Псіхатэрапеўтка і рамесніца Вольга Бычкова дзеліцца кнігамі пра грыбы і смутак, пракрастынацыю і сілу волі, смерць і жыццё.

1. Джон Перри «Искусство прокрастинации. Как правильно тянуть время, лоботрясничать и откладывать на завтра»

Карманная книжечка на вечер, которая однажды помогла мне с юмором отнестись к себе и «важным» делам. Я даже перечитала её перед рекомендацией, потому что в первый раз это было будто в прошлой жизни. Всё на месте: можно порефлексировать вместе с профессором философии Стэнфордского университета о функциях прокрастинации, примерить его способы внутреннего диалога и побыть к себе милосерднее.

2. Келли Макгонигал «Сила воли. Как развить и укрепить»

Курс лекций профессорки Стэнфордского университета (да, снова он), который был настолько популярен, что стал книгой. Авторка базируется на исследованиях психологов, нейробиологов, врачей и предлагает читать по одной главе за раз, чтобы информация усваивалась органично. Без маркера-выделителя не выходила из дома, вся книга в заметках и восклицательных знаках.

3. Брене Браун «Дары несовершенства. Как полюбить себя таким, какой ты есть»

О Брене Браун я узнала в пандемию, когда у меня была депрессия. Её скрупулёзный тонкий способ исследования чувств человеческих обнял меня и ободрял, пока я смотрела лекцию на TEDx. Книга тоже для меня про метафорическое объятие. И красоту самой Брене, когда она рассказывает об отношениях с мужем и искренних разговорах с подругой.

4. Туве Янссон «Летняя книга»

Не помню ничего более успокаивающего. Бабушка и внучка проводят лето вместе на островке в Финском заливе. Ничего будто бы и не происходит, но происходит сама жизнь: прогулки, разговоры, бытовые деревенские дела. Я читала как можно медленнее, чтобы продлить этот антистресс-эффект, побыть с ними в беззаботности, которой так не хватает во взрослой жизни.

5. Чарльз Линдли «Книга привидений лорда Галифакса»

Английский лорд всю жизнь коллекционировал истории о сверхъестественном. Выискивал истории в аристократическом кругу, записывал сам или получал их в письмах от незнакомых людей — а в Рождество читал своим детям, которые не могли дождаться этого момента. Сын же и выпустил книгу после смерти лорда. Всё, идите читать и бояться, как в детстве, Пиковую Даму.

6. Лонг Литт Вун «Путь через лес. О грибах и скорби»

Антропологиня из Малайзии заинтересовывается микологией, чтобы справиться с неожиданной потерей мужа. Это такой природный автофикшн, когда вместе с авторкой узнаёшь, какие разные в мире правила сбора грибов, и ищешь с «апантаным» нью-йоркским микологом редкие экземпляры в Центральном парке, прячась от охранников. Неспешное вкрадчивое повествование, как и «тихая охота» в осеннем лесу, как и работа горя.

7. Ирвин Ялом, Мэрилин Ялом «Вопрос смерти и жизни»

Об этой книге сложнее говорить, чем читать. Звучит так: Мэрилин узнаёт, что больна раком, и предлагает Ирвину вместе написать об этом книгу. Они пишут главы по очереди, Мэрилин умирает и Ирвин заканчивает книгу в одиночестве.

Ужас. Как это читать. Но книга написана гендерной исследовательницей и экзистенциальным психотерапевтом. Это история не про жизнь и смерть-как-конец, а про любовь всей жизни, жизнь рядом со смертью и жизнь, которая происходит после смерти. История про уязвимость и способность оставаться в контакте с собой, близкими и целым миром.

8. Пол Кронин «Знакомьтесь — Вернер Херцог»

Это интервью о жизни и работе режиссёра в хронологическом порядке, так что можно параллельно смотреть фильмографию, что я и делала, пока не поняла, что меня распирает от восторга! Я даже остановилась, чтобы отдышаться, но скоро уже продолжу — зима близко. Восхищаюсь неиссякаемым любопытством и смелостью Вернера. Он для меня исследователь планеты и жизни, умеющий отстраняться, чтобы увидеть масштаб и запечатлеть его.

1. Jerome David Salinger «The Catcher in the Rye»

Калі валодаеце мовай — раю чытаць у арыгінале.

2. Иван Бунин «Окаянные дни»

Вы шмат даведаецеся пра народ, што жыве на ўсходзе ад нас.

3. Жан-Мишель Генассия «Клуб неисправимых оптимистов»

Адзіная кніга, якая прыехала са мной у міграцыю. Я разлічваў з ёй скаратаць кароткі час да майго вяртання ў Беларусь… Яна пра жыццё. Мігрантаў і не толькі. І пра тое, як захаваць сябе.

4. John Berger «Bento’s Sketchbook. How does the impulse to draw something begin»

Для аматараў маляваць і чытаць Джона Бёрджэра.

5. Васіль Быкаў «Доўгая дарога дадому»

Гэтая кніга — адказ на пытанне, хто ёсць маральныя компасы на Беларусі.

6. Ernest Hemingway «A Clean, Well-Lighted Place»

Гэта вельмі кароткі аповед дзеда Хема, але, як заўсёды, шмат чаго ў малой форме.

7. Умберто Эко «Диалог о вере и неверии»

Перапіска Умберта Эка з кардыналам Карла Марыя Марціні. Інтэлігентнае і вельмі паважлівае адно да аднаго разважанне пра Бога і чалавека.

8. Томас Венцлова «Вильнюс. Город в Европе»

Глыбокі і карысны даведнік па старажытным і шматаблічным горадзе В.

9. Биньямин Таммуз «Зумейра» (апавяданне)

Складаны лёс хлопчыка, што з’ехаўшы быў з Расійскай імперыі ў тагачасную Палесціну, горкая і салодкая, як габрэйская страва — рэдзька з мёдам.

