Даследчык-сацыёлаг у сферы распрацоўкі відэагульняў Антон Барысенка дзеліцца кнігамі пра шахматы. «Я гуляю ў шахматы на аматарскім узроўні, удзельнічаю ў шахматным клубе Гілфарда (невялікі ангельскі гарадок) і ў нейкі момант адкрыў для сябе прэмію “Лепшая кніга года ад Ангельскай шахматнай федэрацыі”. Колькі кніжак з ейных шорт-лістоў прачытаў і хацеў бы падзяліцца гэтым скарбам з іншымі чытачамі», — кажа Антон.

1. Matthew Sadler, Natasha Regan «Game Changer: AlphaZero's Groundbreaking Chess Strategies and the Promise of AI»

Шахматны свет дае добрую мадэль таго, што будзе з чалавечымі заняткамі, калі штучны розум перасягне чалавечыя магчымасці: у шахматах гэта ўжо здарылася. У 2017 годзе з'явілася нейрасетка AlphaZero, якая ведала толькі правілы гульні, згуляла сама з сабой мільёны партый за некалькі гадзін, а потым у матчы разграміла наймацнейшыя на той момант шахматныя праграмы, прычым у дынамічным і вельмі займальным стылі, багата ахвяруючы пешкі і фігуры. Тыповы прыём AlphaZero — прасунуць крайнюю пешку a ці h (а лепей абедзве) як мага далей і як мага хутчэй. Так часта гуляюць пачаткоўцы, а класічныя майстры лічылі такія хады вельмі дрэннымі. Цяпер зразумела, што гэта вельмі добрыя хады.

2. Алексей Конаков «Табия тридцать два»

У недалёкай будучыні, пасля нейкай невытлумачанай катастрофы (але зразумела якой — кніга напісаная ў канцы 2022 года) Расія адмаўляецца ад сваёй класічнай літаратуры і ставіць у цэнтр нацыянальнай ідэі шахматы. У гэтай шахматнай дыстопіі разгортваецца гісторыя ў духу ці то Борхеса, ці то Набокава, ці то братоў Стругацкіх. А шахматы напоўніцу выяўляюць свой таталітарны і разбуральны патэнцыял.

3. Генна Сосонко «Диалоги с шахматным Нострадамусом»

Гена Сасонка эміграваў з СССР у Нідэрланды ў 1970-х, зрабіўся там мацнейшым мясцовым шахматыстам, а калі скончыў шахматную кар'еру, пачаў пісаць эсэ на шахматную тэму. Некралогі, панегірыкі, анекдоты і займальныя эпізоды з жыцця шахматыстаў. Канкрэтна ў гэтай кнізе ёсць разрываючае сэрца эсэ пра суперталенавітага беларускага шахматыста Яўгена Рубана (з Горадні), чыя кар'ера была разбураная з-за крыміналізацыі гомасэксуальнасці ў Савецкім Саюзе.

4. Josh Waitzkin «The Art of Learning: A Journey in the Pursuit of Excellence»

Джош Вайцкін — амерыканскі шахматны вундэркінд, які ў нейкі момант кінуў шахматы з-за выгарання, нічым не мог займацца, а потым захапіўся баявымі мастацтвамі і дасягнуў топавага ўзроўню там. Гэта ягоная аўтабіяграфія, абсалютна натхняльнае чытанне, якое, на жаль, не дае простага адказу, як жа вучыцца і дасягаць дасканаласці. Шмат практыкавацца, вучыцца на ўласных памылках, прысутнічаць у моманце, не здавацца — нуднавата, але як ёсць. Найлепшыя (з таго, што я сустракаў) апісанні паядынкаў — як шахматных, так і баявых. З натуральным эфектам прысутнасці.

5. Simen Agdestein, Wonderboy Magnus Carlsen «How Magnus Carlsen Became the Youngest Grandmaster in the World»

Гісторыя пра тое, як наймацнейшы шахматыст у гісторыі чалавецтва, Магнус Карлсан стаў наймаладзейшым гросмайстрам у свеце (праўда, цяпер гэты ягоны рэкорд ужо пабіты некалькі разоў). Літаральна біяграфія хлопчыка ад ягонага нараджэння і да ягоных 13 гадоў, напісаная ягоным першым трэнерам (і сур'ёзным нарвежскім футбалістам, ён нават выступаў за нарвежскую зборную). Мяне ўразіла, што ў нейкі момант бацькі Магнуса ўзялі гадавы адпачынак на працы, забралі дзяцей са школы і цэлы год жылі і падарожнічалі ў фургоне па ўсёй Еўропе, ад аднаго шахматнага турніру да іншага. У кнізе прыведзена шмат клёвых шахматных партый, у тым ліку ёсць гульні і супраць беларускіх талентаў Аляксандра Фёдарава і Сяргея Жыгалкі.

6. Willy Hendriks «On the Origin of Good Moves: A Skeptic's Guide at Getting Better at Chess»

Звычайна дакампутарную гісторыю шахмат прадстаўляюць як рэвалюцыйны скачок ад «рамантычных» аматарскіх шахмат кавярняў 19-га стагоддзя, перапоўненых адважнымі атакамі на караля і памылкамі, да сур'ёзных прафесійных шахмат, павольных, стратэгічных, нуднаватых, з моцнай нічыйнай тэндэнцыяй. Вілі Хэндрыкс разбурае гэты вобраз ушчэнт. Ён глядзіць на гісторыю гульні як на эвалюцыю хадоў, калі самыя ўдалыя хады ў канкрэтных пазіцыях, знойдзеныя канкрэтнымі шахматыстамі, робяцца з часам усё больш і больш папулярнымі, і ўрэшце становяцца агульнымі ведамі. Вельмі свежы пагляд на гісторыю шахмат, уважлівы, разумны і вясёлы.

