Алсхаймер касаллиги – когнитив функцияларнинг зўрайиб борувчи бузилиши билан кечувчи ва йиллар ўтиб оғир деменция билан тугалланувчи нейродегенератив касаллик. Ушбу касаллик биринчи бўлиб 1906 йили немис психиатри А. Алсхаймер (1864-1915) томонидан ёзилган.

А.Алсхаймер кузатувидан сўнг бошқа олимлар ҳам зўрайиб борувчи оғир деменция билан касалланган худди шундай 11 нафар бемор ҳақида маълумот беришади. Аксарият олимлар бу касалликни «Алсхаймер касаллиги» деб атай бошлашади. 1910 йили машҳур немис психиатри Эмил Крепелин бу касалликка иккинчи ном беради, яъни «пресенил деменция».

Алсхаймер касаллиги келиб чиқишига оид бир нечта назария ва гипотезалар мавжуд. Унинг ривожланишида генетик омилларга катта урғу берилади. Алсхаймер касаллиги оилавий тарзда ҳам, спорадик турлари ҳам учрайди. Иккала ҳолатда ҳам генетик омилларга асосий урғу берилади. Бу касалликда генлар мутацияси 21, 14, 1 ва 19-хромосомаларда аниқланган. Аммо бу мутациялар Алсхаймер касаллиги ташхиси қўйилганларнинг ҳаммасида ҳам топилавермайди. Бу касаллик 5-10 % ҳолатларда оилавий бўлиб учрайди. Унинг кеч бошланувчи оилавий турида генетик мутация 19-хромосомада аниқланган. Агар оилада Алсхаймер касаллиги билан оғриган битта бемор бўлса ҳам, унинг яқин қариндошларида касаллик учраш хавфи доимо мавжуд. Битта оиланинг 2 нафар аъзосида Алсхаймер касаллиги аниқланган бўлса, уларнинг энг яқин қариндошларида ушбу касалликнинг ривожланиш хавфи бир неча баробарга ортади. Шу боис, Алсхаймер касаллигининг ривожланишида генетик омилларга катта урғу берилади.

Алсхаймер касаллиги этиологиясида аполипопротеинлар синтези бузилиши етакчи ўринлардан бирини эгаллайди. Аполипопротеин Е – қонда холестерин ташувчи оқсил бўлиб, у 3 хил шаклда мавжуд: АроЕ2, АроЕЗ ва АроЕ4. Аполипопротеин Е синтези учун 19-хромосомадаги ген жавобгар. Бола туғилгач ота-онасидан биттадан АроЕ гени аллелини қабул қилиб олади. Буларнинг ичида АроЕ4 – Алсхаймер касаллиги ривожланишида асосий хатарли генетик омил ҳисобланади. Битта ёки иккита Е4 аллелининг наслга ўтиши Алсхаймер касаллиги ривожланиши хавфини кескин оширади. Аполипопротеин Е билан боғлиқ генетик мутациялар мия тўқималари ва қон томирларда бета-амилоид тўпланишига сабабчи бўлади. Бош мия тўқималари, айниқса, пўстлоқ нейронларида бета-амилоид тўпланиши ушбу касаллик ривожланишининг асосий сабабчисидир. Бета-амилоид синтези учун масъул ген 21-хромосомада жойлашган. Даун синдромида ҳам 21-хромосомада генетик дефект аниқланади. Бу эса алсхаймер типидаги деменциянинг келиб чиқишида амилоид назариянинг асосли эканлигини кўрсатади.

Е4 аллели мавжуд одамларда катта ёш, бош мия жароҳатлари, эстрогенлар дефицити, оилавий анамнез (ушбу касалликнинг яқин қариндошларда ҳам учраши), қон плазмасида гомоцистеин миқдорининг ошиши Алсхаймер касаллиги ривожланиши хавфини оширади.

Бош миянинг табиий йўл билан қаришида ҳам амилоид тугунчалар аниқланади. Бироқ улар кам миқдорда бўлади.

Хотира жараёнида муҳим аҳамиятга эга Мейнерт ядроси ҳам кучли атрофияга учрайди. Мейнерт ядроси холинергик нейронлардан иборат бўлиб, бош мия катта ярим шарлари пўстлоғининг холинергик иннервациясини таъминлаб беради. Когнитив функцияларни таъминлашда холинергик система ўта муҳим аҳамиятга эга. Холинергик нейронлар атрофияга учраганда ва антихолинергик дорилар қилинганда хотира кескин пасая бошлайди. Мейнерт ядро-сининг холинергик нейронлари атрофияга учраса, бош мияда ацетилхолин миқдори камаяди. Чунки бу нейронлар ацетилхолин ишлаб чиқаради. Ацетилхолин – нейродинамик жараёнларда бевосита иштирок этувчи ўта муҳим нейромедиатор. Шу боис Алсхаймер касаллигининг холинергик назарияси илгари сурилган. Бу назария хотиранинг кучли даражада бузилиши сабабини холинергик нейронларнинг тотал атрофияси ва ацетилхолин миқдори камайиши билан изоҳлаб беради. Шунинг учун ҳам Алсхаймер касаллигида холиномиметиклар тавсия этилади.

Худди шундай патологик жараёнлар норадренергик ва серотонинергик системаларни қамраб олади. Глутаматергик ва пептидергик системалар фаолияти ҳам издан чиқади. Бош мияда норадреналин, дофамин, соматостатин миқдори камаяди. Алсхаймер касаллигида стереотип ҳаракатлар бузилиши, депрессия ва инсомния пайдо бўлиши ушбу системаларнинг издан чиқиши билан боғлиқ, деб ҳисобланади.

Атрофияга учраган нейронларнинг дендритлари ва синапсларида кучли дегенератив ўзгаришлар аниқланади. Маълумки, бош миянинг жуда катта қисмини ассоциатив марказлар ташкил этади. Ассоциатив нейронларнинг кўп миқдорда ҳалок бўлиши, дендритлар ва синапслардаги дегенератив ўзгаришлар, ҳали соғлом нейронлар орасида ҳам амилоид тугунчаларнинг пайдо бўлиши сигналларнинг нейронлараро узатилишини издан чиқаради. Бош миянинг диффуз дегенерацияси тўхтовсиз давом этаверади. Бу эса когнитив фаолиятнинг кескин бузилиши ва охир-оқибат чуқур деменция ривожланиши билан тугалланади. Инсон учун хос бўлган онгли фаолият бутунлай издан чиқади.

