Мастачка і куратарка архіву VEHA Леся Пчолка — пра 10 кніг аб памяці і візуальных даследаваннях, якія ў свой час далі ёй адказы на важныя пытанні.

1. Benedict Anderson «Imagined Communities»

Андэрсан разглядае нацыяналізм як спосаб арганізацыі, дзе нацыя — гэта сацыяльна сканструяваная супольнасць, якая фармуецца праз агульны досвед, сімвалы, ландшафты.

2. Daron Acemoglu, James A. Robinson «Why Nations Fail»

Тут аўтары праводзяць паралелі паміж развіццём эканомікі розных краін, распавядаючы, чаму добрыя ідэі, якія працуюць у адной краіне, могуць не спрацоўваць у іншай. Разглядаюцца экстрактыўныя інстытуцыі і немагчымасць стварэння інклюзіўных інстытутаў без падтрымкі / згоды дзяржавы.

3. Алейда Ассман «Длинная тень прошлого»

Кніга пра тое, як сучасныя грамадствы працуюць з мінулым, чаму адныя падзеі становяцца часткай нацыянальнай ідэнтычнасці, а іншыя свядома выцясняюцца, якая важная сувязь з сямейнай гісторыяй, перадачай ведаў і разуменне паўсядзённасці.

4. Gillian Rose «The Broken Middle: Out of Our Ancient Society»

Кніга, якая цяпер вельмі дапамагае мне. Гэта крытыка спрошчаных мадэляў «добрае/дрэннае». Аўтарка прапануе звяртаць увагу на прастору паміж рознымі палітычнымі пазіцыямі і ідэямі. Прастора паміж імі разглядаецца як рэсурс, які знаходзіцца ў самім канфлікце меркаванняў.

5. Аляксей Бацюкоў «Магілёўскае цунамі»

Кніга пра адну з найбуйнейшых тэхнагенных катастроф у гісторыі Беларусі — прарыў дамбы ў Магілёве. У выніку шэрагу неадэкватных рашэнняў велізарны паток вады за 20 хвілін затапіў горад. Паводле розных ацэнак, загінулі да некалькіх тысяч чалавек. У кнізе Бацюкоў аналізуе маштабы трагедыі, грунтуючыся на гістарычных крыніцах і дакументах, дапаўняючы яго архіўнымі фотаздымкамі з калекцыі Алега Давіда Лісоўскага. Гэта кніга вяртае памяць пра катастрофу ў гістарычны кантэкст.

6. Юлія Цімафеева «Кровазварот»

Гэта паэтычны зборнік, дзе на падставе старых лістоў, якія захавала сям’я, аўтарка выбудоўвае вобразы і перадае боль страшнай паўсядзённасці, вайны, рэпрэсій, Чарнобыльскай катастрофы, і бясконцыя хвалі ўцякацтва, паказваючы гісторыю супольнасці праз гісторыю сваёй сям'і. Гэта кніга, якую я літаральна адчуваю скурай.

7. Сяргей Грунтоў «Фатаграфія і культура памяці ў беларусаў у другой палове XIX – пачатку XXI ст.»

А гэта найбольш поўнае даследаванне беларускай вернакулярнай фатаграфіі. Аўтар аналізуе сувязі паміж фатаграфіяй і трансляцыяй памяці ў беларусаў, разглядаючы фатаграфію як сацыякультурны феномен і звяртаючыся да розных крыніц, ад могілак да хатніх архіваў.

8. Томас М. Бон «Мінскі феномен. Гарадское планаванне і ўрбанізацыя ў Савецкім Саюзе пасля 1945 г.»

Гэта навуковае даследаванне прысвечана ўрбанізацыі пасля Другой сусветнай вайны. Аўтар разглядае Мінск як унікальны савецкі праект, дзе выбуховы рост прывёў да канфлікту паміж парадным фасадам і рэальным жыццём, дзе людзі не мелі базавай інфраструктуры.

9. Архіў VEHA «Руіны Беларусі»

Я з’яўляюся часткай архіву гэтага выдання і ганаруся працай, зробленай нашай камандай, таму дадаю гэтую кнігу ў спіс. Кніга «Руіны Беларусі» пра прыняцце сябе і незавершанасць як падмурак для будучыні. Створаны корпус тэкстаў апісвае гісторыю ўсіх будынкаў з перспектывы беларусаў, а візуальныя матэрыялы сабраны з сотняў сямейных архіваў і замежных інстытуцый. Гэта першы том; мы працягваем працу над праектам, робім тэксты і збіраем фота на другі том.

10. Валянцін Акудовіч «Код адсутнасці»

Гэтая кніга стала ў свой час кропкай адліку. Гэта вельмі важнае выданне, якое трэба мець на палічцы кожнаму беларусу.

1. Виктор Франкл «Человек в поисках смысла»

Книга, которая держит меня за руку в самые тёмные времена не обещанием счастья, а смыслом. Франкл пишет так, будто у тебя внутри наконец появляется опора: страдание не романтизируется, но и не отменяет достоинства. Это словно терапия за 5 минут до окончания сеанса в кабинете психолога.

2. Эдит Ева Эгер «Выбор»

Если Франкл про смысл, то Эгер — про возвращение себе жизни после ада. Книга о том, как травма пытается превратить нас в заложников, а свобода начинается с первого робкого «я хочу, я выбираю».

3. Ричард Фейнман «Вы, конечно, шутите, мистер Фейнман!»

Сборник чудесных историй, после которых хочется не «стать гением», а просто перестать бояться быть любопытным. Фейнман ломает пафос науки и возвращает ей азарт: ошибаться, задавать тупые вопросы, проверять мир руками. Отличная прививка от снобизма: и научного, и жизненного.