7. Willy Hendriks «The Ink War: Romanticism versus Modernity in Chess»

Кніга пра супрацьстаянне двух наймацнейшых шахматыстаў 1880-х Цукерторта і Стэйніца, якія згулялі між сабой першы афіцыйны матч на тытул чэмпіёна свету па шахматах. Там было ўсё складана, яны спачатку сябравалі, а потым пасварыліся праз нязгоду наконт аналізу некаторых шахматных пазіцый і шмат гадоў спрачаліся ў прэсе. Традыцыйна лічыцца, што яны ўвасабляюць два падыходы да шахмат — адпаведна, рамантычны Цукерторт і сучасны Стэйніц. Стэйніц перамог у матчы і каменя на камені не пакінуў ад рэпутацыі свайго суперніка. Я па шчырасці да гэтай кнігі амаль і не ведаў пра Цукерторта, а цяпер ён мне падаецца адным з самых цікавых персанажаў шахматнай гісторыі, уявіце сабе, чалавек практычна ўвёў у шахматную практыку «ход каралевы» (1. d2-d4) і гульню на ферзевым фланзе, калі звычайна ў тыя часы амаль ўсе гулялі на іншым баку дошкі, спрабуючы «заматаваць» караля суперніка.

8. Charles Hertan «Real Paul Morphy: His Life and Chess Games»

Гісторыя Пола Морфі — мадэльная гісторыя шахматнага генія. Першы шахматны вундэркінд за два гады перамог літаральна ўсіх моцных шахматыстаў у Паўночнай Амерыцы і ў Еўропе, раптоўна кінуў шахматную кар'еру, а напрыканцы жыцця страціў розум. Некаторыя і сёння лічаць яго найвялікшым шахматыстам усіх часоў. Ягоныя партыі — адны з першых, якія дзіцячыя трэнеры паказваюць сваім вучням, гэта чыстыя прыгажосць і радасць. У гэтай кнізе (лепшая кніга 2025 года па меркаванні Англійскай шахматнай федэрацыі) адразу і біяграфія шахматыста ў гістарычным кантэксце, і ягоныя партыі, уважліва прааналізаваныя з кампутарам, і я не ведаю, што можа быць лепей, калі вы любіце шахматы.

1. Эрих Фромм «Искусство любить»

Пачынаем з класічнай літаратуры на мяжы філасофіі і псіхалогіі, але вельмі простай і даступнай мовай. Фром піша пра любоў не як пра пачуццё, якое «здарылася», а як пра навык. Пра тое, што любіць — гэта дзеянне, выбар і практыка.

2. Берри К. Уайнхолд, Дженей Б. Уайнхолд «Бегство от близости»

Аўтары ўсё жыццё даследуюць феномены сузалежнасці і контрзалежнасці ў парах. Чаму гэтыя працэсы — біч сучаснага грамадства і як мы ад гэтага пакутуем, чаму мы так хочам блізкасці і так яе баімся. Для ўсіх, хто хоча пабудаваць шчырыя блізкія адносіны.

3. Сью Джонсон «Обними меня крепче»

Вельмі пяшчотная тонкая кніга, іншы позірк на канфлікты і на тое, як з імі абыходзіцца ў пары. Вельмі часта за злосцю, крыўдай або маўчаннем стаіць не жаданне пакрыўдзіць, а страх страціць сувязь з важным чалавекам.

4. Эстер Перель «Право на «лево». Почему люди изменяют и можно ли избежать измен»

Кніга пра феномен здрады, але насамрэч значна шырэй. Пра расчараванне, жаданні, свабоду, чаканні і пра тое, як моцна змянілася наша разуменне адносін за апошнія дзесяцігоддзі.

5.  Фредрик Бакман «Тревожные люди»

Мастацкая літаратура ў маёй падборцы! Бакман наш сучаснік, што неверагодна таленавіта апісвае драму чалавечых адносінаў, тонка завіваючы гэта ў цікавы сюжэт. Я выбрала самую вядомую кніжку, але смела чытайце ўсяго аўтара!

6. Ролло Мэй «Любовь и воля»

Калі хочацца філасофіі, то калі ласка. Экзістэнцыяльны погляд на любоў, свабоду, адказнасць і чалавечую блізкасць.

«Гаварыць сёння пра любімыя кнігі няпроста. З аднаго боку ў многіх з нас яны засталіся далёка, дома. А з іншага — любая з іх можа ўжо знайсціся ў «чорных спісах». Аднак, чытаць, тым хто прывык чытаць, усё ж карціць. І мы чытаем тыя кнігі, што можам дастаць, набыць ці атрымаць у падарунак. Я сам люблю кнігі пра гарады, у якіх жыў, бываў і якія добра ведаю».

1. «Вільня. Анталёгія беларускай паэзіі ХХ стагодзьдзя»

Адна з маіх любімых кнігаў пра мой любімы горад. Яна ўкладалася спакваля, гадамі, на маіх вачах, маім сябрам, Сяргеем Дубаўцом. Таму многія вершы я добра ведаю на памяць. І часам яны гучаць ува мне, калі хаджу па гэтым горадзе. У гэтым выданні сабраныя беларускія вершы, прысвечаныя Вільні, што была і галоўным горадам для продкаў сучасных беларусаў і калыскай сучаснай беларускай нацыі. У гэтай дыхтоўнай, прыемнай нават навобмацак, кніжцы сабрана больш за сто вершаў больш як 50 беларускіх паэтаў, якія апявалі Вільню. Ад Максіма Багдановіча да Тацяны Сапач. Кніжка гэтая рабілася з любоўю. Любоўю да горада, і да паэзіі.

Але, апроч вершаў і змястоўнай прадмовы Сяргея Дубаўца, там ёсць унікальныя фотаздымкі  класікаў нашае фатаграфіі — Уладзімера Парфянка і Дзяніса Раманюка, а на вокладцы, дызайн якой зрабіў Артур Вакараў змешчаны малюнак Паўла Татарнікава. Кніга гэтая — па-над часам, яе будуць перачытваць і наступныя пакаленні. І можа, таксама запамінаць на памяць беларускія вершы пра Вільню.