Клиникаси. Касаллик клиникаси енгил типдаги когнитив бузилишлар билан бошланади. Бемор паришонхотир бўлиб қолади, эслаб қолиш қобилияти сусаяди ва фикрлари тарқоқлашади. У жиззаки, кайфияти тез ўзгариб турадиган ва бироз ақлий зўриқишни талаб қиладиган ишларда тез чарчаб қоладиган бўлади. Касалликнинг дастлабки даврида беморни уйқусизлик, депрессия ва хавотир ҳам безовта қилади.

Когнитив бузилишлар секин-аста кучая боради. Бемор бугун ўқиган маълумотлари, яқин танишларининг исми ва кўчалар номини тез унутиб қўяди. Бировнинг олдига бориб, ҳозир айтмоқчи бўлган гапини ўша заҳоти унутади, уни қийналиб эслай олмай туради. Ҳар доим гаплашиб юрадиган ҳамкасбининг исмини, ҳозир қилиши зарур бўлган ишларни эслай олмайди. Шунинг учун бемор қиладиган ишларини қоғозга ёзиб юради. Бундай бемор янги материалларни умуман хотирасида сақлаб қола олмайди. Унда қисқа муддатли хотира бузилса-да, узоқ муддатли хотира ҳали сақланиб қолади: бемор болалик давридаги воқеаларни қийналмай айтиб бера олади. Қисқа муддатли хотиранинг издан чиқа бошлаши, асосан, гиппокамп нейронлари дегенерацияси билан боғлиқ. Унинг бузилишини бир қатор оддий нейропсихологик тестлар ёрдамида дарров аниқлаб олиш мумкин. Аммо бу тарздаги хотира бузилишлари фақат Алсхаймер касаллигида эмас, балки бошқа касалликларда ҳам учрашини эсда тутиш лозим.

Бир неча йиллар ўтиб, хотира бузилиши янада чуқурлашади. Бемор оила аъзоларининг отларини унута бошлайди. Бирон-бир воқеанинг тафсилотини сўзлаб бераётганда адашиб кетади, воқеа элементларини унутиб қўяди, фикрини бир жойга жамлай олмайди. Хотира йўқолганлиги ва фазовий ориентация бузилганлиги сабабли, кўчага чиқиб кетган бемор, уйини топиб қайтиб кела олмайди, йўл-транспорт ҳодисаларига дучор бўлади. Кўчада адашиб юради, баъзида бошқа шаҳарларга кетиб қолади. Унинг қаерда яшаши, кўчаси ёки маҳалласининг номи, фарзандларининг исми сўралса, бирортасини ҳам эслай олмайди. Шу боис бундай одамлар, кўпинча кўчада адашиб қолишади. Беморнинг ёнидаги ҳужжатларига қараб ёки уни таниб қолган одамлар орқали қаерда яшашини аниқлаб олиш мумкин.

Кейинчалик афазия, апраксия ва оптик-фазовий агнозия белгилари кучайиб боради. Беморнинг сўз бойлиги камаяди, яъни сенсор, мотор ва амнестик афазиялар ривожланади. У ёнидагилар гапини тушунмайди, тўғри ва равон гапира олмайди, сўзлаётганда жумлаларни тушуриб юборади. Беморнинг ҳуснихати кескин бузилади, у ҳарфларни тўғри ёза олмайди, оддий геометрик фигураларни чиза олмайди, рақамсиз соатларга қараб вақтни белгилай олмайди. Эшикка калитни тўғри тиқиш, соқол олиш, кийиниш ва овқатланишга ҳам уқуви бузилади.

Баъзи беморларда хотира бузилишлари билан бир қаторда агрессия ва тажовузкорлик ҳам кузатилади. Унга ёрдам бермоқчи бўлган одамга ёки врачга ташланади, уни сўкади ва тан жароҳати етказиши ҳам мумкин. Агар беморни иккита-учта одам куч билан ушлаб турса ёки боғлаб қўйса, йиғлай бошлайди. Деярли 40 % беморда депрессия аломатлари ҳам кузатилади. Бундай беморлар йиғлоқи, ҳеч кимга қўшилмайдиган, оила аъзолари билан бирга ўтирмайдиган, ёлғизликка интиладиган бўлиб қолишади. Уларни "сабабсиз" қўрқув ва хавотир безовта қилади. Баъзида ўз жонига қасд қилишлар кузатилади. Бемор баланд бинодан сакраб, поезд ёки автомобиллар тагига ўзини ташлаб жонига қасд қилиши мумкин.

Бора-бора беморда тос аъзолари функциясини назорат қилиш издан чиқади. Баъзиларда улар эрта бошланади. Аввалига сийдик ушлаб туриш бузилади, яъни бемор қистов тутганда ҳожатхонагача улгура олмайди. Кейинчалик эса иштонига сиядиган бўлиб қолади ва бу қилиғидан изза ҳам бўлмайди. Чунки унда ўз касаллигига бўлган танқидий муносабат сўна боради. Беморни яқинларининг тақдири ҳам қизиқтирмай қўяди: оилада суюкли невараси ёки фарзанди оғир касал бўлиб қолса ёки қаттиқ уриш-жанжал рўй берса ҳам бепарво ўтириверади. У оилада худди бегона одамга айланади. Уйда кимдир вафот этса ҳам, бемор бефарқ ўтираверади. Бу даврга келиб узоқ муддатли хотира бутунлай йўқолади ва бемор ўтмишини эслай олмайди. У, ҳатто ўзининг кимлигини ҳам унутиб қўяди. Беморнинг фикрлаш қобилияти бутунлай издан чиқади, яъни чуқур деменция ривожланади.