4. Фредрик Бакман «Тревожные люди»

Бакман умеет делать невозможное: заставить смеяться — и тут же мягко ткнуть в сердце. Словно проверяя, живое ли. После этой книги хочется быть к людям чуть добрее (и к себе тоже).

5. Мэтт Хейг «Полночная библиотека»

Книга про параллельные версии жизни и про наш любимый внутренний спорт: «а вот если бы тогда я…». Читается легко, а потом внезапно ловишь себя на мысли, что ты не обязана прожить все сценарии, чтобы иметь право на свою жизнь. Хороша, когда хочется воздуха.

6. Саша Филипенко «Бывший сын»

Очень тронула эта упрямая попытка собрать себя по кусочкам после того, как жизнь «переписали» без твоего согласия. Для меня в этом ещё история о насилии системы, которое всегда очень личное: когда оно входит в семью, в тело, в память, в способность доверять.

7. Кэролайн Криадо Перес «Невидимые женщины»

Это злая и справедливая книга. Книга про мир, в котором «по умолчанию» человек —

это мужчина, а потом все удивляются, почему женщинам неудобно, небезопасно и несправедливо. Данные, кейсы, факты — и после неё уже невозможно «не замечать».

8. Вирджиния Вульф «Своя комната»

Тонкая, умная и до сих пор бешено актуальная вещь про то, что свобода творчества — это не «вдохновение», а пространство, деньги и право на тишину. Вульф просто объясняет очевидное, которое обществу почему-то не всегда очевидно. Маленькая книга с большим политическим и личным смыслом.

9. Уильям Макаскилл «Ум во благо: от добрых намерений — к эффективному альтруизму»

Про то, как перестать утешать себя «я хороший человек» и начать спрашивать: «а это правда помогает?». Макаскилл предлагает думать о добре как о задаче, которую можно решать лучше — с данными, приоритетами и честностью. Очень отрезвляет и вдохновляет одновременно. Всем руководителям НГО к обязательному прочтению. Я после неё передумала создавать фонд.

10. Роберт Сапольски «Биология добра и зла. Как наука объясняет наши поступки»

Большая книга-объяснение, почему мы делаем то, что делаем — от гормонов до культуры. Сапольски невероятно умён и при этом не боится быть смешным (моё любимое комбо в мужчинах), а ещё — гуманным: он не оправдывает зло, но показывает сложность человека. Это такое «прощение через понимание», но без наивности. А ещё там внезапно много феминистского.

11. Юваль Ной Харари «Sapiens. Краткая история человечества»

Харари — это тот самый собеседник, который на кухне внезапно начинает рассказывать историю мира так, что ты забываешь про чайник. Сильная книга про то, как мы стали «мы», и почему реальность держится на историях, в которые мы верим. Возможно, после этой книги вам перестанут нравиться люди как вид.

12. Стивен Пинкер «Лучшее в нас»

Книга, которая спорит с ощущением «всё катится в ад» и делает это через данные и историю насилия. Пинкер показывает, что прогресс существует, хоть и не линейно, и что надежда может быть рациональной. Полезно, когда тревога становится базой.

Ещё у Пинкера прекрасная книга «Просвещение продолжается».

13. Самюэль Хантингтон «Столкновение цивилизаций»

Книга — мощная рамка для разговора о мировой политике, идентичностях и конфликтах, даже если ты не согласен с выводами.

1. Винфрид Зебальд «Аустерлиц»

Винфрид Георг Максимилиан Зебальд, историк, критик и писатель, родился в Германии, преподавал историю европейской литературы в Лондоне. Роман был опубликован в 2001 году, через месяц Зебальд умрёт за рулем автомобиля.

Зебальд относится к тем авторам, которых начинаешь читать в правильный момент. Он удивительно точно умеет рассказать личную историю через историю места и наоборот. В его прозе нет резких эмоциональных перепадов, в нее погружаешься медленно и спокойно. Одновременно проза Зебальда метафорична и визуально насыщенна. Благодаря этому возникает ощущение присутствия, причем в нескольких исторических периодах. Зебальд как будто подготавливает читателя к рассказу о катастрофе 20-го века, и к тому, что события прошлого невозможно забыть или спрятать. Он мастерски работает с историческими деталями, перемешивая их с художественным вымыслом. Свои произведения Зебальд называет «documentary fiction».

2. Бенедикт Андерсон  «Воображаемые сообщества. Размышление об истоках и появлении национализма»

Бенедикт Андерсон, британский политолог и социолог, старший брат известного историка марксизма Перри Андерсона, наполовину ирландец, но настоящей своей родиной считал Индонезию.

Возможно, сейчас работа Андерсона, посвящённая вопросам национализма кажется устаревшей или не совсем подходящей под «правильный» вариант деколонизации. Однако, вне зависимости от интеллектуальных параметров настоящего — это большой и интересный с точки зрения исторической компаративистики труд. Главный тезис книги — нация — это конструктор, собранный (или воображаемый) из разных составляющих. Но у Андерсона воображаемое не является нивелирующим понятием. Скорее через многочисленные примеры он пытается показать, какие именно процессы в разные исторические периоды становилось определяющими для формирования наций. Мне нравится книга Андерсона благодаря таким фактам, как развитие книгопечатания повлияло на борьбу за независимость на американском континенте, или к чему привело изучение истории Нидерландов (метрополии) в Индонезии (голландской колонии).