10. Уладзімір Караткевіч «Дзікае паляванне караля Стаха»

Этнаграфія беларускай шляхты ў часы яе заняпаду.

11. Александр Чудаков «Ложится мгла на старые ступени»

Аўтабіяграфічная сага адной інтэлігентнай сям’і, як часопіс двадцатага стагоддзя ў савецкай імперыі.

12. Арсений Тарковский «Стихи»

Любыя зборнікі яго вершаў. Тонкія, лірычныя, глыбокія.

13. Иосиф Бродский «Набережная неисцелимых»

Ода Венецыі — цудоўнаму, магічнаму гораду.

14. Микеланджело Антониони «Тот кегельбан над Тибром»

Нататнікі, імправізацыі вялікага рэжысёра, калі вам падабаецца кіно Новай хвалі.

Журналіст Антон Трафімовіч дзеліцца кнігамі, якія пакінулі след.

1. Вольга Такарчук «Кнігі Якуба»

Адна з наймацнейшых кніг апошніх гадоў, якая мне трапілася. Гэта захапляльны гістарычны раман, філасофія габрэйскіх ерасяў 17 стагоддзя і свет еўрапейскага кантыненту вачыма людзей, што жылі поруч з намі стагоддзямі і пра каго мы амаль нічога не ведаем. Калі апісваць кнігу адным сказам, я б сказаў, што гэта «Хрыстос прызямліўся ў Гародні» на максімалках — таксама трэвэл-серыял на землях Рэчы Паспалітай у Новы час, у цэнтры якога стаіць псеўда- ці ілжэпрарок. Праўда, гэта толькі вонкавае падабенства.

Складана ўявіць, колькі часу на даследаванне і працы Вольгі Такарчук стаіць за напісаннем гэтай кнігі. І асобна я б тут адзначыў грандыёзную перакладніцкую працу Марыны Шоды, якой давялося зайсці ў кожны гістарычны, лінгвістычны і паэтычны завулак за Вольгай Такарчук, каб данесці беларускаму чытачу тое літаратурнае багацце, якім дзеліцца пісьменніца.

2. Валянцін Акудовіч «Трэба ўявіць Сізіфа шчаслівым»

Гайд па беларускай філасофіі і філасофіі ў прынцыпе, у якім я пакінуў з паўсотню закладак — на думкі, імёны і назвы. Тэкст загорнуты ў класічны акудовіцкі рэфлексійна-эсэістычны стыль. Я б назваў гэтую кнігу друкаваным падкастам. Дакладней, друкаваным інтэлектуальным падкастам! Бо, чытаючы кнігу, адчуваеш сябе ў сяброўскай кампаніі, дзе спадар Акудовіч табе баіць байкі. Таксама гэта гайд па літаратурна-багемным жыцці 1980–2010-х, які можна паставіць у працяг «Аўтамату з газіроўкай» Уладзіміра Някляева.

3. Антанас Шкема «Белы саван»

Класіка літоўскай літатаратуры ў перакладзе Сяргея Шупы. Напісаны літоўцам у эміграцыі ў 1958-м годзе, твор гучыць да болю актуальна для беларуса ў эміграцыі ў 2026 годзе. Надзвычай прыгожая і сакавітая мова.

4. Лоўрэнс Рыс «Халакост. Новая гісторыя»

Яшчэ адна кніга пра бясконцыя гістарычныя паралелі з беларускай рэчаіснасцю. Ангельскі гісторык 25 гадоў размаўляў са сведкамі Халакосту і ўдзельнікамі злачынстваў падчас Другой сусветнай вайны, каб паказаць ланцужок падзей, што прывялі да забойстваў мільёнаў людзей.

Журналістка Наста Печанкова дзеліцца кнігамі пра каханне, пяшчоту, правінцыю і сталінскія лагеры.

1. Салі Руні «Размовы з сябрамі»

Дагэтуль не разумею, чаму Руні называюць Сэлінджарам для міленіялаў. На мой погляд, яна такі ж Сэлінджар, як я — Опра Уінфры. Таму калі вы, як і я, не любіце «Над пропастью во ржи», у Салі Руні ёсць усе шанцы.

Шчымлівая кніжка пра нездаровае каханне, якое варта перажыць аднойчы, каб больш не паўтараць такіх памылак. Паліаморыя, паэзія, Ірландыя і любоўны чатырохкутнік з удалай пісьменніцы, няўдалага актора, ейнага мужа і дзвюх студэнтак — літаратурнай агенткі і паліталагіні.

2. Харуки Мураками «О чем я говорю, когда говорю о беге»

Муракамі напісаў кнігу/філасофскі трактат пра сваё любімае хобі. Як і амаль усё ў Муракамі, выйшла прыгожа і сэнсоўна, на кожнай старонцы хочацца пакінуць закладку.

3. Милан Кундера «Невыносимая лёгкость бытия»

Люблю Кундэру са студэнцкіх часоў. Калі спрабаваць апісаць, за што, у галаву прыходзіць вось гэтая — прабачце за таўталогію — «невыносная лёгкасць», з якой ягоныя героі жывуць на фоне рэпрэсій, абсурду, «гістарычных часоў».

4. Патти Смит «Просто дети»

Гэта была першая з нешматлікіх кніг амерыканскай зоркі, якая трапіла мне ў рукі. Аўтафікшн пра жыццё дзяўчынкі з Чыкага, якая ў 17 гадоў прыехала ў Н’ю-Ёрк, каб збудаваць кар’еру артысткі, а стала музыкай, пісьменніцай, фатографкай, мамай, кумірам і музай.