Беморнинг ташқи кўриниши ҳам кескин ўзгаради, яъни у ўз ёшига нисбатан 15-20 ёш қаридек кўринади. Масалан, 70 ёшга кирган бемор худди 90 яшар одамга ўхшаб қолади. Унда нафақат руҳий функциялар, балки жисмоний ҳаракатлар ҳам сўнади. Беморни биров овқатлантириб қўйиши, кийинтириши ва физиологик функцияларни амалга оширишга ёрдам бериб туриши керак. Охир-оқибат бемор тўшакка михланиб ногирон бўлиб қолади.

Алсхаймер касаллиги – нейропсихологик бузилишларга жуда бой патология. Бу касаллик учун локал типдаги неврологик бузилишлар хос эмас. Жуда кам ҳолларда эпилептик хуружлар, миоклониялар ва пирамидал симптомлар пайдо бўлади. Брадикинезия, мускуллар ригидлиги, амимия каби белгилар бирмунча кўп учраши мумкин. Тос аъзолари функциясини назорат қила олмаслик деярли ҳар доим аниқланади.

Кечиши. Касаллик 45 ёшларда бошланса когнитив бузилишлар тезроқ, кеч, яъни 65 ёшдан сўнг – секин ривожланади. Касаллик кечиши ўртача 10 йилга тенг. Кейин бемор алиментар кахексия, урологик касалликлар, респиратор инфекциялардан вафот этади. Баъзида касаллик 15-20 йилгача чўзилади. Масалан, у 70 ёшда бошланса, бемор 85-90 ёшгача яшаши мумкин. Бу, албатта, беморни даволаш ва яхши парвариш қилишга ҳам боғлиқ. Баъзида дастлабки хотира бузилишлари бошланганидан 2-3 йил ўтмасдан касалликнинг тўла клиник манзараси шаклланади. Бундай беморлар тез вафот этишади. Шунинг учун ҳам Алсхаймер касаллигида тўғри прогноз чиқариш қийин.

Ташхис. Алсхаймер касаллигида эрта ташхис қўйиш анча мушкул. Чунки хотиранинг зўрайиб борувчи бузилиши ҳар доим ҳам Алсхаймер касаллиги билан боғлиқ бўлавермайди. Шунингдек, хотира бузилишлари билан бошқа ташхис қўйилган беморда Алсхаймер касаллиги ривожланаётган бўлиши ҳам эҳтимолдан холи эмас. Тўғри ташхис қўйиш учун беморни узоқ вақт кузатувга олиш ва ҳар гал нейропсихологик тестлар ўтказиб туриш талаб этилади. Когнитив бузилишлар аниқланган беморга, кўпинча, томир деменцияси, атеросклеротик энцефалопатия ёки Бинсвангер касаллиги ташхислари қўйилади. Кейинчалик уларнинг баъзиларида Алсхаймер касаллиги ривожланаётганлиги маълум бўлиб қолади. Мутахассислар Алсхаймер касаллигининг дастлабки босқичида тўғри ташхис қўйиш мушкуллигини ҳар доим кўрсатиб ўтишади. Ташхис қўйиш билан боғлиқ яна бир муаммо – бу нейропсихологик тестларнинг кам қўлланиши. Ҳар қандай когнитив бузилишлар, албатта, нейропсихологик текширувлар ўтказишни тақозо этади. Чунки, Алсхаймер касаллигида когнитив бузишлар бош мия атрофияси бошлашидан анча олдин пайдо бўлади. Демак, нейропсихологик текширувлар когнитив бузилишларга гумон пайдо бўлган куниёқ ўтказилиши лозим.

Бир неча бор ўтказилган нейропсихологик тестларда когнитив бузилишларнинг зўрайиб бориши ва МРТ текширувида бош миянинг диффуз атрофияси аниқланиши Алсхаймер касаллиги ташхисини қўйишда муҳим аҳамиятга эга. Бу касаллик учун бош миянинг чакка бўлаги, айниқса гиппокамп атрофияси жуда хос. Гиппокамп атрофияси, ҳатто касалликнинг дастлабки босқичидаёқ аниқланади. МРТ текширувини ўтказганда бунга, албатта, эътибор қаратиш лозим. ПЭТ ва БФЭКТ текширувлари, асосан, чакка-тепа бўлакларида регионал перфузия ва метаболизм камайганлиги кўрсатади.

Алсхаймер касаллиги ташхисини қўйишда NINCDS-ADRDA ва DSM-IV алгоритмидан кўп фойдаланилади. (NINCDS-ADRDA – The National Institute of Neurological and Communicative Disorders and Stroke and the Alzheimers Disease and Related Disorders Association) [McKhann et al., 1984] ва DSM-IV (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders).

I. Алсхаймер касаллигининг тахминий ташхиси

Асосий белгилари:

• 40 ва ундан катта ёшда пайдо бўлган зўрайиб борувчи деменция.
• Иккитадан кам бўлмаган когнитив функциялар (диққат, хотира, нутқ, праксис, гнозис ва ориентация) бузилиши.
• Ҳушнинг сақланиб қолиши.
• Деменцияга олиб келувчи неврологик ва соматик касалликлар йўқлиги.

Ташхисни тасдиқловчи белгилар

• КТ ёки МРТ да зўрайиб борувчи церебрал атрофия мавжудлиги ёки чакка бўлаги медиобазал тузилмалари (гиппокамп, парагиппокампал пушталар, муртаклар) атрофияси.
• Церебрал атрофиянинг зўрайиб бораётганлиги қайта ўтказилган текширувларда тасдиқланиши.

Ташхисга зид бўлган белгилар

• Ўткир бошланиши.
• Неврологик симптомлар пайдо бўлиши.
• Эпилептик хуружлар.
• Юришнинг эрта бузилиши.

Ташхисга монелик қилмайдиган ҳолатлар (белгилар)

• Касалликнинг зўрайиб боришдан бироз вақтга тўхтаб олиши.
• Касалликнинг сўнгги босқичларида неврологик симптомлар (атаксия, миоклония, акинетик-ригид синдром) пайдо бўлиши.
• Руҳий бузилишлар (депрессия, апатия, хавотир, психомотор қўзғалишлар)
• КТ ёки МРТ да патологик ўзгаришлар бўлмаслиги.