3. Арундати Рой «Бог мелочей»

Пронзительная, страшная и одновременно красивая история о любви. В отличие от последнего романа индийской писательницы и политической активистки «Министерство наивысшего счастья» — это небольшое произведение, предельно сжатое и сконцентрированное. Роман можно читать как рассказ о кастовой системе и гендерной дискриминации, но для меня это, в первую очередь, произведение о возможности любить, несмотря ни на что, и какая бывает любовь. Два героя понимают, что отведенное им время вместе скоро закончится, и трагическая развязка неминуема и в этом состоянии важной становится каждая деталь или мелочь.

4. Алексей Гедеонов «Случайному гостю»

Действие повести происходит во Львове в 1984 году — позднесоветское время, дефицит, мокрый, хлюпающий декабрь, «Шервудские зонтики» по телевизору.  Те, чьё детство пришлось на 1980-е годы, легко узнают атрибуты эпохи. Но вместе с обычными людьми живут сказочные герои или персонажи, которые очень давно появились на этом свете.

«Случайному гостю» — не совсем рождественская сказка для детей, скорее это такая ностальгическая повесть для взрослых. Сказочная фабула здесь вторична, гораздо интереснее читать диалоги двух главных героев: внука и бабушки, которые разговаривают на чудесной львовской гваре, следить за  продуктовым набором и блюдами, которые ставят на стол и запоминать рецепты домашней магии. Случайный гость может прийти на Рождество, для него специально ставят отдельное блюдо. Гости бывают разные, но в этой сказке всё закончится хорошо.

5. Эрик Кандел  «В поисках памяти»

Эрик Кандел, нейробиолог, лауреат Нобелевской премии 2000 года за открытие механизмов передачи сигналов в нервной системе. Вручение премии стало стимулом для написания одновременно автобиографической и научно-популярной книги «В поисках памяти». Кандель подробно рассказывает о своём достаточно беззаботном детстве в Вене и о том, что происходило после «триумфального входа германских войск» в 1938 году и в Хрустальную ночь. К событиям из детства Кандел неоднократно возвращается, описывая, как работает человеческая память. Как и многие люди этого поколения, Кандел был сторонником идей Фрейда, но в медицинской школе под влиянием преподавателя увлёкся анатомией головного мозга и вместо психоанализа начал заниматься нейробиологией.

У Канделя получилось написать доступный и понятный путеводитель по устройству центральной нервной системы и головного мозга, биологии клетки, как развивалась нейронаука, рассказать про ученых и открытия прошлого, и собственные исследования, посвященные трансформации кратковременной памяти в долговременную.

Кстати, Фрейдом, а также Иммануилом Кантом, увлекался этолог Конрад Лоренц.

Журналіст Андрэй Мікрукоў дзеліцца кнігамі пра Вільню, змрок, вайну і музыку.

1. Юргіс Кунчынас «Туўла»

Файная кніга пра Вільню, Ужупіс і вечнае каханне лірычнага героя да дзяўчыны па імені Туўла. І пра кажаноў.

2. Laimonas Briedis «Vilnius: City of Strangers»

Ні ў чым не саступае выбітнай кнізе Томаса Венцлава «Вільнюс: горад у Еўропе». Але ж Брыедзіса я прачытаў толькі ў гэтым годзе, таму ўражанні ад кнігі «Vilnius: City of Strangers» вельмі моцныя.

3. Gabrielle Wittkop «Les Héritages»

Апошняя кніга самай атрутнай, цынічнай і эрудыяванай пісьменніцы (imho). Галоўная гераіня — віла Сялена, пабудаваная дзесьці на поўначы Францыі, якую на працягу стагоддзя насяляюць жыхары рознай ступені маральнага разлажэння і заняпаду. Змрочная сага працягласцю ўсяго ў 170 старонак.

4. Paul Bowles «The Sheltering Sky»

Проста выдатны твор аднаго з улюбёных пісьменнікаў. Была б файна, калі б з'явіўся пераклад на беларускую мову.

5. Emil Cioran «The Trouble with being born»

Ідэальнае супрацьяддзе ад аптымізму. Афарызмы на кожную бяссонную ноч.

6. Peter Hook «The Hacienda: How not to run a club»

Былы басіст і сузаснавальнік New Order і Joy Division, адзін з арганізатараў і саўладальнікаў культавага начнога клуба ў Манчэстары Hacienda не толькі выдатны музыка і прадзюсар, але і вельмі цікавы апавядальнік. Цудоўная кніга пра цудоўныя часы і цудоўную музыку.

7. Луи-Фердинанд Селин «Война»

У «Вайне» Селін апісвае сваё франтавое раненне і жудасныя месяцы ў шпіталі. Рукапіс быў скрадзены, 80 гадоў яго дзесьці хавалі, і вось нядаўна ён дзівосна знайшоўся.  Змрочная, чалавеканенавісніцкая кніга, вельмі актуальная для сённяшніх цёмных часоў.

8. Andrzej Bobkowski «Szkice piorkiem»

Цікавы дзённік чатырох ваенных гадоў, якія Бабкоўскі пражыў у Францыі. Эфект deja vu, з тым што адбываецца зараз з намі, — жахлівы.

9. Курцио Малапарте «Шкура»

Яшчэ адна кніга пра вайну, напісаная эксцэнтрычным і супярэчлівым італьянцам. Стылістычна супрацьлеглая дзённікам Бабкоўскага. Малапартэ выдатна і з гумарам распрауляецца са свяшчэннымі каровамі гісторыі, напудранымі хлусней і фальшывым патрыятызмам. Кніга экранізавана Ліліанай Кавані, аўтаркай «Начнога парцье».

