бундан қўрқдим. Ҳақиқатдан ҳам қиз билан боғлиқ нима содир бўлганини билишдан қўрқардим. Балки у ортиқ Деолида яшамас, эҳтимол, турмушга чиққандир ё бирор касалга йўлиққанмикан?
Сўнгги бир неча йил ичида кўп бора йўлим Деолидан ўтади ва ҳар гал ўша-ўша, сираям ўзгармаган чеҳранинг каминага жилмайиб турганини қайта учратишимга ишониб-ишонмай вагон деразасидан ташқарига қарайман. Деолида, бекат деворлари ортида нималар юз беришига қизиқаман. Бироқ зинҳор бу ерда тўхтамайман. Бу барчасини издан чиқариши мумкин. Мен умид ва орзу этишдан тўхтамасликни, деразадан туриб бўм-бўш перроннинг бошдан адоғигача назар солишни, саватчалар кўтариб олган қизни мудом кутишни афзал кўраман.
Мен энди Деолида ҳеч қачон тўхтамайман, аксинча, бу манзилни имкон қадар тезроқ ортда қолдириб кетишга уринаман.

Инглиз тилидан Шоҳрух Усмонов таржимаси

Saida Zunnunova. Qo‘llar (hikoya)

2025-01-16T11:54:45.611Z

To‘y tarqab o‘yin-kulgiga to‘lgan hovli suv sepganday jimjit bo‘lib qoldi. Yig‘ishtirish uchun qolgan qarindosh — urug‘, ko‘ngil yaqinlar ham charchashib, har yer-har yerda uxlab yotishar, hovli sahni hali yig‘ishtirib olishga ulgurilmagan idish-oyoq, stol-stullarga to‘la edi.

Kelin tushirish taraddudi hammadan ham Malika xolani charchatgan bo‘lishiga qaramay, u hamon uyg‘oq. Boshqalarni uyg‘otib yubormaslik uchun oyoq uchida sekin-sekin yurib yig‘ishtirardi.
Atrof jimjit. Daraxtlarga osilgan katta lampochkalar atrofida parvonalar bazm qurgan. Dastalog‘liq tog‘oralar yoniga kelgan kuchukni haydayman deb, Malika xola singlisini uyg‘otib yuborayozdi. Hovlidan kuchukni haydab chiqardi-da, bitta-bitta bosib uyga kirib ketdi.
Bir nafas boshini yostiqqa qo‘yib ko‘rdi. Uxlay olmadi. Turib, uy ichida ancha vaqtgacha g‘imirsib yurdi. Qani endi uyqu kela qolsa. Bir tomondan kelin ko‘rganidan quvonsa, bir tomondan xotiralar, necha yillardan beri qalbida saqlanib kelayotgan ezgu armonlar uning butun asablarini uyg‘otib yuborgan edi.
Ochiq derazadan uyga kuz tunining salqin havosi o‘rmalaydi, hovlidagi lampochkalardan tushgan g‘ira-shira nur chiroq yoqilmagan uyga ham, xontaxtaning bir chetida qimir etmay o‘tirgan Malika xolaga ham hayoliy bir tus bergan. Hovlida yana kuchuk paydo bo‘ldi shekilli, kimdir uyqu aralash g‘o‘ldirab uni haydadi. Malika xola o‘rnidan turib deraza pardasini tushirdi-da, chiroqni yoqib qo‘yib, yana kelib o‘rniga o‘tirdi. Idish-oyoq yuvganidanmi, qo‘lidagi uzukning ko‘z atroflari xiralashib qolganday edi. Malika xola igna bilan uni yaxshilab to-zaladi. Keyin kaftiga olib ancha vaqtgacha tikilib o‘tirdi-da, yana ohista barmog‘iga soldi.
Bu uzukni to‘y kuni eri taqib qo‘ygan edi. O‘sha paytda uzukni bezagan bu tosh ko‘zlar, keyincha uning ko‘zlariga aylandi-yu, hamma joyda Malikaxonni kuzatib turdi, qoramoy ichida kulib qaradi, yiqilmoqchi bo‘lganda qo‘lidan tortdi. Bu uzuk taqilganda, uning qo‘llari qandoq edi? Tiqmachokday, oppoq, hayotning og‘ir mashaqqa-lariga hali urilmagan beg‘ubor, nozik qo‘llar edi. Mana endi tomirlari bo‘rtib chiqibdi, har joy-har joyda dog‘ paydo bo‘libdi. Bir vaqtlar oppoq qo‘llarga guldek yarashgan, faqat ziynat uchun taqilgan uzuk, keyincha muhabbat, sadoqat ramzi bo‘lib, bu qo‘llarni mehnatga, hayotga, yashashga undadi. Sadoqat, mehnat ramziga aylandi-yu, o‘zini ziynat sifatida begona qo‘llarga o‘tishdan saqlab qoldi.
Kelin tushirishga yiqqan tergan ham, mehmonlarning oldiga manzur bo‘larli dasturxon yozgan ham, kelinga chiroyli kiyimlar tiktirgan va kiydirgan ham mana shu jafokash, mehnatkash qo‘llar edi.
Tong yaqinlashib qolibdi: onda sonda xo‘rozlarning qichqirig‘i eshitila boshladi. Malika xola ko‘rpa qatidan kalit olib, daranglab ketmasligi uchun juda ehtiyotlik bilan sandikni ochdi. Dimog‘iga kuya dori hidi bilan yana allaqanday tanish bir hid urilganday bo‘ldi. Hamma vaqt qulf turgan bu sandiqda erkaklarning bir-ikki dona ko‘ylagi, kiyilib, anchagina nimdosh bo‘lib qolgan bir palto bilan yangigina bir kostyum bor edi, xolos. Malika xola ularni sandiqdan oldi. Tizzasiga qo‘yib, paltoning yoqa va yenglarini sekin-sekin, go‘yo ozor berib qo‘yishdan qo‘rqqanday bir kayfiyatda siladi. U o‘n yetti yildan beri bu mashg‘ulotni takrorlashdan zerikmadi. Bahor bo‘lsa kuya doriga soladi, kuz bo‘ldi deguncha, sandiqdan olib, qoqib, silkib ilib qo‘yadi. Qishda 6u palto o‘g‘li va o‘zining paltolari qatorida ilig‘liq turadi. Egasi ham shu yerda, shular bilan, faqat yaqingina bir joyga chiqqanu hozir kelib kiyadiganday.