1. Алсхаймер касаллиги бўлиши мумкин, агар

• бошқа касалликларсиз бошланган бўлса (атипик деменция);
• деменция сабабини мавжуд неврологик ёки соматик касалликлар билан тушунтириб бўлмаса;
• фақат битта зўрайиб борувчи когнитив дефект (масалан, хотира пасайиб бориши) аниқланса-ю, бошқа когнитив бузилишлар кузатилмаса.

Бу алгоритмдан деменция яққол ифодаланган ҳолатларда ва қиёсий ташхис қўйиш мақсадида кўпроқ фойдаланиш мумкин. Масалан, беморда деменция бўлса-ю, бироқ унинг сабабини аниқлаш қийин бўлса, ушбу алгоритмдан фойдаланилади. Касалликнинг дастлабки босқичи, яъни когнитив бузилишлар деменция даражасига етмаган ҳолатларда, бу алгоритмнинг диагностик аҳамияти паст.

Қиёсий ташхис. Алсхаймер касаллиги, кўпинча, васкуляр деменция, Пик касаллиги, фронтотемпорал деменция ва Левининг диффуз таначалари билан қиёсланади. Ушбу касалликни деярли ҳар доим васкуляр деменция билан фарқлаш талаб этилади. Чунки иккала касаллик ҳам 45-65 ёшлардан сўнг бошланади, ёш ўтган сайин когнитив бузилишлар кучая боради, бош мияда диффуз атрофия ривожланади. Бироқ Алсхаймер касаллигида дастлаб когнитив бузилишлар пайдо бўлиб, кейин неврологик бузилишлар қўшилса, васкуляр деменцияда неврологик бузилишлар касалликнинг дастлабки босқичидаёқ аниқланади.

Васкуляр деменция ўткир цереброваскуляр бузилишлар (бир неча бор рўй берган ТИА) кузатилган беморларда аниқланади. Ҳар бир ТИА ёки инсультдан сўнг васкуляр деменция белгилари кучаяди. Ушбу деменцияда деярли ҳар доим юрак-қон томир касалликлари (гипертония касаллиги, атеросклероз, аритмия) аниқланади. Бош мияда қон айланишининг сурункали етишмовчилигида васкуляр деменция зимдан ривожланиб бориши мумкин. Бундай ҳолатларда ҳам яққол ифодаланган диффуз неврологик ва нейропсихологик бузилишлар аниқланади. Васкуляр деменцияда неврологик симптомлар эрта ривожланса, Алсхаймер касаллигида жуда кеч ривожланади. Бироқ шунда ҳам нейропсихологик бузилишлар (амнезия, афазия, апраксия, оптик агнозия) устунлиги сақланиб қолади.

Алсхаймер касаллигида МРТ текшируви чакка бўлагининг медиобазал тузилмалари ва тепа бўлагида атрофиялар ривожланганлигини кўрсатса, васкуляр деменцияда бош мияда жуда кўп лакунар ишемик ўчоқлар аниқланади. Бу ўчоқлар бош мияда тарқоқ жойлашган бўлиб, уларни пўстлоқ, пўстлоғости тузилмалари, базал ганглиялар ва мия устунида кузатиш мумкин. Алсхаймер касаллиги учун эса лакунар ишемик ўчоқлар хос эмас.

Васкуляр деменцияда марказий гемипарез ва монопарезлар, экстрапирамидал бузилишлар, псевдобульбар синдром ва вестибуло-координатор бузилишлар кўп аниқланади. Ёш ошган сайин цереброваскуляр касалликлар ҳам, Алсхаймер касаллиги ҳам кўп учраб бошлайди. Агарда Алсхаймер касаллиги цереброваскуляр бузилишлар билан биргаликда намоён бўлса "Аралашган деменция" ташхиси қўйилади.

Эслатма. Алсхаймер касаллиги ҳеч қачон ўткир бошланмайди.

Алсхаймер касаллиги Пик касаллиги билан ҳам қиёсланади. Пик касаллиги 40-60 ёшларда бошланади, пешона симптомлари (апатия, абулия, мотор афазия, психомотор қўзғалишлар) пайдо бўлади, атрофик жараёнлар пешона бўлагида кучлироқ ифодаланади. Алсхаймер касаллигидан фарқли ўлароқ, Пик касаллигида кучли ҳулқ-атвор бузилишлари кузатилади, яъни шахс парчаланади (деперсонализация). Бундай беморга баъзан адашиб шизофрения ёки маниакал-депрессив психоз ташхиси қўйилади. Пик касаллигида аввал психоэмоционал бузилишлар (эйфория, депрессия, мания, булимия, гиперсексуализм), кейинроқ эса когнитив бузилишлар ривожланади. Психоэмоционал бузилишлар даврида беморнинг диққати ва хотираси сақланиб қолади. Пик касаллиги учун оптик-фазовий бузилишлар хос эмас. Баъзи мутахассислар Пик касаллигини фронто-темпорал деменциянинг бир тури, деб ҳисоблашади.

Алсхаймер касаллигини фронтал (фронтотемпорал) деменция билан қиёслашда бирмунча қийинчиликлар туғилади. Иккала касалликнинг ҳам клиник ва патоморфологик белгилари бир-бирига жуда ўхшаш. Бу касалликда ҳам когнитив бузилишлар зимдан бошланади ва аста-секин зўрайиб боради. Аммо фронтал деменция учун эрта ривожланадиган ҳулқ-атвор бузилишлари, яъни шахс парчаланиши жуда хос. Бу касалликда пешона психикасининг барча симптомларини кузатиш мумкин. Алсхаймер касаллигидан фарқли ўлароқ, фронтотемпорал деменция 60 ёшгача бўлган даврда бошланади. Фронтотемпорал деменция ҳақида тўла маълумот 9.5-жадвалда келтирилган.