10. Joe R. Lansdale «Hap and Leonard: Savage season»

Серыя кніг у жанры «бульварнай» паўднёвай готыкі пра прыгоды дзвюх не самых фартовых у жыцці сяброў — маё guilty pleasure. Да таго ж па першых трох кнігах знялі выдатны серыял. Вясковы нуар ва ўсёй сваёй pulp fiction пышнасці.

Журналістка, даследчыца, студэнтка магістратуры па медыяаналітыцы Вера Моніна пра пяць кніг, у якіх яна знайшла надзею на чалавечнасц і для чалавецтва.

«І хоць атрымліваецца не заўжды, ёсць кнігі, якія хочацца рэкамендаваць», — кажа Вера.

1. Маргарет Этвуд «Орикс и Коростель»

Это книга о большой антропогенной катастрофе и еще большей любви. И, конечно же, о человечности, пусть и в очень специфичном виде. Вы можете ассоциировать Этвуд с антиутопическим «Рассказом служанки», но у нее есть и совершенно другие по вайбу книги — советую обратить на Орикс и Коростеля внимание.

2. Питер Померанцев «Как выиграть информационную войну: пропагандист, который оказался умнее Гитлера»

Я советую прочесть эту книгу в первую очередь людям, которые работают в медиа или имеют к медиа какое-то отношение — анализируют их, распространяют или просто много читают. Судьба Сефтона Делмера, пропагандиста, который бросил вызов Третьему Рейху, интересна не только со стратегической точки зрения, но и как общий урок всем, кто связан с журналистикой или находится под ее влиянием.

3. Сюзанна Кларк «Пиранези»

Это просто невероятно хорошо написанный фикшн. Он увлекательный, образный и буквально пронизан любовью героя к тому, что его окружает, любовью изучать, запоминать и сохранять. И, конечно, там есть интрига.

4. Флориан Иллиес «Любовь в эпоху ненависти. Хроника одного чувства, 1929-1939»

Иллиес опубликовал эту книгу в апреле 2022 года, и лучшего времени для нее было нельзя придумать. Несмотря на то, что событиям из неё уже почти век, она не становится менее актуальной — от каждой страницы буквально сквозит желанием надышаться свободой перед тем, как Европу накроет ужас Второй мировой. Люди в этой книге любят по-разному, далеко не всегда здорОво, но это великие люди и нам ли их судить?

5. Hannah Ritchie «Not the End of the World: How We Can Be the First Generation to Build a Sustainable Planet»

Это книга для всех, кому нужны хорошие новости. Ханна Ричи работает в Our World in Data, занимается исследованиями в Оксфорде и пытается успокоить тревожных миллениалов (и себя) с помощью данных.

Если вам хочется замедлиться и почитать о том, почему у человечества все-таки есть шанс не уничтожить себя и планету в ближайшие десятилетия, это ваш выбор.

А еще у Ханны есть substack и книга «Clearing the air» — про перемены климата и глобальное потепление.

Камунікацыйная менеджарка ў сферы культуры, куратарка мастацтва і PR-спецыялістка Ліза Мас дзеліцца кнігамі пра дом, працу, любоў і адказнасць у гісторыі 20-га стагоддзя.

1. Томас Каткарт, Дэн Клейн «​​Хайдеггер и гиппопотам входят в райские врата. Жизнь, смерть и жизнь после смерти через призму философии и шутки»

Нон-фікшн кніга па філасофіі, замаскіраваная пад зборнік анекдотаў, але там насамрэч даволі сур'ёзная размова пра тое, як жыць з тым, што мы смяротныя. Раю ўсім, хто баіцца слова «філасофія» і пакутуе ад складанасці думак Хайдэгера (that’s me), але хоча разабрацца, што ж гэтыя філосафы думалі пра смерць.

2. Уладзімір Караткевіч «Каласы пад сярпом тваім»

Схапіла кавалачак з школьнай праграмы (цяпер «Каласы» адтуль ужо прыбралі) і не змагла спыніцца. З 16 да 23 гадоў перачытвала раман цалкам кожнае лета (Караткевіча варта чытаць вясной і летам!), а пасля проста адкрывала закладкі з улюбёнымі фрагментамі паляжаць, пасумаваць па героях. Кніга спыняецца на парозе паўстання 1863-га, калі мара становіцца ўчынкам. Для мяне гэта вельмі жывое — адчуванне зямлі, любові, дому. Караткевіч — дакладна пра Дом.

3,4. Annie Ernaux «La Place» і «Une femme»

Дзве кароткія, але шчыльныя кнігі пра бацькоў, клас, сорам, маўчанне і любоў, якую не заўсёды ўмеюць называць. У Эрно мне блізкая яе амаль дакументальная манера пісаць пра сям’ю: без настальгічнай патэтыкі, але і без жорсткага абвінавачвання. Пасля гэтых тэкстаў хочацца больш уважліва глядзець на сваіх бацькоў, ну і балюча, оф корз.

5. Пегги Гуггенхайм «На пике века. Исповедь одержимой искусством»

Парадокс у тым, што сама кніга мне, хутчэй, не спадабалася, але я вельмі ўдзячная ёй за кантэкст. Для чалавека, які працуе ў сферы мастацтва, цікава бачыць, як фармаваліся калекцыі, як выглядалі знутры сувязі паміж мастакамі, галерэямі, прыватнымі ініцыятывамі. Пэгі ўспрымаецца як капрызная, супярэчлівая фігура, і менавіта праз гэта добра бачна, наколькі гісторыя мастацтва залежыць ад прыватных жэстаў, густу і выпадковых рашэнняў. Ну і пасля на яе калекцыю ў Венецыі глядзіш зусім з іншага боку.