Urush yillari ro‘zg‘or tanqisligi uni qiynagan paytlarda ham bularni asradi. Mehnat qilishga qodir bo‘lgan shu qo‘llari bilan uning paltosini bozorga olib chiqadimi?! Bu paltoni mehnat qilishi, pul topishi, ro‘zg‘or tebratishi mumkin bo‘lgan soppa-sog‘ shu qo‘llari bilan birovga eltib beradimi? Sotadimi?! Bu kiyimlar unga qandoq yarashardi. Ayniqsa, kostyumini yaxshi ko‘rardi, ehtiyotlab kiyardi. Qancha yaxshi niyatlar bilan olingan bu kiyimlarni nahotki boshqa birov kiyib yirtsa. Yo‘q, o‘zi kiyadi, o‘zi kiyib yirtadi.
Shu paytgacha doim ro‘zg‘or ishi bilan band bo‘lgan Malikaxon zavodga ishga kirib ketdi. O‘g‘lini bo‘lsa bog‘chaga joylashtirdi. Mehnat alamini yengillatganday, dardiga darmon bo‘lganday tuyuldi. Taqdiri unikiga o‘xshagan ko‘p yosh ayollar unga sirdosh, do‘st bo‘ldilar. Birovining eridan xat kelsa, yuztasi teng quvonishdi, bittasining boshiga tushgan tashvishni hammasi birga tortishdi. Malikaxonning eridan qora xat kelib, boshiga qora kun tushganida ham ana shu ahil oila unga hamdard va tayanch bo‘ldi. Bukilishga, yiqilishga qo‘ymadi. O‘sha kuni Malikaxon ishdan qaytgach, paltosini yechib ilar ekan, erining osig‘liq turgan paltosiga yuzini o‘rab o‘kirib o‘kirib yig‘ladi. Ana shundan keyin bu palto bilan kostyum Malikaxonga yana ham azizroq tuyulib qoldi. Avval sevgan kishisining kiyimi bo‘lsa, endi undan yodgor bo‘lib qolgan edi. Shundan keyin ham baribir bu palto qishda ilinardi, yozda kuya doriga solinardi.
O‘g‘li Baxtiyor u vaqtlarda juda yosh edi. Onasining ahvolini yaxshi tushunmas, nima uchun onasi uni hech qachon bitta emas, doim ikkita o‘pishiga ham aqli yetmas edi. U endi Baxtiyorga onagina emas, ota ham edi. U hamma vaqt — uyda ham, ko‘chada ham erining xotirasini hurmat qilib yashadi. Yoshligini, butun umrini uning xo-tirasiga bag‘ishladi. Ana shu xotira hurmati uchun Baxtiyorni dadasiga o‘xshash mehnatkash, sof dil qilib o‘stirishga harakat qildi. Baxtiyor chindan ham dadasiga o‘xshadi. Uning muomalasi, mehnatsevarligi, mehribonligi, hatto ba’zi bir qiliqlariga qarab turganida, Malika xolaning nazarida eri o‘lmaganday, u faqat qayta yashashga boshlaganday tuyulardi. U tirik. Ana u Baxtiyor bo‘lib yashayapti. Uni Malikaxon hayotga qayta keltirdi. Mana shu mehnatkash qo‘llari unga halol non yedirdi, toza kiyim kiydirdi. Siladi, erkaladi, uni odam, chinakam inson qilib o‘stirdi. Mana, bugun u kelinlik bo‘ldi. Dadasi bo‘lsa qandoq quvonardi… U butun to‘y davomida Malika xolaning ko‘zidan ketmadi. Muborakbod qilib keluvchilarni kutib oldi, o‘yin-kulgiga bosh bo‘ldi, o‘g‘li bilan kelinining peshonasidan o‘pib, ularga baxt tiladi. Bularning hammasini Malika xola ko‘rib turdi. Qalbi, xayoli bilan ko‘rib turdi.
To‘y sharofati bilan tun bo‘yi yoqiq qolgan chiroqlar tong bilan ulanib ketdi. Uyqudan ancha tiniqib turgan ko‘ngil yaqinlar choydan keyin yana qolgan-qutgan idish-oyoqlarni yuvish, yig‘ishtirish bilan ovora bo‘ldilar.
Malika xola kelinining oldiga kirdi. Kelin-kuyov uning hurmati uchun o‘rinlaridan turishdi, o‘tirishga taklif qilishdi. Kelin bir oz uyalinqirab turib, qaynonasiga choy uzatdi. Baxtiyor bo‘lsa onasining ko‘ziga birdaniga katta kishi bo‘lib qolganday edi. U shu topda dadasiga juda-juda o‘xshab ketdi.
Malika xola kelin-kuyovni ortiq uyaltirmaslik uchun kelini uzatgan choyni ichdi-yu, piyolani qaytib bermadi. Quchog‘ida olib o‘tirgan kostyum bilan paltoga qarab ancha vaqt jim o‘tirib qoldi. Kelin hayron. Baxtiyor bo‘lsa onasining nima uchun bu narsalarni shu bugun ko‘tarib yurganligiga tushunmay, ko‘zlarini pirpiratib unga tikilar edi.
Malika xola ko‘ziga kelgan yoshni zo‘r kuch bilan qaytarib, boshini ko‘tardi:
— O‘g‘lim, shu vaqtgacha otangning mana bu kiyimlarini senga kiygin, demagan edim. Bugun olib kirdim. Endi uylik-joylik bo‘lding. Katta kishi bo‘lib qolding. Endi bularni kiysang bo‘ladi. Bayram kunlarida, yaxshi kunlarda kiygin. Ayab-asrab kiygin.
Malika xola titragan qo‘llari bilan kiyimlarni o‘g‘liga uzatdi. Tomog‘iga kelgan allanarsani yutdi-yu, ochiq, mehribon chehra bilan keliniga o‘girildi:
— Qizim, qaynotangiz bo‘lganda, bilmadim, sizga nimalar sovg‘a qilar edi. Mana bu uzukni to‘y kuni menga taqib qo‘ygan edi. Bugun o‘sha kishi uchun men sizga taqib qo‘yaman. Hamma vaqt taqib yuring. Ziynat uchun emas, hurmat uchun taqing. Qo‘llaringiz mening qo‘llarimdek mehnatkash, halol bo‘lsin. Lekin mehnatni mendek yolg‘iz emas, birga qilinglar, qo‘sha qaringlar. Baxtiyor sizni hech xafa qilmaydi. Uni men ana shunaqa qilib o‘stirdim. Otasiga, qaynotangizga o‘xshagan bo‘ldi. Siz ham qizim, uni hech xafa qilmang.
Malika xola bilinar-bilinmas titragan qo‘llari bilan uzukni kelinining qo‘llariga solar ekan, o‘zining bir vaqtgi qo‘llarini, oppoq, beg‘ubor qo‘llarini esladi. Kelinining ko‘zida yosh yaltiradi. Demak, bu oppoq, momiq qo‘llar mana shu uzuk hurmatiga hech xiyonat qilmaydi. Hayotda tutgan narsasini qo‘ymaydigan, nozik, ammo zabardast qo‘llar bo‘ladi.

