Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар пешбурди ташаббусҳои байналмилалӣ оид ба рушди зеҳни сунъӣ саҳми муҳим доранд. Бо пешниҳоди ташаббуси «Нақши зеҳни сунъӣ дар фароҳам овардани имконоти навин барои рушди устувор дар Осиёи Марказӣ» дар Иҷлоси 79-уми Маҷмаи Умумии СММ, Тоҷикистон барои таҳкими ҳамкориҳои минтақавӣ ва байналмилалӣ дар ин самт заминаи мусоид фароҳам овард. Ин ташаббус ба истифодаи бехатар, масъулиятнок ва ахлоқии зеҳни сунъӣ, мубодилаи таҷриба ва рушди устувор равона шудааст.

Мутобиқи консепсияи пешниҳодгардида, Рӯзи байналмилалии зеҳни сунъӣ, ки ҳамасола 1 август таҷлил мегардад, ба ҳадафҳои зерин равона шудааст:

рушди минбаъда ва таҳкими ҳамкориҳои байналмилалӣ дар соҳаи зеҳни сунъӣ;
фароҳам овардани замина барои мубодилаи таҷрибаи пешқадам ва донишҳои илмӣ миёни давлатҳои узви Созмони Милали Муттаҳид;
пешбурди истифодаи бехатар, ҳифзшуда, боэътимод ва масъулиятноки технологияҳои зеҳни сунъӣ дар тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷамъиятӣ;

баланд бардоштани сатҳи огоҳии ҷомеаи ҷаҳонӣ дар бораи имкониятҳо, инчунин хатару таҳдидҳои эҳтимолии марбут ба рушди зеҳни сунъӣ;

таҳкими ҳамкориҳои илмӣ, технологӣ ва байналмилалӣ ҷиҳати рушди зеҳни сунъӣ ба манфиати инсоният;

мусоидат ба ташаккули муносибати масъулона ва инсонмеҳварона ба таҳия, татбиқ ва истифодаи технологияҳои зеҳни сунъӣ.

Дар ҷаҳони муосир рушди илм ва технология ба тамоми соҳаҳои ҳаёти инсон таъсири рӯзафзун мерасонад. Агар дар асрҳои гузашта пешрафти тиб бештар ба кашфи доруҳои нав, усулҳои ҷарроҳӣ, ташхиси лабораторӣ ва таҷрибаи табибон вобаста бошад, имрӯз ба ин раванд омили дигар - зеҳни сунъӣ низ ворид гардид. Зеҳни сунъӣ тадриҷан аз як мафҳуми технологӣ ба воситаи муҳими таҳқиқоти илмӣ, ташхис, табобат, пешгирии бемориҳо ва идоракунии низоми тандурустӣ табдил меёбад.

Ин раванд барои Тоҷикистон низ аҳамияти махсус дорад, зеро тибби кишвар дар солҳои соҳибистиқлолӣ бо дастгирии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва заҳматҳои олимону мутахассисони соҳа дастовардҳои назаррасеро ноил гардид, Ин дар самти рушди ҷарроҳии муосир, пайвандсозии узву бофтаҳо, ташхисимолекулавӣ, таҳқиқи бемориҳои ҷигар ва дилу рагҳо, саратоншиносӣ ва акушерӣ, истифодаи гиёҳҳои шифобахш ва таҳияи доруҳои ватанӣ ба чашм мерасад. Дар идомаи мантиқии ҳамин раванд, ворид намудани технологияҳои зеҳни сунъӣ метавонад барои баланд бардоштани имкониятҳои илмӣ ва амалии тибби миллӣ заминаи нав фароҳам оварад.

Зеҳни сунъӣ маҷмуи усулҳо, моделҳо ва технологияҳои муосир мебошад, ки ба системаҳои компютерӣ имкон медиҳанд робитаҳои байни онҳоро муайян ва таҳлил карда, дар асоси натиҷаҳобарои ҳалли масъалаҳои муайян пешгӯӣ ё тавсияҳои дахлдор пешниҳод намоянд.

Дар тиб технологияи мазкур метавонад дар таҳлили тасвирҳои рентгенӣ, томографяи компюторӣ ва МРТ таҳлили натиҷаҳои лабораторӣ, пешгӯии баъзе хавфҳои беморӣ, таҳқиқоти генетикӣ, ҷустуҷӯи доруҳои нав, назорати беморон ва коркарди ҳуҷҷатҳои тиббӣ истифода шавад.

Созмони ҷаҳонии тандурустӣ (СҶТ) низ таъкид мекунад, ки зеҳни сунъӣ аллакай дар ташхис ва ёрии клиникӣ, таҳияи доруҳо, назорати бемориҳо, вокуниш ба хуруҷи бемориҳо ва идоракунии низоми тандурустӣ истифода мешавад. Ҳамзамон, ин созмон зарурати бехатар, одилона ва аз ҷиҳати ахлоқӣ истифода бурдани чунин технологияҳоро таъкид менамояд.

Яке аз муҳимтарин самтҳои истифодаи зеҳни сунъӣ дар тиб ташхиси бемориҳо мебошад. Ҳаҷми маълумоте, ки имрӯз табиб бояд таҳлил кунад, хеле зиёд шудааст. Як бемор метавонад даҳҳо натиҷаи таҳлил, тасвирҳои тиббӣ, маълумоти физиологӣ ва таърихи беморӣ дошта бошад.

Дар чунин вазъият алгоритмҳои зеҳни сунъӣ метавонанд дар муддати кӯтоҳ миқдори зиёди маълумотро таҳлил карда, нишонаҳои эҳтимолии бемориро муайян намоянд.
Масалан, дар самти радиолоҷӣ алгоритмҳои зеҳни сунъӣ метавонанд тасвирҳои тиббиро таҳлил намуда, минтақаҳои шубҳанокро барои табибпешниҳод намояд. Дар самти ҷарроҳӣ бошад, технологияҳои мазкур метавонанд дар марҳилаи пеш аз амалиёт, ҳангоми амалиёт ва баъд аз он истифода шаванд. Баррасии илмии нашршуда дар тибби амалӣ нишон медиҳад, ки истифодаи зеҳни сунъӣ дар ҷарроҳӣ дар ҳар се марҳила имконияти рушд дорад.

Бояд хотиррасон намуд, ки зеҳни сунъӣ набояд ба ҷойи табиб қарор қабул кунад, балки он бояд ба табиб барои қабули қарор ёрӣ расонад.
Барои Тоҷикистон масъалаи пешгирӣ ва назорати бемориҳои музмин аҳамияти калон дорад.Таҷрибаи олимони тибби кишвар дар таҳқиқи гепатитҳои музмин, бемориҳои ҷигар, фарбеҳӣ, диабети қанд, бемориҳои дилу рагҳо ва дигар бемориҳо нишон медиҳад, ки дар ин самт ҳаҷми бузурги маълумоти клиникӣ ҷамъ шудааст.

Агар чунин маълумот бо риояи талаботи махфият ба шакли рақамӣ ҷамъоварӣ ва стандартӣкарда шавад, дар оянда имкони сохтани муделҳои миллӣ барои таҳлили хавфи бемориҳо пайдо мешавад.

Масалан, мудели илмӣ метавонад дар асоси маҷмӯи маълумоти тиббӣ муайян кунад, ки кадом омилҳо хавфи рушди бемории муайянро зиёд мекунанд. Ин метавонад тибро аз мудели «бемор шудану табобат кардан» ба мудели «хавфро пешакӣ муайян кардану пешгирӣ кардан» наздиктар созад.

Самти дигаре, ки олимони ҷаҳон ба он таваҷҷуҳи зиёд доранд, истифодаи зеҳни сунъӣ дар соҳаи дорусозӣ мебошад.

Ҷустуҷӯи доруи нав одатан солҳои зиёд ва маблағҳои калонро талаб мекунад. Зеҳни сунъӣметавонад барои таҳлили сохтори молекулаҳо, ҷустуҷӯи моддаҳои эҳтимолии доруворӣ ва интихоби растаниҳои муносиб кӯмак расонад.

СҶТ низ қайд мекунад, ки зеҳни сунъӣ аллакай дар марҳилаҳои гуногуни таҳия ва истеҳсоли доруворӣ истифода мешавад ва интизор меравад таъсири он дар ин соҳа боз ҳам васеъ гардад. Аммо манфиати тиҷоратӣ набояд аз манфиати саломатии ҷомеа боло гузошта шавад.

Ин масъала барои Тоҷикистон махсусан муҳим аст, зеро дар кишвар таҷрибаи истифодаи гиёҳҳои шифобахши маҳаллӣ ва таҳияи доруҳо дар заминаи онҳо мавҷуд аст. Бо дастуру супоришҳои Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пайвастани донишҳои анъанавӣ бо таҳқиқоти фармакологӣ, маълумоти клиникӣ ва технологияҳои рақамӣ метавонад барои рушди таҳқиқоти нав ва пайдо намудани роҳҳои муосири таҳияи доруворӣ имкониятҳои бештар фароҳам оварад.

Яке аз арзишҳои бузурги зеҳни сунъӣ барои олимони соҳа қобилияти корӣ бо маълумотизахиравӣ мебошад. Таҳқиқоти тиббӣ метавонад ҳазорон ё миллионҳо сабти маълумотро дар бар гирад. Таҳлили чунин ҳаҷми маълумот душвор ва вақтталаб аст, ки зеҳни сунъӣ метавонад дар баробари тавҳлил байни нишондиҳандаҳои гуногун робитаҳои эҳтимолиро пайдо кунанд ва бароиомӯзиши бемориҳои сироятӣ, генетика, эпидемиология, бемориҳои дилу рагҳо, саратон ва дигар самтҳо аҳамияти калон дошта бошад.

Дар ин маврид таҷрибаи олимони тоҷик дар омӯзиши генотипҳои вирусҳо ва ташхиси молекулавӣ низ метавонад заминаи муҳими илмӣ бошад, ки бо ташкил намудани махзанҳои миллии маълумоти тиббӣ барои таҳқиқоти илмӣ нақши калон мебозад.

Дар ҷомеаи илмии ҷаҳонӣ нисбат ба истифодаи зеҳни сунъӣ дар тибби муосир фикрҳои мухталиф ҷой доранд. Олимон ва мутахассисони соҳа имкониятҳои васеи истифодаи зеҳни сунъиро таъкид мекунанд, вале таъкид мегардад, ки истифодаи он бояд бар пояи далелҳои илмӣ, назорати зарурӣ ва масъулияти баланд сурат гирад.

СҶТ инчунин ҳушдор медиҳад, ки муделҳои зеҳни сунъӣ метавонанд маълумоти нодуруст, нопурра ё ғаразнок пешниҳод кунанд.

Муҳаққиқони соҳа таъкид кардаанд, ки қабули қарор дар тиб ҷамъоварии дурусти маълумот, риояи дастурҳои клиникӣ, дарки ҳолати мушаххаси бемор ва ҳамгироӣ бо раванди кори табибро талаб мекунад.

Ин маънии онро дорад, ки зеҳни сунъӣ аз маълумоте, ки бо он омӯзонида мешавад, вобастагии зиёд дорад. Агар маълумоти тиббӣ нопурра, нодуруст, кӯҳна ё танҳо намояндаи як гурӯҳи аҳолӣ бошад, натиҷаи алгоритм низ метавонад барои гурӯҳҳои дигар нодуруст арзёбӣ гардад.

Ин масъала барои кишварҳое, ки захираҳои бузурги маълумоти рақамии тиббӣ надоранд, аҳамияти махсус дорад. Таҳқиқотҳо дар ин самт оид ба зеҳни сунъӣ нишон медиҳад, ки ҳатто муделҳое, ки аз ҷиҳати дақиқӣ натиҷаҳои хуб доранд, метавонанд ҳангоми гузаштан ба муҳити воқеии дигар мушкилоти умумисозӣ дошта бошанд. Аз ин рӯ, барои Тоҷикистон пеш аз ҳама рақамикунонии босифати маълумоти тиббӣ муҳим аст.

Маълумоти тиббӣ яке аз ҳассостарин намудҳои маълумоти шахсӣ мебошад. Агар таърихи беморӣ, натиҷаи таҳлил, тасвири тиббӣ ё маълумотигенетикии инсон ба низоми зеҳни сунъӣ дода шавад, масъалаи дар куҷо нигоҳ доштанимаълумот, дастрасӣ ба он дорад ва барои чӣ истифода мешавад, аҳамияти аввалиндараҷа пайдо мекунад.

СҶТ тавсия медиҳад, ки ҳангоми истифодаи зеҳни сунъӣ дар тиб ҳуқуқи инсон, шаъну шараф, мустақилият, махфият ва амнияти маълумот дар маркази низоми танзим қарор дошта бошанд. Ба ин хотир, рушди зеҳни сунъӣ дар тиб танҳо масъалаи сохтани алгоритм нест. Ин ҳамзамон масъалаи қонун, ахлоқ ва масъулияти касбӣ мебошад.