6. Greg McKeown «​​Essentialism: The Disciplined Pursuit of Less»

Яна дапамагла мне перастаць браць на сябе бясконцую колькасць малааплатных або валанцёрскіх праектаў, навучыцца думаць свой час і энергію, замест таго, каб заўсёды казаць усім «так», але гэта іншы падыход. Пасля яе прасцей этычна адмаўляць ці ясна называць кошты сваёй працы, чым згаджацца «з пачуцця віны» і потым выгараць. Для мяне гэта пра прафесійную экалогію і пра тое, як выбіраць толькі тое, што сапраўды мае сэнс у кар'еры.

7. Ann Patchett «This Is the Story of a Happy Marriage»

Збор эсэ пра працу, блізкасць, сям’ю, сяброўства і адказнасць за ўласныя выбары. Мне падабаецца, як Пэтчэт спалучае перспектыву пісьменніцы з вельмі канкрэтным бытавым досведам. Гэта кніга для ўсіх, хто спрабуе сабраць жыццё з некалькіх  ідэнтычнасцяў (прафесійнай, эмацыйнай, сямейнай).

8. Евгения Гинзбург «Крутой маршрут»

Адна з кніг, пасля якіх складана дазволіць сабе любую наіўнасць адносна савецкай гісторыі. Гэта мемуары жанчыны, якая была часткай сістэмы і цалкам жыла ў логіцы савецкай дзяржавы (яна была выкладчыцай), а потым трапіла пад сталінскі тэрор: арышт, турмы, лагеры, Калыма і пасля смерці Сталіна была рэабілітаваная. «Круты маршрут» — «нашая» з мамай кніга, я аднойчы параіла, а потым мы сядзелі і ўвесь вечар яе абмяркоўвалі.

Гэта біяграфія пра гвалт без эстэтызацыі і без эксплуатацыі ўласнага болю — дакладна, строга, без спрашчэнняў, як яно было «там»».

9. Александр Солженицын «Раковый корпус»

І адразу пасля Гінзбург я б параіла «Ракавы корпус» Салжэніцына, пра пачатак «адлігі», калі сістэма змяняецца, але гэтыя змены невідочныя ў галавах людзей. Кніга пра тое, як у замкнёнай прасторы збіраюцца вельмі розныя людзі: былыя зняволеныя, партыйная наменклатура, інтэлігенцыя, рабочыя. Усе праходзяць лячэнне: камусьці становіцца лепш, але сапраўднага цуду, па сутнасці, няма. У гэтым рамане адчуванне важнейшае за сюжэт: пах аддзялення, чаканне абыходу, размовы па начах, спробы захаваць годнасць там, дзе тваё цела і твая будучыня залежаць ад чужых рашэнняў.

Журналіст, савядучы праекта «медиажаба» Аляксей Івашкевіч дзеліцца кнігамі пра Шагала, зомбі, ЛСД і здаровы лад жыцця.

«Чытаць я пачаў рана і чытаў усялякае глупства. Выдавецтва “Альтэрнатыва”, куток “Фантастыка” ў бібліятэцы на раёне. Цяпер у гэтай бібліятэцы — філіял БПЦ. Я ж у гэты бок развівацца не стаў і палічыў за лепшае застыць у літаратурным развіцці недзе гадоў у 13. Перадаю прывітанне са свайго шчаслівага і прапаную кнігі, якія пакінулі ўва мне след, у выпадковым парадку», — кажа Аляксей.

1. Александр Солженицын «Архипелаг ГУЛАГ»

Между средней и высшей школой я прочитал всю фантастику из той самой библиотеки на районе и решил взять что-то другое. Так быстро я ещё не взрослел. Если вы откладывали чтение, перестаньте делать это немедленно и найдите книгу, которая неизменно входит в топ зрительских симпатий посетителей СИЗО, колоний и тюрем.

2. Аляксандр Чарнуха «Гвалт»

Гэты збор апавяданняў выйшаў год таму, але прачытаў яго літаральна на днях. Аўтар працуе з болем — асабістым і народным. Гэта не лепшая кніга ў свеце, але, як і «Ператрус у музеі» Альгерда Бахарэвіча — гэта спроба асэнсаваць тое, што робіцца з намі апошнія пяць (і не толькі) гадоў.

3. Альгерд Бахарэвіч «Сабакі Эўропы»

Вялікі Беларускі Раман. Адзіная кніга, якую я ўзяў у адпачынак, які пераўтварыўся ў эміграцыю.

4. Чак Паланик «Уцелевший»

Вот и издательство «Альтернатива» подъехало, а точнее подлетело. Главный герой начинает рассказ с конца — его самолёт терпит бедствие, самое время рассказать про свою жизнь чёрному ящику. Бонус для обладателей физического издания — страницы будут идти в обратном порядке.

5. Эй Джей Джейкобс «До смерти здоров»

Редактор Esquire ставит на себе эксперименты. Например, каково это целый год жить по библейским законом. В этой книге он начинает выполнять все советы по здоровому образу жизни. Звучит как хрень, но написано потрясающе. Я читал её 10 лет назад, с тех пор не перечитывал но это та книга, к которой хочется вернуться. Сделайте это вместо меня.

6. Макс Брукс «Мировая война Z»

Это не о том, о чём вы подумали. Эта книга о том, как в нашем мире появились зомби. Чем же она крута? Она написана как журналистское расследование. Ну или как цикл Светланы Алексиевич. Её книги тоже оставили огромный след во мне, жду шестую, но её ведь тут и так уже рекомендовали, а вот историю про зомби ещё нет.