5. Чарльз Букоўскі «Святло, і паветра, і месца, і час» (у перакладзе Ганны Комар і Юліі Цімафеевай)

Зборнік вершаў, з якім я бегла з Беларусі, а рабіла я гэта з адным заплечнікам. Ніколі не думала, што такі цынічны Букоўскі ў прозе можа быць такім шчымлівым, уразлівым і ласкавым у паэзіі.

6. Віктар Марціновіч «Возера Радасці»

Я з маленькага гораду і чытала «Возера радасці» як уласную біяграфію. Дакладней, як адзіны з магчымых сцэнароў свайго жыцця. Мне, я лічу, пашчасціла, выбрацца з радаснай багны правінцыі, чаго не скажаш (пшэпрашам за спойлер) пра гераіню Марціновіча.

7. Анэта Прымака-Онішк «Камяні мусілі паляцець»

Мастацкі дакумент жыхаркі Падляшша пра этнацыд праваслаўных палякаў, што жылі на мяжы з Беларуссю, называлі сябе «тутэйшымі» і размаўлялі «па-свойму».

Варта пачытаць не толькі беларусам, але і палякам, якія як мантру паўтараюць, што ў нашых народаў не было ніякіх гістарычных праблемаў і непаразуменняў, у адрозненне ад украінцаў. Так можна казаць, калі адзін з народаў не ведае сваёй гісторыі, а другі — замятае пад дыванок факты, што не ўпісваюцца ў наратыў нацыі герояў і патрыётаў.

8. Сяргей Грахоўскі «Зона Маўчання»

У школе любіла ягоны шчымлівы праграмны верш «Як я жыў без цябе», прысвечаны жонцы. Ва ўніверсітэце даведалася, што з жонкай Грахоўскі пазнаёміўся ў высылцы пасля 10 гадоў сталінскага лагеру. У аўтабіяграфіі Грахоўскі піша не толькі пра быт унутры катаржнага паселішча, але і пра тое, што адбывалася па-за ягонымі межамі. Як людзі з воўчымі квіткамі нібыта выходзілі на волю, а заставаліся ў той жа сістэме ціску і кантролю. Не адным Аляхновічам адзіным, так бы мовіць.

Перформер, рэжысёр, драматург Кірыл Машэка — пра кнігі, якія змянілі яго оптыку ў дачыненні да чалавека, культуры, гісторыі і мастацтва.

1. Claude Lévi-Strauss «The Raw and the Cooked»

Клод Леві-Строс навучыў мяне глядзець на культуру як на складаную сістэму пераўтварэнняў. Міф у яго перастае быць старажытнай казкай і становіцца спосабам мыслення. Пасля гэтай кнігі я інакш пачаў чытаць літаратуру наогул.

2. Umberto Eco «The Absent Structure»

Умбэрта Эка паказвае, што ніводная сістэма знакаў не бывае канчаткова стабільнай. Для мяне гэта кніга пра інтэлектуальную свабоду: сэнс ніколі цалкам не належыць ні аўтару, ні ўладзе. Ён заўсёды нараджаецца ў працэсе чытання і інтэрпрэтацыі.

3. Martin Heidegger «Letter on Humanism»

Марцін Хайдэгер ставіць простае, але вельмі нязручнае пытанне: што мы маем на ўвазе, калі кажам «чалавек»? Пасля гэтай кароткай працы мне ўжо цяжка ўспрымаць гуманізм як нешта відавочнае і бясспрэчнае.

4. Albert Camus «The Fall»

Альбэр Камю піша амаль тэатральны маналог, у якім чалавек паступова выкрывае самога сябе. Гэта кніга пра схаваную віну, якая часта маскіруецца мараллю, дабрачыннасцю і пачуццём уласнай праваты.

5. Thomas Mann «Doctor Faustus»

Томас Ман ператварае гісторыю кампазітара ў вялікую прытчу пра еўрапейскую культуру. Раман задае балючае пытанне: ці можа мастацтва існаваць без здзелкі з уладай або разбуральнай сілай гісторыі? Для мяне гэта адзін з самых глыбокіх і сумленных тэкстаў пра лёс мастацтва ў ХХ стагоддзі.

6. П’есы Гаральда Пінтэра

У п’есах Гаральда Пінтэра ўлада часта праяўляецца не праз гучныя словы, а праз паўзы, маўчанне і няпэўнасць. Яго тэатр існуе ў напружанні паміж тым, што сказана, і тым, што застаецца нявыказаным. Менавіта таму нават і сёння ён гучыць так трывожна і дакладна.

7. Tadeusz Różewicz «Kartoteka»

Тадэвуш Ружэвіч стварыў п’есу пра чалавека, які жыве сярод абломкаў памяці і гісторыі. У ёй амаль няма звыклага сюжэту — толькі фрагменты жыцця, што праходзяць праз прастору пакоя.

8. Derek Jarman «Chroma»

Дэрэк Джарман піша пра колер як пра памяць, цела і форму супраціву. Кніга з’явілася ў той час, калі ён паступова губляў зрок, і таму кожны колер у ёй гучыць як акт захавання жыцця. Для мяне гэта вельмі асабісты і адначасова вельмі палітычны тэкст.

9. Oswald Spengler «The Decline of the West»

Освальд Шпэнглер прапануе правакацыйную ідэю: цывілізацыі жывуць як арганізмы і непазбежна перажываюць перыяд заняпаду. Кніга прымушае інакш паглядзець на гісторыю Еўропы і яе культурныя крызісы.

Фота: KANAPLEV+LEIDIK

Мэнэджэрка культурных і адукацыйных праектаў, сябра выдавецтва «Мяне Няма» Настасся Кузьміч дзеліцца кнігамі пра любоў і адзіноту, архітэктуру, смерць  і прыгажосць, якая хаваецца ў звычайных рэчах.

1. Жан-Клод Мурлева «Река, текущая вспять»

Философская сказка про далёкое опасное путешествие к самому себе. А ещё про то, что делать, когда любишь больше, чем любят тебя. Во Франции эта книга входит в обязательную программу средней школы.