2. Мойшэ Кульбак «Зэлмяняне»

Ясна, што я люблю ўсё, што звязана і з маім родным Менскам! З гэтым творам у мяне таксама вельмі асабістая повязь. Некалі Міхал Анемпадыстаў даў мне, неахвотна, бо гэта быў бібліятэчны экзэмпляр, які яму, у сваю чаргу даў пачытаць рэстаўратар Алесь Астравух. Гэта было выданне 1960 году, у перакладзе Віталя Вольскага і звалася «Зельманцы». Тады пра Кульбака, беларуска-яўрэйскага пісьменьнка, які нарадзіўся ў Смаргоні, і пісаў на мове ідыш, ведалі ў Беларусі адзінкі. Зрэшты і пра трагічны ягоны лёс мы дазналіся значна пазней. Я чытаў яго сквапна, з захапленнем. У тым экзэмпляры былі аўтарскія, перакладчыка, паметкі, падкрэсліванні, месцамі хуткапіс на ідышы. А я неабачліва ўзяў гэтую кнігу ў падарожжа і трохі зашмальцаваў і нават умудрыўся  праліць на яе трохі бальзаму.

А цяпер маем выдатна выдадзены новы, значна больш поўны, і лепшае якасці выдання, пераклад Сяргея Шупы. Люблю гэтую кнігу, што прыадчыніла мне ў свой час нязнаны чароўны, і страчаны назаўжды, свет яўрэйскага Менску 1920-30-х гадоў. Мой горад паўстае ў ёй нібы са сноў, які намагаешся пасля марна ўзгадаць.

І гэта адзін з самых значных твораў наогул пра Менск, у якім апісанае жыццё некалькіх пакаленняў вялікай яўрэйскае сям'і Зэльманаў, якія жывуць у двары Рэбзэдвор. «Зэльмэняне» напісаны тонка, з мяккім гумарам і трапнымі характарыстыкамі персанажаў. Перакананы, што яго абавязаны прачытаць кожны сапраўдны мянчук і паспрабаваць адгадаць, дзе ж такі быў той  Рэбзэдвор.

3. Архан Памук «Стамбул. Горад і ўспаміны»

Вельмі асабістая для мяне кніга. У Стамбуле я падоўгу бываў не раз, адпачываючы сям’ю. Жыў і ў самым цэнтры, і на розных яго берагах. «Стамбул» Архана Памука, як і іншыя ягоныя многія кнігі, мы з жонкаю чыталі разам, а тады адшукалі і родны дом пісьменніка і ягоны Музей цнатлівасці, куды патрапілі падчас вялікае навальніцы. Такім чынам творчасць Памука стала часткаю нашае сямейнае гісторыі. Гэта бадай, самая вядомая сёння кніга пра гэты горад. І вельмі важная, вельмі асабістая, для Архана Памука. Урэшце, за свой вобраз Стамбула ён і атрымаў, урэшце, Нобелеўскую прэмію ў 2006 годзе.

Гэта незвычайная кніга, у якой пераплеценыя аўтабіяграфія аўтара і бясконцая, як арабескі, гісторыя старажытнага гораду. На яе старонках ёсць і сямейныя фотаздымкі і старасвецкія выявы Стамбула мінулых эпох. І натуральна, я з нецярплівасцю чакаў беларускага перакладу ягонага «Стамбула». І ён з’явіўся ў выдавецтве Янушкевіча, у перакладзе Таццяны Урублеўскай-Токер, пры дбайнай рэдактуры Сяргея Шупы.

Стамбул стаў мне яшчэ мілейшы  і бліжэйшы. Пасля яе прачытання гэты горад не будзе і вам зусім чужым. У беларускай версіі, дарэчы, тэкст больш зграбны, больш дакладны. Перад чытачамі разгортваецца паўстае вялізарная, у прасторы і ў часе, панарама гораду, праз калаж асабістых успамінаў пісьменніка. Цяпер я мару, каб нехта пісаў такога кшталту, вельмі асабістую, кнігу пра Менск. І каб нехта пераклаў астатнія кнігі Памука на нашу мову.

4. Сяргей Дубавец «Стагодзьдзе НН»

Гэта кніга стала яшчэ адной такой, знітаванай з маім уласным лёсам. Выданне складаецца з некалькіх эсэ, напісаных пазнавальным, ёмістым і дакладным стылем. У гэтай невялікай кнізе распаведзена пра вялікія рэчы, пра тое як колішняя «Наша Ніва» сталася рыштаваннямі будоўлі Беларускага Дому і як мы яго браліся аднаўляць на пачатку 1990-х… Дубавец аглядае мінулае стагоддзе, у якім паўстала нашая нацыя і ўзважвае, што яно змяніла ў свядомасці людзей і як перайначыла нас саміх.

Аўтар, галоўны рэдактар адноўленае ў 1991 «Нашай Нівы» выдатна ўсьведамляе, чаму і дзеля каго ён піша. Ён прапануе чытачам усвядоміць «Нашу Ніву» як вялікі беларускі эпас, каб зразумець саміх сябе ў часы паняверкі і знямогі. Мы ўсё не можам даць веры, што нашыя папярэднікі ўжо стварылі  для нас, «так жывём, сябе саміх не знаўшы», як пісаў Купала.

Можа ўсё ж варта зрэдзьчас спыняцца, перабіраць, як пацеркі ружанцу, бясцэнныя здабыткі, ужо дадзеныя нам, усведамляючы каласальнасць маштабу таго, што створана было на ніве беларушчыны за тыя прамінулыя 120 гадоў? Дубавец так і піша: «Найважнейшае — у эпасе і праз стагоддзі мы знаходзім адказы на запыты дня сённяшняга». Прайшлі дзясяткі гадоў, і «Наша Ніва», першая і тая, другая, адроджаная ў Вільні ў 1991 даюць нам амаль усё — ідэі і мэты, каб станавіцца паўнавартаснай нацыянальнай супольнасцю. Але, як піша сам Сяргей Дубавец: «…станаўленне адбываецца зусім не ў палітычнай сферы, а недзе ў роднай хаце пад матчынаю апекай, з кніжкай у руках, з першым запалым у душу вершам…». Вельмі раю пачытаць гэтую кнігу, перадусім неафітам, якія спрычыніліся да беларушчыны ў апошнія гады. Шмат стане яснейшым, больш зразумелым. Вялікі свет беларушчыны — не для кагосьці, а, перадусім — для нас саміх. Бярыце, і натхняйцеся з яе ўсе!