7. Виктор Мартинович «Родина. Марк Шагал в Витебске»

Я боролся (недолго), что оставить: «Мову», которая показала, как круто и современно можно писать на беларуском или монографию про художника. Для меня решило, к какой книге я бы вернулся сейчас, но если вы спросите меня завтра, я могу изменить своё мнение.

8. Павел Волотович, Алексей Ковалев «Огромная тень дождевого червя»

Если вы любите Нейро Дюбель, то вы знаете про эту книгу и читали её. Если нет, то послушайте песни «tut.by», «Гузік» и «Резиновый дом» и прочитайте эту книгу. Мне нужна такая же про Лявона Вольскага, калі ласка.

9. Стиг Ларссон «Девушка с татуировкой дракона»

Детектив, который заставил меня купить собственную электронную читалку.

10. Джей Стивенс «Штурмуя небеса»

История разработки и употребления ЛСД. Вы знали, что одна из версий, почему распались битлы, была в том, что когда Джордж, Ринго и Джон вместе приняли ЛСД, Пола не было рядом? Троица почувствовала, что их разум соединился, а Пол просто не смог больше настроиться на их волну. Перестаньте винить в развале Йоко Оно.

1. Marcus Aurelius, Martin Hammond «Meditations»

Чытала адразу пасля затворніцтва ў пандэмію, каб не звар’яцець ад жыцця, якое імкліва набірала абароты. Стаіцызм у многім мне вельмі блізкі. Часам перачытваю.

2. Brené Brown «Dare to Lead»

Абажаю Брэнэ Браўн за яе шчырасць, уразлівасць, арганізаванасць і амбітнасць.

3. Benjamin Moser «Sontag: Her Life and Work»

Схіляюся перад С’юзан Зонтаг. Але з гэтай бiяграфii ўбачыла, наколькі ж яна таксама была і «таксічнай сучкай». Вельмі цікавае чытанне, якое дае новую перспектыву на геніяльнасць і ролю траўмы і пакутаў у ёй.

4. Clemency Burton-Hill «Year of Wonder: Classical Music for Every Day»

Вельмі люблю класічную музыку, гэта цудоўны гід па ёй.

5. Judith Weston «Directing Actors: Creating Memorable Performances for Film & Television»

Класіка, неверагодна простая кніга пра складаную працу рэжысавання актораў.

6. Olivia Laing «Everybody: A Book About Freedom»

Кранальныя эсэ з інсайдамі пра жыццё мастакоў і мастачак. Чытаецца на адным дыханні, нягледзячы на мноства шакуючых фактаў і гісторый пра пакуты.

7. Elizabeth Gilbert «Big Magic: Creative Living Beyond Fear»

Кніга, якая натхняе на творчасць і самавыказванне. Хачу перачытваць яе рэгулярна. Крыху пазітыву і надзеі.

8. Caroline Criado Pérez «Invisible Women: Data Bias in a World Designed for Men»

Must-read у сучасным свеце.

9. Guy Delisle, Helge Dascher «Shenzhen: A Travelogue from China»

Абажаю графічныя раманы. Гай Дэліль — адзін з маіх любімых аўтараў. А гэты раман пра Шэньчжэнь у Кітаі супер інсайдарскі (бо аўтар ездзіць жыць у гарады, пра якія піша за сваёй жонкай з Doctors without borders) i сёння набывае яшчэ большую актуальнасць.

1. Гамэр «Іліяда»

Пачну з пачатку кніг заходняга свету, у якім я жыву і чые каштоўнасці падзяляю. Чалавечыя ідэі нараджаюцца дзесьці там, у глыбіні вякоў: яны змяняюцца, напаўняюцца, пераасэнсоўваюцца — але ўсё роўна трымаюцца і жывуць на падмурку продкаў.

Спачатку быў Гамэр.

Немагчыма гаварыць пра кнігі і культуру сучаснага грамадства, не закранаючы прагісторыю і архетыпы, закладзеныя Гамэрам. Доўга вагалася, што параіць — «Іліяду» ці «Адысею». Не выбрала. Пакідаю выбар вам.

«Іліяда» — гэта пачатак і крыніца. Гэта базавыя, хтанічныя сюжэты, на якіх напісана і да якіх апелюе большасць твораў еўрапейскай літаратуры.

Нядаўна ў беларускім перакладзе Лявона Баршчэўскага выйшла «Іліяда» — і гэта сапраўднае свята моўнага багацця. Бліскучашаломны Гектар, шпарканогі Ахіл, непахісны Дыямед, скаланальнік зямлі Пасэйдон, трапнастрэльны Фэб…

Галоўнае — прачытаць «спіс караблёў» да канца, а далей усё ідзе значна лягчэй. Паразважайце пра матывацыі галоўных герояў і іх каштоўнасці, пра ролю багоў у чалавечым лёсе. Гэтае пытанне мы абмяркоўвалі гадзінамі з сябрамі, з якімі чытаем разам.

2. Гамэр «Адысея»

За доўгі шлях вяртання дадому да сябе праз шэраг хібных вяртанняў і страту ўсяго. Хіба гэта не метафара жыцця?

Адпраўляючыся на Ітаку, маліся,

каб шлях быў доўгім…

Пастаянна памятай пра Ітаку,

бо яна — мэта твайго падарожжа.