9.5-жадвал

Фронтотемпорал деменция ташхиси алгоритми (Neary et al, 1998)

I. Ташхис учун хос бўлган асосий белгилар

- Аста-секин бошланиши ва ремиссиясиз зўрайиб бориши.

- Шахслараро ижтимоий муносабатнинг эрта бузилиши.

- Хулқ-атворни назорат қилишнинг эрта бузилиши.

- Эрта ривожланган ҳиссий тўмтоқлик.

- Танқидий муносабатнинг эрта издан чиқиши.

II. Ташхисни янада ойдинлаштирувчи белгилар

А. Хулқ-атвор ўзгаришлари

- Гигиена қоидаларига амал қилмаслик, ифлос юриш.

- Ақлий ва ҳиссий тўмтоқлик, муомаланинг йўқлиги.

- Тез-тез ўзгариб туриш, ҳар нарсага чалғийвериш.

- Гиперорал хулқ-атвор, овқатланиш одатларининг ўзгариши.

- Хулқ-атвор персеверацияси ва стереотиплар.

Б. Нутқ ўзгариши

• Экспрессив нутқ ўзгариши (нутқ бойлиги паст ва сўниқ нутқ)
• Нутқ стереотиплари.
• Эхололалия.
• Нутқ персеверациялари.
• Мутизм.

B. Неврологик ва физикал симптомлар

- Орал автоматизми рефлекслари, примитив рефлекслар.

- Сийдик ушлай олмаслик.

- Акинезия, ригидлик, тремор.

- Артериал қон босим паст ва ўйнаб туради.

Г. Қўшимча текширувлар натижалари

- Пешона функциясини аниқловчи тестларни бажариш кескин бузилган.

- Стандарт ЭЭГ да патологик ўзгаришлар йўқ.

- МРТ да пешона ва чакка бўлаклари атрофияси.

III. Қўшимча белгилар

• Касаллик 65 ёшгача бошланган ва шу каби патология яқин қариндошларида ҳам аниқланган.
• Ҳаракат нейронлари патологияси белгилари, яъни бульбар фалажлик, мускуллар озиши ва ҳолсизлиги, фасцикуляциялар аниқланади. Бироқ жуда кам учрайди.

IV. Ташхисни инкор қилувчи белгилар

А. Ташхисни инкор қилувчи анамнестик ва клиник маълумотлар

• Ўткир бошланиши ёки аҳволнинг кескин ёмонлашиш даврлари.
• Симптомлар бош мия жароҳатлари билан боғлиқ.
• Эрта ривожланган оғир амнезия.
• Фазовий дезориентация.
• Тутилиб-тутилиб маъносиз гапириш.
• Миоклониялар.
• Пирамидал фалажликлар.
• Мияча атаксияси.
• Хореоатетоз.

Б. Ташхисни инкор қилувчи бошқа текширув маълумотлари

• КТ/МРТ да энса бўлаги атрофияси ёки кўп ўчоқли диффуз зарарланишлар.
• Лаборатор тестлар бош мияда метаболик ёки яллиғланиш реакцияларини кўрсатади (тарқоқ склероз, захм, ОИТС, герпетик энцефалит).

V. Нисбий инкор қилувчи белгилар

• Анамнезида сурункали ичкиликбозлик.
• Кучли артериал гипертензия.
• Қон томир касалликлари (ЮИК, васкулитлар ва ҳ.к.).

Алсхаймер касаллиги Левининг диффуз таначалари билан ҳам қиёсланади. Левининг диффуз таначалари клиникаси, асосан, когнитив, экстрапирамидал ва психоэмоционал бузилишлардан иборат. Касаллик диққат ва хотиранинг пасайиб бориши, оптик-фазовий бузилишлар, апраксия, кўрув ва эшитув галлюцинациялари, депрессия, тремор, экстрапирамидал ригидлик, брадикинезия, ортостатик гипотензия ва синкопал ҳолатлар билан намоён бўлади.

Профессор Зарифбой Ибодуллаев

Тирноқдаги оқ доғлар тиббиёт тилида – лейкохония деб аталади. Лейкохония кўпинча оқ нуқтасимон ёки чизиқча шаклида учраб организм учун айтарли хавф туғдирмайди ва фақат косметик дефект хисобланади. Айрим холларда эса у организмда яширин кечаётган жиддий патологиянинг белгиси бўлиши мумкин.

Лейкохония нима?

Соғлом зарарланмаган тирноқ яримшаффоф структурага эга бўлиб, тирноқ остидаги тери (ложа) га зич ёпишиб туради. Айрим пайтларда тирноқ пластинаси ва ложаси орасига хаво пуфакчаси кириб қолиб, тирноқнинг теридан ажралиши кузатилади. Натижада нуқтасимон ёки чизиқли шаклдаги доғлар хосил бўлади. Аммо савол туғилади, бу хаво пуфакчалари қайдан пайдо бўлади? Унинг сабаблари қуйидагилар бўлиши мумкин:

1. Травма (шикастланишлар)

Бунда тирноқ пластинасини ёки унинг ўсувчи қисми (матрицаси) ни зарарланиши кузатилади. Шикастланишнинг сабаби кўпинча: тирноқларни ғажиш, асабийлашганда бармоқлари билан столга уриш, доимий маникюр, тирноқларига қаттиқ жисмнинг бехосдан ва кучли таъсири (масалан болға билан), тор оёқ кийими кийиш (оёқлардаги лейкохония сабаби).

Шикастланиш таъсиридаги лейкохонияни аниқлаш осон. Улар одатда бир ёки бир нечта юмалоқ шаклдаги оқ доғлар бўлиб, тирноқда нотекис жойлашади. Тирноқ ўсган сари уларнинг силжиши ва аста-секин йўқолишини кузатиш мумкин.

2. Захарланиш ёки айрим дори препаратларини ичиш

Масалан:
• Сульфаниламид препаратларини ичиш. Масалан, сепсис, тери ва сийдик йўлларидаги бактериал инфекцияни даволашда қўлланиладиган синтетик дорилар
• Ўсма касалликларини даволашда қўлланиладиган химиопрепаратлар.
• Оғир металлар қўрғошин ёки маргимуш билан захарланиш.