5. Альгерд Бахарэвіч «Сабакі Эўропы»

Чытанне гэтай кнігі заняло ў мяне… некалькі гадоў. То пачынаў, то не было часу, то не было пад рукой самой гэтай вялікай кнігі. Я пачаўшы быў яе чытаць яшчэ ў першым выданні. Затым падгледзеў падрыхтоўку да тэатральнае пастаноўкі паводле яе ў Лондане, а затым – файны спектакль «Гусі-людзі-лебедзі» у Любліне. І ўрэшце, я сам дачытаў «Сабакаў Эўропы», ужо ў іншым, апошнім выданні, здаецца ведаючы пра яе герояў амаль усё, нават як яны гавораць, з якім інтанацыямі

Гэтая кніга ўнікальная не толькі ў творчым лёсе Альгерда Бахарэвіча, але і ў беларускай культуры наогул. Тым часам гісторыя напісання «Сабакаў Эўропы», яе выданняў, шляху да чытачоў, спачатку беларускіх, а пасля, у перакладах, і да іншых, ужо стала вялікай гісторыяй, вартай яшчэ аднаго раману.

Трэба пачытаць гэтую невераемную гісторыю, каб вычуць адметны смак мовы Бахарэвіча, і яго незвычайнага стылю і зразумець, што такое Беларусь сёння. Можа быць не за адзін раз, але абавязкова паспрабуйце і вы мне, урэшце, паверыце!

Стваральніца філасофскага клуба Noctes, магістарка філасофіі Анастасія Сташкевіч пра 5 філасофскіх кніг, каб зразумець гэты свет, ня моцна перагружаючыся.

«Філасофія не дапаможа вам незваротна „зразумець свет“, але вось „перазагрузіць“ — лёгка. Пачытайце „Анты-Эдыпа“ Дэлёза і Гватары — і „перазагрузка“ вам гарантаваная. Магчыма, у вас нават з’явіцца пэўны скепсіс да філасофіі: столькі складаных слоў, спрэчных сцвярджэнняў — як усё гэта можна прымяніць да рэальнага жыцця?

Менавіта так і варта ставіцца да філасофскіх тэкстаў: не чакаючы ад іх адказаў на ўсе пытанні.

Філасофія — гэта не інструкцыя да рэальнасці, а спроба смяротнага чалавека перадаць уласнае адчуванне праўды. Нікога з аўтараў, якіх я рэкамендую, нельга назваць „чыстым філосафам“: думку Фрыдрыха Ніцшэ немагчыма аддзяліць ад ягонага стылю, Мішэль Фуко называў сябе гісторыкам, П’ер Дзюгем — фізік, Авідый — паэт, Герман Гесэ — пісьменнік. Яны не імкнуцца будаваць строгія філасофскія сістэмы з сухіх абстрактных паняццяў, каб урэшце растлумачыць нам, як усё ўладкавана ў гэтым свеце. Яны спускаюць філасофію з нябёсаў на зямлю, гаворачы пра канкрэтныя жыццёвыя рэчы і робячы і саму філасофію, і жыццё крыху больш зразумелымі», — кажа Анастасія.

1. Фридрих Ницше «Сумерки Идолов»

Многие начинают свое знакомство с философией с Ницше, чаще всего с его работы «Так говорил Заратустра». Забавно, ведь Ницше «хоронит» всю существовавшую до него философскую традицию, а «Так говорил Заратустра» – самое метафоричная работа автора. «Сумерки идолов» — лучшее введение в его философию по мнению самого Ницше.

По пути вы встретите упоминания Сократа, Канта и др.. Быстрый ресерч по отсылкам поможет понять, какой была философия до XIX века и как затем ее критиковали.

2. Мишель Фуко «Герменевтика субъекта»

Ницше произвел удар по моральным авторитетам. Как теперь жить дальше? Фуко не даст вам новых 10 заповедей, но расскажет, что такое «забота о себе» в античной философии. Он показывает, что этика — это не готовый набор истин, это творческая работа над своим существованием. Словно художник древний грек оттачивает свое мастерство, чтобы создать свое главное творение — самого себя.

3. Пьер Дюгем «Физическая теория, её цель и строение»

Вы уже знаете, что такое «метафизика» и что свои метафизические системы разрабатывали выдающиеся ученые, Декарт, Паскаль, Лейбниц. Если вы хотите понять, существует ли связь между философией и наукой, — это лучшая книга. Особенно понравится, если вы связаны с точными науками.

4. Овидий «Наука Любви»

После «Герменевтики субъекта» возникнет вопрос: «Насколько эти древние советы античных философов применимы сегодня?”. Почитайте «Науку любви» — одно из главных эротических произведений в европейской литературе, и вы поймете, что 2000 лет назад людей волновали те же самые вопросы, а ответы со временем несильно изменились.

5. Герман Гессе «Демиан»

Просто оставлю цитату из этого романа: «Жизнь каждого человека есть путь к самому себе, попытка пути, намек на тропу. Ни один человек никогда не был самим собой целиком и полностью; каждый, тем не менее, стремится к этому, один глухо, другой отчетливей, каждый как может».

Мастачка і куратарка архіву VEHA Леся Пчолка — пра 10 кніг аб памяці і візуальных даследаваннях, якія ў свой час далі ёй адказы на важныя пытанні.

1. Benedict Anderson «Imagined Communities»

Андэрсан разглядае нацыяналізм як спосаб арганізацыі, дзе нацыя — гэта сацыяльна сканструяваная супольнасць, якая фармуецца праз агульны досвед, сімвалы, ландшафты.

2. Daron Acemoglu, James A. Robinson «Why Nations Fail»

Тут аўтары праводзяць паралелі паміж развіццём эканомікі розных краін, распавядаючы, чаму добрыя ідэі, якія працуюць у адной краіне, могуць не спрацоўваць у іншай. Разглядаюцца экстрактыўныя інстытуцыі і немагчымасць стварэння інклюзіўных інстытутаў без падтрымкі / згоды дзяржавы.