Не імкніся скараціць яго,

лепш дазволь расцягнуцца на гады,

каб дасягнуць вострава ў старасці,

узбагачанай досведам вандровак,

не чакаючы ад Ітакі ніякіх цудаў…

Ты не зможаш вярнуцца, пакуль не адправішся ў дарогу. Але Пенелопай я б быць не хацела. Мару аднойчы асіліць абодва тэксты ў арыгінале. У абедзвюх кнігах асабліва цікава сачыць за разуменнем этыкі таго часу і задацца пытаннем: дык чыя ж віна ва ўсім гэтым — людзей ці багоў?

3. Платон «Пір»

Платон, як і Гамэр, гэта базавы мінімум. Гэта як навучыцца размаўляць і хадзіць. Гэта аснова сучаснай чалавечай думкі і кнігі, з якіх шмат у чым фармавалася хрысціянства, якое, дарэчы, нямала ў Платона «пазычыла». Платона чытаюць і абмяркоўваюць у элітных інтэлектуальных і палітычных клубах свету і сёння. Платон пастаянна каментуе Гамэра, спрачаецца з ім і крытыкуе яго. Менавіта ў гэтым дыялогу і нараджаецца заходняя філасофская традыцыя.

Калі выбіраць адзін тэкст Платона, гэта быў бы «Пір» — вельмі прыемны і мяккі пачатак знаёмства з Платонам.

Класічны па форме дыялог  пра любоў. Пра ідэі, што ляглі ў аснову разумення любові ў заходнім свеце: пра «паловы», пра любоў гомасексуальную і гетэрасексуальную, пра любоў нябесную і пошлую — і, галоўнае, пра саму ідэю любові як філасофскую катэгорыю. Гэта адзін з фундаментаў заходняй думкі.

Асабліва важна для мяне і тое, што гэта адзін з нешматлікіх антычных тэкстаў, дзе настаўніцай самога Сакрата названая жанчына — Дыятыма — рэдкі выпадак у гістарычнай літаратуры, дзе мне, як жанчыне, звычайна адводзіцца роля маўклівай прысутнасці або атрымальніцы аплявух.

Чытаць Платона варта павольна. Вазьміце філіжанку гарбаты і чытайце па некалькі старонак у дзень, з увагай, з паўзамі і з унутраным дыялогам з Платонам.

Мару аднойчы прачытаць «Пір» у арыгінале.

4. Ray Dalio «Principles: Life and Work»

Гэта мая жыццёвая і працоўная Біблія.

Я знайшла ў гэтай кнізе дзіўную колькасць адказаў на пытанні, з якімі жыла гадамі. Гэта мой настольны ментар. Гэтую кнігу варта чытаць і перачытваць. І выключна ў арыгінале па-ангельску. Яна пра мысленне, прыняцце рашэнняў, адказнасць і яснасць — як у працы, так і ў жыцці.

5. Sheryl Sandberg «Lean In»

Як феміністка, я свядома шукаю кнігі, якія дапамагаюць мне адчуваць сябе больш упэўнена ў гэтым маскулінным свеце. І сама аўтарка, і гэтая кніга — мае ролевыя мадэлі. Чытаць — і хлопцам, і дзяўчынам.

Гэта кніга пра тое, што больш жанчын павінны сядзець за сталом прыняцця рашэнняў — і тады свет у цэлым стане лепшым. Пра амбіцыі, пра голас, пра прысутнасць і пра права быць там, дзе вырашаецца будучыня.

Яшчэ гэта кніга пра выбар, якога не павінна існаваць: не або шчаслівая сям’я, або кар’ера — а і тое, і другое. Менавіта паўната гэтых частак, а не іх узаемнае выключэнне, вядзе да больш шчаслівага і цэласнага жыцця. Чытаць у арыгінале. Перачытваць — раз на год.

6. Уладзімер Караткевіч «Каласы пад сярпом тваім»

«Галоўны беларускі тэкст ХХ стагоддзя». Тэкст, выключаны з абавязковай школьнай праграмы беларускай літаратуры ў Беларусі. На Кніжным возе нядаўна выйшла аўдыякніга — без савецкай цэнзуры. І гэта сапраўдны скарб. Я слухаю яе і атрымліваю асалоду ад кожнай хвіліны.

Караткевіч сфармаваў маю беларускую ідэнтычнасць гадоў у пятнаццаць. І з таго часу я перачытваю «Каласы» прыкладна кожныя пяць гадоў. І кожны раз мне робіцца добра, і ўва мне жыве надзея на светлую будучыню.

Алесь Загорскі — маё кніжнае каханне, мой прынц на белым кані, для якога годнасць і свабода не падлягаюць гандлю. Гэта тэкст, які трымае. Які вяртае ў мову, у гісторыю, у гонар. Некаторыя цытаты я ўжо ведаю на памяць.

7. Уладзімер Някляеў «Гэй Бэн Гіном»

Я закахалася ва ўсе тэксты Някляева, да якіх паспела дабрацца. Але тут, мабыць, хачу асобна згадаць «Гэй Бэн Гіном».

Гэта сапраўдны эпас пра Беларусь і беларусаў. Пра лёс краіны і пра лёсы тых, хто нёс на сабе яе слова і боль. У прыватнасці пра Янку Купалу і таямніцу яго смерці.

«Ёсць людзі, якія бачаць дарогу толькі тады, калі іх па ёй вядуць — прамовіў у ранішнім сне Хрыстос, і падумалася: „А ён сам выбраў дарогу, ці пайшоў па той, па якой павялі?..“

Прачнуўшыся з гэтым ранішнім сном, Іван Луцэвіч […] выправіўся ў Саюз савецкіх пісьменнікаў, каб паглядзець, як там яго будуць хаваць, бо тры дні таму, 28 чэрвеня 1942 года, вечарам у нядзелю, яго не стала».