Бу холларда лейкохония оқ рангли узун чўзинчоқ шаклда бўлиб, тирноқнинг ўсувчи чизиғига нисбатан перпендикуляр жойлашади. Шу сабабли улар чизиқли (ёки кўндаланг) лейкохония деб аталади.

3. Организмдаги тизимли ўзгаришлар

Организмдаги айрим аъзо ва тўқималарнинг фаолиятидаги бузилишлар тирноқлардаги чизиқли лейкохония кўринишида намоён бўлиши мумкин. Уларга қуйидаги касалликлар киради:

• Темир танқис анемия;
• Рух ва кальцийнинг етишмаслиги;
• Буйрак касалликари;
• Юрак етишмовчилиги;
• Жигар касалликлари, шу жумладан цирроз;
• Гипертиреоз – буқоқ бези фаолиятини кучайиши;
• Ошқозон ичакда оқсиллар сўрилишини бузилиши;
• Тери касалликлари: псориаз ёки экзема;
• Тирноқнинг замбуруғли касаллигини эрта босқичлари.

Тирноқлардаги оқ доғлардан қандай қутулиш мумкин?

Кўп холларда кутишнинг ўзи кифоя – тирноқ ўсиб аста –секин доғлар ўзи йўқолади. Аммо кўндаланг лейкохонияда, айниқса чизиқли доғларнинг мунтазам пайдо бўлишида ва бир нечта бармоқдаги тирноқларда кузатилганда терапевтга учраш зарур.

Врач лейкохониянинг хақиқий сабабларини аниқлайди ва уни даволайди. Тизимли бузилишлар бўлса – асосий касаллик даволанади, дорилар хисобига бўлса – ичилаётган дори препаратига альтернатив дори воситаси танланади.

Оқ доғлардан бир-икки кунда қутулишнинг имкони йўқ, бир неча хафта ёки ойлар кутишга ва тирноқ пластинасини табиий йўл билан янгиланишини кутишга тўғри келади.

Маълумот учун: Тирноқлар ойига ўртача 1,5-3 мм гача ўсади. Соғлом одамларда тирноқларнинг тўлиқ янгиланиши қўлда – 3-4 ойгача, оёқларда эса 9-12 ойгача давом этади.

Ҳар бир инсоннинг ёшлигидан танлаган севимли ранглари бор, у кийим танлашда, квартира безашда ёки машина сотиб олишда ўша рангни афзал кўради. Вақт ўтиши билан одамнинг ҳаётидаги ўзгаришларга қараб севимли ранглар ўзгариши мумкин. Aммо ҳар ҳолда, ўзингиз учун ажратган ранг феъл-атворингиз ва ҳиссий ҳолатингиз ҳақида кўп нарсаларни айтиб бериши мумкин.

Aлбатта, рангни танлаш нафақат шахснинг ўзига хос хусусиятлари, балки маданий тарбияга ҳам боғлиқ. Масалан, баъзи мамлакатларда оқ ранг ижобий ва тоза нарсани англатади, бошқаларида эса, аксинча, салбий таассурот қолдиради. Хўш, ранг одамнинг феъл-атвори ҳақида нима дея олади?

Инсоннинг кўзи доимий равишда нур ва турли хилдаги рангларга интилиб, талпиниб яшайди. У ўзи яшаётган муҳитни ана шу ранглардан фойдаланиб ўзига мослаштиришга интилади. Бу худди кундалик ҳаётимизда қора булутлардан сўнг чиққан қуёш нурини кўрганда кайфиятни кўтарилишга бўлган интилишга ўхшайди. Шунинг учун ҳам рангларнинг инсон ҳаётига таъсири қадимдан олим ва рассомлар диққатини тортиб келган.
Бугунги кунда эса ранг ва унинг инсон психологиясига таъсирини ўрганиш - эмпирик илм ҳисобланади. Рангни ўрганишнинг бош мақсади руҳият ва рангни ўзаро таъсири, келиб чиқиши, инсон ҳаётида у ёки бу вазиятларда, эмоционал ҳолатларда тутган ўрнини ёритиб беришдан иборатдир.

Ранг барча жонворларга ҳаттоки, энг кичик организмларга таъсир килади. Ҳайвон ва ҳашоратлар ҳам рангларни ажратиб, уларга маълум бир таъсирлар кўрсатар экан. Масалан, пашшада олиб борилган тажрибада аниқланишича, улар кўк рангни ёқтиришмас экан. Бир хонани барча жихозларини, деразаларини кўк рангга бўяб, фақатгина бир кичкина деразани бўямай қолдирилибди. Айни пайтда барча пашшалар фақат оқ бўялмаган деразага қўнишибди. Чивинлар эса аксинча, энг хуш кўрган ранги кўк экан. Улар кўпинча кўк кийимдаги инсонларга хужум қилишлиги тажрибада исботланган.

Психолог Люшер ҳам рангларни узоқ вақт давомида ўрганиб, уларнинг инсон руҳиятига катта таъсири борлигини тасдиқлаган. Унинг фикрига кўра қизил – асаб тизимига кучли таъсир кўрсатади, ижодкорликка ундайдиган фаол ранг; яшил – руҳиятни тинчлантирадиган ранг; ҳаворанг, зангори – ранглар ҳам руҳиятни тинчлантириш билан биргаликда тана ҳароратини пасайтириш, қон босимини меъёрга келтириб, оғриқни сусайтириш хусусиятларига эга. Сиёҳ ранг ва бинафша ранг – илоҳий ҳиссиётлар ва ҳаёлпарастликка мойиллик уйғотади, улар асосан диндорлар ёки эртаксевар болаларнинг севимли ранги ҳисобланади. Жигар ранг – асабий холатдаги инсонлар танлайдиган ранг; қора ранг – танқид ва оқ ранг – софлик , мукамаллик ранги.