2. Донна Тартт «Маленький друг»

Великая книга о том, куда приводит желание найти ответ «во что бы то ни стало». Взросление в декорациях американской южной готики.

3. Дерек Джармен «Современная природа»

Мой любимый автофикшн, дневники о саде на галечном пляже, творчестве и красоте на пороге смерти. Благодаря Джармену теперь точно знаю, какого цвета было небо на восточном побережье Англии в день моего рождения.

4. Роджер Желязны «Ночь в одиноком октябре»

Перечитываю каждый октябрь. Рассказ пса Нюха о таинственных происшествиях в викторианском Лондоне (вернее его пригороде), где должна вот-вот состояться некая Игра.

5. Peter Zumthor «Thinking architecture»

Сборник эссе об архитектуре великого Петера Цумтора. Тексты на стыке философии и искусств — один из моих любимых жанров. Цумтор размышляет о выборе материалов, важности тени и силе правдивых предметов.

6. Дмитрий Строцев «Как выглядит смерть»

«У меня нет представлений о жизни — о времени и пространстве, о добре и зле». Эти и многие другие строки из книги уже навеки  вписаны в сердце. Первая проза поэта Строцева, изданная в моём родном издательстве «Мяне Няма».

7. Астрид Линдгрен «Рони, дочь разбойника»

Для меня это главная книга про родительство, а ещё она про искусство пауз, которое никак мне не даётся.

8. Барбара Кингсолвер «Библия ядоносного дерева»

История пятерых американских женщин, оказавшихся в 1960 году в джунглях бельгийского Конго. Надо сказать, что со времён «15-летнего капитана» и «Сердца тьмы» мрачное притяжение Конго меня не отпускает.

9. Марыя Бадзей «Мёд і дым»

Поэтический сборник, в который я влюбилась прямо в книжном (такое бывает редко), и тут же прочла на берегу Вислы.

Менеджарка літаратурных праектаў і bookworm Аляксандра Дварэцкая дзеліцца кнігамі, якія пакінулі след.

1. Хуліа Картасар «Гульня ў класікі»

Вуліцы, двары і аркі Парыжа, акварыюмы, якія пераліваюцца ў промнях сонца на набярэжнай Межысеры, прыцемкі кабакоў, матэ, адмыслова перададзенае Арасія братам з Аргентыны, занядбаны пакой-майстэрня ў Лацінскім квартале, танная водка і цыгарэты, і доўгія павольныя размовы ўдзельнікаў «Клуба Змяі» пра мастацтва, жыццё тут і цяпер, і тое мінулае жыццё, якое было да эміграцыі. Зялёныя свечкі даюць цьмянае святло, скрыпіць іголка па плытцы, Бэсі Сміт спявае Empty Bed Blues. Беспарадак не дапаможа вярнуць здаровы розум, унутры ўсё ўжо даўно не на сваіх месцах, сабраць дом па кавалках немагчыма. І ўсё ж — «пасярод часу, які, нібы флюгер, гатовы закруціцца ад любога ветру, чалавек дыхае поўнымі грудзямі, адчуваючы, што сузіранне ўсяго беспарадку, што яго акружае, і ёсць жыццё, да вар’яцтва напоўненае», хаця Арасія і запытвае сябе, ці мае сэнс хоць штосьці з усяго гэтага.

2. «Горад на гары. Анталёгія літоўскай паэзіі».

Укладальнік — Ціхан Чарнякевіч. Праект Міжнароднага саюза беларускіх пісьменнікаў

Зборнік твораў сучасных літоўскіх паэтаў і паэтак у перакладах на беларускую мову вядучымі беларускімі перакладчыкамі і перакладчыцамі. Вядома, кніга дае добрую магчымасць пазнаёміцца з лепшымі прыкладамі сучаснай паэзіі Літвы, але не толькі. Для мяне асабіста гэта такі вельмі патрэбны пазл для агульнай карціны разумення сучаснай Літвы. Магчымасць даведацца, чым жыве краіна, што радуе і засмучае яе жыхароў, з першых вуснаў мясцовых. Вельмі раю для чытання, асабліва тым, хто хоча даведацца болей пра краіну і скласці сваё асабістае ўражанне пра Літву.

3. Катрына Зіле «Лю́быя косці»

(у перакладзе Сюзанны Паўкштела)

Яшчэ адзін твор сучаснай літоўскай літаратуры, у якім распавядаецца пра жыццё ў звычайным віленскім спальніку ў вымышленым аўтаркай, але вельмі арганічным сусвеце. Тут у кватэрах, разам з жыхарамі, жывуць куры і козы, а пакой каханага запоўнены пчалінымі вуллямі, маленькія пастушкі пасвяць кароў за тралейбусным прыпынкам, а апошнія наведвальніцы лазні — лаймы, таму, каб не патрапіцца ім на вочы, трэба абавязкова паспець памыцца да іх прыходу. У творы шмат пяшчоты, цеплыні, жыццёвай магіі, цялеснасці і любові.

4. Крысціна Сабаляўскайце «Silva rerum»

(у перакладзе з літоўскай Сяргея Шупы)

Вялікая віленская сага роду Нарвойшаў, падзеі якой адбываюцца ў XVII – XVIII ст., напісаная доктаркай мастацтвазнаўства Крысцінай Сабаляўскайце. Цыкл гістарычных раманаў — адна з самых значных падзеяў у літоўскай літаратуры апошніх дзесяцігоддзяў. Я збіралася для знаёмства з творам прачытаць толькі першы том, але чытво мяне так захапіла, што я глытала наступныя кнігі, як толькі яны да мяне траплялі. Тут усё — яскравыя постаці, дынамічны сюжэт, гістарычныя падзеі і шыкоўнае апісанне паўсядзённага жыцця тых часоў. З цікавых фактаў — у кнізе няма дыялогаў, каб чытач сам адчуваў мову той ці іншай размовы ў тагачасным шматмоўі, а сама Крысціна Сабалеўскайце — прадстаўніца роду Нарвойшаў.