Саида Зуннунова. Қўллар (ҳикоя)

Тўй тарқаб ўйин-кулгига тўлган ҳовли сув сепгандай жимжит бўлиб қолди. Йиғиштириш учун қолган қариндош — уруғ, кўнгил яқинлар ҳам чарчашиб, ҳар ер-ҳар ерда ухлаб ётишар, ҳовли саҳни ҳали йиғиштириб олишга улгурилмаган идиш-оёқ, стол-стулларга тўла эди.

Келин тушириш тараддуди ҳаммадан ҳам Малика холани чарчатган бўлишига қарамай, у ҳамон уйғоқ. Бошқаларни уйғотиб юбормаслик учун оёқ учида секин-секин юриб йиғиштирарди.
Атроф жимжит. Дарахтларга осилган катта лампочкалар атрофида парвоналар базм қурган. Дасталоғлиқ тоғоралар ёнига келган кучукни ҳайдайман деб, Малика хола синглисини уйғотиб юбораёзди. Ҳовлидан кучукни ҳайдаб чиқарди-да, битта-битта босиб уйга кириб кетди.
Бир нафас бошини ёстиққа қўйиб кўрди. Ухлай олмади. Туриб, уй ичида анча вақтгача ғимирсиб юрди. Қани энди уйқу кела қолса. Бир томондан келин кўрганидан қувонса, бир томондан хотиралар, неча йиллардан бери қалбида сақланиб келаётган эзгу армонлар унинг бутун асабларини уйғотиб юборган эди.
Очиқ деразадан уйга куз тунининг салқин ҳавоси ўрмалайди, ҳовлидаги лампочкалардан тушган ғира-шира нур чироқ ёқилмаган уйга ҳам, хонтахтанинг бир четида қимир этмай ўтирган Малика холага ҳам ҳаёлий бир тус берган. Ҳовлида яна кучук пайдо бўлди шекилли, кимдир уйқу аралаш ғўлдираб уни ҳайдади. Малика хола ўрнидан туриб дераза пардасини туширди-да, чироқни ёқиб қўйиб, яна келиб ўрнига ўтирди. Идиш-оёқ ювганиданми, қўлидаги узукнинг кўз атрофлари хиралашиб қолгандай эди. Малика хола игна билан уни яхшилаб то-залади. Кейин кафтига олиб анча вақтгача тикилиб ўтирди-да, яна оҳиста бармоғига солди.
Бу узукни тўй куни эри тақиб қўйган эди. Ўша пайтда узукни безаган бу тош кўзлар, кейинча унинг кўзларига айланди-ю, ҳамма жойда Маликахонни кузатиб турди, қорамой ичида кулиб қаради, йиқилмоқчи бўлганда қўлидан тортди. Бу узук тақилганда, унинг қўллари қандоқ эди? Тиқмачокдай, оппоқ, ҳаётнинг оғир машаққа-ларига ҳали урилмаган беғубор, нозик қўллар эди. Мана энди томирлари бўртиб чиқибди, ҳар жой-ҳар жойда доғ пайдо бўлибди. Бир вақтлар оппоқ қўлларга гулдек ярашган, фақат зийнат учун тақилган узук, кейинча муҳаббат, садоқат рамзи бўлиб, бу қўлларни меҳнатга, ҳаётга, яшашга ундади. Садоқат, меҳнат рамзига айланди-ю, ўзини зийнат сифатида бегона қўлларга ўтишдан сақлаб қолди.
Келин туширишга йиққан терган ҳам, меҳмонларнинг олдига манзур бўларли дастурхон ёзган ҳам, келинга чиройли кийимлар тиктирган ва кийдирган ҳам мана шу жафокаш, меҳнаткаш қўллар эди.
Тонг яқинлашиб қолибди: онда сонда хўрозларнинг қичқириғи эшитила бошлади. Малика хола кўрпа қатидан калит олиб, даранглаб кетмаслиги учун жуда эҳтиётлик билан сандикни очди. Димоғига куя дори ҳиди билан яна аллақандай таниш бир ҳид урилгандай бўлди. Ҳамма вақт қулф турган бу сандиқда эркакларнинг бир-икки дона кўйлаги, кийилиб, анчагина нимдош бўлиб қолган бир пальто билан янгигина бир костюм бор эди, холос. Малика хола уларни сандиқдан олди. Тиззасига қўйиб, пальтонинг ёқа ва енгларини секин-секин, гўё озор бериб қўйишдан қўрққандай бир кайфиятда силади. У ўн етти йилдан бери бу машғулотни такрорлашдан зерикмади. Баҳор бўлса куя дорига солади, куз бўлди дегунча, сандиқдан олиб, қоқиб, силкиб илиб қўяди. Қишда 6у пальто ўғли ва ўзининг пальтолари қаторида илиғлиқ туради. Эгаси ҳам шу ерда, шулар билан, фақат яқингина бир жойга чиққану ҳозир келиб киядигандай.
Уруш йиллари рўзғор танқислиги уни қийнаган пайтларда ҳам буларни асради. Меҳнат қилишга қодир бўлган шу қўллари билан унинг пальтосини бозорга олиб чиқадими?! Бу пальтони меҳнат қилиши, пул топиши, рўзғор тебратиши мумкин бўлган соппа-соғ шу қўллари билан бировга элтиб берадими? Сотадими?! Бу кийимлар унга қандоқ ярашарди. Айниқса, костюмини яхши кўрарди, эҳтиётлаб киярди. Қанча яхши ниятлар билан олинган бу кийимларни наҳотки бошқа биров кийиб йиртса. Йўқ, ўзи кияди, ўзи кийиб йиртади.