Немис шоири ва санъатшунос олими И.В.Гёте ҳам рангларнинг киши организмига кўрсатадиган таъсири билан қизиққан. У  “Ранглар ҳақида таълимот” номли асарида илиқ ранглар кишида кайфи чоғлик, совуқ ранглар эса маъюслик туйғусини уйғотиши ҳақида ёзган. Узоқ вақт давомида рангли шишаларга тикилса, улар инсонда турли кайфиятни чақиришини ўз тажрибаларида исботлайди. Ҳар бир рангнинг ўзига яраша алоҳида белгиси, хусусияти мавжуд деб таъкидлаган. Унинг фикрича, хушкайфият уйғотувчи ранглар бу сариқ ва қизил. Бу ранглар инсонни шодлантирувчи, фаоллаштирувчи хисобланади. Салбий рангларга эса, тўқ кўк, қора рангларни мисол қилишимиз мумкин. Ушбу ранглар инсонни тушкунликка тушурувчи, ёмон хотираларни уйғотувчи хусусиятга эга. Яшил эса нейтрал ранг деб таъкидлаган.

Юқоридаги фикрлардан шуни англаш мумкинки, ранглар ҳақиқатдан ҳам ҳар бир инсон ҳаётининг объектив бир бўлагигина эмас, балки руҳияти, кайфияти ва ҳаттоки соғлиғига ҳам ўз таъсирини кўрсата оладиган омил эканлигини англаймиз. Шундай экан, ранглар ва уларнинг хусусиятлари масаласига жиддий қараш, ҳар томонлама тадқиқ этиш зарур. Чунки, ранглар ҳақида маълумотга эга бўлиш ва ундан унумли фойдаланиш ҳар қандай жамиятнинг кундалик ҳаётини ижобий томонга ўзгартиришга ёрдам бериши мумкин. 

Хўш, айнан қайси ранглар инсонга қандай таъсир кўришини хусусий мисолларда кўриб чиқсак.

Қизил ранг

Энг машҳур ранглардан бири қизил рангдир. Қизил тусда ишланган хонанинг интерьери одамнинг қон босимини, томир уриши ва нафас олиш қобилиятини ошириши мумкин, деб ишонилади. Бундай хонада унга вақт одатдагидан тезроқ ўтаётганга ўхшайди.

Психологлар қизил ранг келтириб чиқарадиган қуйидаги тасаввурларни ажратиб кўрсатишади: энергия, хушомад, тажовузкорлик, ғазаб, нафрат, зўриқиш, фаоллик ва чалкаш нарсалар.

У футбол формаларини яратишда фаол қўлланилади, чунки немис олимлари футболчилар уй ўйинларида қизил ранг кўринишида ғалаба қозониш имконияти кўпайганлигини аниқлаганлар.

Қизил рангни афзал кўрган одамлар аниқ етакчилик фазилатларига эга эҳтиросли табиат соҳиби деб ҳисобланади, аммо эмоционал бўлишади.

Пушти ранг

Ёрқин пушти ранг одамда бахтиёр, ҳаяжонли, қувноқ, ёш, етук ва болалардек соф бўлган жиҳатларни акс эттиради.

Сокин пушти ранглар бошқача қабул қилинади: болаларча, романтик, нафис, заиф, мўрт, ширин, юмшоқ ва шинам нарса билан изоҳланади.

Кундалик ҳаётда пушти рангни афзал кўрган одамлар юмшоқ, меҳрибон, озгина хаёлпараст табиат, меҳр-муҳаббатли деб ҳисобланади.

Тўқ сариқ ранг

Фаол ва ғайратли одамлар тўқ сариқ рангни афзал кўришади. Кўпинча бу креатив фикрлайдиган ва ривожланган сезгига эга одамлар томонидан танланади. Улар одатда амбицияли, дўстсевар ва қизиқувчан кишилар бўлишади.

Тўқ сариқ ранги Шарқда машҳур бўлиб, дунёқарашдаги фарқ туфайли Европада камдан-кам учрайди. Бироқ, барибир тўқ сариқ рангни ғарб маданиятида учратиш мумкин. Масалан, Голландиянинг ҳар бир фуқароси ўз гардеробида камида битта тўқ сариқ нарсага эга бўлишни ўз бурчи деб билади. Чунки тарихан бу ранг монарх сулоласининг миллий ранги ҳисобланган.

Сариқ ранг

Сариқ рангни фаол ва ақлли одамлар ёқтиради. У одатда ўзига ишонган одамлар ёки пессимистлар томонидан танланмайди.

Сариқ ранг учун энг машҳур белгилар қуёш, ёшлик, энергия, жўшқинлик, ҳаракат, дўстлик, олижаноблик, бойлик ва бошқалар.

Сариқ – Й. В. Гётенинг энг севимли ранги. Гёте бу рангни «ижобий» деб атаган ва ҳаётийлик, фаоллик ва ҳаракат қилиш истагини олиб келишига ишонган. Қизиғи шундаки, Гётенинг асарлари сабаб психологияда сариқ рангни ўрганиш бошланди.

Яшил

Яшил ранг қизилдан фарқли ўлароқ, босимни пасайтириши, мушакларни бўшаштириши ва асабий тарангликни енгиллаштириши мумкин, деб ишонилади. Яшил одамлардаги табиат, ҳаёт, ибтидо, умид, тинчлик, яхшилик ва ёшликни севиш хислатлари билан боғлиқ.

Психологияда яшил рангни афзал кўрган одамлар ўз мавқеини биладиган ва ўзига ишонч излайдиганлардир. Шу билан бирга, яшил ранг жисмоний ва руҳий чарчоқ ёқасида турган одамлар томонидан қатъиян рад этилади.

Бинафшаранг

Бинафшаранг бир вақтлар қироллар ва императорларда мавжуд бўлган олижаноб ранг деб ҳисобланади. Бугунги кунда психологлар ушбу рангни севувчилар ҳақида ёрқин, ғайриоддий шахслар уни афзал кўришлари ва улар доимо бошқалардан ажралиб туришга интилиши ҳақида айтиши мумкин. Булар қоида тариқасида жўшқин, бадиий, матонатли ва талабчан табиатли кишилардир.

Ушбу ранг учун энг кенг тарқалган фазилатлар: хотиралар, олижаноблик, ностальгия, фикр, чексизлик, қадр-қиммат.