5. Антанас Шкема «Белы саван»

(у перакладзе Сяргея Шупы)

Літоўскі, складаны, эмігранцкі, пра ідэнтычнасць і карані без пафасу. Гісторыя лёсу галоўнага героя кнігі Антанаса Гаршвы і самога аўтара, які стаў сведкам і ўдзельнікам глабальных зменаў у свеце і рэгіёне — нараджэнне ў Расійскай Імперыі, пасля жыццё ў незалежнай Літве, у 1944-м — пераезд на Захад, жыццё ў лагерах для перамешчаных асобаў у Германіі, эміграцыя ў ЗША. Бонусам у кнізе ідзе магчымасць «пагуляць» па Коўне міжваеннага часу, які на той час быў сталіцай незалежнай Літоўскай Рэспублікі, і ў якім прайшло дзяцінства Антанаса.

6. Генры Мілер «Калос Марусійскі»

Амерыканскі пісьменнік, вядомы сваімі скандальнымі на той час інтэлектуальна-эратычнымі раманамі, пражыўшы пэўны час у Парыжы, упершыню наведвае сябра — брытанскага пісьменніка і паэта Лорэнса Дарэла, які жыве ў Грэцыі. Мілер у захапленні апісвае прыгажосць наваколляў і мясцовых жыхароў, якіх ён сустракае на сваім шляху. Кніга напоўненая святлом, павагай, вельмі беражлівым і пяшчотным стаўленнем да старажытнай краіны, яе народа і гісторыі. Вандроўку азмрочвае той факт, што на двары 1940 год, і праз некалькі месяцаў Каралеўства Грэцыя ўступіць у Другую сусветную вайну, калі італьянская армія пачне ўварванне з Албаніі. Аўтар адчувае подых вайны і разумее яе непазбежнасць, але імкнецца як мага болей пабыць шчаслівым у мірнай Грэцыі, насалодзіцца яе прыгажосцю і часам, які больш ніколі не паўтарыцца.

7.  Міхал Анемпадыстаў «Колер Беларусі»

Цудоўная кніга і фотаальбом пра Беларусь і яе колер ад мастака, паэта і культуролага Міхала Анемпадыстава. У выданні аўтар распавядае пра гісторыю паходжання, гістарычныя працэсы здабычы, сферы ўжывання, сэнсы і культуру асноўных колераў нашага рэгіёна — чорнага, белага, чырвонага, сіняга і блакітнага, залатога, шэрага і зялёнага. Значная частка выдання — фотаальбом з прыкладамі каларыстыкі паўсядзённага жыцця, дойлідства, рэлігіі, мастацкай творчасці і наваколля. Прыгажосць вялікага і драбнюткіх дэталяў, відавочныя і схаваныя сэнсы, нацыянальны стыль агулам. Бо культура ёсць несупынная эвалюцыя і пераемнасць, вынік усяго, што было раней. Таму і каларыстыка, цытуючы самога Міхала Анемпадыства, — «зручная опцыя дзеля вывучэння ўласнай культурнай традыцыі і нацыянальнага стылю. Хаця б таму, што колер у розных вымярэннях прысутнічае ва ўсіх сферах чалавечай мыследзейнасці».

Даследчык-сацыёлаг у сферы распрацоўкі відэагульняў Антон Барысенка дзеліцца кнігамі пра шахматы. «Я гуляю ў шахматы на аматарскім узроўні, удзельнічаю ў шахматным клубе Гілфарда (невялікі ангельскі гарадок) і ў нейкі момант адкрыў для сябе прэмію “Лепшая кніга года ад Ангельскай шахматнай федэрацыі”. Колькі кніжак з ейных шорт-лістоў прачытаў і хацеў бы падзяліцца гэтым скарбам з іншымі чытачамі», — кажа Антон.

1. Matthew Sadler, Natasha Regan «Game Changer: AlphaZero's Groundbreaking Chess Strategies and the Promise of AI»

Шахматны свет дае добрую мадэль таго, што будзе з чалавечымі заняткамі, калі штучны розум перасягне чалавечыя магчымасці: у шахматах гэта ўжо здарылася. У 2017 годзе з'явілася нейрасетка AlphaZero, якая ведала толькі правілы гульні, згуляла сама з сабой мільёны партый за некалькі гадзін, а потым у матчы разграміла наймацнейшыя на той момант шахматныя праграмы, прычым у дынамічным і вельмі займальным стылі, багата ахвяруючы пешкі і фігуры. Тыповы прыём AlphaZero — прасунуць крайнюю пешку a ці h (а лепей абедзве) як мага далей і як мага хутчэй. Так часта гуляюць пачаткоўцы, а класічныя майстры лічылі такія хады вельмі дрэннымі. Цяпер зразумела, што гэта вельмі добрыя хады.

2. Алексей Конаков «Табия тридцать два»

У недалёкай будучыні, пасля нейкай невытлумачанай катастрофы (але зразумела якой — кніга напісаная ў канцы 2022 года) Расія адмаўляецца ад сваёй класічнай літаратуры і ставіць у цэнтр нацыянальнай ідэі шахматы. У гэтай шахматнай дыстопіі разгортваецца гісторыя ў духу ці то Борхеса, ці то Набокава, ці то братоў Стругацкіх. А шахматы напоўніцу выяўляюць свой таталітарны і разбуральны патэнцыял.