Оё зеҳни сунъӣ табибро иваз карда метавонад?Ин савол имрӯз мавриди баҳсҳои зиёде қарор гирифтааст. Дар муҳити илмии тиббӣ муносибати эҳтиёткорона нисбат ба чунин пешгӯӣ дида мешавад. Масъала дар он аст, ки зеҳни сунъӣ ба табиб дар кадом корҳо кӯмак карда метавонад ва дар кадом ҳолатҳо иштироки худи табиб зарур аст.

Табиб танҳо таҳлилкунанда нест. Ӯ бо бемор суҳбат мекунад, вазъи иҷтимоӣ ва равонии ӯро ба назар мегирад, масъулияти касбӣ дорад ва дар шароити номуайян қарор қабул мекунад. Аз ин рӯ, мудели ояндаи тиб бештар метавонад «табиб бозеҳни сунъӣ», на «зеҳни сунъӣ ба ҷойи табиб» бошад.

Барои Тоҷикистон ин масъала аҳамияти калон дорад, зеро кишвар барои рушди зеҳни сунъӣ то соли 2040 барномаи махсус қабул кардааст. Дар ҳуҷҷати мазкур истифодаи зеҳни сунъӣ дар соҳаҳои иҷтимоию иқтисодӣ, аз ҷумла тандурустӣ, пешбинӣ шудааст. Стратегия ҳамчунин ба омодасозии кадрҳо, ташкили махзанҳои маълумоти боэътимод, заминаи ҳуқуқӣ ва ҳифзи амнияти иттилоотӣ таваҷҷуҳ медиҳад.

Инчунин, барои солҳои 2025–2030 дар кишвар рушди иқтисоди рақамӣ ва инноватсия ҳамчун самти афзалиятнок муайян шудааст.

Дар чунин шароит соҳаи тандурустӣ метавонад яке аз самтҳои муҳими истифодаи зеҳни сунъӣ гардад. Ин технология метавонад ба табибон дар ташхис ва табобати бемориҳо, таҳлили маълумоти тиббӣ ва пешгӯии баъзе хатарҳои саломатӣ кумак расонад.

Яке аз самтҳои муҳим ташкили махзани миллии маълумоти тиббии рақамӣ мебошад, ки бояд бо сатҳи баланди ҳифзи маълумоти беморон таъмин бошад. Ҳамчунин, рушди системаҳои зеҳни сунъӣ барои таҳлили тасвирҳои тиббӣ, аз ҷумла натиҷаҳои ташхисҳои гуногун, метавонад ба табибон дар муайян кардани бемориҳо ёрӣ расонад.

Зеҳни сунъӣ метавонад дар назорати бемориҳои сироятӣ ва пешгирии паҳншавии онҳо низ истифода шавад. Бо таҳлили маълумоти тиббӣ он метавонад ба муайян кардани хавфи баъзе бемориҳои музмин ва пешгӯии ҳолати беморон мусоидат кунад.
Самти дигари муҳими истифодаи зеҳни сунъӣ дар таҳқиқи доруворӣ ва фармакология мебошад. Ин технология метавонад коркарди маълумоти илмиро осон намуда, ба таҳқиқи доруҳои нав ва омӯзиши таъсири онҳо мусоидат кунад. Ҳамзамон, таҳияи воситаҳои рақамии ёрирасон барои табибон метавонад кори онҳоро осонтар ва қабули қарорҳои тиббиро самараноктар гардонад.

Барои рушди ин самт зарур аст, ки донишҷӯёни муассисаҳои тиббӣ бо асосҳои зеҳни сунъӣ ва роҳҳои истифодаи он дар тиб шинос шаванд. Инчунин, ташкили гуруҳҳо аз ҳисоби табибон, барномасозон, оморшиносон, биологҳо ва ҳуқуқшиносон метавонад барои таҳияи системаҳои боэътимод ва бехатар мусоидат кунад.

Пеш аз истифодаи васеи чунин системаҳо гузаронидани санҷишҳои клиникӣ ва арзёбии дақиқии онҳо муҳим мебошад. Ҳамчунин, бояд масъалаи масъулияти ҳуқуқӣ дар ҳолати ба вуҷуд омадани хатои алгоритм пешакӣ муайян карда шавад.

Таҷрибаи рушди илми тиб нишон медиҳад, ки пешрафт дар бисёр ҳолатҳо маҳз тавассути ҳамкории мутахассисони соҳаҳои гуногун ба даст меояд. Дар рушди тиб низ ҳамкории табибон бо физикон, муҳандисон, барномасозон ва олимони дигар кишварҳо натиҷаҳои муҳим ба бор овардааст.

Аз ин рӯ, рушди зеҳни сунъӣ дар соҳаи тандурустӣ низ ҳамкории зичи табибон ва мутахассисони технологияро талаб мекунад. Зеҳни сунъӣ бояд ҳамчун воситаи ёрирасон истифода шавад, ки кори табибро осонекунад, на ҷойгузини ӯ. Қарорҳои муҳим вобаста ба ташхис ва табобат бояд бо иштироки мутахассиси тиб қабул карда шаванд.

Барои сохтани як системаи воқеан муфиди зеҳни сунъӣ дар самти тиб бояд табиб, муҳаққиқ, мутахассиси соҳибмаълумот, муҳандис, ҳуқуқшинос иштирок кунанд ва ин боиси пайдоиши як самти нави илмӣ — информатикаи тиббӣ ва зеҳни сунъии тиббӣ дар кишвар мегардад.

Ҳамин тавр, таҳлили масъалаҳои истифодаи зеҳни сунъӣ дар соҳаи тиб нишон медиҳад, ки технологияҳои рақамӣ метавонанд ба яке аз омилҳои муҳими рушди минбаъдаи илми тиб дар Тоҷикистон табдил ёбанд. Зеҳни сунъӣ имконият медиҳад, ки ҳаҷми зиёди маълумоти тиббӣ зуд таҳлил гардида, дар ташхиси бемориҳо, пешгирии онҳо, интихоби усулҳои табобат, мониторинги беморон ва гузаронидани таҳқиқоти илмӣ ба табибон ва муҳаққиқон ёрӣ расонида шавад. Бо вуҷуди ин, истифодаи он бояд бо риояи талаботи илмӣ, ҳуқуқӣ ва ахлоқӣ, ҳифзи маълумоти шахсии беморон ва назорати ҳатмии мутахассисон амалӣ гардад.

Дар ин раванд сиёсати давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар самти рушди илм, рақамикунонӣ ва технологияҳои муосир аҳамияти муҳим дорад. Ташаббусҳои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барои рушди илм ва технологияҳои навин, инчунин қабули Стратегияи рушди зеҳни сунъӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон то соли 2040, заминаи мусоидро барои истифодаи имкониятҳои технологияҳои муосир дар соҳаҳои гуногун, аз ҷумла тандурустӣ, фароҳам месозанд.

Барои соҳаи тиб истифодаи зеҳни сунъӣ метавонад на танҳо сифати ташхис ва хизматрасонии тиббиро беҳтар намояд, балки барои рушди самтҳои нави таҳқиқоти илмӣ, тайёр намудани мутахассисони баландихтисос ва ташаккули тибби рақамӣ низ замина гузорад. Аз ин рӯ, зарур аст, ки ҳамкории табибон, олимон, муҳандисон ва мутахассисони технологияҳои иттилоотӣ тақвият дода шуда, барои рушди таҳқиқоти байнисоҳавӣ ва татбиқи технологияҳои инноватсионӣ шароити зарурӣ фароҳам оварда шавад.

Дар ниҳоят, зеҳни сунъӣ бояд ҳамчун воситаи тақвиятбахши имкониятҳои табиб ва олим истифода шавад, на ҳамчун ҷойгузини масъулияти инсонӣ. Ҳамон тавре ки Абӯалӣ ибни Сино илму донишро ба хизмати саломатии инсон равона карда буд, вазифаи насли муосири олимон низ истифодаи дастовардҳои технологияи асри нав ба манфиати инсон мебошад. Бо чунин муносибат зеҳни сунъӣ метавонад ба яке аз заминаҳои муҳими рушди илми тиб ва баланд бардоштани сифати хизматрасонии тиббӣ дар Тоҷикистон табдил ёбад.

Ибодзода С.Т., ноиби Президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон,
раиси шуъбаи илмҳои тиббӣ ва фарматсевтии АМИТ, д.и.т., профессор,
Каримов Ш.Қ., сармутассиси шуъбаи шуъбаи илмҳои тиббӣ ва фарматсевтии АМИТ,

Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар пешбурди ташаббусҳои байналмилалӣ оид ба рушди зеҳни сунъӣ саҳми муҳим доранд. Бо пешниҳоди ташаббуси «Нақши зеҳни сунъӣ дар фароҳам овардани имконоти навин барои рушди устувор дар Осиёи Марказӣ» дар Иҷлоси 79-уми Маҷмаи Умумии СММ, Тоҷикистон барои таҳкими ҳамкориҳои минтақавӣ ва байналмилалӣ дар ин самт заминаи мусоид фароҳам овард. Ин ташаббус ба истифодаи бехатар, масъулиятнок ва ахлоқии зеҳни сунъӣ, мубодилаи таҷриба ва рушди устувор равона шудааст.

Мутобиқи консепсияи пешниҳодгардида, Рӯзи байналмилалии зеҳни сунъӣ, ки ҳамасола 1 август таҷлил мегардад, ба ҳадафҳои зерин равона шудааст:

рушди минбаъда ва таҳкими ҳамкориҳои байналмилалӣ дар соҳаи зеҳни сунъӣ;
фароҳам овардани замина барои мубодилаи таҷрибаи пешқадам ва донишҳои илмӣ миёни давлатҳои узви Созмони Милали Муттаҳид;
пешбурди истифодаи бехатар, ҳифзшуда, боэътимод ва масъулиятноки технологияҳои зеҳни сунъӣ дар тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷамъиятӣ;

баланд бардоштани сатҳи огоҳии ҷомеаи ҷаҳонӣ дар бораи имкониятҳо, инчунин хатару таҳдидҳои эҳтимолии марбут ба рушди зеҳни сунъӣ;

таҳкими ҳамкориҳои илмӣ, технологӣ ва байналмилалӣ ҷиҳати рушди зеҳни сунъӣ ба манфиати инсоният;

мусоидат ба ташаккули муносибати масъулона ва инсонмеҳварона ба таҳия, татбиқ ва истифодаи технологияҳои зеҳни сунъӣ.

Дар ҷаҳони муосир рушди илм ва технология ба тамоми соҳаҳои ҳаёти инсон таъсири рӯзафзун мерасонад. Агар дар асрҳои гузашта пешрафти тиб бештар ба кашфи доруҳои нав, усулҳои ҷарроҳӣ, ташхиси лабораторӣ ва таҷрибаи табибон вобаста бошад, имрӯз ба ин раванд омили дигар - зеҳни сунъӣ низ ворид гардид. Зеҳни сунъӣ тадриҷан аз як мафҳуми технологӣ ба воситаи муҳими таҳқиқоти илмӣ, ташхис, табобат, пешгирии бемориҳо ва идоракунии низоми тандурустӣ табдил меёбад.

Ин раванд барои Тоҷикистон низ аҳамияти махсус дорад, зеро тибби кишвар дар солҳои соҳибистиқлолӣ бо дастгирии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва заҳматҳои олимону мутахассисони соҳа дастовардҳои назаррасеро ноил гардид, Ин дар самти рушди ҷарроҳии муосир, пайвандсозии узву бофтаҳо, ташхисимолекулавӣ, таҳқиқи бемориҳои ҷигар ва дилу рагҳо, саратоншиносӣ ва акушерӣ, истифодаи гиёҳҳои шифобахш ва таҳияи доруҳои ватанӣ ба чашм мерасад. Дар идомаи мантиқии ҳамин раванд, ворид намудани технологияҳои зеҳни сунъӣ метавонад барои баланд бардоштани имкониятҳои илмӣ ва амалии тибби миллӣ заминаи нав фароҳам оварад.

Зеҳни сунъӣ маҷмуи усулҳо, моделҳо ва технологияҳои муосир мебошад, ки ба системаҳои компютерӣ имкон медиҳанд робитаҳои байни онҳоро муайян ва таҳлил карда, дар асоси натиҷаҳобарои ҳалли масъалаҳои муайян пешгӯӣ ё тавсияҳои дахлдор пешниҳод намоянд.

Дар тиб технологияи мазкур метавонад дар таҳлили тасвирҳои рентгенӣ, томографяи компюторӣ ва МРТ таҳлили натиҷаҳои лабораторӣ, пешгӯии баъзе хавфҳои беморӣ, таҳқиқоти генетикӣ, ҷустуҷӯи доруҳои нав, назорати беморон ва коркарди ҳуҷҷатҳои тиббӣ истифода шавад.