Шу пайтгача доим рўзғор иши билан банд бўлган Маликахон заводга ишга кириб кетди. Ўғлини бўлса боғчага жойлаштирди. Меҳнат аламини енгиллатгандай, дардига дармон бўлгандай туюлди. Тақдири уникига ўхшаган кўп ёш аёллар унга сирдош, дўст бўлдилар. Бировининг эридан хат келса, юзтаси тенг қувонишди, биттасининг бошига тушган ташвишни ҳаммаси бирга тортишди. Маликахоннинг эридан қора хат келиб, бошига қора кун тушганида ҳам ана шу аҳил оила унга ҳамдард ва таянч бўлди. Букилишга, йиқилишга қўймади. Ўша куни Маликахон ишдан қайтгач, пальтосини ечиб илар экан, эрининг осиғлиқ турган пальтосига юзини ўраб ўкириб ўкириб йиғлади. Ана шундан кейин бу пальто билан костюм Маликахонга яна ҳам азизроқ туюлиб қолди. Аввал севган кишисининг кийими бўлса, энди ундан ёдгор бўлиб қолган эди. Шундан кейин ҳам барибир бу пальто қишда илинарди, ёзда куя дорига солинарди.
Ўғли Бахтиёр у вақтларда жуда ёш эди. Онасининг аҳволини яхши тушунмас, нима учун онаси уни ҳеч қачон битта эмас, доим иккита ўпишига ҳам ақли етмас эди. У энди Бахтиёрга онагина эмас, ота ҳам эди. У ҳамма вақт — уйда ҳам, кўчада ҳам эрининг хотирасини ҳурмат қилиб яшади. Ёшлигини, бутун умрини унинг хо-тирасига бағишлади. Ана шу хотира ҳурмати учун Бахтиёрни дадасига ўхшаш меҳнаткаш, соф дил қилиб ўстиришга ҳаракат қилди. Бахтиёр чиндан ҳам дадасига ўхшади. Унинг муомаласи, меҳнатсеварлиги, меҳрибонлиги, ҳатто баъзи бир қилиқларига қараб турганида, Малика холанинг назарида эри ўлмагандай, у фақат қайта яшашга бошлагандай туюларди. У тирик. Ана у Бахтиёр бўлиб яшаяпти. Уни Маликахон ҳаётга қайта келтирди. Мана шу меҳнаткаш қўллари унга ҳалол нон едирди, тоза кийим кийдирди. Силади, эркалади, уни одам, чинакам инсон қилиб ўстирди. Мана, бугун у келинлик бўлди. Дадаси бўлса қандоқ қувонарди… У бутун тўй давомида Малика холанинг кўзидан кетмади. Муборакбод қилиб келувчиларни кутиб олди, ўйин-кулгига бош бўлди, ўғли билан келинининг пешонасидан ўпиб, уларга бахт тилади. Буларнинг ҳаммасини Малика хола кўриб турди. Қалби, хаёли билан кўриб турди.
Тўй шарофати билан тун бўйи ёқиқ қолган чироқлар тонг билан уланиб кетди. Уйқудан анча тиниқиб турган кўнгил яқинлар чойдан кейин яна қолган-қутган идиш-оёқларни ювиш, йиғиштириш билан овора бўлдилар.
Малика хола келинининг олдига кирди. Келин-куёв унинг ҳурмати учун ўринларидан туришди, ўтиришга таклиф қилишди. Келин бир оз уялинқираб туриб, қайнонасига чой узатди. Бахтиёр бўлса онасининг кўзига бирданига катта киши бўлиб қолгандай эди. У шу топда дадасига жуда-жуда ўхшаб кетди.
Малика хола келин-куёвни ортиқ уялтирмаслик учун келини узатган чойни ичди-ю, пиёлани қайтиб бермади. Қучоғида олиб ўтирган костюм билан пальтога қараб анча вақт жим ўтириб қолди. Келин ҳайрон. Бахтиёр бўлса онасининг нима учун бу нарсаларни шу бугун кўтариб юрганлигига тушунмай, кўзларини пирпиратиб унга тикилар эди.
Малика хола кўзига келган ёшни зўр куч билан қайтариб, бошини кўтарди:
— Ўғлим, шу вақтгача отангнинг мана бу кийимларини сенга кийгин, демаган эдим. Бугун олиб кирдим. Энди уйлик-жойлик бўлдинг. Катта киши бўлиб қолдинг. Энди буларни кийсанг бўлади. Байрам кунларида, яхши кунларда кийгин. Аяб-асраб кийгин.
Малика хола титраган қўллари билан кийимларни ўғлига узатди. Томоғига келган алланарсани ютди-ю, очиқ, меҳрибон чеҳра билан келинига ўгирилди:
— Қизим, қайнотангиз бўлганда, билмадим, сизга нималар совға қилар эди. Мана бу узукни тўй куни менга тақиб қўйган эди. Бугун ўша киши учун мен сизга тақиб қўяман. Ҳамма вақт тақиб юринг. Зийнат учун эмас, ҳурмат учун тақинг. Қўлларингиз менинг қўлларимдек меҳнаткаш, ҳалол бўлсин. Лекин меҳнатни мендек ёлғиз эмас, бирга қилинглар, қўша қаринглар. Бахтиёр сизни ҳеч хафа қилмайди. Уни мен ана шунақа қилиб ўстирдим. Отасига, қайнотангизга ўхшаган бўлди. Сиз ҳам қизим, уни ҳеч хафа қилманг.
Малика хола билинар-билинмас титраган қўллари билан узукни келинининг қўлларига солар экан, ўзининг бир вақтги қўлларини, оппоқ, беғубор қўлларини эслади. Келинининг кўзида ёш ялтиради. Демак, бу оппоқ, момиқ қўллар мана шу узук ҳурматига ҳеч хиёнат қилмайди. Ҳаётда тутган нарсасини қўймайдиган, нозик, аммо забардаст қўллар бўлади.