3. Генна Сосонко «Диалоги с шахматным Нострадамусом»

Гена Сасонка эміграваў з СССР у Нідэрланды ў 1970-х, зрабіўся там мацнейшым мясцовым шахматыстам, а калі скончыў шахматную кар'еру, пачаў пісаць эсэ на шахматную тэму. Некралогі, панегірыкі, анекдоты і займальныя эпізоды з жыцця шахматыстаў. Канкрэтна ў гэтай кнізе ёсць разрываючае сэрца эсэ пра суперталенавітага беларускага шахматыста Яўгена Рубана (з Горадні), чыя кар'ера была разбураная з-за крыміналізацыі гомасэксуальнасці ў Савецкім Саюзе.

4. Josh Waitzkin «The Art of Learning: A Journey in the Pursuit of Excellence»

Джош Вайцкін — амерыканскі шахматны вундэркінд, які ў нейкі момант кінуў шахматы з-за выгарання, нічым не мог займацца, а потым захапіўся баявымі мастацтвамі і дасягнуў топавага ўзроўню там. Гэта ягоная аўтабіяграфія, абсалютна натхняльнае чытанне, якое, на жаль, не дае простага адказу, як жа вучыцца і дасягаць дасканаласці. Шмат практыкавацца, вучыцца на ўласных памылках, прысутнічаць у моманце, не здавацца — нуднавата, але як ёсць. Найлепшыя (з таго, што я сустракаў) апісанні паядынкаў — як шахматных, так і баявых. З натуральным эфектам прысутнасці.

5. Simen Agdestein, Wonderboy Magnus Carlsen «How Magnus Carlsen Became the Youngest Grandmaster in the World»

Гісторыя пра тое, як наймацнейшы шахматыст у гісторыі чалавецтва, Магнус Карлсан стаў наймаладзейшым гросмайстрам у свеце (праўда, цяпер гэты ягоны рэкорд ужо пабіты некалькі разоў). Літаральна біяграфія хлопчыка ад ягонага нараджэння і да ягоных 13 гадоў, напісаная ягоным першым трэнерам (і сур'ёзным нарвежскім футбалістам, ён нават выступаў за нарвежскую зборную). Мяне ўразіла, што ў нейкі момант бацькі Магнуса ўзялі гадавы адпачынак на працы, забралі дзяцей са школы і цэлы год жылі і падарожнічалі ў фургоне па ўсёй Еўропе, ад аднаго шахматнага турніру да іншага. У кнізе прыведзена шмат клёвых шахматных партый, у тым ліку ёсць гульні і супраць беларускіх талентаў Аляксандра Фёдарава і Сяргея Жыгалкі.

6. Willy Hendriks «On the Origin of Good Moves: A Skeptic's Guide at Getting Better at Chess»

Звычайна дакампутарную гісторыю шахмат прадстаўляюць як рэвалюцыйны скачок ад «рамантычных» аматарскіх шахмат кавярняў 19-га стагоддзя, перапоўненых адважнымі атакамі на караля і памылкамі, да сур'ёзных прафесійных шахмат, павольных, стратэгічных, нуднаватых, з моцнай нічыйнай тэндэнцыяй. Вілі Хэндрыкс разбурае гэты вобраз ушчэнт. Ён глядзіць на гісторыю гульні як на эвалюцыю хадоў, калі самыя ўдалыя хады ў канкрэтных пазіцыях, знойдзеныя канкрэтнымі шахматыстамі, робяцца з часам усё больш і больш папулярнымі, і ўрэшце становяцца агульнымі ведамі. Вельмі свежы пагляд на гісторыю шахмат, уважлівы, разумны і вясёлы.

7. Willy Hendriks «The Ink War: Romanticism versus Modernity in Chess»

Кніга пра супрацьстаянне двух наймацнейшых шахматыстаў 1880-х Цукерторта і Стэйніца, якія згулялі між сабой першы афіцыйны матч на тытул чэмпіёна свету па шахматах. Там было ўсё складана, яны спачатку сябравалі, а потым пасварыліся праз нязгоду наконт аналізу некаторых шахматных пазіцый і шмат гадоў спрачаліся ў прэсе. Традыцыйна лічыцца, што яны ўвасабляюць два падыходы да шахмат — адпаведна, рамантычны Цукерторт і сучасны Стэйніц. Стэйніц перамог у матчы і каменя на камені не пакінуў ад рэпутацыі свайго суперніка. Я па шчырасці да гэтай кнігі амаль і не ведаў пра Цукерторта, а цяпер ён мне падаецца адным з самых цікавых персанажаў шахматнай гісторыі, уявіце сабе, чалавек практычна ўвёў у шахматную практыку «ход каралевы» (1. d2-d4) і гульню на ферзевым фланзе, калі звычайна ў тыя часы амаль ўсе гулялі на іншым баку дошкі, спрабуючы «заматаваць» караля суперніка.

8. Charles Hertan «Real Paul Morphy: His Life and Chess Games»

Гісторыя Пола Морфі — мадэльная гісторыя шахматнага генія. Першы шахматны вундэркінд за два гады перамог літаральна ўсіх моцных шахматыстаў у Паўночнай Амерыцы і ў Еўропе, раптоўна кінуў шахматную кар'еру, а напрыканцы жыцця страціў розум. Некаторыя і сёння лічаць яго найвялікшым шахматыстам усіх часоў. Ягоныя партыі — адны з першых, якія дзіцячыя трэнеры паказваюць сваім вучням, гэта чыстыя прыгажосць і радасць. У гэтай кнізе (лепшая кніга 2025 года па меркаванні Англійскай шахматнай федэрацыі) адразу і біяграфія шахматыста ў гістарычным кантэксце, і ягоныя партыі, уважліва прааналізаваныя з кампутарам, і я не ведаю, што можа быць лепей, калі вы любіце шахматы.

1. Эрих Фромм «Искусство любить»

Пачынаем з класічнай літаратуры на мяжы філасофіі і псіхалогіі, але вельмі простай і даступнай мовай. Фром піша пра любоў не як пра пачуццё, якое «здарылася», а як пра навык. Пра тое, што любіць — гэта дзеянне, выбар і практыка.