3. Алейда Ассман «Длинная тень прошлого»

Кніга пра тое, як сучасныя грамадствы працуюць з мінулым, чаму адныя падзеі становяцца часткай нацыянальнай ідэнтычнасці, а іншыя свядома выцясняюцца, якая важная сувязь з сямейнай гісторыяй, перадачай ведаў і разуменне паўсядзённасці.

4. Gillian Rose «The Broken Middle: Out of Our Ancient Society»

Кніга, якая цяпер вельмі дапамагае мне. Гэта крытыка спрошчаных мадэляў «добрае/дрэннае». Аўтарка прапануе звяртаць увагу на прастору паміж рознымі палітычнымі пазіцыямі і ідэямі. Прастора паміж імі разглядаецца як рэсурс, які знаходзіцца ў самім канфлікце меркаванняў.

5. Аляксей Бацюкоў «Магілёўскае цунамі»

Кніга пра адну з найбуйнейшых тэхнагенных катастроф у гісторыі Беларусі — прарыў дамбы ў Магілёве. У выніку шэрагу неадэкватных рашэнняў велізарны паток вады за 20 хвілін затапіў горад. Паводле розных ацэнак, загінулі да некалькіх тысяч чалавек. У кнізе Бацюкоў аналізуе маштабы трагедыі, грунтуючыся на гістарычных крыніцах і дакументах, дапаўняючы яго архіўнымі фотаздымкамі з калекцыі Алега Давіда Лісоўскага. Гэта кніга вяртае памяць пра катастрофу ў гістарычны кантэкст.

6. Юлія Цімафеева «Кровазварот»

Гэта паэтычны зборнік, дзе на падставе старых лістоў, якія захавала сям’я, аўтарка выбудоўвае вобразы і перадае боль страшнай паўсядзённасці, вайны, рэпрэсій, Чарнобыльскай катастрофы, і бясконцыя хвалі ўцякацтва, паказваючы гісторыю супольнасці праз гісторыю сваёй сям'і. Гэта кніга, якую я літаральна адчуваю скурай.

7. Сяргей Грунтоў «Фатаграфія і культура памяці ў беларусаў у другой палове XIX – пачатку XXI ст.»

А гэта найбольш поўнае даследаванне беларускай вернакулярнай фатаграфіі. Аўтар аналізуе сувязі паміж фатаграфіяй і трансляцыяй памяці ў беларусаў, разглядаючы фатаграфію як сацыякультурны феномен і звяртаючыся да розных крыніц, ад могілак да хатніх архіваў.

8. Томас М. Бон «Мінскі феномен. Гарадское планаванне і ўрбанізацыя ў Савецкім Саюзе пасля 1945 г.»

Гэта навуковае даследаванне прысвечана ўрбанізацыі пасля Другой сусветнай вайны. Аўтар разглядае Мінск як унікальны савецкі праект, дзе выбуховы рост прывёў да канфлікту паміж парадным фасадам і рэальным жыццём, дзе людзі не мелі базавай інфраструктуры.

9. Архіў VEHA «Руіны Беларусі»

Я з’яўляюся часткай архіву гэтага выдання і ганаруся працай, зробленай нашай камандай, таму дадаю гэтую кнігу ў спіс. Кніга «Руіны Беларусі» пра прыняцце сябе і незавершанасць як падмурак для будучыні. Створаны корпус тэкстаў апісвае гісторыю ўсіх будынкаў з перспектывы беларусаў, а візуальныя матэрыялы сабраны з сотняў сямейных архіваў і замежных інстытуцый. Гэта першы том; мы працягваем працу над праектам, робім тэксты і збіраем фота на другі том.

10. Валянцін Акудовіч «Код адсутнасці»

Гэтая кніга стала ў свой час кропкай адліку. Гэта вельмі важнае выданне, якое трэба мець на палічцы кожнаму беларусу.

1. Виктор Франкл «Человек в поисках смысла»

Книга, которая держит меня за руку в самые тёмные времена не обещанием счастья, а смыслом. Франкл пишет так, будто у тебя внутри наконец появляется опора: страдание не романтизируется, но и не отменяет достоинства. Это словно терапия за 5 минут до окончания сеанса в кабинете психолога.

2. Эдит Ева Эгер «Выбор»

Если Франкл про смысл, то Эгер — про возвращение себе жизни после ада. Книга о том, как травма пытается превратить нас в заложников, а свобода начинается с первого робкого «я хочу, я выбираю».

3. Ричард Фейнман «Вы, конечно, шутите, мистер Фейнман!»

Сборник чудесных историй, после которых хочется не «стать гением», а просто перестать бояться быть любопытным. Фейнман ломает пафос науки и возвращает ей азарт: ошибаться, задавать тупые вопросы, проверять мир руками. Отличная прививка от снобизма: и научного, и жизненного.

4. Фредрик Бакман «Тревожные люди»

Бакман умеет делать невозможное: заставить смеяться — и тут же мягко ткнуть в сердце. Словно проверяя, живое ли. После этой книги хочется быть к людям чуть добрее (и к себе тоже).

5. Мэтт Хейг «Полночная библиотека»

Книга про параллельные версии жизни и про наш любимый внутренний спорт: «а вот если бы тогда я…». Читается легко, а потом внезапно ловишь себя на мысли, что ты не обязана прожить все сценарии, чтобы иметь право на свою жизнь. Хороша, когда хочется воздуха.

6. Саша Филипенко «Бывший сын»

Очень тронула эта упрямая попытка собрать себя по кусочкам после того, как жизнь «переписали» без твоего согласия. Для меня в этом ещё история о насилии системы, которое всегда очень личное: когда оно входит в семью, в тело, в память, в способность доверять.

7. Кэролайн Криадо Перес «Невидимые женщины»

Это злая и справедливая книга. Книга про мир, в котором «по умолчанию» человек —

это мужчина, а потом все удивляются, почему женщинам неудобно, небезопасно и несправедливо. Данные, кейсы, факты — и после неё уже невозможно «не замечать».