Созмони ҷаҳонии тандурустӣ (СҶТ) низ таъкид мекунад, ки зеҳни сунъӣ аллакай дар ташхис ва ёрии клиникӣ, таҳияи доруҳо, назорати бемориҳо, вокуниш ба хуруҷи бемориҳо ва идоракунии низоми тандурустӣ истифода мешавад. Ҳамзамон, ин созмон зарурати бехатар, одилона ва аз ҷиҳати ахлоқӣ истифода бурдани чунин технологияҳоро таъкид менамояд.

Яке аз муҳимтарин самтҳои истифодаи зеҳни сунъӣ дар тиб ташхиси бемориҳо мебошад. Ҳаҷми маълумоте, ки имрӯз табиб бояд таҳлил кунад, хеле зиёд шудааст. Як бемор метавонад даҳҳо натиҷаи таҳлил, тасвирҳои тиббӣ, маълумоти физиологӣ ва таърихи беморӣ дошта бошад.

Дар чунин вазъият алгоритмҳои зеҳни сунъӣ метавонанд дар муддати кӯтоҳ миқдори зиёди маълумотро таҳлил карда, нишонаҳои эҳтимолии бемориро муайян намоянд.
Масалан, дар самти радиолоҷӣ алгоритмҳои зеҳни сунъӣ метавонанд тасвирҳои тиббиро таҳлил намуда, минтақаҳои шубҳанокро барои табибпешниҳод намояд. Дар самти ҷарроҳӣ бошад, технологияҳои мазкур метавонанд дар марҳилаи пеш аз амалиёт, ҳангоми амалиёт ва баъд аз он истифода шаванд. Баррасии илмии нашршуда дар тибби амалӣ нишон медиҳад, ки истифодаи зеҳни сунъӣ дар ҷарроҳӣ дар ҳар се марҳила имконияти рушд дорад.

Бояд хотиррасон намуд, ки зеҳни сунъӣ набояд ба ҷойи табиб қарор қабул кунад, балки он бояд ба табиб барои қабули қарор ёрӣ расонад.
Барои Тоҷикистон масъалаи пешгирӣ ва назорати бемориҳои музмин аҳамияти калон дорад.Таҷрибаи олимони тибби кишвар дар таҳқиқи гепатитҳои музмин, бемориҳои ҷигар, фарбеҳӣ, диабети қанд, бемориҳои дилу рагҳо ва дигар бемориҳо нишон медиҳад, ки дар ин самт ҳаҷми бузурги маълумоти клиникӣ ҷамъ шудааст.

Агар чунин маълумот бо риояи талаботи махфият ба шакли рақамӣ ҷамъоварӣ ва стандартӣкарда шавад, дар оянда имкони сохтани муделҳои миллӣ барои таҳлили хавфи бемориҳо пайдо мешавад.

Масалан, мудели илмӣ метавонад дар асоси маҷмӯи маълумоти тиббӣ муайян кунад, ки кадом омилҳо хавфи рушди бемории муайянро зиёд мекунанд. Ин метавонад тибро аз мудели «бемор шудану табобат кардан» ба мудели «хавфро пешакӣ муайян кардану пешгирӣ кардан» наздиктар созад.

Самти дигаре, ки олимони ҷаҳон ба он таваҷҷуҳи зиёд доранд, истифодаи зеҳни сунъӣ дар соҳаи дорусозӣ мебошад.

Ҷустуҷӯи доруи нав одатан солҳои зиёд ва маблағҳои калонро талаб мекунад. Зеҳни сунъӣметавонад барои таҳлили сохтори молекулаҳо, ҷустуҷӯи моддаҳои эҳтимолии доруворӣ ва интихоби растаниҳои муносиб кӯмак расонад.

СҶТ низ қайд мекунад, ки зеҳни сунъӣ аллакай дар марҳилаҳои гуногуни таҳия ва истеҳсоли доруворӣ истифода мешавад ва интизор меравад таъсири он дар ин соҳа боз ҳам васеъ гардад. Аммо манфиати тиҷоратӣ набояд аз манфиати саломатии ҷомеа боло гузошта шавад.

Ин масъала барои Тоҷикистон махсусан муҳим аст, зеро дар кишвар таҷрибаи истифодаи гиёҳҳои шифобахши маҳаллӣ ва таҳияи доруҳо дар заминаи онҳо мавҷуд аст. Бо дастуру супоришҳои Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пайвастани донишҳои анъанавӣ бо таҳқиқоти фармакологӣ, маълумоти клиникӣ ва технологияҳои рақамӣ метавонад барои рушди таҳқиқоти нав ва пайдо намудани роҳҳои муосири таҳияи доруворӣ имкониятҳои бештар фароҳам оварад.

Яке аз арзишҳои бузурги зеҳни сунъӣ барои олимони соҳа қобилияти корӣ бо маълумотизахиравӣ мебошад. Таҳқиқоти тиббӣ метавонад ҳазорон ё миллионҳо сабти маълумотро дар бар гирад. Таҳлили чунин ҳаҷми маълумот душвор ва вақтталаб аст, ки зеҳни сунъӣ метавонад дар баробари тавҳлил байни нишондиҳандаҳои гуногун робитаҳои эҳтимолиро пайдо кунанд ва бароиомӯзиши бемориҳои сироятӣ, генетика, эпидемиология, бемориҳои дилу рагҳо, саратон ва дигар самтҳо аҳамияти калон дошта бошад.

Дар ин маврид таҷрибаи олимони тоҷик дар омӯзиши генотипҳои вирусҳо ва ташхиси молекулавӣ низ метавонад заминаи муҳими илмӣ бошад, ки бо ташкил намудани махзанҳои миллии маълумоти тиббӣ барои таҳқиқоти илмӣ нақши калон мебозад.

Дар ҷомеаи илмии ҷаҳонӣ нисбат ба истифодаи зеҳни сунъӣ дар тибби муосир фикрҳои мухталиф ҷой доранд. Олимон ва мутахассисони соҳа имкониятҳои васеи истифодаи зеҳни сунъиро таъкид мекунанд, вале таъкид мегардад, ки истифодаи он бояд бар пояи далелҳои илмӣ, назорати зарурӣ ва масъулияти баланд сурат гирад.

СҶТ инчунин ҳушдор медиҳад, ки муделҳои зеҳни сунъӣ метавонанд маълумоти нодуруст, нопурра ё ғаразнок пешниҳод кунанд.
Муҳаққиқони соҳа таъкид кардаанд, ки қабули қарор дар тиб ҷамъоварии дурусти маълумот, риояи дастурҳои клиникӣ, дарки ҳолати мушаххаси бемор ва ҳамгироӣ бо раванди кори табибро талаб мекунад.

Ин маънии онро дорад, ки зеҳни сунъӣ аз маълумоте, ки бо он омӯзонида мешавад, вобастагии зиёд дорад. Агар маълумоти тиббӣ нопурра, нодуруст, кӯҳна ё танҳо намояндаи як гурӯҳи аҳолӣ бошад, натиҷаи алгоритм низ метавонад барои гурӯҳҳои дигар нодуруст арзёбӣ гардад.

Ин масъала барои кишварҳое, ки захираҳои бузурги маълумоти рақамии тиббӣ надоранд, аҳамияти махсус дорад. Таҳқиқотҳо дар ин самт оид ба зеҳни сунъӣ нишон медиҳад, ки ҳатто муделҳое, ки аз ҷиҳати дақиқӣ натиҷаҳои хуб доранд, метавонанд ҳангоми гузаштан ба муҳити воқеии дигар мушкилоти умумисозӣ дошта бошанд. Аз ин рӯ, барои Тоҷикистон пеш аз ҳама рақамикунонии босифати маълумоти тиббӣ муҳим аст.

Маълумоти тиббӣ яке аз ҳассостарин намудҳои маълумоти шахсӣ мебошад. Агар таърихи беморӣ, натиҷаи таҳлил, тасвири тиббӣ ё маълумотигенетикии инсон ба низоми зеҳни сунъӣ дода шавад, масъалаи дар куҷо нигоҳ доштанимаълумот, дастрасӣ ба он дорад ва барои чӣ истифода мешавад, аҳамияти аввалиндараҷа пайдо мекунад.

СҶТ тавсия медиҳад, ки ҳангоми истифодаи зеҳни сунъӣ дар тиб ҳуқуқи инсон, шаъну шараф, мустақилият, махфият ва амнияти маълумот дар маркази низоми танзим қарор дошта бошанд. Ба ин хотир, рушди зеҳни сунъӣ дар тиб танҳо масъалаи сохтани алгоритм нест. Ин ҳамзамон масъалаи қонун, ахлоқ ва масъулияти касбӣ мебошад.

Оё зеҳни сунъӣ табибро иваз карда метавонад?Ин савол имрӯз мавриди баҳсҳои зиёде қарор гирифтааст. Дар муҳити илмии тиббӣ муносибати эҳтиёткорона нисбат ба чунин пешгӯӣ дида мешавад. Масъала дар он аст, ки зеҳни сунъӣ ба табиб дар кадом корҳо кӯмак карда метавонад ва дар кадом ҳолатҳо иштироки худи табиб зарур аст.

Табиб танҳо таҳлилкунанда нест. Ӯ бо бемор суҳбат мекунад, вазъи иҷтимоӣ ва равонии ӯро ба назар мегирад, масъулияти касбӣ дорад ва дар шароити номуайян қарор қабул мекунад. Аз ин рӯ, мудели ояндаи тиб бештар метавонад «табиб бозеҳни сунъӣ», на «зеҳни сунъӣ ба ҷойи табиб» бошад.

Барои Тоҷикистон ин масъала аҳамияти калон дорад, зеро кишвар барои рушди зеҳни сунъӣ то соли 2040 барномаи махсус қабул кардааст. Дар ҳуҷҷати мазкур истифодаи зеҳни сунъӣ дар соҳаҳои иҷтимоию иқтисодӣ, аз ҷумла тандурустӣ, пешбинӣ шудааст. Стратегия ҳамчунин ба омодасозии кадрҳо, ташкили махзанҳои маълумоти боэътимод, заминаи ҳуқуқӣ ва ҳифзи амнияти иттилоотӣ таваҷҷуҳ медиҳад.

Инчунин, барои солҳои 2025–2030 дар кишвар рушди иқтисоди рақамӣ ва инноватсия ҳамчун самти афзалиятнок муайян шудааст.

Дар чунин шароит соҳаи тандурустӣ метавонад яке аз самтҳои муҳими истифодаи зеҳни сунъӣ гардад. Ин технология метавонад ба табибон дар ташхис ва табобати бемориҳо, таҳлили маълумоти тиббӣ ва пешгӯии баъзе хатарҳои саломатӣ кумак расонад.

Яке аз самтҳои муҳим ташкили махзани миллии маълумоти тиббии рақамӣ мебошад, ки бояд бо сатҳи баланди ҳифзи маълумоти беморон таъмин бошад. Ҳамчунин, рушди системаҳои зеҳни сунъӣ барои таҳлили тасвирҳои тиббӣ, аз ҷумла натиҷаҳои ташхисҳои гуногун, метавонад ба табибон дар муайян кардани бемориҳо ёрӣ расонад.

Зеҳни сунъӣ метавонад дар назорати бемориҳои сироятӣ ва пешгирии паҳншавии онҳо низ истифода шавад. Бо таҳлили маълумоти тиббӣ он метавонад ба муайян кардани хавфи баъзе бемориҳои музмин ва пешгӯии ҳолати беморон мусоидат кунад.
Самти дигари муҳими истифодаи зеҳни сунъӣ дар таҳқиқи доруворӣ ва фармакология мебошад. Ин технология метавонад коркарди маълумоти илмиро осон намуда, ба таҳқиқи доруҳои нав ва омӯзиши таъсири онҳо мусоидат кунад. Ҳамзамон, таҳияи воситаҳои рақамии ёрирасон барои табибон метавонад кори онҳоро осонтар ва қабули қарорҳои тиббиро самараноктар гардонад.

Барои рушди ин самт зарур аст, ки донишҷӯёни муассисаҳои тиббӣ бо асосҳои зеҳни сунъӣ ва роҳҳои истифодаи он дар тиб шинос шаванд. Инчунин, ташкили гуруҳҳо аз ҳисоби табибон, барномасозон, оморшиносон, биологҳо ва ҳуқуқшиносон метавонад барои таҳияи системаҳои боэътимод ва бехатар мусоидат кунад.

Пеш аз истифодаи васеи чунин системаҳо гузаронидани санҷишҳои клиникӣ ва арзёбии дақиқии онҳо муҳим мебошад. Ҳамчунин, бояд масъалаи масъулияти ҳуқуқӣ дар ҳолати ба вуҷуд омадани хатои алгоритм пешакӣ муайян карда шавад.