2. Берри К. Уайнхолд, Дженей Б. Уайнхолд «Бегство от близости»

Аўтары ўсё жыццё даследуюць феномены сузалежнасці і контрзалежнасці ў парах. Чаму гэтыя працэсы — біч сучаснага грамадства і як мы ад гэтага пакутуем, чаму мы так хочам блізкасці і так яе баімся. Для ўсіх, хто хоча пабудаваць шчырыя блізкія адносіны.

3. Сью Джонсон «Обними меня крепче»

Вельмі пяшчотная тонкая кніга, іншы позірк на канфлікты і на тое, як з імі абыходзіцца ў пары. Вельмі часта за злосцю, крыўдай або маўчаннем стаіць не жаданне пакрыўдзіць, а страх страціць сувязь з важным чалавекам.

4. Эстер Перель «Право на «лево». Почему люди изменяют и можно ли избежать измен»

Кніга пра феномен здрады, але насамрэч значна шырэй. Пра расчараванне, жаданні, свабоду, чаканні і пра тое, як моцна змянілася наша разуменне адносін за апошнія дзесяцігоддзі.

5.  Фредрик Бакман «Тревожные люди»

Мастацкая літаратура ў маёй падборцы! Бакман наш сучаснік, што неверагодна таленавіта апісвае драму чалавечых адносінаў, тонка завіваючы гэта ў цікавы сюжэт. Я выбрала самую вядомую кніжку, але смела чытайце ўсяго аўтара!

6. Ролло Мэй «Любовь и воля»

Калі хочацца філасофіі, то калі ласка. Экзістэнцыяльны погляд на любоў, свабоду, адказнасць і чалавечую блізкасць.

«Гаварыць сёння пра любімыя кнігі няпроста. З аднаго боку ў многіх з нас яны засталіся далёка, дома. А з іншага — любая з іх можа ўжо знайсціся ў «чорных спісах». Аднак, чытаць, тым хто прывык чытаць, усё ж карціць. І мы чытаем тыя кнігі, што можам дастаць, набыць ці атрымаць у падарунак. Я сам люблю кнігі пра гарады, у якіх жыў, бываў і якія добра ведаю».

1. «Вільня. Анталёгія беларускай паэзіі ХХ стагодзьдзя»

Адна з маіх любімых кнігаў пра мой любімы горад. Яна ўкладалася спакваля, гадамі, на маіх вачах, маім сябрам, Сяргеем Дубаўцом. Таму многія вершы я добра ведаю на памяць. І часам яны гучаць ува мне, калі хаджу па гэтым горадзе. У гэтым выданні сабраныя беларускія вершы, прысвечаныя Вільні, што была і галоўным горадам для продкаў сучасных беларусаў і калыскай сучаснай беларускай нацыі. У гэтай дыхтоўнай, прыемнай нават навобмацак, кніжцы сабрана больш за сто вершаў больш як 50 беларускіх паэтаў, якія апявалі Вільню. Ад Максіма Багдановіча да Тацяны Сапач. Кніжка гэтая рабілася з любоўю. Любоўю да горада, і да паэзіі.

Але, апроч вершаў і змястоўнай прадмовы Сяргея Дубаўца, там ёсць унікальныя фотаздымкі  класікаў нашае фатаграфіі — Уладзімера Парфянка і Дзяніса Раманюка, а на вокладцы, дызайн якой зрабіў Артур Вакараў змешчаны малюнак Паўла Татарнікава. Кніга гэтая — па-над часам, яе будуць перачытваць і наступныя пакаленні. І можа, таксама запамінаць на памяць беларускія вершы пра Вільню.

2. Мойшэ Кульбак «Зэлмяняне»

Ясна, што я люблю ўсё, што звязана і з маім родным Менскам! З гэтым творам у мяне таксама вельмі асабістая повязь. Некалі Міхал Анемпадыстаў даў мне, неахвотна, бо гэта быў бібліятэчны экзэмпляр, які яму, у сваю чаргу даў пачытаць рэстаўратар Алесь Астравух. Гэта было выданне 1960 году, у перакладзе Віталя Вольскага і звалася «Зельманцы». Тады пра Кульбака, беларуска-яўрэйскага пісьменьнка, які нарадзіўся ў Смаргоні, і пісаў на мове ідыш, ведалі ў Беларусі адзінкі. Зрэшты і пра трагічны ягоны лёс мы дазналіся значна пазней. Я чытаў яго сквапна, з захапленнем. У тым экзэмпляры былі аўтарскія, перакладчыка, паметкі, падкрэсліванні, месцамі хуткапіс на ідышы. А я неабачліва ўзяў гэтую кнігу ў падарожжа і трохі зашмальцаваў і нават умудрыўся  праліць на яе трохі бальзаму.

А цяпер маем выдатна выдадзены новы, значна больш поўны, і лепшае якасці выдання, пераклад Сяргея Шупы. Люблю гэтую кнігу, што прыадчыніла мне ў свой час нязнаны чароўны, і страчаны назаўжды, свет яўрэйскага Менску 1920-30-х гадоў. Мой горад паўстае ў ёй нібы са сноў, які намагаешся пасля марна ўзгадаць.

І гэта адзін з самых значных твораў наогул пра Менск, у якім апісанае жыццё некалькіх пакаленняў вялікай яўрэйскае сям'і Зэльманаў, якія жывуць у двары Рэбзэдвор. «Зэльмэняне» напісаны тонка, з мяккім гумарам і трапнымі характарыстыкамі персанажаў. Перакананы, што яго абавязаны прачытаць кожны сапраўдны мянчук і паспрабаваць адгадаць, дзе ж такі быў той  Рэбзэдвор.