8. Вирджиния Вульф «Своя комната»

Тонкая, умная и до сих пор бешено актуальная вещь про то, что свобода творчества — это не «вдохновение», а пространство, деньги и право на тишину. Вульф просто объясняет очевидное, которое обществу почему-то не всегда очевидно. Маленькая книга с большим политическим и личным смыслом.

9. Уильям Макаскилл «Ум во благо: от добрых намерений — к эффективному альтруизму»

Про то, как перестать утешать себя «я хороший человек» и начать спрашивать: «а это правда помогает?». Макаскилл предлагает думать о добре как о задаче, которую можно решать лучше — с данными, приоритетами и честностью. Очень отрезвляет и вдохновляет одновременно. Всем руководителям НГО к обязательному прочтению. Я после неё передумала создавать фонд.

10. Роберт Сапольски «Биология добра и зла. Как наука объясняет наши поступки»

Большая книга-объяснение, почему мы делаем то, что делаем — от гормонов до культуры. Сапольски невероятно умён и при этом не боится быть смешным (моё любимое комбо в мужчинах), а ещё — гуманным: он не оправдывает зло, но показывает сложность человека. Это такое «прощение через понимание», но без наивности. А ещё там внезапно много феминистского.

11. Юваль Ной Харари «Sapiens. Краткая история человечества»

Харари — это тот самый собеседник, который на кухне внезапно начинает рассказывать историю мира так, что ты забываешь про чайник. Сильная книга про то, как мы стали «мы», и почему реальность держится на историях, в которые мы верим. Возможно, после этой книги вам перестанут нравиться люди как вид.

12. Стивен Пинкер «Лучшее в нас»

Книга, которая спорит с ощущением «всё катится в ад» и делает это через данные и историю насилия. Пинкер показывает, что прогресс существует, хоть и не линейно, и что надежда может быть рациональной. Полезно, когда тревога становится базой.

Ещё у Пинкера прекрасная книга «Просвещение продолжается».

13. Самюэль Хантингтон «Столкновение цивилизаций»

Книга — мощная рамка для разговора о мировой политике, идентичностях и конфликтах, даже если ты не согласен с выводами.

1. Винфрид Зебальд «Аустерлиц»

Винфрид Георг Максимилиан Зебальд, историк, критик и писатель, родился в Германии, преподавал историю европейской литературы в Лондоне. Роман был опубликован в 2001 году, через месяц Зебальд умрёт за рулем автомобиля.

Зебальд относится к тем авторам, которых начинаешь читать в правильный момент. Он удивительно точно умеет рассказать личную историю через историю места и наоборот. В его прозе нет резких эмоциональных перепадов, в нее погружаешься медленно и спокойно. Одновременно проза Зебальда метафорична и визуально насыщенна. Благодаря этому возникает ощущение присутствия, причем в нескольких исторических периодах. Зебальд как будто подготавливает читателя к рассказу о катастрофе 20-го века, и к тому, что события прошлого невозможно забыть или спрятать. Он мастерски работает с историческими деталями, перемешивая их с художественным вымыслом. Свои произведения Зебальд называет «documentary fiction».

2. Бенедикт Андерсон  «Воображаемые сообщества. Размышление об истоках и появлении национализма»

Бенедикт Андерсон, британский политолог и социолог, старший брат известного историка марксизма Перри Андерсона, наполовину ирландец, но настоящей своей родиной считал Индонезию.

Возможно, сейчас работа Андерсона, посвящённая вопросам национализма кажется устаревшей или не совсем подходящей под «правильный» вариант деколонизации. Однако, вне зависимости от интеллектуальных параметров настоящего — это большой и интересный с точки зрения исторической компаративистики труд. Главный тезис книги — нация — это конструктор, собранный (или воображаемый) из разных составляющих. Но у Андерсона воображаемое не является нивелирующим понятием. Скорее через многочисленные примеры он пытается показать, какие именно процессы в разные исторические периоды становилось определяющими для формирования наций. Мне нравится книга Андерсона благодаря таким фактам, как развитие книгопечатания повлияло на борьбу за независимость на американском континенте, или к чему привело изучение истории Нидерландов (метрополии) в Индонезии (голландской колонии).

3. Арундати Рой «Бог мелочей»

Пронзительная, страшная и одновременно красивая история о любви. В отличие от последнего романа индийской писательницы и политической активистки «Министерство наивысшего счастья» — это небольшое произведение, предельно сжатое и сконцентрированное. Роман можно читать как рассказ о кастовой системе и гендерной дискриминации, но для меня это, в первую очередь, произведение о возможности любить, несмотря ни на что, и какая бывает любовь. Два героя понимают, что отведенное им время вместе скоро закончится, и трагическая развязка неминуема и в этом состоянии важной становится каждая деталь или мелочь.

4. Алексей Гедеонов «Случайному гостю»

Действие повести происходит во Львове в 1984 году — позднесоветское время, дефицит, мокрый, хлюпающий декабрь, «Шервудские зонтики» по телевизору.  Те, чьё детство пришлось на 1980-е годы, легко узнают атрибуты эпохи. Но вместе с обычными людьми живут сказочные герои или персонажи, которые очень давно появились на этом свете.

«Случайному гостю» — не совсем рождественская сказка для детей, скорее это такая ностальгическая повесть для взрослых. Сказочная фабула здесь вторична, гораздо интереснее читать диалоги двух главных героев: внука и бабушки, которые разговаривают на чудесной львовской гваре, следить за  продуктовым набором и блюдами, которые ставят на стол и запоминать рецепты домашней магии. Случайный гость может прийти на Рождество, для него специально ставят отдельное блюдо. Гости бывают разные, но в этой сказке всё закончится хорошо.