Nodirabegim Ibrohimova. Voz kechilgan kitoblar (hikoya)

2025-01-12T15:48:28.008Z

| Кирилл ёзувидаги матн пастроқда

Uyqusiz tunlarimning birida eshik qattiq taqilladi. Ochganimda uning rang-ro‘yi avvalgidek emasdi: ko‘z osti salqigan, quyuq sochlari to‘zg‘igan, ko‘k galstugi bo‘ynidan bo‘shatilgan, bir ahvol. Ikki yil avval o‘ziga bino qo‘ygan olifta yigitchaga solishtirganda yer-u osmoncha farq bor edi. Tanim muzlab qolgandek bo‘ldi.

– Nega keldingiz? – salom o‘rniga savol berdim.
– Xayriyat, ko‘chib ketmapsan, – u taklif kutmay ichkariga kirdi.
Uni haydab yuborgim kelmadi. Garchand necha marta uning ostonamga qaytib kelishini tasavvur qilgan va har safar eshikni tars yopib qo‘yishni tilagan bo‘lsamda, ixtiyorsiz ortidan oshxonaga kirdim.
– Tamaddi qilishga biror nima ber, – u muzlatkichni ochib razm soldi. Aftidan ko‘ngildagidek narsa topolmadi, shekilli, qaytib yopdi. – Pastdagi do‘kon ishlamayapti ekan. Uzr, quruq keldim.
Uning har gal to‘lib-toshib kelgan kunlarini esladim. Albatta, gul ham bo‘lardi. Men sevgan moychechaklar bilan kelardi.
– Men uyda ovqatlanmayman, – dedim rostini aytib.
– Bekorga ozib ketmapsanda, – qomatimga ko‘z yugurtirib, stulga behol cho‘kdi. – O‘sha yerda ishlayapsanmi?
– Yo‘q. Nashriyotdan ketdim. Yaxshi oylik to‘laydigan xususiy firma topdim.
– Men ketganimdan so‘ng ishlaging kelmaptida… – u stoldagi vazada turgan qizil olmani qo‘liga oldi. – Erga tegmagan ko‘rinasan?
Javob bergim kelmay deraza tomon yurdim. Qishloqqa – uyimizga kelayotgan, ishxonamga kelib surishtirib ketadigan sovchilar haqida o‘yladim. Ularning birortasiga rozilik berishga qalbim to‘la topshirganim – shu insonning xotiralari yo‘l qo‘ymasdi. Tashqarida yoz oqshomi hukm surar, to‘qqizinchi qavatdan, ayniqsa, manzara go‘zal ko‘rinadi. Bir vaqtlar bu yerda bayram kunlari otiladigan mushaklarni birga kuzatar va yosh bola kabi zavqlanardik.
– Tegmagansan… – dedi u yonimga kelib yelkamga qo‘lini qo‘yarkan. – Meni kutgansan.
– Nega keldingiz? – savolimni takrorladim qo‘lini yelkamdan tushirarkanman.
– Sensiz yozolmayapman. Biror satr ham, – u og‘ir uh tortdi. – Oxirgi asarimni o‘shanda birga ishlagan kezlarimiz yozgandim. Esingdami, peshma-pesh chiqqan kitoblarim… hammasi do‘konlarda tez sotilib ketardi.
Miyig‘imda kuldim. O‘sha kitoblarni asosan men yozganimni, albatta, ikkimizdan boshqa birov bilmasdi. Birgalikda baxtli kunlarimiz u yozuvchi bo‘lishni orzu qilishini ko‘p aytardi. Bir nechta hikoyalari gazeta yuzini ko‘rgan, ammo omma e’tiboriga tushmagandi. Men nashriyotda ko‘plab kitoblarni tahrir qilganim, shuningdek, bo‘sh vaqtim kutubxonada o‘tgani uchun adabiyotni yaxshi tushunar, ammo yozuvchilikka da’voyim yo‘q edi. Ilk uchrashgan kunlarimiz unga xayolimga kelgan syujetlar, voqealarni so‘zlab berishni yoqtirardim. U esa meni diqqat bilan tinglab, ertasiga oqqa ko‘chirib kelardi. Ularni o‘qib ko‘nglim to‘lmasdi. Keyin ustidan o‘zim qayta yoza boshlardim. Bir necha kunda tayyor hikoyani qo‘liga tutqazardim. U yosh boladek suyunib, tahririyat tomon chopardi. Zavqlanishini ko‘rish menga yoqardi. Hikoyasi chiqqan jurnalni menga olib kelganida, mashqlarim uning nomidan e’lon qilinganidan suyunardim, chunki uni hamisha o‘zimdan ham ortiq sevardim. Meni bag‘riga bosib, qulog‘imga hamisha birga bo‘lamiz, birga yozamiz, birga o‘lamiz, deb pichirlardi.
– Birga yozgan damlarimiz zo‘r edi-da, – u xayollarimni sezgandek ko‘zlarimga boqdi. – Ilk kitobim chiqqanida ham yonimda eding. O‘zing nom tanlab berganding unga. Olgan qalam haqim-chi… Senga deb taqinchoq olib bergandim.
O‘sha taqinchoq qutichamda anchadan beri tegilmay turardi. Adabiyotdan topgan birinchi va oxirgi buyumim sifatida. Keyingi qalam haqlarini u deyarli maishatga sarflab yubordi. Uch yillik yashirin hayotimiz davomida u adabiy olamda o‘z o‘rniga ega yozuvchi bo‘lib shakllandi. Galdagi asarini o‘zi yoza oladi, deb hamisha ishonardim. Lekin ishtirokimsiz uddalay olmayotganini ko‘rib, ish stoli yoniga kelar va sochlarini silab, uxlab olishi kerakligini, o‘zim davom ettirishimni aytardim. Telbalarcha unga ishonganim, o‘zimni topshirganim, birga yashaganim, tunlari uning uchun yozishim – hammasi hozir ahmoqlikdan boshqa narsa emasdek ko‘rinardi.
– Men ham yozmay qo‘ydim, – dedim unga tik boqib. – Sizga bu oqshom biror nima yozib berishga istagim ham, vaqtim ham yo‘q.
U menga norozi boqdi.
– To‘g‘risi, seni sog‘indim. Kulgichlaringni, uzun sochlaringni, isingni… – yaqin kelib qo‘limdan ushladi. – Unutmaganingni ko‘zlaring sotib qo‘ydi. Baribir mehr bilan boqadi ular menga. Ha, to‘g‘ri, aybdorman. Seni tashlab ketdim. Nomardlarcha. Uylanaman, deb so‘zimda turmadim. Lekin mana… qaytdim baribir. Uloqib-uloqib yoningga qaytdim.
U bilan o‘tgan so‘nggi oylarimni xotirladim. Uni xalqaro adabiy jurnalga ishga chaqirishdi. Nashriyotda yonma-yon xonalarda – u yordamchi muharrir, men musahhih bo‘lib ko‘p yillardan beri ishlab kelardik. U ketgach, nashriyot ham huvillab qolgandek bo‘ldi. Zamonaviy uslubda ijod qiladigan yosh yozuvchi sifatida hamma tanirdi uni. Tadbirlar ketidan uchrashuvlar, telesuhbatlar, muloqotlar davom etardi. Xalqaro adabiy tanlovlarda men yozgan hikoyalar bilan g‘olib bo‘lib qaytarkan, butun ijod ahliga unga ishonch bildirardi. Uni faqat chetdan kuzatar, muvaffiyatlarini birga totmasdim. U obro‘siga putur yetmasligi uchun munosabatlarimizni hamisha sir saqlashimni istardi. To‘y qilsak, hammasi yaxshi bo‘lishini o‘ylab kutardim.
Bir kuni uni ishxonasiga izlab borganimda, bog‘da bir qiz bilan quyuq suhbatlashib turganini ko‘rdim. Yuragimdan nimadir uzilgandek bo‘ldi-yu, jim ortimga qaytdim. Undan izoh so‘rashni istamadim. O‘zi tashkil qilgan shoiralarning to‘garagiga bosh bo‘lib yurishini bilganim uchun o‘tkinchi hissiyot ekaniga o‘zimni ishontirdim.
Ammo ayol ruhan sezadi. Undan zerikkanlarini, istamay qolganlarini qalbi bilan anglaydi. Men ham uning o‘zimdan uzoqlashib ketayotganini bilib turardim. Yonimga kelmas, kelsa ham telefonidan ortmasdi. Miyig‘ida jilmayib ijodkor do‘stlari bilan xabar yozishib o‘tirganida, uni yo‘qotmaslik uchun galdagi qissani tugallash bilan band bo‘lardim. Nashriyotda ham tahrirdan ortgan bo‘sh vaqtim uning yangi kitoblarini nashrga tayyorlash bilan o‘tar, ammo avvalgi quvonch yo‘q, dilim juda g‘ash tortgandi. Ikkimizning adabiy olamimizda u meni yolg‘iz tashlab, nom taratgan adibalar, yozuvchilar, shoira qizlar davrasiga intilardi. Ijtimoiy tarmoqlarda uning shunday davralarda mag‘rurona turgan suratini ko‘rib, rashkim kuchayib borardi. Oxiri portladim.
Bir kuni uyga kelishi bilan qarshisida taom emas, talab qo‘ydim. Yo meni, yo ularni tanlashini so‘radim.
– Sen… ijodiy muhitni tushunmaysan, baribir. Men adabiyotga daxldor odamman, do‘st-u yorlarimdan voz kechmayman, – dedi.
Yangi chiqqan kitobini tap etib stolga qo‘ydi-da, eshikni yopib chiqib ketdi. Bir hafta sog‘inish bilan qiynalib o‘tdi kunlarim. Uni adabiy muhitdan tortib olib, faqat o‘zim bilan qolishini talab qilishim xudbinlik ekanini angladim. Ishxonasiga bordim: yo‘q ekan. So‘ng ijara uyiga izlab bordim. Eshikni u doim hamkasbim deb ataydigan bir ayol ochdi. Ortidan tugmalarini qadagancha u ko‘rindi.