Таҷрибаи рушди илми тиб нишон медиҳад, ки пешрафт дар бисёр ҳолатҳо маҳз тавассути ҳамкории мутахассисони соҳаҳои гуногун ба даст меояд. Дар рушди тиб низ ҳамкории табибон бо физикон, муҳандисон, барномасозон ва олимони дигар кишварҳо натиҷаҳои муҳим ба бор овардааст.

Аз ин рӯ, рушди зеҳни сунъӣ дар соҳаи тандурустӣ низ ҳамкории зичи табибон ва мутахассисони технологияро талаб мекунад. Зеҳни сунъӣ бояд ҳамчун воситаи ёрирасон истифода шавад, ки кори табибро осонекунад, на ҷойгузини ӯ. Қарорҳои муҳим вобаста ба ташхис ва табобат бояд бо иштироки мутахассиси тиб қабул карда шаванд.

Барои сохтани як системаи воқеан муфиди зеҳни сунъӣ дар самти тиб бояд табиб, муҳаққиқ, мутахассиси соҳибмаълумот, муҳандис, ҳуқуқшинос иштирок кунанд ва ин боиси пайдоиши як самти нави илмӣ — информатикаи тиббӣ ва зеҳни сунъии тиббӣ дар кишвар мегардад.

Ҳамин тавр, таҳлили масъалаҳои истифодаи зеҳни сунъӣ дар соҳаи тиб нишон медиҳад, ки технологияҳои рақамӣ метавонанд ба яке аз омилҳои муҳими рушди минбаъдаи илми тиб дар Тоҷикистон табдил ёбанд. Зеҳни сунъӣ имконият медиҳад, ки ҳаҷми зиёди маълумоти тиббӣ зуд таҳлил гардида, дар ташхиси бемориҳо, пешгирии онҳо, интихоби усулҳои табобат, мониторинги беморон ва гузаронидани таҳқиқоти илмӣ ба табибон ва муҳаққиқон ёрӣ расонида шавад. Бо вуҷуди ин, истифодаи он бояд бо риояи талаботи илмӣ, ҳуқуқӣ ва ахлоқӣ, ҳифзи маълумоти шахсии беморон ва назорати ҳатмии мутахассисон амалӣ гардад.

Дар ин раванд сиёсати давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар самти рушди илм, рақамикунонӣ ва технологияҳои муосир аҳамияти муҳим дорад. Ташаббусҳои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барои рушди илм ва технологияҳои навин, инчунин қабули Стратегияи рушди зеҳни сунъӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон то соли 2040, заминаи мусоидро барои истифодаи имкониятҳои технологияҳои муосир дар соҳаҳои гуногун, аз ҷумла тандурустӣ, фароҳам месозанд.

Барои соҳаи тиб истифодаи зеҳни сунъӣ метавонад на танҳо сифати ташхис ва хизматрасонии тиббиро беҳтар намояд, балки барои рушди самтҳои нави таҳқиқоти илмӣ, тайёр намудани мутахассисони баландихтисос ва ташаккули тибби рақамӣ низ замина гузорад. Аз ин рӯ, зарур аст, ки ҳамкории табибон, олимон, муҳандисон ва мутахассисони технологияҳои иттилоотӣ тақвият дода шуда, барои рушди таҳқиқоти байнисоҳавӣ ва татбиқи технологияҳои инноватсионӣ шароити зарурӣ фароҳам оварда шавад.

Дар ниҳоят, зеҳни сунъӣ бояд ҳамчун воситаи тақвиятбахши имкониятҳои табиб ва олим истифода шавад, на ҳамчун ҷойгузини масъулияти инсонӣ. Ҳамон тавре ки Абӯалӣ ибни Сино илму донишро ба хизмати саломатии инсон равона карда буд, вазифаи насли муосири олимон низ истифодаи дастовардҳои технологияи асри нав ба манфиати инсон мебошад. Бо чунин муносибат зеҳни сунъӣ метавонад ба яке аз заминаҳои муҳими рушди илми тиб ва баланд бардоштани сифати хизматрасонии тиббӣ дар Тоҷикистон табдил ёбад.

Ибодзода С.Т., ноиби Президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон,
раиси шуъбаи илмҳои тиббӣ ва фарматсевтии АМИТ, д.и.т., профессор,
Каримов Ш.Қ., сармутассиси шуъбаи шуъбаи илмҳои тиббӣ ва фарматсевтии АМИТ,

Забон бузургтарин ва гаронбаҳотарин сарвати ҳар як миллат, гувоҳи зиндаи таърих, оинаи фарҳанг ва таҷассумгари руҳу замири халқ аст. Дар раванди таърихии ташаккули давлатдорӣ ва нигоҳдории пешрафту ҳастии миллатҳо забон ҳамчун рукни асосӣ ва сутуни устувори кохи миллат нақши муайянкунанда мебозад. Барои халқи тоҷик, ки соҳиби таърихи чандҳазорсола ва мероси бойи адабиву илмист, забони модарӣ на танҳо воситаи муошират, балки рамзи ғурури миллӣ, ифтихори ватандорӣ ва бозгукунандаи асолату ҳувияти миллӣ мебошад.

Дар таърихи навини Таҷикистон, баъди ба даст овардани Истиқлоли давлатӣ, масъалаи ҳифз, рушд ва эҳёи пурраи забони тоҷикӣ ба дараҷаи сиёсати стратегии давлатӣ бардошта шуд. Дар ин ҷода, хизматҳои беназири Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун ҳомии асили забон ва фарҳанги миллӣ дар саҳифаҳои таърихи зарнигори кишвар ҳамеша бо ҳарфҳои тиллоӣ сабт мегарданд. Маҳз таҳти ҳидоят ва фаъолияти пайгиронаи Сарвари давлат забони тоҷикӣ мақоми воқеии давлатиро соҳиб гардида, ба забони сиёсат, илм, дипломатия ва давлатдории муосир табдил ёфт.

Эҳё ва шукуфоии забони давлатӣ дар давраи истиқлолият аз таҳкими пояҳои қонунгузорӣ ва амалӣ намудани сиёсати ҳадафманди давлатӣ оғоз гардид. Соли 2009 қабул гардидани Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» марҳилаи навро дар таърихи рушди забони модарӣ рақам зад. Ин қонун на танҳо мақоми ҳуқуқии забонро дар тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа мушаххас намуд, балки ба он имконият дод, ки дар коргузории мақомоти давлатӣ, таҳсилот, ахбори омма ва муносибатҳои байналмилалӣ ба таври пурра ҷорӣ гардад.
Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пайваста таъкид месозанд, ки: «Забони тоҷикӣ яке аз забонҳои қадимтарин ва ғанитарини олам буда, таърихи пайдоиш ва ташаккули он бо таърихи миллати тоҷик пайванди узвӣ дорад».

Дар партави ин сиёсат, ҳамасола 5 октябр ҳамчун Рӯзи забони давлатӣ дар тамоми гӯшаю канори кишвар бо шукӯҳу шаҳомати хосса ҷашн гирифта мешавад. Ин аҳамияти баланд додани давлат ба забон нишони он аст, ки забони давлатӣ яке аз рамзҳои асосии мустақилияти сиёсиву фарҳангии мо ба шумор меравад.

Дар барабари ин, саҳми Сарвари давлат дар ҳифзу пешрафти забони тоҷикӣ танҳо бо қабули қонунҳо маҳдуд намешавад. Пешвои муаззами миллат ҳамчун пажӯҳишгари дақиқназар ва сиёсатмадори фарҳангпарвар силсилаи асарҳои бунёдиро ба камол расониданд, ки дар садраш асари дуҷилдаи «Забони миллат - ҳастии миллат» қарор дорад.

Ин асари беназир на танҳо таҳқиқи таърихии пайдоиш ва мусибату шукӯҳи забони тоҷикӣ аз давраҳои қадим то ба имрӯз аст, балки чароғи равшанест барои фардои забоншиносии миллӣ. Дар ин асар Роҳбари давлат бо такя ба далелҳои раднашавандаи таърихӣ нишон доданд, ки забони мо чӣ гуна аз нигаҳдорони аслии ҳувият ва ҳастии халқи тоҷик дар тӯли ҳазорсолаҳо будааст.

Инчунин, бо ҳидояти Пешвои миллат Комиссияи татбиқи Қонуни забон ва фарҳангистони кишвар ба танзими истилоҳот, поксозии забон аз калимаҳои бегонаи сунъӣ ва ғанӣ гардонидани хазинаи луғавии забони тоҷикӣ фаъолона машғуланд. Ибтикорҳои пайвастаи Сарвари давлат ба он нигаронида шудаанд, ки забони адабии мо шевоӣ, балоғат ва фасоҳати аслии худро, ки осори Фирдавсиву Рӯдакӣ, Синову Сaъдӣ ва Ҳофизу Mавлавӣ бар он асос ёфтааст, нигоҳ дорад.

Имрўз, дар шароити шиддат гирифтани равандҳои ҷаҳонишавӣ ва таҳаввулоти бeсобиқаи технологӣ, нигоҳ доштани асолати забон ва ворид кардани он ба фазои рақамӣ яке аз вазифаҳои муҳимтарини сиёсати фарҳангӣ ба шумор меравад. Глобализатсия метавонад барои забонҳои миллӣ хатари маҳв шудан ё камранг гаштанро эҷод кунад, аммо сиёсати дурандешонаи Пешвои миллат ба мо имкон медиҳад, ки ин хатарҳоро ба имкониятҳо табдил диҳем.

Давлат ва ҳукумати кишвар имрӯз барои ворид намудани забони тоҷикӣ ба фазои маҷозӣ, эҷоди луғатҳои электронӣ, барномаҳои тарҷумаи худкор, системаҳои ҷустуҷӯӣ ва роҳандозии истилоҳоти муосири илмиву техникӣ тамоми шароитро фароҳам меорад. Вуруди забони мо ба ҷаҳони рақамӣ ва шабакаҳои байналмилалии иттилоотӣ кафолати он аст, ки забони тоҷикӣ на танҳо забони гузашта, балки забони оянда ва пешрафти илму техника низ мебошад.

Забони давлатӣ - мазҳари ғурури миллӣ, омили муҳими ваҳдат ва суботи ҷомеа мебошад. Чуноне ки Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барҳақ таъкид намудаанд:
«Забон ҳастии миллат аст ва ҳифзи он вазифаи муқаддаси ҳар як фарди соҳибдил ва ватандӯст мебошад».

Эҳтиром ва арҷгузорӣ ба забони давлатӣ, омӯзиши дуруст ва риояи меъёрҳои забони адабӣ дар нутқу коргузорӣ қарзи фарзандӣ ва шаҳрвандии ҳар як сокини Тоҷикистон аст. Мо - ворисони ин мероси бузурги фарҳангӣ - муваззаф ҳастем, ки забони модарии худро чун дирафши ваҳдату истиқлол баланд нигоҳ дорем ва онро ба насли оянда пок, соф ва фасеҳ супорем.

Ҳифзи забон - ҳифзи Ватан, ҳифзи таърих ва кафолати фардои дурахшони Тоҷикистони соҳибистиқлол аст!

Юнусова Фарзона - корманди Институти омӯзиши пиряхҳо ва криосфераи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

ДУШАНБЕ, 30.09.2026 /АМИТ «Ховар»/. Ҳамасола 30 сентябр дар Тоҷикистон Рӯзи Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ бо шукуҳу шаҳомати хосса таҷлил мегардад. Бояд гуфт, ки ин ташаббус аз соли 2009 дар асоси Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон «Дар бораи таҷлили зодрӯзи Мавлоно Ҷалолуддини Балхӣ» рӯйи даст гирифта шуд.

– Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ соли 1207 дар шаҳри Балх ё дар Вахши Тоҷикистон ба дунё омадааст. Номи ӯ Ҷалолуддин Муҳаммад буда, бо тахаллуси Мавлавӣ машҳур аст. Падараш аз олимони Балх буд. Дар ибтидои ҳуҷуми муғулҳо ӯ бо волидайни худ аз Вахш ба Балх, Самарқанд ва Нишопур сафар кардааст. Баъдан оилаи онҳо аз Нишопур ба Ҳиҷоз мекӯчад. Соли 1232 дар Қуния, дар назди Бурҳонуддини Муҳаққиқи Тирмизӣ илми тасаввуфро азхуд мекунад. Мавлоно Балхӣ соли 1273 дар Қунияи Рум вафот кардааст.

Бузургтарин асари ӯ «Маснавии маънавӣ» мебошад, ки ба навиштани он соли 1259 оғоз карда, зиёда аз 10 сол ба эҷоди ин асар машғул шудааст. Мавзуи асосии асар масъалаҳои тасаввуф мебошанд. Аз осори шоир тақрибан 50 ҳазор байт ва 1600 рубоӣ боқӣ мондааст. Оламе гарму пуршӯру тӯфонӣ, саршори ишқу меҳру сӯзу гудоз, ранҷе бархоста аз шавқу иштиёқ дар пардаи зеҳн зинда мешавад. Муҳаққиқон ба он назаранд, ки тамоми шаш дафтари «Маснавӣ» ба гунае иборат аз шарҳу тафсири ҳамин муқаддимаи пуршӯр аст. Бозгаште, ки танҳо аз роҳи ишқ – ишқи таҳаввулгару комилсоз, инсонсоз ва ҳастинофарин муяссар аст.