5. Эрик Кандел  «В поисках памяти»

Эрик Кандел, нейробиолог, лауреат Нобелевской премии 2000 года за открытие механизмов передачи сигналов в нервной системе. Вручение премии стало стимулом для написания одновременно автобиографической и научно-популярной книги «В поисках памяти». Кандель подробно рассказывает о своём достаточно беззаботном детстве в Вене и о том, что происходило после «триумфального входа германских войск» в 1938 году и в Хрустальную ночь. К событиям из детства Кандел неоднократно возвращается, описывая, как работает человеческая память. Как и многие люди этого поколения, Кандел был сторонником идей Фрейда, но в медицинской школе под влиянием преподавателя увлёкся анатомией головного мозга и вместо психоанализа начал заниматься нейробиологией.

У Канделя получилось написать доступный и понятный путеводитель по устройству центральной нервной системы и головного мозга, биологии клетки, как развивалась нейронаука, рассказать про ученых и открытия прошлого, и собственные исследования, посвященные трансформации кратковременной памяти в долговременную.

Кстати, Фрейдом, а также Иммануилом Кантом, увлекался этолог Конрад Лоренц.

Журналіст Андрэй Мікрукоў дзеліцца кнігамі пра Вільню, змрок, вайну і музыку.

1. Юргіс Кунчынас «Туўла»

Файная кніга пра Вільню, Ужупіс і вечнае каханне лірычнага героя да дзяўчыны па імені Туўла. І пра кажаноў.

2. Laimonas Briedis «Vilnius: City of Strangers»

Ні ў чым не саступае выбітнай кнізе Томаса Венцлава «Вільнюс: горад у Еўропе». Але ж Брыедзіса я прачытаў толькі ў гэтым годзе, таму ўражанні ад кнігі «Vilnius: City of Strangers» вельмі моцныя.

3. Gabrielle Wittkop «Les Héritages»

Апошняя кніга самай атрутнай, цынічнай і эрудыяванай пісьменніцы (imho). Галоўная гераіня — віла Сялена, пабудаваная дзесьці на поўначы Францыі, якую на працягу стагоддзя насяляюць жыхары рознай ступені маральнага разлажэння і заняпаду. Змрочная сага працягласцю ўсяго ў 170 старонак.

4. Paul Bowles «The Sheltering Sky»

Проста выдатны твор аднаго з улюбёных пісьменнікаў. Была б файна, калі б з'явіўся пераклад на беларускую мову.

5. Emil Cioran «The Trouble with being born»

Ідэальнае супрацьяддзе ад аптымізму. Афарызмы на кожную бяссонную ноч.

6. Peter Hook «The Hacienda: How not to run a club»

Былы басіст і сузаснавальнік New Order і Joy Division, адзін з арганізатараў і саўладальнікаў культавага начнога клуба ў Манчэстары Hacienda не толькі выдатны музыка і прадзюсар, але і вельмі цікавы апавядальнік. Цудоўная кніга пра цудоўныя часы і цудоўную музыку.

7. Луи-Фердинанд Селин «Война»

У «Вайне» Селін апісвае сваё франтавое раненне і жудасныя месяцы ў шпіталі. Рукапіс быў скрадзены, 80 гадоў яго дзесьці хавалі, і вось нядаўна ён дзівосна знайшоўся.  Змрочная, чалавеканенавісніцкая кніга, вельмі актуальная для сённяшніх цёмных часоў.

8. Andrzej Bobkowski «Szkice piorkiem»

Цікавы дзённік чатырох ваенных гадоў, якія Бабкоўскі пражыў у Францыі. Эфект deja vu, з тым што адбываецца зараз з намі, — жахлівы.

9. Курцио Малапарте «Шкура»

Яшчэ адна кніга пра вайну, напісаная эксцэнтрычным і супярэчлівым італьянцам. Стылістычна супрацьлеглая дзённікам Бабкоўскага. Малапартэ выдатна і з гумарам распрауляецца са свяшчэннымі каровамі гісторыі, напудранымі хлусней і фальшывым патрыятызмам. Кніга экранізавана Ліліанай Кавані, аўтаркай «Начнога парцье».

10. Joe R. Lansdale «Hap and Leonard: Savage season»

Серыя кніг у жанры «бульварнай» паўднёвай готыкі пра прыгоды дзвюх не самых фартовых у жыцці сяброў — маё guilty pleasure. Да таго ж па першых трох кнігах знялі выдатны серыял. Вясковы нуар ва ўсёй сваёй pulp fiction пышнасці.

Журналістка, даследчыца, студэнтка магістратуры па медыяаналітыцы Вера Моніна пра пяць кніг, у якіх яна знайшла надзею на чалавечнасц і для чалавецтва.

«І хоць атрымліваецца не заўжды, ёсць кнігі, якія хочацца рэкамендаваць», — кажа Вера.

1. Маргарет Этвуд «Орикс и Коростель»

Это книга о большой антропогенной катастрофе и еще большей любви. И, конечно же, о человечности, пусть и в очень специфичном виде. Вы можете ассоциировать Этвуд с антиутопическим «Рассказом служанки», но у нее есть и совершенно другие по вайбу книги — советую обратить на Орикс и Коростеля внимание.

2. Питер Померанцев «Как выиграть информационную войну: пропагандист, который оказался умнее Гитлера»

Я советую прочесть эту книгу в первую очередь людям, которые работают в медиа или имеют к медиа какое-то отношение — анализируют их, распространяют или просто много читают. Судьба Сефтона Делмера, пропагандиста, который бросил вызов Третьему Рейху, интересна не только со стратегической точки зрения, но и как общий урок всем, кто связан с журналистикой или находится под ее влиянием.

3. Сюзанна Кларк «Пиранези»

Это просто невероятно хорошо написанный фикшн. Он увлекательный, образный и буквально пронизан любовью героя к тому, что его окружает, любовью изучать, запоминать и сохранять. И, конечно, там есть интрига.

4. Флориан Иллиес «Любовь в эпоху ненависти. Хроника одного чувства, 1929-1939»

Иллиес опубликовал эту книгу в апреле 2022 года, и лучшего времени для нее было нельзя придумать. Несмотря на то, что событиям из неё уже почти век, она не становится менее актуальной — от каждой страницы буквально сквозит желанием надышаться свободой перед тем, как Европу накроет ужас Второй мировой. Люди в этой книге любят по-разному, далеко не всегда здорОво, но это великие люди и нам ли их судить?