8. Рычардас Гавяліс «Віленскі покер»

Як жыхарка Вільні, я адчуваю абавязак пазнаёміць вас з літоўскай літаратурай. Праз яе я спрабую зразумець краіну, у якой жыву. І, прачытаўшы пяць-шэсць літоўскіх кніг, магу сказаць: такой безнадзейнай, глухой тугі я не адчувала ні ў адной іншай нацыянальнай літаратуры. Гэта адчуванне доўга не адпускае.

Я вагалася паміж «Тулай» Кунчынаса і «Віленскім покерам», і ўсё ж раю другую. Асцярожна: кніга даецца няпроста і не з першага разу. Але гэта надзвычай прыгожы постмадэрнізм. І літоўская літаратура безумоўна вартая таго, каб вы з ёй пазнаёміліся.

Адзінота і самота позніх 1980-х у Вільні — вачыма некалькіх герояў. Эстэтычна. Містычна. Эратычна. Запасіцеся цярпеннем і дайце тэксту 50–70 старонак, каб раскрыцца. Гэта сапраўдны шэдэўр.

9. Кнігі Сашы Філіпенкі

Калі вы яшчэ нічога ў яго не чыталі, пачніце з «Былога сына». Калі ўжо нешта чыталі, але не паспелі, «Слана». Але, шчыра, лепш прачытаць усё. Я шмат плакала над яго кнiгамi.

10. Джонатан Литтелл «Благоволительницы»

Гэта кніга, якую, магчыма, варта было б забараніць — як «Mein Kampf». І менавіта таму яе трэба чытаць. Страшная, манументальная кніга пра Другую сусветную вайну, напісаная ад імя афіцэра СС. Страшная тым, што ў нейкі момант ты пачынаеш разумець, а часам і суперажываць.

11. Сяргей Дубавец «Занзібар»

Лаўрэат Прэміі Ежы Гедройця ў 2025-м. Тэксты Дубаўца — пра вяртанне і пошук сябе, сваіх каранёў і сэнсаў. Для мяне гэтая кніга завяршае і ўмацоўвае маю беларускую ідэнтычнасць. Яна дазваляе ўбачыць вялікі шлях, які мы — як нацыя — прайшлі за апошнія сто гадоў.

12. Югася Каляда «Перамена месцаў»

Мой персанальны №1 Прэміі Гедройця ў гэтым годзе. Неверагодна пявучая і багатая мова. 2017 год — як прадчуванне 2020-га.

Асаблівая каштоўнасць — жаночыя гераіні. Іх у беларускай літаратуры ўсё яшчэ мала. І тым больш важна, што з імі хочацца сябе атаясамліваць. І ўвогуле: у «Пфляўмбаўм» шмат моцных кніг — варта прыгледзецца ўважліва.

13. Шчэпан Твардах «Нуль»

Беларускі пераклад выйшаў у 2025 годзе ў выдавецтве Янушкевіч. Кніга пачынаецца словамі Фетыды з «Ілліяды» пра два шляхі: вечную славу і гібель або спакойнае жыццё ў бясслаўі. Гэта жорсткая кніга пра вайну ва Украіне. Твардах у «Нулі» — на вышыні.

Ён размаўляе з табой на «ты» праз вусны паляка з украінскімі каранямі, які прыехаў ваяваць за краіну, якую не любіць, але не можа прыняць умовы Расеі ў гэтай поўнамаштабнай вайне. Шмат герояў. Іх матывацыі. Іх жыццё. Іх смерці. І, канешне, каханне.

Гэта неверагодна шчырая і багатая кніга. «Нуль» пачынаецца словамі «Нам піздзец» — і працягваецца так да апошняга ўздыху. І пры гэтым гэта кніга пра надзею: Спарта ўсё ж прыйшла на дапамогу меласцам, і афіняне не забілі ўсіх мужчын.

Я праглынула яе за пару гадзін у самалёце. І, канешне, плакала.

1. Francis Fukuyama «Identity»

Книга помогает понять, что в политике очень важно чувство видимости и уважения. Ну и о последствиях их отсутствия.

2. Lisa Feldman Barrett «7½ Lessons About the Brain»

Очень простая книга о мозге, как небольшой вводный курс в когнитивистику.

3. Frederick Douglass «Narrative of the Life of Frederick Douglass»

История человека, который выбрался из рабства в Америке одним из первых. Читая про поведение рабовладельцев, неволей замечаешь сходства с действиями некоторых государственных систем сегодня, а ещё начинаешь ценить силу доступа к образованию.

4. Susan Sontag «Regarding the Pain of Others»

Авторка разбирает, почему мы смотрим на ужас войны как на картинку и почему чужая боль стала чем-то, что можно просто скипнуть.

5. Philip Zimbar «The Lucifer Effect»

Книга про то, почему хорошие люди делают плохие вещи и про то, как система заставляет делать эти плохие вещи. Хороша, чтобы порефлексировать о концептах ответственности и морали

6. Steven Levitsky & Daniel Ziblatt «How Democracies Die»

О том, как демократии тихо и постепенно умирают изнутри, когда все привыкают, показывает опасность аполитичности.

7. Максим Знак «Закамерон»

В ней интересно всматриваться в человеческую суть через бытовые тюремные ситуации в коротких рассказах. Бонусом после прочтения изучается весь тюремный жаргон.

8. Chimamanda Ngozi Adichie «We Should All Be Feminists»

Для лёгкого входа в тему для тех, кто хочет разобраться в вопросах феминизма. Быстро читается, но новичкам после нее слово «феминизм» не будет казаться таким страшным.