Воқеият он аст, ки Мавлоно дар мақтаи муайяне аз таълифи «Маснавӣ» оғоз кард, вале то он замон заминаи иншоии ин шоҳкори гаронсанг давоми солҳо дар бистари ғазалиёти дилошӯб омода шуда буд, ғазалиёте, ки дар «Девони Шамс» ё «Девони Кабир» фароҳам омадаанд. Дар ибтидои замон дар перомуни рӯзгору ҷаҳони рангину пуррамзу нози Мавлоно ҳазорон мақолаву китобҳо таълиф шудаанд ва агар ҷамъоварӣ шаванд, шояд китобхонаи бузурге ташкил диҳанд. Воқеан, ҷозибае биловасф дар домани ҳар ғазале дар ҳоли ҷӯшиш аст, ки зеҳну қалб ва вуҷуди инсонро ба худ мекашад, ба равони инсон неруе шодофарин, ҷунбанда ва пуртаҳаррук медиҳад.

Дунёи шигифтангези андешаву афкор, калому гуфтори Мавлоно давоми қарнҳо ҳамвора таваҷҷуҳи пажуҳишгарону донишмандони ақсои ҷаҳонро ба худ ҷалб намудааст. Ҳар яке аз ин дарёи ҳамеша хурӯшон дурру гавҳаре ёфта ва пеши азамату шукуҳи кохи бузурги андешаи ӯ сари эҳтирому таъзим фуруд овардааст. Дар паҳнои адабиёти форсӣ мо шоирони бузурги соҳибдевони зиёд дорем. Шоироне, ки ашъорашон шабоҳати зиёди мазмунӣ доранд. Ағлаб аз чакидаҳои зеҳни якдигар суд ҷуста, зери таъсири андешаву ҷаҳони фикрии якдигар мондаанд. Вале девони Мавлоно дар муқоиса бо онҳо ҳавои дигаре дорад.

Осори Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ ҳамчун падидаи нодири адабиёт ва андешаи башарӣ то имрӯз аҳамияти бузурги маънавию ахлоқӣ дошта, дар ташаккули ҷаҳонбинии инсон, таҳкими маърифату худшиносӣ ва тарғиби арзишҳои неки инсонӣ нақши муҳим мегузорад. Андешаҳои инсонпарварона, даъват ба донишомӯзӣ, маърифат, муҳаббат, таҳаммулпазирӣ ва ҳамзистии осоишта, ки дар осори ӯ таҷассум ёфтаанд, барои наслҳои имрӯза низ аҳаммияти хосса доранд.

Мавлоно бо андешаи фарогири худ марзҳои замону маконро убур намуда, ба яке аз чеҳраҳои мондагори фарҳангу адабиёти ҷаҳонӣ табдил ёфтааст. Мероси гаронбаҳои ӯ на танҳо боиси ифтихори миллати тоҷик, балки ганҷинаи маънавии башарият ба шумор меравад. Омӯзиш ва муаррифии ҳамаҷонибаи осори Мавлоно барои шинохти саҳми тоҷикон дар рушди тамаддуни ҷаҳонӣ ва таҳкими эҳсоси худшиносии миллӣ аҳамияти муҳим дорад.

Имрӯз дар Тоҷикистон ба омӯзишу таҳқиқи мероси илмӣ, адабӣ ва фарҳангии Мавлоно таваҷҷуҳи хосса зоҳир гардида, олимону муҳаққиқон дар самти муаррифии осори ӯ ва нақши Мавлоно дар рушди адабиёти тоҷику форсу корҳои арзишманд анҷом медиҳанд. Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон низ ҳамчун маркази муҳими илмӣ дар омӯзиш, таҳқиқ ва тарғиби мероси гаронбаҳои ниёгон, аз ҷумла осори Мавлоно Ҷалолуддини Балхӣ саҳми назаррас мегузорад.

Мо бояд аз мероси маънавии Мавлоно барои тарбияи насли наврасу ҷавон дар руҳияи донишандӯзӣ, маърифатпарварӣ, ватандӯстӣ, инсондӯстӣ ва эҳтиром ба арзишҳои миллӣ самаранок истифода намоем. Зеро андешаҳои созанда ва инсонпарваронаи Мавлоно, ки давоми асрҳо арзиши худро нигоҳ доштаанд, имрӯз низ метавонанд ҳамчун чароғи маърифат роҳи инсонро ба сӯи дониш, хирад ва камолоти маънавӣ равшан созанд.

Қобилҷон ХУШВАХТЗОДА, президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, академик

Каждый год 27 сентября мировое сообщество отмечает Всемирный день туризма - праздник, который давно вышел за рамки разговорных тем про отдых, отели и чемоданы. В XXI веке туризм превратился в мощную социальную и культурную силу, способную объединять народы, преображать целые регионы и учить человека бережному отношению к планете. Для Таджикистана этот день имеет особое значение. В стране, где горные хребты подпирают облака, туризм - это не просто отрасль экономики, а живой мост между уникальной природой, древней историей и будущим горно-сельских общин.

Таджикистан неслучайно называют «Крышей мира». Более девяноста трех процентов его территории занимают величественные горные системы Памира и Тянь-Шаня, а половина площади страны поднимется выше трех тысяч метров над уровнем моря. Настоящая гордость республики - ее ледники, которых насчитывается свыше тринадцати тысяч. Они занимают около шести процентов территории страны и представляют собой грандиозное природное наследие. Для Центральной Азии эти белоснежные гиганты — главный источник жизни и пресной воды, питающий великие реки региона. Но вместе с тем ледники - это сердце таджикского высокогорного туризма, привлекающее путешественников, исследователей и альпинистов со всех уголков земного шара.

Взаимосвязь между ледниками и спортивным туризмом прочна и очевидна. Прохождение горного перевала, восхождение на легендарные памирские семитысячники, такие как пик Исмоила Сомони или пик Корженевской, многодневный треккинг в Фанских горах или экспедиция по Ваханской долине - все эти популярные маршруты напрямую связаны с ледниковым рельефом. Ледники формируют ландшафт: за тысячи лет они выточили глубокие долины, создали бирюзовые высокогорные озера, вроде Искандеркуля или Маргузорских озер, и вылепили суровые ледопады, придающие горам Таджикистана их неповторимый драматизм. Поход к языку ледника - это всегда встреча с первозданной мощью природы, где человек остро ощущает грандиозность окружающего мира.

Однако сегодня высокогорные ландшафты находятся в центре внимания не только туристов, но и ученых. Изменение климата постепенно меняет облик горных территорий. Сокращение площади мелких ледников и отступание языков крупных долинных гигантов, таких как легендарный ледник Федченко, - это объективный природный процесс, требующий от нас глубокого понимания и адаптации. Изменения льда влияют на устойчивость склонов, меняют привычные туристские тропы, создают новые риски камнепадов и селей, смещают традиционные сезоны альпинистских восхождений. Это означает, что современный высокогорный туризм не может существовать отдельно от науки.

Безопасность и развитие спортивного туризма в горах Таджикистана сегодня опираются на высокие технологии. Использование геоинформационных систем, данных спутникового зондирования Земли и аэросъемки позволяет гляциологам и спасателям с высокой точностью отслеживать состояние подвижных ледников, прогнозировать поведение про ледниковых озер и обновлять туристские карты. Для альпиниста или треккера такие данные — не просто научные абстракции, а залог безопасного прохождения маршрута.

В этих новых условиях кардинально меняется и сама философия туризма. На смену эпохе простынь-потребительского отношения к природе приходит концепция ответственного и устойчивого туризма. Современный путешественник — это уже не просто созерцатель или искатель острых ощущений. Проходя по ледниковой долине, он проходит важный внутренний путь: от восхищения красотой ледника — к пониманию его глобальной экосистемной роли, осознанию климатических рисков и бережному соблюдению правил безопасности и экологии. Ответственный туризм учит не оставлять следов на хрупких моренных грядах, уважать быт местных горных кишлаков и помогать сохранению природного наследия.

Перспективы Таджикистана на международной туристской арене огромны. Страна способна стать центром не только классического альпинизма и горного треккинга, но и научно-познавательного, гляциологического и образовательного туризма. Экскурсии и экспедиции с участием ученых-географов, создание маркированных экологических троп, горные школы для молодежи — все это позволяет превратить путешествие в глубокий и вдохновляющий жизненный опыт.

Встречая Всемирный день туризма, важно помнить главное: ледники Таджикистана - это не просто лед и вода. Это животворный исток всей Центральной Азии, научный ресурс планетарного значения и уникальный туристский капитал. Сохраняя эти великие природные памятники и развивая умный, безопасный и ответственный туризм, Таджикистан открывает миру свои вершины, сохраняя их чистоту и величие для будущих поколений.

Мусоев Дилшод - старший научный сотрудник отдела экспедиции и исследование криосферных процессов ГУ «Институт изучение ледников и криосферы НАНТ»

Ҷумҳурии Тоҷикистон пас аз ба даст овардани Истиқлоли давлатӣ дар таърихи 9 сентябри соли 1991 ба марҳалаи нави муносибатҳои байналмилалӣ ворид гардида, ҳамчун субъекти мустақили ҳуқуқи байналмилалӣ аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ эътироф шуд. Дар марҳалаи ибтидоии ташаккули сиёсати хориҷӣ, Ҷумҳурии Тоҷикистон ба густариши равобит бо кишварҳои дуру наздик оғоз намуда, заминаи ҳамкориҳои байналмилалиро фароҳам овард. Дар ин замина, кишварҳои Осиёи Ҷанубӣ Истиқлоли давлатии Тоҷикистонро эътироф карда, бо он муносибатҳои дипломатӣ барқарор намуданд.

Аз ҷумла, Ҷумҳурии Корея 27 апрели соли 1992 Ҷумҳурии Тоҷикистонро ҳамчун давлати мустақил ба расмият шинохта, зина ба зина дар се даҳсолаи минбаъда робитаҳо аз сатҳи дипломатӣ ба ҳамкории сиёсӣ, иқтисодӣ, фарҳангӣ ва рушди байналмилалӣ густариш ёфтанд.

15 сентябри соли ҷорӣ сафари расмии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Ҷумҳурии Корея бо мақсади иштирок дар Ҳамоиши «Осиёи Марказӣ – Ҷумҳурии Корея» сурат гирифт, ки ин мулоқот марҳалаи муҳим дар болоравии сатҳу сифати муносибатҳои ду кишвар ба шумор меравад.

Ҳамоиши «Осиёи Марказӣ – Ҷумҳурии Корея» (C5+1) имрӯз ба яке аз муҳимтарин қолабҳои муколамаи бисёрҷониба дар фазои АвруОсиё табдил ёфтааст, зеро он манфиатҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва рушди институтсионалиро ба чорчӯбаи ягона хоҳад овард. Аҳамияти ин формат танҳо дар шумораи вохӯриҳо ё сатҳи намояндагӣ ифода наёфта, балки дар он зоҳир мегардад, ки он аз ибтидо ҳамчун воситаи асосии ҳуқуқии ҳамкориҳои Кореяи Ҷанубӣ бо панҷ кишвари Осиёи Марказӣ маҳсуб меёбад. Дар шароити тағйирёбии бунёди сохторҳои иқтисодии ҷаҳонӣ, рақобати абарқудратҳо ва афзоиши талабот ба захираҳои стратегӣ, ин ҳамоиш хусусияти мубрам ва арзиши бештар касб менамояд. Барои кишварҳои минтақа он роҳи густариши шарикони хориҷӣ ва диверсификатсияи равобити байналмилалӣ буда, барои Ҷумҳурии Корея дар худ имконоти таҳкими мавқеи иқтисодӣ, дастрасӣ ба бозор, захираҳои энергетикӣ ва масирҳои нави транзитӣ ба шумор меравад. Аз нигоҳи таҳлилӣ, ин формат на танҳо ба ҳамкории дуҷониба, балки ба ташаккули ҳамкориҳои васеътар ва дар маҷмӯъ ҳамкориҳои минтақаӣ байни Осиёи Марказӣ ва кишварҳои минтақаи Уқёнуси Ором мусоидат мекунад. Ин ҳамкорӣ ба Корея имкон медиҳад, ки дар масъалаҳои сатҳи байналмилалӣ дастгирии ҳамаҷонибаи кишварҳои минтақаро соҳиб гардад ва мавқеи худро дар созмонҳои байналмилалӣ мустаҳкам намояд.