5. Hannah Ritchie «Not the End of the World: How We Can Be the First Generation to Build a Sustainable Planet»

Это книга для всех, кому нужны хорошие новости. Ханна Ричи работает в Our World in Data, занимается исследованиями в Оксфорде и пытается успокоить тревожных миллениалов (и себя) с помощью данных.

Если вам хочется замедлиться и почитать о том, почему у человечества все-таки есть шанс не уничтожить себя и планету в ближайшие десятилетия, это ваш выбор.

А еще у Ханны есть substack и книга «Clearing the air» — про перемены климата и глобальное потепление.

Камунікацыйная менеджарка ў сферы культуры, куратарка мастацтва і PR-спецыялістка Ліза Мас дзеліцца кнігамі пра дом, працу, любоў і адказнасць у гісторыі 20-га стагоддзя.

1. Томас Каткарт, Дэн Клейн «​​Хайдеггер и гиппопотам входят в райские врата. Жизнь, смерть и жизнь после смерти через призму философии и шутки»

Нон-фікшн кніга па філасофіі, замаскіраваная пад зборнік анекдотаў, але там насамрэч даволі сур'ёзная размова пра тое, як жыць з тым, што мы смяротныя. Раю ўсім, хто баіцца слова «філасофія» і пакутуе ад складанасці думак Хайдэгера (that’s me), але хоча разабрацца, што ж гэтыя філосафы думалі пра смерць.

2. Уладзімір Караткевіч «Каласы пад сярпом тваім»

Схапіла кавалачак з школьнай праграмы (цяпер «Каласы» адтуль ужо прыбралі) і не змагла спыніцца. З 16 да 23 гадоў перачытвала раман цалкам кожнае лета (Караткевіча варта чытаць вясной і летам!), а пасля проста адкрывала закладкі з улюбёнымі фрагментамі паляжаць, пасумаваць па героях. Кніга спыняецца на парозе паўстання 1863-га, калі мара становіцца ўчынкам. Для мяне гэта вельмі жывое — адчуванне зямлі, любові, дому. Караткевіч — дакладна пра Дом.

3,4. Annie Ernaux «La Place» і «Une femme»

Дзве кароткія, але шчыльныя кнігі пра бацькоў, клас, сорам, маўчанне і любоў, якую не заўсёды ўмеюць называць. У Эрно мне блізкая яе амаль дакументальная манера пісаць пра сям’ю: без настальгічнай патэтыкі, але і без жорсткага абвінавачвання. Пасля гэтых тэкстаў хочацца больш уважліва глядзець на сваіх бацькоў, ну і балюча, оф корз.

5. Пегги Гуггенхайм «На пике века. Исповедь одержимой искусством»

Парадокс у тым, што сама кніга мне, хутчэй, не спадабалася, але я вельмі ўдзячная ёй за кантэкст. Для чалавека, які працуе ў сферы мастацтва, цікава бачыць, як фармаваліся калекцыі, як выглядалі знутры сувязі паміж мастакамі, галерэямі, прыватнымі ініцыятывамі. Пэгі ўспрымаецца як капрызная, супярэчлівая фігура, і менавіта праз гэта добра бачна, наколькі гісторыя мастацтва залежыць ад прыватных жэстаў, густу і выпадковых рашэнняў. Ну і пасля на яе калекцыю ў Венецыі глядзіш зусім з іншага боку.

6. Greg McKeown «​​Essentialism: The Disciplined Pursuit of Less»

Яна дапамагла мне перастаць браць на сябе бясконцую колькасць малааплатных або валанцёрскіх праектаў, навучыцца думаць свой час і энергію, замест таго, каб заўсёды казаць усім «так», але гэта іншы падыход. Пасля яе прасцей этычна адмаўляць ці ясна называць кошты сваёй працы, чым згаджацца «з пачуцця віны» і потым выгараць. Для мяне гэта пра прафесійную экалогію і пра тое, як выбіраць толькі тое, што сапраўды мае сэнс у кар'еры.

7. Ann Patchett «This Is the Story of a Happy Marriage»

Збор эсэ пра працу, блізкасць, сям’ю, сяброўства і адказнасць за ўласныя выбары. Мне падабаецца, як Пэтчэт спалучае перспектыву пісьменніцы з вельмі канкрэтным бытавым досведам. Гэта кніга для ўсіх, хто спрабуе сабраць жыццё з некалькіх  ідэнтычнасцяў (прафесійнай, эмацыйнай, сямейнай).

8. Евгения Гинзбург «Крутой маршрут»

Адна з кніг, пасля якіх складана дазволіць сабе любую наіўнасць адносна савецкай гісторыі. Гэта мемуары жанчыны, якая была часткай сістэмы і цалкам жыла ў логіцы савецкай дзяржавы (яна была выкладчыцай), а потым трапіла пад сталінскі тэрор: арышт, турмы, лагеры, Калыма і пасля смерці Сталіна была рэабілітаваная. «Круты маршрут» — «нашая» з мамай кніга, я аднойчы параіла, а потым мы сядзелі і ўвесь вечар яе абмяркоўвалі.

Гэта біяграфія пра гвалт без эстэтызацыі і без эксплуатацыі ўласнага болю — дакладна, строга, без спрашчэнняў, як яно было «там»».

9. Александр Солженицын «Раковый корпус»

І адразу пасля Гінзбург я б параіла «Ракавы корпус» Салжэніцына, пра пачатак «адлігі», калі сістэма змяняецца, але гэтыя змены невідочныя ў галавах людзей. Кніга пра тое, як у замкнёнай прасторы збіраюцца вельмі розныя людзі: былыя зняволеныя, партыйная наменклатура, інтэлігенцыя, рабочыя. Усе праходзяць лячэнне: камусьці становіцца лепш, але сапраўднага цуду, па сутнасці, няма. У гэтым рамане адчуванне важнейшае за сюжэт: пах аддзялення, чаканне абыходу, размовы па начах, спробы захаваць годнасць там, дзе тваё цела і твая будучыня залежаць ад чужых рашэнняў.