…Sochlarimni silayotgan iliq qo‘llar taftidan sehrlanib ko‘zlarimni bir zum yumdim. Qalbim ilidi.
– Ha, tan olaman. Sengacha va sendan keyin ham hayotimda ko‘pchilik bo‘lgan. Lekin… yagona muhabbatim sen ekansan. Buni anglab yetishim bilan yoningga chopib keldim. Ha, yugurib… Ishxonamdan piyoda keldim, senga yetish yo‘lidagi mashaqqatni anglash uchun.
Gazga choy qo‘ydim. Ovqatga unnay boshladim. U esa mehmonxonaga o‘tdi. To‘g‘ri kitob javonim sari yurganini taxmin qildim. Kitoblarning varaqlanayotgani eshitildi. Eng tepada uning kitoblari tizilib turardi. Necha marta hammasini yig‘ishtirib tashlamoqchi bo‘lganman. Lekin kitoblarga mehrim baland edi. Har biriga yurak qo‘rim singgandi.
Ovqatning tagini past qilib dimlab, yoniga kirdim. Divanda o‘y surib o‘tirardi. Meni ko‘rib yuzi yorishdi.
– Kel, o‘tir… Adabiy muhit juda zerikarli bo‘p qoldi. Nashriyot bilan ham hamkorligimiz yo‘qoldi. Ishxonam berayotgan yangi uylardan xarid qilgandim, kreditga. Ijarada sarson yurishdan charchadim. Shuni boshlang‘ich to‘lovini to‘lay deb nashriyotdan tarixiy roman uchun buyurtma oldim. Qalam haqining yarmini oldindan to‘lashdi. Endi shu desang, romanni topshirish uchun ikki oy vaqtim qoldi.
– Kim haqida yozayapsiz, mavzusi nima? – anchadan beri yozmay qo‘yganim uchun beixtiyor qiziqib so‘radim.
– Ikkinchi jahon urushi yillarida front ortidagi o‘zbeklar hayotini. Bosh qahramon yigitning otasi urushga ketadi, onasi esa rais bilan haligindek… Keyin otasi qaytib boshqasiga uylanadi. Yana ko‘p voqealarni qo‘shyapman.
– “Ikki eshik orasi”ga o‘xshab qolmayaptimi ishqilib?
– Shunaqami? – u xijolat bo‘lgandek peshonasini qashladi. – O‘tkir Hoshimov asarlarini o‘qib katta bo‘lganmizda… balkim. Yoki urushdan qochgan yigit haqida yozsammi?
– Said Ahmadni ham ko‘p o‘qigansiz, – dedim kulgim qistab.
– O‘zing biror syujet bersang-chi, azizim… Sen syujetlar konisan-ku. Meni ilhom farishtamsan. Ko‘rding, sensiz ahvolimni…
Ha, ikki yil davomida uning jurnallarda biror hikoyasini ham, do‘konlarda yangi kitobini ham ko‘rmagandim.
– O‘ylab ko‘raman… Urush – o‘lmas mavzu. Tabiy syujet topish kerak.
– Ikki oy ichida yoza olasan-a? Senga ishonaman. Har kuni ishdan so‘ng yoningga kelaman, yana birga yashaymiz.
Bu gapdan negadir xursand bo‘lmadim.
– Ikki oydan so‘ng-chi?
– Keyin ham… yana buyurtmalar olaman. Birga yozaveramiz. Bir umr.
– Kreditni yopgach, yangi uyingizga ketasizmi? Kim bilan yashaysiz u yerda? – so‘radim istehzo bilan.
U og‘ir uh tortdi.
– Bilasanmi, jonim… qishloqda ota-onam qo‘ymayapti uylan deb. Qo‘shnimizning qiziga mendan so‘ramay fotiha ham qilib qo‘yishibdi. Kuzda to‘y. Sendan buni yashirmoqchi emasman. U ota-onamni yonida xizmatini qilib yuraveradi, sen esa…
– O‘ynashim bo‘lasan, deb qo‘ya qoling.
– Yo‘g‘e, sevgilim, mahbubamsan-u…
Ichimda umid bilan kutganim – “o‘z uyimga olib ketaman, to‘y qilamiz, rafiqam bo‘lasan, bir umr birga ijod qilamiz”, degan so‘zlar uning tilidan yangramadi. O‘rnimdan turib kitob javonimdan uning kitoblarini yig‘ishtira boshladim.
– Iltimos, shularni o‘zingiz bilan ola keting.
– Lekin… nega, hayotim, u bizning birgalikdagi asarlarimiz-ku, biz ularning ota-onasimiz, axir!
– Boshqa kitob tug‘ishni istamayman! – kutilmaganda yig‘lab yubordim. – Men oila qurishni, sizdan farzandlar ko‘rishni, ularni birga tarbiyalashni orzu qilardim! Ha, faqatgina orzu! Amalga oshmas orzular… Institutni qanday toza niyatlar bilan bitirgan edim-a? Nashriyotga ishga olishganida ota-onamga yuzingizni yorug‘ qilaman deb poytaxtda qolishga arang ko‘ndirgandim-a? Siz dugonalarimdan ajratib olib shu kvartirani topganingizda ham tez orada sovchi yuborishingizga go‘ldek ishongan edim-a? Uyqusiz tunlar sizning asarlaringizni yozayotganda bir umr yonimda bo‘lishingizga ishongandim-a? Ha, abadiy muhabbatga ishongandim… judayam ishongandim. Shunchalar ishondimki, o‘zimni topshirdim… Vijdon azobida qoldim meni oq yuvib-oqtaraganlar oldida. Yozgan hikoyalarim kabi oxiri hammasi baxtli yakun topishiga amin edim… Ammo siz men tasvirlagan qahramonlarga sira o‘xshamadingiz. Ulardek mard, sadoqatli, mehribon chiqmadingiz. Orzular o‘sha kitoblarda qolib ketdi. Hayotda aksiga duch keldim: aldandim. Hamma hurmat qilib ardoqlaydigan aziz yozuvchim meni tashlab ketdi.
Shalviragancha cho‘kdim. Endi ko‘zlarimdan yosh oqmasdi. Nazarimda, ular teskari oqar: ichimga, yuragimga tomardi. Qalbim og‘irlashib ketdi. Zildek…
Asta yonimga kelib yelkamga qo‘lini bosdi. Endi ular sovuq tuyulardi.
– Keting! – dedim ko‘zlariga tik qarab.
– Mendan voz kecholmaysan, azizim… sevasan-ku axir. Ikki yilki, shu yerda kutgansan meni. Kitoblarimiz bilan dardlashib. Endi senga… kim uylanardi, axir, o‘ylab ko‘r. Xullas… asarni yoza boshlagach qo‘ng‘iroq qil. Darhol yetib kelaman. Meni yo‘qotsang hech kiming qolmaydi.
U peshonamdan asta o‘pib qo‘ydi. So‘ng stolga vizitkasini qo‘yib, indamay chiqib ketdi.
Kitoblar sochilib yotgan gilamda uzoq vaqt sassiz, qimir etmay yotdim. Bolaligimda qo‘g‘irchoq ushlagancha unga alla aytganlarimni, o‘smirlik paytlarim oq otdagi shahzodam o‘z qasriga olib ketishi haqdagi xayollarimni, talaba bo‘lgach, eng zo‘r noshir bo‘lish haqidagi maqsadlarimni esladim. Ikki yilki, ko‘nglimda biror orzu ham, tilak ham yo‘q. Faqat kun kechirardim. Yashamasdim. Ehtimol… uni intizor bo‘lib kutardim.
Qachon uxlab qolganimni bilmayman. Uyg‘onganimda quyosh nurlari xonani yoritar, bugun ham kun qattiq qizishidan darak berib turardi. O‘rnimdan turishim bilan nihoyat, qat’iy ishonch bilan tashqariga chiqdim. Gazeta shoxobchasidan e’lonlar ro‘znomasini olib, ijaraga uy izlay boshladim…
Ship-shiydam qilib bo‘shatilgan xonadon kalitini egasiga topshirarkanman, umrimning besh yili o‘tgan uyga so‘nggi bor nazar soldim.
– Polda kitoblar uyulib turibdi, – dedi ichkarini ko‘zdan kechirgan xonadon egasi. – Unutibsiz, chog‘i.
– Ulardan voz kechdim, – dedim jilmayib. – Endi o‘z kitoblarimni yozaman. Faqat o‘zimnikini!