Қобил ба зикр аст, ки аз соли 2007 то имрӯз Кореяи Ҷанубӣ бо ҷумҳуриҳои пасошуравии Осиёи Марказӣ ҳамкорӣ дошта, дар ҷаласаи 16-уми Кумитаи иҷроияи котибот, ки 23 октябри соли 2025 дар Сеул баргузор шуда буд, намояндагони Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Корея, котиботи форум ва сафоратҳои кишварҳои Осиёи Марказӣ масъалаҳои омодагӣ ба нахустин Саммити Осиёи Марказӣ ва Ҷумҳурии Кореяро баррасӣ карда буданд.

Дар оғози мулоқот Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон изҳор доштанд, ки “мо рушду густариши робитаҳо бо Ҷумҳурии Кореяро яке аз самтҳои муҳими сиёсати хориҷии худ медонем”. Ҳамзамон сарвари давлат дар идома ба масъалаҳои соҳаи маориф, тандурустӣ, сайёҳӣ ва сиёсати ҷавонон ишора намуда, барномаҳои Агентии ҳамкории байналмилалии Корея (KOIKA) дар Тоҷикистон ва рушди ҳамкорӣ дар қолаби “Осиёи Марказӣ - Ҷумҳурии Корея”- ро муҳим арзёбӣ намуданд.

Агентии ҳамкории байналмилалии Корея (KOIKA) аз соли 2022 дар Душанбе шуруъ гардида, дар се бахши афзалиятнок - рушди саноат ва гуногунсозии иқтисод, баланд бардоштани иқтидори кишоварзӣ ва дастгирии инфрасохтори сабз, инчунин тақвияти нерӯи корӣ таввасути барномаҳои таълимӣ ва омӯзишӣ фаъолияти худро ба роҳ мондааст. Мавқеи стратегии Тоҷикистон ҳамчун кишвари шарик барои KOIKA имкон медиҳад, ки лоиҳаҳои намунавӣ дар Осиёи Марказӣ амалӣ гарданд. Масалан, дар доираи ҳамкории дуҷониба мутахассисони тоҷик имконият доранд, ки дар марказҳои таълимии KOICA дар Сеул ва дигар шаҳрҳои Корея аз таҷрибаи пешрафтаи низоми таълими ин кишвар баҳраманд шаванд. Барои иштирок дар барномаҳои таълимии KOICA мутахассисони тоҷик бояд таввасути вазорату идораҳои дахлдор дархост пешниҳод кунанд. Интихоби иштирокчиён одатан дар асоси таҷрибаи касбӣ, сатҳи дониши забони англисӣ ва зарурати такмили ихтисос сурат мегирад.

Дар доираи ин асноди расмӣ байни сохторҳои марбутаи Тоҷикистон ва Корея “Ёддошти тафоҳум оид ба ҳамкорӣ дар соҳаи саноат ва занҷираҳои таъминот” миёни панҷ давлати Осиёи Марказӣ ва Ҷумҳурии Корея ва ташаббуси шарикии ояндаи зеҳни сунъӣ, илм ва технологияи Корея ва Осиёи Марказӣ ба имзо расид. Ҳамзамон дар натиҷаи мулоқоту музокироти сатҳи олии ду кишвар 15 санади нави ҳамкорӣ ба имзо расиданд, ки қабули ин санадҳо дар оянда метавонад робитаҳои дуҷонибаро тақвият дода, уфуқҳои васеъро барои робитаҳои дипломатии ҳар ду ҷониб бозкушоӣ намояд.

ДОСТИЕВА Дилафрӯз, ходими хурди илмии шуъбаи Осиёи Ҷанубӣ ва Шарқии Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ

Вчера, 15 сентября 2026 года, в летопись суверенной дипломатии Республики Таджикистан была вписана принципиально новая, глубоко символичная страница. Основатель мира и национального единства — Лидер нации, Президент Республики Таджикистан уважаемый Эмомали Рахмон прибыл в Сеул с официальным визитом и для участия в историческом, первом в истории Саммите глав государств «Центральная Азия — Республика Корея». Данное событие, разворачивающееся в условиях тектонической трансформации глобального миропорядка, эрозии традиционных институтов многосторонности и обострения междержавных противоречий, выступает неопровержимым доказательством жизнеспособности, гибкости и высокой прагматичности внешнеполитического курса Душанбе, незыблемым фундаментом которого является созидательная доктрина «политики открытых дверей».

Колоссальный научно-практический интерес вызывает представительный, беспрецедентно глубокий по своему профилю состав официальной делегации, сопровождающей Главу государства. Включение в её структуру руководителей ключевых макроэкономических, энергетических, финансовых, образовательных и фискальных ведомств страны наглядно демонстрирует: Душанбе рассматривает Сеульский саммит не как классическое протокольное мероприятие, а как уникальное стратегическое окно возможностей для форсированной конвертации высокого политического доверия в осязаемые, высокотехнологичные и инвестиционные дивиденды.

Экспертный анализ позволяет выделить четыре базовых измерения, определяющих долгосрочные геополитические и прикладные последствия данного визита для будущего нашей республики.

1. Трансформация формата «С5+1» и кристаллизация новой субъектности Центральной Азии

Первый Саммит глав государств в формате «Центральная Азия — Республика Корея» наглядно фиксирует качественный сдвиг в мейнстриме мировой политики. В эпоху, когда старые международные организации переживают системный кризис дееспособности, региональные многосторонние диалоговые платформы приобретают определяющее значение. Республика Корея, входящая в авангард глобальных экономических и индустриальных лидеров, официально признает Центральную Азию не как конгломерат разрозненных стран, а как единый, геостратегически целостный и незаменимый узел нового глобального рынка.

Для Республики Таджикистан участие в Сеульском процессе несет фундаментальные политические последствия:

* Укрепление суверенной субъектности: Многосторонний формат позволяет пяти государствам региона выступать перед внешними центрами силы со сбалансированной, консолидированной и взвешенной позицией, полностью исключающей диктат и асимметрию.

* Диверсификация внешнеполитического баланса: Этот шаг позволяет дипломатическому корпусу Таджикистана виртуозно удерживать геополитическое равновесие, расширяя круг стратегических партнеров за рамки традиционных мировых тяжеловесов. Душанбе транслирует миру готовность к открытому диалогу со всеми акторами, исповедующими принципы взаимного уважения и невмешательства.

2. Концепция «третьего технологического партнера» как инструмент институционального равновесия

Наиболее глубоким теоретическим и практическим новшеством обновленной внешнеполитической повестки Душанбе становится четкое позиционирование Республики Корея в качестве «третьего технологического партнера» Таджикистана. В рамках реализации долгосрочных национальных интересов нашей страны данная концепция формирует идеальный треугольник институциональной устойчивости:

1. Первая вершина (военно-политическая): Традиционное стратегическое союзничество с Россией, выступающей надежным гарантом региональной стабильности и безопасности на южных рубежах СНГ.

2. Вторая вершина (финансово-инфраструктурная): Крупномасштабное торгово-экономическое партнерство с Китаем, обеспечивающее приток инвестиций в транспортные артерии, туннели и базовые промышленные объекты.

3. Третья вершина (высокотехнологичная инновационная): Республика Корея, которая идеально заполняет потребность Таджикистана в качественном технологическом трансфере, не обременяя двустороннее сотрудничество скрытыми геополитическими требованиями или идеологическими догмами.

Сеул выступает для Душанбе безопасной, деполитизированной и высокоэффективной альтернативой, позволяющей успешно реализовать четвертую национальную стратегическую цель — ускоренную индустриализацию страны — без риска попадания в одностороннюю зависимость от транснациональных корпораций.

3. Транзакционный прагматизм и синергия в сфере «зеленого» развития

Присутствие в составе делегации министров экономического развития, энергетики, председателя Национального банка и руководства Таможенной службы переводит визит в плоскость жесткого транзакционного прагматизма. Каждое направление переговоров подчинено принципу экономической целесообразности и взаимной выгоды.

Республика Корея обладает уникальными мировыми компетенциями в области цифровизации финансового сектора, внедрения технологий искусственного интеллекта и экологически чистой энергетики. В этих координатах визит Лидера нации закладывает долгосрочный нормативно-правовой фундамент для интеграции корейского капитала в мегапроекты Таджикистана. Особое место здесь занимает достройка Рогунской ГЭС, которая в среднесрочной перспективе призвана стать ядром «зеленой» энергетики для всей Центральной и Южной Азии. Сеульский вектор открывает новые пути для финансирования этого углеродно-нейтрального гиганта.

Параллельно участие руководителей экспортного и таможенного ведомств четко указывает на стремление Таджикистана оптимизировать логистические цепочки Срединного коридора. Душанбе нацелен на радикальное упрощение процедур для экспорта уникальной, экологически чистой аграрной продукции Таджикистана на емкие, высокомаржинальные рынки Восточной Азии.

4. Инвестиции в человеческий капитал и проекция «мягкой силы» нового поколения

Участие в Сеульских переговорах министра образования и науки Республики Таджикистан отражает дальновидную стратегию Президента Эмомали Рахмона по управлению главным богатством страны — её демографическим потенциалом. Таджикистан — молодая страна, и модернизация человеческого капитала выступает здесь ключевым залогом сохранения национальной идентичности и стабильности.

Южнокорейская образовательная модель признана одной из самых эффективных в мире в сфере точных наук, инженерии и IT-индустрии. Последствия визита в этой области обещают стать глубоко практическими:

* Создание совместных инновационных научно-технических институтов непосредственно на базе таджикских университетов.

* Запуск масштабных программ академического обмена, позволяющих готовить таджикскую интеллектуальную элиту по передовым международным стандартам.

* Формирование цивилизованной правовой базы для легальной, высококвалифицированной трудовой миграции граждан Таджикистана в Корею, что позволит снизить зависимость от традиционных рынков труда и обеспечит приток передового опыта в отечественную экономику.

Кроме того, продвижение этих инициатив тесно переплетается с глобальными миротворческими проектами Лидера нации на арене ООН, включая объявленное резолюцией всемирной организации Международное десятилетие укрепления мира во имя будущих поколений (2027–2038 гг.). Таджикистан наглядно демонстрирует, что его «мягкая сила» основывается на созидании, экологической ответственности и заботе о будущем человечества.

Подводя итог, можно с полной уверенностью констатировать: официальный визит Основателя мира и национального единства — Лидера нации, Президента Республики Таджикистан уважаемого Эмомали Рахмона в Республику Корея стал триумфом доктрины «открытых дверей». В эпоху тотальной геополитической фрагментации Таджикистан демонстрирует образец суверенной зрелости, успешно дистанцируясь от блокового мышления и выстраивая равноправные, взаимовыгодные отношения со всеми ключевыми центрами инноваций и капитала.

Сеульский саммит де-факто закрепил за нашей республикой статус проактивного, самостоятельного и авторитетного игрока в Центральной Азии. Реализация достигнутых соглашений позволит сформировать мощный экономический, технологический и кадровый базис, гарантирующий процветание, безопасность и устойчивое инновационное развитие Таджикистана для многих будущих поколений.

КАРИМОВ Шамсиддин, главный научный сотрудник отдела Южной и Восточной Азии Института изучения проблем стран Азии и Европы Национальной академии наук Таджикистана, доктор политических наук.

Ҷумҳурии Тоҷикистон пас аз ба даст овардани Истиқлоли давлатӣ дар таърихи 9 сентябри соли 1991 ба марҳалаи нави муносибатҳои байналмилалӣ ворид гардида, ҳамчун субъекти мустақили ҳуқуқи байналмилалӣ аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ эътироф шуд. Дар марҳалаи ибтидоии ташаккули сиёсати хориҷӣ, Ҷумҳурии Тоҷикистон ба густариши равобит бо кишварҳои дуру наздик оғоз намуда, заминаи ҳамкориҳои байналмилалиро фароҳам овард. Дар ин замина, кишварҳои Осиёи Ҷанубӣ Истиқлоли давлатии Тоҷикистонро эътироф карда, бо он муносибатҳои дипломатӣ барқарор намуданд.

Аз ҷумла, Ҷумҳурии Корея 27 апрели соли 1992 Ҷумҳурии Тоҷикистонро ҳамчун давлати мустақил ба расмият шинохта, зина ба зина дар се даҳсолаи минбаъда робитаҳо аз сатҳи дипломатӣ ба ҳамкории сиёсӣ, иқтисодӣ, фарҳангӣ ва рушди байналмилалӣ густариш ёфтанд.

15 сентябри соли ҷорӣ сафари расмии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Ҷумҳурии Корея бо мақсади иштирок дар Ҳамоиши «Осиёи Марказӣ – Ҷумҳурии Корея» сурат гирифт, ки ин мулоқот марҳалаи муҳим дар болоравии сатҳу сифати муносибатҳои ду кишвар ба шумор меравад.