Мовий ва зангори

Мовий ранг ва унинг ўхшаш туслари кўпинча сокин ва ташвиш, кескинликни енгиллаштириш учун ишлатилади. Уни маънан ривожланган, камтарин ва кўпинча оҳангдор одамлар яхши кўришади.

Мовийнинг қуюқ соялари ўз ҳаётини саёҳат ва саргузаштларсиз кўрмайдиган одамлар томонидан танланади. Улар ажойиб стюардесса ёки гид бўлиши мумкин.

Кўк ёки зангорини афзал кўрган одамлар одатда ҳаётда муваффақиятли ва кўп пул топишга қодир кишилар. Ушбу ранг ижодий табиати билан жуда машҳур. Кўк рангни танлаш, шунингдек, инсон ҳаётида тинчлик ва барқарорликка интилишини кўрсатади.

Жигарранг

Эркаклар орасида жигарранг катта мавқега ега. Хаёлга келадиган фазилатлардан бири бу эркаклик ва кучлиликдир. Бу ранг соҳиблари жуда консерватив, аммо ўзига ишонган одамлар, сабр-тоқатли, бардошли ва янги билимларга интилишади. Уларни одатда камгап, сукунатни севувчи, ёлғиз ва тинчликсевар сифатида учратамиз. Қоида тариқасида, жигаррангни севувчилар аҳдида қаттиқ туришади, мақсадларига қатъий ва тизимли равишда эришишади.

Оқ ранг

Оқ ранг ҳам қарама-қарши ранглардан бири ҳисобланади, чунки турли маданиятларда у бошқача талқин қилинади. Шу муносабат билан, ундаги уйғун хислатлар қатор ўзаро эксклюзив тушунчалардан иборат: кимдир учун бу совуқлик, бўшлик ва қайғу, бошқа биров учун маънавият, билим ва ёруғликни англатади. Умуман олганда, оқ ранг ноаниқ маънога эга. Масалан, агар кекса одам оқ рангни танласа, у ёшлигига қайтишни хоҳлайди ёки эришмаган мақсадларни бажариш истагини қўяди. Оқни севиш соддаликка бўлган хоҳиш ҳақида ҳам гапириш мумкин.

Оқни севувчилар одатда ёрқин тасаввурга эга ва ривожланган сезгир одамлардир, улар жуда эътиқодли бўлиши мумкин ва барчага ҳамдардлик билдиради.

Кулранг

Мулоҳазали, камтар ва кўпинча ишончсиз одамлар кулрангни танлайдилар. Баъзи мамлакатларда бу ранг эзгулик деб қаралади. Бу, шунингдек, ўзларини жуда жар солиб эълон қилишдан қўрқадиганлар томонидан афзал кўриладиган нейтрал рангдир. Шунинг учун улар шовқинли компаниялардан қочишади. Шунга қарамай, кулрангни севувчиларнинг бизнес фазилатлари бор: улар меҳнатсевар, узоқ ва қаттиқ ишлашга тайёр.

Энг машҳур хислатлар: хотиржам, одатий, амалий, эски, совуқ, тез фаҳмлайдиган, ақли расо, бефарқлик, мустақиллик, қатъиятсизлик.

Рангларни бола психологияси шаклланишидаги ўрни

Рангнинг таъсири тинчлантиради ёки жонлантиради, кўнглини кўтаради ва тарангликни енгиллаштиради. Бундан ташқари, ранг мия фаолиятини кучайтириши, боланинг ақл-заковати ва ўзини ўзи қадрлашига таъсир қилиши мумкин. Шунинг учун болалар хонаси ёки шкафи учун рангларни танлашга жиддий эътибор беришга арзийди. Тўғри танланган комбинация боланинг ривожланишини рағбатлантиради, уйғунлик муҳитини яратади ва яхши дидни шакллантиришга ёрдам беради.

Кўриб турганингиздек, ранг психологиясини ўрганиб чиқиб, сиз боланинг руҳияти ва кайфиятига диққат билан таъсир ўтказишингиз мумкин. Баъзи соялар тинчлантиради ва бўшашади, бошқалари эса қувват ва энергия беради. Рангни танлашда болаларнинг феъл-атвори ва феъл-атвори билан бошқаринг, шунингдек, уларнинг маълум бир вақтдаги биоритмлари ва ҳолатини ҳисобга олинг.

Масалан, эрталаб ҳаммамизга куч этишмайди. Кичкинтойингизга тўқ сариқ рангли пластинкада нонушта қилинг, шунда сиз уни келгуси кун учун энергия билан таъминлайсиз. Аммо кечқурун юмшоқ яшил адёлга ўралган эртакларни тинглаш яхшироқдир.

Ғамгин куз кунида сайр қилиш учун тўйинган рангларда кийимлар ва ботинка кийинг. Бундай кийимлар болалар кўнглини кўтаради. Ва пижама танлашда тинч оҳангларга устунлик беринг.

Болалар хонасини нейтрал рангларда безаш яхшироқдир. Уятчанг ва кам фаоллик интерердаги ёрқин ранглар хисобига енгиллашди.

Рангнинг болага таъсирини билиб болалар ётоқхонасини, ўйин хонасини ва болалар жойлашган бошқа хоналарни безатиш ҳам мумкин. Рангни ишлатиб, сиз болалар учун янада қулай яшаш муҳитини яратишингиз мумкин. Шуни ҳам ҳисобга олиш керакки, кундузи болалар хонасида енгил ва ёрқин ранглар, қоронғида эса қоронғу соялар устун бўлиши керак. Фақат шу тарзда боланинг тунги дам олиши энг тўлиқ бўлади. Бунинг учун қоронғи пардаларни сотиб олганингиз маъқул, у билан сиз болаларнинг ухлаш даврига деразаларни ёпасиз, бу эса унга яхши дам олиш ва тинчлик беради.

Энди сиз болалар психологиясига ранглар қандай таъсир кўрсатишини биламиз ва бундан унумли фойдаланишга харакат қилишимиз керак.

Абдулазизхон Акрамов тайёрлади.