3. Архан Памук «Стамбул. Горад і ўспаміны»

Вельмі асабістая для мяне кніга. У Стамбуле я падоўгу бываў не раз, адпачываючы сям’ю. Жыў і ў самым цэнтры, і на розных яго берагах. «Стамбул» Архана Памука, як і іншыя ягоныя многія кнігі, мы з жонкаю чыталі разам, а тады адшукалі і родны дом пісьменніка і ягоны Музей цнатлівасці, куды патрапілі падчас вялікае навальніцы. Такім чынам творчасць Памука стала часткаю нашае сямейнае гісторыі. Гэта бадай, самая вядомая сёння кніга пра гэты горад. І вельмі важная, вельмі асабістая, для Архана Памука. Урэшце, за свой вобраз Стамбула ён і атрымаў, урэшце, Нобелеўскую прэмію ў 2006 годзе.

Гэта незвычайная кніга, у якой пераплеценыя аўтабіяграфія аўтара і бясконцая, як арабескі, гісторыя старажытнага гораду. На яе старонках ёсць і сямейныя фотаздымкі і старасвецкія выявы Стамбула мінулых эпох. І натуральна, я з нецярплівасцю чакаў беларускага перакладу ягонага «Стамбула». І ён з’явіўся ў выдавецтве Янушкевіча, у перакладзе Таццяны Урублеўскай-Токер, пры дбайнай рэдактуры Сяргея Шупы.

Стамбул стаў мне яшчэ мілейшы  і бліжэйшы. Пасля яе прачытання гэты горад не будзе і вам зусім чужым. У беларускай версіі, дарэчы, тэкст больш зграбны, больш дакладны. Перад чытачамі разгортваецца паўстае вялізарная, у прасторы і ў часе, панарама гораду, праз калаж асабістых успамінаў пісьменніка. Цяпер я мару, каб нехта пісаў такога кшталту, вельмі асабістую, кнігу пра Менск. І каб нехта пераклаў астатнія кнігі Памука на нашу мову.

4. Сяргей Дубавец «Стагодзьдзе НН»

Гэта кніга стала яшчэ адной такой, знітаванай з маім уласным лёсам. Выданне складаецца з некалькіх эсэ, напісаных пазнавальным, ёмістым і дакладным стылем. У гэтай невялікай кнізе распаведзена пра вялікія рэчы, пра тое як колішняя «Наша Ніва» сталася рыштаваннямі будоўлі Беларускага Дому і як мы яго браліся аднаўляць на пачатку 1990-х… Дубавец аглядае мінулае стагоддзе, у якім паўстала нашая нацыя і ўзважвае, што яно змяніла ў свядомасці людзей і як перайначыла нас саміх.

Аўтар, галоўны рэдактар адноўленае ў 1991 «Нашай Нівы» выдатна ўсьведамляе, чаму і дзеля каго ён піша. Ён прапануе чытачам усвядоміць «Нашу Ніву» як вялікі беларускі эпас, каб зразумець саміх сябе ў часы паняверкі і знямогі. Мы ўсё не можам даць веры, што нашыя папярэднікі ўжо стварылі  для нас, «так жывём, сябе саміх не знаўшы», як пісаў Купала.

Можа ўсё ж варта зрэдзьчас спыняцца, перабіраць, як пацеркі ружанцу, бясцэнныя здабыткі, ужо дадзеныя нам, усведамляючы каласальнасць маштабу таго, што створана было на ніве беларушчыны за тыя прамінулыя 120 гадоў? Дубавец так і піша: «Найважнейшае — у эпасе і праз стагоддзі мы знаходзім адказы на запыты дня сённяшняга». Прайшлі дзясяткі гадоў, і «Наша Ніва», першая і тая, другая, адроджаная ў Вільні ў 1991 даюць нам амаль усё — ідэі і мэты, каб станавіцца паўнавартаснай нацыянальнай супольнасцю. Але, як піша сам Сяргей Дубавец: «…станаўленне адбываецца зусім не ў палітычнай сферы, а недзе ў роднай хаце пад матчынаю апекай, з кніжкай у руках, з першым запалым у душу вершам…». Вельмі раю пачытаць гэтую кнігу, перадусім неафітам, якія спрычыніліся да беларушчыны ў апошнія гады. Шмат стане яснейшым, больш зразумелым. Вялікі свет беларушчыны — не для кагосьці, а, перадусім — для нас саміх. Бярыце, і натхняйцеся з яе ўсе!

5. Альгерд Бахарэвіч «Сабакі Эўропы»

Чытанне гэтай кнігі заняло ў мяне… некалькі гадоў. То пачынаў, то не было часу, то не было пад рукой самой гэтай вялікай кнігі. Я пачаўшы быў яе чытаць яшчэ ў першым выданні. Затым падгледзеў падрыхтоўку да тэатральнае пастаноўкі паводле яе ў Лондане, а затым – файны спектакль «Гусі-людзі-лебедзі» у Любліне. І ўрэшце, я сам дачытаў «Сабакаў Эўропы», ужо ў іншым, апошнім выданні, здаецца ведаючы пра яе герояў амаль усё, нават як яны гавораць, з якім інтанацыямі

Гэтая кніга ўнікальная не толькі ў творчым лёсе Альгерда Бахарэвіча, але і ў беларускай культуры наогул. Тым часам гісторыя напісання «Сабакаў Эўропы», яе выданняў, шляху да чытачоў, спачатку беларускіх, а пасля, у перакладах, і да іншых, ужо стала вялікай гісторыяй, вартай яшчэ аднаго раману.

Трэба пачытаць гэтую невераемную гісторыю, каб вычуць адметны смак мовы Бахарэвіча, і яго незвычайнага стылю і зразумець, што такое Беларусь сёння. Можа быць не за адзін раз, але абавязкова паспрабуйце і вы мне, урэшце, паверыце!