Ҳамоиши «Осиёи Марказӣ – Ҷумҳурии Корея» (C5+1) имрӯз ба яке аз муҳимтарин қолабҳои муколамаи бисёрҷониба дар фазои АвруОсиё табдил ёфтааст, зеро он манфиатҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва рушди институтсионалиро ба чорчӯбаи ягона хоҳад овард. Аҳамияти ин формат танҳо дар шумораи вохӯриҳо ё сатҳи намояндагӣ ифода наёфта, балки дар он зоҳир мегардад, ки он аз ибтидо ҳамчун воситаи асосии ҳуқуқии ҳамкориҳои Кореяи Ҷанубӣ бо панҷ кишвари Осиёи Марказӣ маҳсуб меёбад. Дар шароити тағйирёбии бунёди сохторҳои иқтисодии ҷаҳонӣ, рақобати абарқудратҳо ва афзоиши талабот ба захираҳои стратегӣ, ин ҳамоиш хусусияти мубрам ва арзиши бештар касб менамояд. Барои кишварҳои минтақа он роҳи густариши шарикони хориҷӣ ва диверсификатсияи равобити байналмилалӣ буда, барои Ҷумҳурии Корея дар худ имконоти таҳкими мавқеи иқтисодӣ, дастрасӣ ба бозор, захираҳои энергетикӣ ва масирҳои нави транзитӣ ба шумор меравад. Аз нигоҳи таҳлилӣ, ин формат на танҳо ба ҳамкории дуҷониба, балки ба ташаккули ҳамкориҳои васеътар ва дар маҷмӯъ ҳамкориҳои минтақаӣ байни Осиёи Марказӣ ва кишварҳои минтақаи Уқёнуси Ором мусоидат мекунад. Ин ҳамкорӣ ба Корея имкон медиҳад, ки дар масъалаҳои сатҳи байналмилалӣ дастгирии ҳамаҷонибаи кишварҳои минтақаро соҳиб гардад ва мавқеи худро дар созмонҳои байналмилалӣ мустаҳкам намояд.

Қобил ба зикр аст, ки аз соли 2007 то имрӯз Кореяи Ҷанубӣ бо ҷумҳуриҳои пасошуравии Осиёи Марказӣ ҳамкорӣ дошта, дар ҷаласаи 16-уми Кумитаи иҷроияи котибот, ки 23 октябри соли 2025 дар Сеул баргузор шуда буд, намояндагони Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Корея, котиботи форум ва сафоратҳои кишварҳои Осиёи Марказӣ масъалаҳои омодагӣ ба нахустин Саммити Осиёи Марказӣ ва Ҷумҳурии Кореяро баррасӣ карда буданд.

Дар оғози мулоқот Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон изҳор доштанд, ки “мо рушду густариши робитаҳо бо Ҷумҳурии Кореяро яке аз самтҳои муҳими сиёсати хориҷии худ медонем”. Ҳамзамон сарвари давлат дар идома ба масъалаҳои соҳаи маориф, тандурустӣ, сайёҳӣ ва сиёсати ҷавонон ишора намуда, барномаҳои Агентии ҳамкории байналмилалии Корея (KOIKA) дар Тоҷикистон ва рушди ҳамкорӣ дар қолаби “Осиёи Марказӣ - Ҷумҳурии Корея”- ро муҳим арзёбӣ намуданд.

Агентии ҳамкории байналмилалии Корея (KOIKA) аз соли 2022 дар Душанбе шуруъ гардида, дар се бахши афзалиятнок - рушди саноат ва гуногунсозии иқтисод, баланд бардоштани иқтидори кишоварзӣ ва дастгирии инфрасохтори сабз, инчунин тақвияти нерӯи корӣ таввасути барномаҳои таълимӣ ва омӯзишӣ фаъолияти худро ба роҳ мондааст. Мавқеи стратегии Тоҷикистон ҳамчун кишвари шарик барои KOIKA имкон медиҳад, ки лоиҳаҳои намунавӣ дар Осиёи Марказӣ амалӣ гарданд. Масалан, дар доираи ҳамкории дуҷониба мутахассисони тоҷик имконият доранд, ки дар марказҳои таълимии KOICA дар Сеул ва дигар шаҳрҳои Корея аз таҷрибаи пешрафтаи низоми таълими ин кишвар баҳраманд шаванд. Барои иштирок дар барномаҳои таълимии KOICA мутахассисони тоҷик бояд таввасути вазорату идораҳои дахлдор дархост пешниҳод кунанд. Интихоби иштирокчиён одатан дар асоси таҷрибаи касбӣ, сатҳи дониши забони англисӣ ва зарурати такмили ихтисос сурат мегирад.

Дар доираи ин асноди расмӣ байни сохторҳои марбутаи Тоҷикистон ва Корея “Ёддошти тафоҳум оид ба ҳамкорӣ дар соҳаи саноат ва занҷираҳои таъминот” миёни панҷ давлати Осиёи Марказӣ ва Ҷумҳурии Корея ва ташаббуси шарикии ояндаи зеҳни сунъӣ, илм ва технологияи Корея ва Осиёи Марказӣ ба имзо расид. Ҳамзамон дар натиҷаи мулоқоту музокироти сатҳи олии ду кишвар 15 санади нави ҳамкорӣ ба имзо расиданд, ки қабули ин санадҳо дар оянда метавонад робитаҳои дуҷонибаро тақвият дода, уфуқҳои васеъро барои робитаҳои дипломатии ҳар ду ҷониб бозкушоӣ намояд.

ДОСТИЕВА Дилафрӯз, ходими хурди илмии шуъбаи Осиёи Ҷанубӣ ва Шарқии Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ

Ҷумҳурии Тоҷикистон пас аз ба даст овардани Истиқлоли давлатӣ дар таърихи 9 сентябри соли 1991 ба марҳалаи нави муносибатҳои байналмилалӣ ворид гардида, ҳамчун субъекти мустақили ҳуқуқи байналмилалӣ аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ эътироф шуд. Дар марҳалаи ибтидоии ташаккули сиёсати хориҷӣ, Ҷумҳурии Тоҷикистон ба густариши равобит бо кишварҳои дуру наздик оғоз намуда, заминаи ҳамкориҳои байналмилалиро фароҳам овард. Дар ин замина, кишварҳои Осиёи Ҷанубӣ Истиқлоли давлатии Тоҷикистонро эътироф карда, бо он муносибатҳои дипломатӣ барқарор намуданд.

Аз ҷумла, Ҷумҳурии Корея 27 апрели соли 1992 Ҷумҳурии Тоҷикистонро ҳамчун давлати мустақил ба расмият шинохта, зина ба зина дар се даҳсолаи минбаъда робитаҳо аз сатҳи дипломатӣ ба ҳамкории сиёсӣ, иқтисодӣ, фарҳангӣ ва рушди байналмилалӣ густариш ёфтанд.

15 сентябри соли ҷорӣ сафари расмии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Ҷумҳурии Корея бо мақсади иштирок дар Ҳамоиши «Осиёи Марказӣ – Ҷумҳурии Корея» сурат гирифт, ки ин мулоқот марҳалаи муҳим дар болоравии сатҳу сифати муносибатҳои ду кишвар ба шумор меравад.

Ҳамоиши «Осиёи Марказӣ – Ҷумҳурии Корея» (C5+1) имрӯз ба яке аз муҳимтарин қолабҳои муколамаи бисёрҷониба дар фазои АвруОсиё табдил ёфтааст, зеро он манфиатҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва рушди институтсионалиро ба чорчӯбаи ягона хоҳад овард. Аҳамияти ин формат танҳо дар шумораи вохӯриҳо ё сатҳи намояндагӣ ифода наёфта, балки дар он зоҳир мегардад, ки он аз ибтидо ҳамчун воситаи асосии ҳуқуқии ҳамкориҳои Кореяи Ҷанубӣ бо панҷ кишвари Осиёи Марказӣ маҳсуб меёбад. Дар шароити тағйирёбии бунёди сохторҳои иқтисодии ҷаҳонӣ, рақобати абарқудратҳо ва афзоиши талабот ба захираҳои стратегӣ, ин ҳамоиш хусусияти мубрам ва арзиши бештар касб менамояд. Барои кишварҳои минтақа он роҳи густариши шарикони хориҷӣ ва диверсификатсияи равобити байналмилалӣ буда, барои Ҷумҳурии Корея дар худ имконоти таҳкими мавқеи иқтисодӣ, дастрасӣ ба бозор, захираҳои энергетикӣ ва масирҳои нави транзитӣ ба шумор меравад. Аз нигоҳи таҳлилӣ, ин формат на танҳо ба ҳамкории дуҷониба, балки ба ташаккули ҳамкориҳои васеътар ва дар маҷмӯъ ҳамкориҳои минтақаӣ байни Осиёи Марказӣ ва кишварҳои минтақаи Уқёнуси Ором мусоидат мекунад. Ин ҳамкорӣ ба Корея имкон медиҳад, ки дар масъалаҳои сатҳи байналмилалӣ дастгирии ҳамаҷонибаи кишварҳои минтақаро соҳиб гардад ва мавқеи худро дар созмонҳои байналмилалӣ мустаҳкам намояд.

Қобил ба зикр аст, ки аз соли 2007 то имрӯз Кореяи Ҷанубӣ бо ҷумҳуриҳои пасошуравии Осиёи Марказӣ ҳамкорӣ дошта, дар ҷаласаи 16-уми Кумитаи иҷроияи котибот, ки 23 октябри соли 2025 дар Сеул баргузор шуда буд, намояндагони Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Корея, котиботи форум ва сафоратҳои кишварҳои Осиёи Марказӣ масъалаҳои омодагӣ ба нахустин Саммити Осиёи Марказӣ ва Ҷумҳурии Кореяро баррасӣ карда буданд.

Дар оғози мулоқот Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон изҳор доштанд, ки “мо рушду густариши робитаҳо бо Ҷумҳурии Кореяро яке аз самтҳои муҳими сиёсати хориҷии худ медонем”. Ҳамзамон сарвари давлат дар идома ба масъалаҳои соҳаи маориф, тандурустӣ, сайёҳӣ ва сиёсати ҷавонон ишора намуда, барномаҳои Агентии ҳамкории байналмилалии Корея (KOIKA) дар Тоҷикистон ва рушди ҳамкорӣ дар қолаби “Осиёи Марказӣ - Ҷумҳурии Корея”- ро муҳим арзёбӣ намуданд.

Агентии ҳамкории байналмилалии Корея (KOIKA) аз соли 2022 дар Душанбе шуруъ гардида, дар се бахши афзалиятнок - рушди саноат ва гуногунсозии иқтисод, баланд бардоштани иқтидори кишоварзӣ ва дастгирии инфрасохтори сабз, инчунин тақвияти нерӯи корӣ таввасути барномаҳои таълимӣ ва омӯзишӣ фаъолияти худро ба роҳ мондааст. Мавқеи стратегии Тоҷикистон ҳамчун кишвари шарик барои KOIKA имкон медиҳад, ки лоиҳаҳои намунавӣ дар Осиёи Марказӣ амалӣ гарданд. Масалан, дар доираи ҳамкории дуҷониба мутахассисони тоҷик имконият доранд, ки дар марказҳои таълимии KOICA дар Сеул ва дигар шаҳрҳои Корея аз таҷрибаи пешрафтаи низоми таълими ин кишвар баҳраманд шаванд. Барои иштирок дар барномаҳои таълимии KOICA мутахассисони тоҷик бояд таввасути вазорату идораҳои дахлдор дархост пешниҳод кунанд. Интихоби иштирокчиён одатан дар асоси таҷрибаи касбӣ, сатҳи дониши забони англисӣ ва зарурати такмили ихтисос сурат мегирад.

Дар доираи ин асноди расмӣ байни сохторҳои марбутаи Тоҷикистон ва Корея “Ёддошти тафоҳум оид ба ҳамкорӣ дар соҳаи саноат ва занҷираҳои таъминот” миёни панҷ давлати Осиёи Марказӣ ва Ҷумҳурии Корея ва ташаббуси шарикии ояндаи зеҳни сунъӣ, илм ва технологияи Корея ва Осиёи Марказӣ ба имзо расид. Ҳамзамон дар натиҷаи мулоқоту музокироти сатҳи олии ду кишвар 15 санади нави ҳамкорӣ ба имзо расиданд, ки қабули ин санадҳо дар оянда метавонад робитаҳои дуҷонибаро тақвият дода, уфуқҳои васеъро барои робитаҳои дипломатии ҳар ду ҷониб бозкушоӣ намояд.

ДОСТИЕВА Дилафрӯз, ходими хурди илмии шуъбаи Осиёи Ҷанубӣ ва Шарқии Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ

Дар шароити рушди босуръати шаҳрҳо ва афзоиши нақши пойтахтҳо дар ҳаёти сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии давлатҳо масъалаи идоракунии самараноки шаҳрӣ аҳаммияти махсус пайдо мекунад. Пойтахт на танҳо маркази сиёсӣ ва маъмурии давлат, балки оинаи дастовардҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва меъмории он ба ҳисоб меравад.