Нодирабегим Иброҳимова. Воз кечилган китоблар (ҳикоя)

Уйқусиз тунларимнинг бирида эшик қаттиқ тақиллади. Очганимда унинг ранг-рўйи аввалгидек эмасди: кўз ости салқиган, қуюқ сочлари тўзғиган, кўк галстуги бўйнидан бўшатилган, бир аҳвол. Икки йил аввал ўзига бино қўйган олифта йигитчага солиштирганда ер-у осмонча фарқ бор эди. Таним музлаб қолгандек бўлди.

– Нега келдингиз? – салом ўрнига савол бердим.
– Хайрият, кўчиб кетмапсан, – у таклиф кутмай ичкарига кирди.
Уни ҳайдаб юборгим келмади. Гарчанд неча марта унинг остонамга қайтиб келишини тасаввур қилган ва ҳар сафар эшикни тарс ёпиб қўйишни тилаган бўлсамда, ихтиёрсиз ортидан ошхонага кирдим.
– Тамадди қилишга бирор нима бер, – у музлаткични очиб разм солди. Афтидан кўнгилдагидек нарса тополмади, шекилли, қайтиб ёпди. – Пастдаги дўкон ишламаяпти экан. Узр, қуруқ келдим.
Унинг ҳар гал тўлиб-тошиб келган кунларини эсладим. Албатта, гул ҳам бўларди. Мен севган мойчечаклар билан келарди.
– Мен уйда овқатланмайман, – дедим ростини айтиб.
– Бекорга озиб кетмапсанда, – қоматимга кўз югуртириб, стулга беҳол чўкди. – Ўша ерда ишлаяпсанми?
– Йўқ. Нашриётдан кетдим. Яхши ойлик тўлайдиган хусусий фирма топдим.
– Мен кетганимдан сўнг ишлагинг келмаптида… – у столдаги вазада турган қизил олмани қўлига олди. – Эрга тегмаган кўринасан?
Жавоб бергим келмай дераза томон юрдим. Қишлоққа – уйимизга келаётган, ишхонамга келиб суриштириб кетадиган совчилар ҳақида ўйладим. Уларнинг бирортасига розилик беришга қалбим тўла топширганим – шу инсоннинг хотиралари йўл қўймасди. Ташқарида ёз оқшоми ҳукм сурар, тўққизинчи қаватдан, айниқса, манзара гўзал кўринади. Бир вақтлар бу ерда байрам кунлари отиладиган мушакларни бирга кузатар ва ёш бола каби завқланардик.
– Тегмагансан… – деди у ёнимга келиб елкамга қўлини қўяркан. – Мени кутгансан.
– Нега келдингиз? – саволимни такрорладим қўлини елкамдан туширарканман.
– Сенсиз ёзолмаяпман. Бирор сатр ҳам, – у оғир уҳ тортди. – Охирги асаримни ўшанда бирга ишлаган кезларимиз ёзгандим. Эсингдами, пешма-пеш чиққан китобларим… ҳаммаси дўконларда тез сотилиб кетарди.
Мийиғимда кулдим. Ўша китобларни асосан мен ёзганимни, албатта, иккимиздан бошқа биров билмасди. Биргаликда бахтли кунларимиз у ёзувчи бўлишни орзу қилишини кўп айтарди. Бир нечта ҳикоялари газета юзини кўрган, аммо омма эътиборига тушмаганди. Мен нашриётда кўплаб китобларни таҳрир қилганим, шунингдек, бўш вақтим кутубхонада ўтгани учун адабиётни яхши тушунар, аммо ёзувчиликка даъвойим йўқ эди. Илк учрашган кунларимиз унга хаёлимга келган сюжетлар, воқеаларни сўзлаб беришни ёқтирардим. У эса мени диққат билан тинглаб, эртасига оққа кўчириб келарди. Уларни ўқиб кўнглим тўлмасди. Кейин устидан ўзим қайта ёза бошлардим. Бир неча кунда тайёр ҳикояни қўлига тутқазардим. У ёш боладек суюниб, таҳририят томон чопарди. Завқланишини кўриш менга ёқарди. Ҳикояси чиққан журнални менга олиб келганида, машқларим унинг номидан эълон қилинганидан суюнардим, чунки уни ҳамиша ўзимдан ҳам ортиқ севардим. Мени бағрига босиб, қулоғимга ҳамиша бирга бўламиз, бирга ёзамиз, бирга ўламиз, деб пичирларди.
– Бирга ёзган дамларимиз зўр эди-да, – у хаёлларимни сезгандек кўзларимга боқди. – Илк китобим чиққанида ҳам ёнимда эдинг. Ўзинг ном танлаб бергандинг унга. Олган қалам ҳақим-чи… Сенга деб тақинчоқ олиб бергандим.
Ўша тақинчоқ қутичамда анчадан бери тегилмай турарди. Адабиётдан топган биринчи ва охирги буюмим сифатида. Кейинги қалам ҳақларини у деярли маишатга сарфлаб юборди. Уч йиллик яширин ҳаётимиз давомида у адабий оламда ўз ўрнига эга ёзувчи бўлиб шаклланди. Галдаги асарини ўзи ёза олади, деб ҳамиша ишонардим. Лекин иштирокимсиз уддалай олмаётганини кўриб, иш столи ёнига келар ва сочларини силаб, ухлаб олиши кераклигини, ўзим давом эттиришимни айтардим. Телбаларча унга ишонганим, ўзимни топширганим, бирга яшаганим, тунлари унинг учун ёзишим – ҳаммаси ҳозир аҳмоқликдан бошқа нарса эмасдек кўринарди.
– Мен ҳам ёзмай қўйдим, – дедим унга тик боқиб. – Сизга бу оқшом бирор нима ёзиб беришга истагим ҳам, вақтим ҳам йўқ.
У менга норози боқди.
– Тўғриси, сени соғиндим. Кулгичларингни, узун сочларингни, исингни… – яқин келиб қўлимдан ушлади. – Унутмаганингни кўзларинг сотиб қўйди. Барибир меҳр билан боқади улар менга. Ҳа, тўғри, айбдорман. Сени ташлаб кетдим. Номардларча. Уйланаман, деб сўзимда турмадим. Лекин мана… қайтдим барибир. Улоқиб-улоқиб ёнингга қайтдим.
У билан ўтган сўнгги ойларимни хотирладим. Уни халқаро адабий журналга ишга чақиришди. Нашриётда ёнма-ён хоналарда – у ёрдамчи муҳаррир, мен мусаҳҳиҳ бўлиб кўп йиллардан бери ишлаб келардик. У кетгач, нашриёт ҳам ҳувиллаб қолгандек бўлди. Замонавий услубда ижод қиладиган ёш ёзувчи сифатида ҳамма танирди уни. Тадбирлар кетидан учрашувлар, телесуҳбатлар, мулоқотлар давом этарди. Халқаро адабий танловларда мен ёзган ҳикоялар билан ғолиб бўлиб қайтаркан, бутун ижод аҳлига унга ишонч билдирарди. Уни фақат четдан кузатар, муваффиятларини бирга тотмасдим. У обрўсига путур етмаслиги учун муносабатларимизни ҳамиша сир сақлашимни истарди. Тўй қилсак, ҳаммаси яхши бўлишини ўйлаб кутардим.
Бир куни уни ишхонасига излаб борганимда, боғда бир қиз билан қуюқ суҳбатлашиб турганини кўрдим. Юрагимдан нимадир узилгандек бўлди-ю, жим ортимга қайтдим. Ундан изоҳ сўрашни истамадим. Ўзи ташкил қилган шоираларнинг тўгарагига бош бўлиб юришини билганим учун ўткинчи ҳиссиёт эканига ўзимни ишонтирдим.
Аммо аёл руҳан сезади. Ундан зерикканларини, истамай қолганларини қалби билан англайди. Мен ҳам унинг ўзимдан узоқлашиб кетаётганини билиб турардим. Ёнимга келмас, келса ҳам телефонидан ортмасди. Мийиғида жилмайиб ижодкор дўстлари билан хабар ёзишиб ўтирганида, уни йўқотмаслик учун галдаги қиссани тугаллаш билан банд бўлардим. Нашриётда ҳам таҳрирдан ортган бўш вақтим унинг янги китобларини нашрга тайёрлаш билан ўтар, аммо аввалги қувонч йўқ, дилим жуда ғаш тортганди. Иккимизнинг адабий оламимизда у мени ёлғиз ташлаб, ном таратган адибалар, ёзувчилар, шоира қизлар даврасига интиларди. Ижтимоий тармоқларда унинг шундай давраларда мағрурона турган суратини кўриб, рашким кучайиб борарди. Охири портладим.
Бир куни уйга келиши билан қаршисида таом эмас, талаб қўйдим. Ё мени, ё уларни танлашини сўрадим.
– Сен… ижодий муҳитни тушунмайсан, барибир. Мен адабиётга дахлдор одамман, дўст-у ёрларимдан воз кечмайман, – деди.
Янги чиққан китобини тап этиб столга қўйди-да, эшикни ёпиб чиқиб кетди. Бир ҳафта соғиниш билан қийналиб ўтди кунларим. Уни адабий муҳитдан тортиб олиб, фақат ўзим билан қолишини талаб қилишим худбинлик эканини англадим. Ишхонасига бордим: йўқ экан. Сўнг ижара уйига излаб бордим. Эшикни у доим ҳамкасбим деб атайдиган бир аёл очди. Ортидан тугмаларини қадаганча у кўринди.