Шаҳри Душанбе ҳамчун пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар солҳои охир ба марҳилаи нави рушди шаҳрсозӣ ва иҷтимоию иқтисодӣ ворид гардидааст. Дар ин раванд фаъолияти роҳбарияти шаҳр, аз ҷумла Раиси шаҳри Душанбе, муҳтарам Рустам Эмомалӣ, мавқеи муҳим дорад. Дар тӯли солҳои роҳбарии ӯ Душанбе тадриҷан ба самти шаҳри муосир, рақобатпазир, сабз, технологӣ ва барои зиндагӣ муносиб ҳаракат намуда истодааст.

Яке аз хусусиятҳои фаъолияти муҳтарам Рустам Эмомалӣ дар идоракунии пойтахтро метавон пайвастани таҷрибаи идоракунии давлатӣ бо равишҳои нави шаҳрсозӣ ва технологияҳои муосир арзёбӣ намуд. Мудирияти шаҳр дар шароити имрӯза танҳо сохтмони биноҳо нест. Он маҷмӯи масъалаҳои нақлиёт, экология, иқтисод, сармоягузорӣ, хизматрасониҳои коммуналӣ, маориф, тандурустӣ, фарҳанг, варзиш ва истифодаи технологияҳои рақамиро дар бар мегирад.

Аз ин нуқтаи назар, сиёсати рушди Душанбе бештар хусусияти комплексӣ ва бисёрсамта касб намудааст.Тасдиқи онро метавон дар барномаҳои рушди шаҳр, қарорҳои Раиси шаҳр ва лоиҳаҳои бузурги инфрасохторӣ мушоҳида кард.

Яке аз самтҳои намоёни фаъолияти роҳбарияти шаҳр навсозии симои меъморӣ ва инфрасохтории пойтахт мебошад.Таҳия ва татбиқи Нақшаи генералии шаҳри Душанбе, ки бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 28 апрели соли 2017, №212 тасдиқ шудааст, барои муайян намудани самтҳои асосии рушди минбаъдаи пойтахт заминаи муҳими ҳуқуқӣ ва шаҳрсозӣ фароҳам овард.Дар пойтахт биноҳои маъмурию истиқоматӣ, муассисаҳои таълимӣ ва тиббӣ, марказҳои фарҳангӣ, иншооти варзишӣ, корхонаҳои истеҳсолӣ ва боғҳои фарҳангиву фароғатӣ бунёд гардидаанд.

Яке аз масъалаҳои муҳими шаҳрҳои муосир ташкили низоми самараноки нақлиётӣ мебошад. Дар Душанбе дар солҳои охир ба сохтмон ва таҷдиди роҳҳо, рушди нақлиёти ҷамъиятӣ ва гузариш ба воситаҳои нақлиёти экологӣ таваҷҷуҳи махсус дода шудааст.

Яке аз самтҳои муҳими сиёсати муосири Душанбе гузариш ба иқтисоди сабз ва нақлиёти аз ҷиҳати экологӣ тоза мебошад. Солҳои охир дар шаҳр автобусҳои барқӣ ба истифода дода шуда истодаанд. Ҳамзамон, дар ҳамкорӣ бо ширкатҳои иҷораи автомобилӣ ва соҳибкорон теъдоди зиёди воситаи нақлиёти барқӣ ворид карда шуда, парки нақлиёти ширкатҳои иҷора пурра ба нақлиёти барқӣ гузаронида шудааст.

Ин иқдомро метавон ҳамчун яке аз намунаҳои татбиқи принсипҳои рушди устувор, кам кардани ифлосшавии ҳаво ва ташаккули шаҳри экологӣ арзёбӣ кард.

Мавриди зикр аст, ки муҳтарам Рустам Эмомалӣ ҳануз аз овони хурдсолӣ ҳамроҳ бо Пешвои муаззами миллат дар маъракаҳои ниҳолшинонӣ ширкат намуда, дар руҳияи ободкорӣ тарбия ёфтааст, ки имрузҳо ба ҳайси Раиси шаҳр ҳамин гуна ормонҳои судмандро дар амал татбиқ намуда, барои рушди ҳамаҷонибаи пойтахт талош меварзад.

Яке аз самтҳои муҳимми сиёсати иҷтимоии шаҳри Душанбе рушди соҳаи маориф мебошад. Дар ин самт масъалаҳои сохтмони муассисаҳои нави таълимӣ, беҳтар намудани шароити таҳсил, баланд бардоштани сифати таълим ва рушди сатҳи касбии омӯзгорон аҳаммияти махсус пайдо кардаанд.

Роҳбарияти шаҳр маорифро на танҳо ҳамчун соҳаи иҷтимоӣ, балки ҳамчун асоси рушди сармояи инсонӣ арзёбӣ менамояд. Дар гузоришҳои расмӣ таъкид шудааст, ки масъалаи беҳтар намудани шароити муассисаҳои таълимӣ, баланд бардоштани сифати таълим ва сатҳи дониши хонандагон ва касбияти омӯзгорон таҳти таваҷҷуҳи доимии роҳбарияти шаҳр қарор дорад.

Муҳтарам Рустам Эмомалӣ ҳамчун роҳбари ҷавон ба масъалаи ҷавонон таваҷҷуҳи махсус зоҳир менамояд. Дар Душанбе барномаҳои марбут ба сиёсати давлатии ҷавонон, тарбияи ватандӯстӣ, рушди ҷаҳонбинии ҷавонон, тарғиби тарзи ҳаёти солим ва пешгирии падидаҳои номатлуб амалӣ мегарданд.

Дар соли 2026 роҳбарияти шаҳр ба масъалаҳои татбиқи Барномаи рушди иҷтимоии ҷавонон, тарғиби тарзи ҳаёти солим, пешгирии ҷинояткорӣ, қочоқи инсон, гардиши ғайриқонунии маводи нашъаовар, терроризм ва экстремизм, инчунин баланд бардоштани ҳисси ватандӯстӣ ва эҳтиром ба арзишҳои миллӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир кардааст.

Бо Қарори Раиси шаҳри Душанбе аз 14 апрели соли 2022 Барномаи рушди тарбияи ҷисмонӣ ва варзиш дар шаҳри Душанбе барои солҳои 2022-2026 тасдиқ гардид. Ҳадафи он рушди варзиши оммавӣ, тарбияи ҷисмонӣ, ташаккули шахсияти солим ва дастгирии варзишгарони пойтахт мебошад.

Душанбе имрӯз имкони баргузории мусобиқаҳои байналмилалии сатҳи баландро дорад. Дар пойтахт барои рушди намудҳои гуногуни варзиш, аз ҷумла намудҳои обӣ, футбол, гӯштин, дзюдо ва дигар намудҳо, инфрасохтори муосир ташаккул ёфтааст.

Яке аз ташаббусҳое, ки аз доираи пойтахт берун баромада, аҳаммияти байналмилалӣ пайдо кардааст, рушди футбол ва истифодаи дипломатияи варзишӣ мебошад. Муҳтарам Рустам Эмомалӣ ҳамчун Президенти Федератсияи футболи Тоҷикистон ва Конфедератсияи футболи Осиёи Марказӣ дар рушди ҳамкориҳои минтақавӣ дар соҳаи футбол фаъолият дорад. Ташаббуси роҳбарияти футболи Тоҷикистон дар мавриди эътирофи нақши футбол дар таҳкими дӯстӣ ва ҳамдигарфаҳмии мардумон дар сатҳи Созмони Милали Муттаҳид дастгирӣ ёфт. Дар натиҷа 25 май ҳар сол ҳамчун Рӯзи ҷаҳонии футбол таҷлил мегардад.

Ин далели он аст, ки фаъолияти Рустами Эмомалӣ дар самти варзиш метавонад ҳамчун яке аз унсурҳои дипломатияи ҷамъиятӣ ва варзишии Тоҷикистон арзёбӣ гардад.

Дар сиёсати шаҳрсозии Душанбе ба рушди муҳити зист ва фазои сабз низ аҳаммияти ҷиддӣ дода мешавад. Ин сиёсати шаҳрдорӣ ба ташаккули муҳити мусоиди зиндагӣ, фароғат ва рушди фарҳанги шаҳрӣ мусоидат мекунад.

Пойтахти Тоҷикистон узви як қатор созмонҳои байналмилалии шаҳрҳо, аз ҷумла Ассамблеяи байналмилалии пойтахтҳо ва шаҳрҳои калон, Созмони байналмилалии шаҳрҳои бародаршаҳр ва иттиҳодияҳои байналмилалии мақомоти маҳаллӣ мебошад. Имрӯз Душанбе бо 21 шаҳр дар Осиё, Аврупо, Амрико, Африқо ва кишварҳои ИДМ муносибатҳои бародаршаҳрӣ дорад.

Дар солҳои охир муносибатҳои шаҳрӣ бо шаҳрҳои Пекин, Ханҷоу, Доҳа, Исломобод ва дигар шаҳрҳо низ густариш ёфтаанд. Масалан, соли 2023 байни Душанбе ва Пекин Ёддошти тафоҳум оид ба дӯстӣ ва ҳамкорӣ ва байни Душанбе ва Ханҷоу Ёддошти тафоҳум оид ба ҳамкориҳои тиҷоратию иқтисодӣ ва фарҳангӣ ба имзо расидааст. Ин равандро метавон ҳамчун дипломатияи шаҳрӣ арзёбӣ намуд, ки барои ҷалби сармоя, табодули таҷриба, рушди сайёҳӣ, фарҳанг ва робитаҳои иқтисодӣ аҳаммияти муҳим дорад.

Баргузории чунин чорабиниҳо на танҳо обрӯи байналмилалии пойтахтро баланд мебардорад, балки ба рушди сайёҳӣ, хизматрасонӣ, тиҷорат ва муносибатҳои байналмилалии Тоҷикистон мусоидат менамояд.

Яке аз хусусиятҳои муҳими фаъолияти муҳтарам Рустам Эмомалиро ташаббускорӣ ва таваҷҷуҳ ба натиҷаи амалии қарорҳо ташкил медиҳад.

Дар шароити шаҳрсозии муосир роҳбар бояд на танҳо мушкилотро муайян намояд, балки барои ҳалли онҳо механизмҳои мушаххас пешниҳод кунад. Аз ин нуқтаи назар, барномаҳои рушди нақлиёти барқӣ, рушди варзиш, сиёсати ҷавонон, ҷалби сармоя, рушди истеҳсолот, навсозии роҳҳо ва муносибатҳои байналмилалии шаҳрӣ метавонанд ҳамчун намунаҳои чунин муносибати комплексӣ арзёбӣ гарданд.

Дар маҷмӯъ, фаъолияти муҳтарам Рустам Эмомалӣ дар мақоми Раиси шаҳри Душанбе ба як давраи муҳими навсозии пойтахти Тоҷикистон рост меояд.

Дар солҳои охир дар Душанбе тағйироти назаррас дар соҳаҳои меъморӣ ва шаҳрсозӣ, роҳу нақлиёт, иқтисод, сармоягузорӣ, истеҳсолот, маориф, ҷавонон, варзиш, экология ва ҳамкориҳои байналмилалии шаҳрӣ ба амал омадааст.

Аз ин рӯ, унвони «Роҳбари ҷавон, ташаббускор ва бунёдкор» метавонад се хусусияти асосии фаъолияти ӯро инъикос намояд:

Якум, ҷавонӣ - ҳамчун омодагӣ ба қабули усулҳои нави идоракунӣ, технология ва таҷрибаи муосири шаҳрсозӣ;

Дуюм, ташаббускорӣ - ҳамчун қобилияти пешниҳоди барномаҳо ва лоиҳаҳои нав дар соҳаҳои гуногуни ҳаёти шаҳр;

Сеюм, бунёдкорӣ - ҳамчун фаъолияти амалӣ дар сохтмон, навсозии инфрасохтор, рушди иқтисодӣ ва ташаккули муҳити мусоиди иҷтимоӣ.

Душанбе имрӯз на танҳо маркази маъмурии Тоҷикистон, балки симои муосири давлат, маркази ҳаёти сиёсиву иқтисодӣ ва фарҳангӣ ва майдони муҳими ҳамкориҳои байналмилалӣ мебошад.

Дар ин замина, таҷрибаи рушди Душанбе дар тули қариб 10 соли роҳбарии муҳтарам Рустам Эмомалӣ метавонад аз нуқтаи назари идоракунии шаҳр, рушди устувор, шаҳрсозии муосир, дипломатияи шаҳрӣ ва ҷалби ҷавонон ба раванди созандагӣ мавриди омӯзиши илмӣ қарор гирад.

Бо туфайли ҳидоятҳои Пешвои миллат ва ташаббусҳои муҳтарам Рустам Эмомалӣ шаҳри Душанбе имруз воқеан ҳам ба пойтахти Тоҷикистони соҳибистиқлол ва оинаи рушди давлати тоҷикон мубаддал шудааст.

ҚУРБОНОВА Ширин, сарходими илмии шуъбаи ИДМ-и Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ, доктори илмҳои таърих