…Сочларимни силаётган илиқ қўллар тафтидан сеҳрланиб кўзларимни бир зум юмдим. Қалбим илиди.
– Ҳа, тан оламан. Сенгача ва сендан кейин ҳам ҳаётимда кўпчилик бўлган. Лекин… ягона муҳаббатим сен экансан. Буни англаб етишим билан ёнингга чопиб келдим. Ҳа, югуриб… Ишхонамдан пиёда келдим, сенга етиш йўлидаги машаққатни англаш учун.
Газга чой қўйдим. Овқатга уннай бошладим. У эса меҳмонхонага ўтди. Тўғри китоб жавоним сари юрганини тахмин қилдим. Китобларнинг варақланаётгани эшитилди. Энг тепада унинг китоблари тизилиб турарди. Неча марта ҳаммасини йиғиштириб ташламоқчи бўлганман. Лекин китобларга меҳрим баланд эди. Ҳар бирига юрак қўрим сингганди.
Овқатнинг тагини паст қилиб димлаб, ёнига кирдим. Диванда ўй суриб ўтирарди. Мени кўриб юзи ёришди.
– Кел, ўтир… Адабий муҳит жуда зерикарли бўп қолди. Нашриёт билан ҳам ҳамкорлигимиз йўқолди. Ишхонам бераётган янги уйлардан харид қилгандим, кредитга. Ижарада сарсон юришдан чарчадим. Шуни бошланғич тўловини тўлай деб нашриётдан тарихий роман учун буюртма олдим. Қалам ҳақининг ярмини олдиндан тўлашди. Энди шу десанг, романни топшириш учун икки ой вақтим қолди.
– Ким ҳақида ёзаяпсиз, мавзуси нима? – анчадан бери ёзмай қўйганим учун беихтиёр қизиқиб сўрадим.
– Иккинчи жаҳон уруши йилларида фронт ортидаги ўзбеклар ҳаётини. Бош қаҳрамон йигитнинг отаси урушга кетади, онаси эса раис билан ҳалигиндек… Кейин отаси қайтиб бошқасига уйланади. Яна кўп воқеаларни қўшяпман.
– “Икки эшик ораси”га ўхшаб қолмаяптими ишқилиб?
– Шунақами? – у хижолат бўлгандек пешонасини қашлади. – Ўткир Ҳошимов асарларини ўқиб катта бўлганмизда… балким. Ёки урушдан қочган йигит ҳақида ёзсамми?
– Саид Аҳмадни ҳам кўп ўқигансиз, – дедим кулгим қистаб.
– Ўзинг бирор сюжет берсанг-чи, азизим… Сен сюжетлар конисан-ку. Мени илҳом фариштамсан. Кўрдинг, сенсиз аҳволимни…
Ҳа, икки йил давомида унинг журналларда бирор ҳикоясини ҳам, дўконларда янги китобини ҳам кўрмагандим.
– Ўйлаб кўраман… Уруш – ўлмас мавзу. Табий сюжет топиш керак.
– Икки ой ичида ёза оласан-а? Сенга ишонаман. Ҳар куни ишдан сўнг ёнингга келаман, яна бирга яшаймиз.
Бу гапдан негадир хурсанд бўлмадим.
– Икки ойдан сўнг-чи?
– Кейин ҳам… яна буюртмалар оламан. Бирга ёзаверамиз. Бир умр.
– Кредитни ёпгач, янги уйингизга кетасизми? Ким билан яшайсиз у ерда? – сўрадим истеҳзо билан.
У оғир уҳ тортди.
– Биласанми, жоним… қишлоқда ота-онам қўймаяпти уйлан деб. Қўшнимизнинг қизига мендан сўрамай фотиҳа ҳам қилиб қўйишибди. Кузда тўй. Сендан буни яширмоқчи эмасман. У ота-онамни ёнида хизматини қилиб юраверади, сен эса…
– Ўйнашим бўласан, деб қўя қолинг.
– Йўғэ, севгилим, маҳбубамсан-у…
Ичимда умид билан кутганим – “ўз уйимга олиб кетаман, тўй қиламиз, рафиқам бўласан, бир умр бирга ижод қиламиз”, деган сўзлар унинг тилидан янграмади. Ўрнимдан туриб китоб жавонимдан унинг китобларини йиғиштира бошладим.
– Илтимос, шуларни ўзингиз билан ола кетинг.
– Лекин… нега, ҳаётим, у бизнинг биргаликдаги асарларимиз-ку, биз уларнинг ота-онасимиз, ахир!
– Бошқа китоб туғишни истамайман! – кутилмаганда йиғлаб юбордим. – Мен оила қуришни, сиздан фарзандлар кўришни, уларни бирга тарбиялашни орзу қилардим! Ҳа, фақатгина орзу! Амалга ошмас орзулар… Институтни қандай тоза ниятлар билан битирган эдим-а? Нашриётга ишга олишганида ота-онамга юзингизни ёруғ қиламан деб пойтахтда қолишга аранг кўндиргандим-а? Сиз дугоналаримдан ажратиб олиб шу квартирани топганингизда ҳам тез орада совчи юборишингизга гўлдек ишонган эдим-а? Уйқусиз тунлар сизнинг асарларингизни ёзаётганда бир умр ёнимда бўлишингизга ишонгандим-а? Ҳа, абадий муҳаббатга ишонгандим… жудаям ишонгандим. Шунчалар ишондимки, ўзимни топширдим… Виждон азобида қолдим мени оқ ювиб-оқтараганлар олдида. Ёзган ҳикояларим каби охири ҳаммаси бахтли якун топишига амин эдим… Аммо сиз мен тасвирлаган қаҳрамонларга сира ўхшамадингиз. Улардек мард, садоқатли, меҳрибон чиқмадингиз. Орзулар ўша китобларда қолиб кетди. Ҳаётда аксига дуч келдим: алдандим. Ҳамма ҳурмат қилиб ардоқлайдиган азиз ёзувчим мени ташлаб кетди.
Шалвираганча чўкдим. Энди кўзларимдан ёш оқмасди. Назаримда, улар тескари оқар: ичимга, юрагимга томарди. Қалбим оғирлашиб кетди. Зилдек…
Аста ёнимга келиб елкамга қўлини босди. Энди улар совуқ туюларди.
– Кетинг! – дедим кўзларига тик қараб.
– Мендан воз кечолмайсан, азизим… севасан-ку ахир. Икки йилки, шу ерда кутгансан мени. Китобларимиз билан дардлашиб. Энди сенга… ким уйланарди, ахир, ўйлаб кўр. Хуллас… асарни ёза бошлагач қўнғироқ қил. Дарҳол етиб келаман. Мени йўқотсанг ҳеч киминг қолмайди.
У пешонамдан аста ўпиб қўйди. Сўнг столга визиткасини қўйиб, индамай чиқиб кетди.
Китоблар сочилиб ётган гиламда узоқ вақт сассиз, қимир этмай ётдим. Болалигимда қўғирчоқ ушлаганча унга алла айтганларимни, ўсмирлик пайтларим оқ отдаги шаҳзодам ўз қасрига олиб кетиши ҳақдаги хаёлларимни, талаба бўлгач, энг зўр ношир бўлиш ҳақидаги мақсадларимни эсладим. Икки йилки, кўнглимда бирор орзу ҳам, тилак ҳам йўқ. Фақат кун кечирардим. Яшамасдим. Эҳтимол… уни интизор бўлиб кутардим.
Қачон ухлаб қолганимни билмайман. Уйғонганимда қуёш нурлари хонани ёритар, бугун ҳам кун қаттиқ қизишидан дарак бериб турарди. Ўрнимдан туришим билан ниҳоят, қатъий ишонч билан ташқарига чиқдим. Газета шохобчасидан эълонлар рўзномасини олиб, ижарага уй излай бошладим…
Шип-шийдам қилиб бўшатилган хонадон калитини эгасига топширарканман, умримнинг беш йили ўтган уйга сўнгги бор назар солдим.
– Полда китоблар уюлиб турибди, – деди ичкарини кўздан кечирган хонадон эгаси. – Унутибсиз, чоғи.
– Улардан воз кечдим, – дедим жилмайиб. – Энди ўз китобларимни ёзаман. Фақат ўзимникини!