1. Гамэр «Іліяда»

Пачну з пачатку кніг заходняга свету, у якім я жыву і чые каштоўнасці падзяляю. Чалавечыя ідэі нараджаюцца дзесьці там, у глыбіні вякоў: яны змяняюцца, напаўняюцца, пераасэнсоўваюцца — але ўсё роўна трымаюцца і жывуць на падмурку продкаў.

Спачатку быў Гамэр.

Немагчыма гаварыць пра кнігі і культуру сучаснага грамадства, не закранаючы прагісторыю і архетыпы, закладзеныя Гамэрам. Доўга вагалася, што параіць — «Іліяду» ці «Адысею». Не выбрала. Пакідаю выбар вам.

«Іліяда» — гэта пачатак і крыніца. Гэта базавыя, хтанічныя сюжэты, на якіх напісана і да якіх апелюе большасць твораў еўрапейскай літаратуры.

Нядаўна ў беларускім перакладзе Лявона Баршчэўскага выйшла «Іліяда» — і гэта сапраўднае свята моўнага багацця. Бліскучашаломны Гектар, шпарканогі Ахіл, непахісны Дыямед, скаланальнік зямлі Пасэйдон, трапнастрэльны Фэб…

Галоўнае — прачытаць «спіс караблёў» да канца, а далей усё ідзе значна лягчэй. Паразважайце пра матывацыі галоўных герояў і іх каштоўнасці, пра ролю багоў у чалавечым лёсе. Гэтае пытанне мы абмяркоўвалі гадзінамі з сябрамі, з якімі чытаем разам.

2. Гамэр «Адысея»

За доўгі шлях вяртання дадому да сябе праз шэраг хібных вяртанняў і страту ўсяго. Хіба гэта не метафара жыцця?

Адпраўляючыся на Ітаку, маліся,

каб шлях быў доўгім…

Пастаянна памятай пра Ітаку,

бо яна — мэта твайго падарожжа.

Не імкніся скараціць яго,

лепш дазволь расцягнуцца на гады,

каб дасягнуць вострава ў старасці,

узбагачанай досведам вандровак,

не чакаючы ад Ітакі ніякіх цудаў…

Ты не зможаш вярнуцца, пакуль не адправішся ў дарогу. Але Пенелопай я б быць не хацела. Мару аднойчы асіліць абодва тэксты ў арыгінале. У абедзвюх кнігах асабліва цікава сачыць за разуменнем этыкі таго часу і задацца пытаннем: дык чыя ж віна ва ўсім гэтым — людзей ці багоў?

3. Платон «Пір»

Платон, як і Гамэр, гэта базавы мінімум. Гэта як навучыцца размаўляць і хадзіць. Гэта аснова сучаснай чалавечай думкі і кнігі, з якіх шмат у чым фармавалася хрысціянства, якое, дарэчы, нямала ў Платона «пазычыла». Платона чытаюць і абмяркоўваюць у элітных інтэлектуальных і палітычных клубах свету і сёння. Платон пастаянна каментуе Гамэра, спрачаецца з ім і крытыкуе яго. Менавіта ў гэтым дыялогу і нараджаецца заходняя філасофская традыцыя.

Калі выбіраць адзін тэкст Платона, гэта быў бы «Пір» — вельмі прыемны і мяккі пачатак знаёмства з Платонам.

Класічны па форме дыялог  пра любоў. Пра ідэі, што ляглі ў аснову разумення любові ў заходнім свеце: пра «паловы», пра любоў гомасексуальную і гетэрасексуальную, пра любоў нябесную і пошлую — і, галоўнае, пра саму ідэю любові як філасофскую катэгорыю. Гэта адзін з фундаментаў заходняй думкі.

Асабліва важна для мяне і тое, што гэта адзін з нешматлікіх антычных тэкстаў, дзе настаўніцай самога Сакрата названая жанчына — Дыятыма — рэдкі выпадак у гістарычнай літаратуры, дзе мне, як жанчыне, звычайна адводзіцца роля маўклівай прысутнасці або атрымальніцы аплявух.

Чытаць Платона варта павольна. Вазьміце філіжанку гарбаты і чытайце па некалькі старонак у дзень, з увагай, з паўзамі і з унутраным дыялогам з Платонам.

Мару аднойчы прачытаць «Пір» у арыгінале.

4. Ray Dalio «Principles: Life and Work»

Гэта мая жыццёвая і працоўная Біблія.

Я знайшла ў гэтай кнізе дзіўную колькасць адказаў на пытанні, з якімі жыла гадамі. Гэта мой настольны ментар. Гэтую кнігу варта чытаць і перачытваць. І выключна ў арыгінале па-ангельску. Яна пра мысленне, прыняцце рашэнняў, адказнасць і яснасць — як у працы, так і ў жыцці.

5. Sheryl Sandberg «Lean In»

Як феміністка, я свядома шукаю кнігі, якія дапамагаюць мне адчуваць сябе больш упэўнена ў гэтым маскулінным свеце. І сама аўтарка, і гэтая кніга — мае ролевыя мадэлі. Чытаць — і хлопцам, і дзяўчынам.

Гэта кніга пра тое, што больш жанчын павінны сядзець за сталом прыняцця рашэнняў — і тады свет у цэлым стане лепшым. Пра амбіцыі, пра голас, пра прысутнасць і пра права быць там, дзе вырашаецца будучыня.

Яшчэ гэта кніга пра выбар, якога не павінна існаваць: не або шчаслівая сям’я, або кар’ера — а і тое, і другое. Менавіта паўната гэтых частак, а не іх узаемнае выключэнне, вядзе да больш шчаслівага і цэласнага жыцця. Чытаць у арыгінале. Перачытваць — раз на год.

6. Уладзімер Караткевіч «Каласы пад сярпом тваім»

«Галоўны беларускі тэкст ХХ стагоддзя». Тэкст, выключаны з абавязковай школьнай праграмы беларускай літаратуры ў Беларусі. На Кніжным возе нядаўна выйшла аўдыякніга — без савецкай цэнзуры. І гэта сапраўдны скарб. Я слухаю яе і атрымліваю асалоду ад кожнай хвіліны.

Караткевіч сфармаваў маю беларускую ідэнтычнасць гадоў у пятнаццаць. І з таго часу я перачытваю «Каласы» прыкладна кожныя пяць гадоў. І кожны раз мне робіцца добра, і ўва мне жыве надзея на светлую будучыню.

Алесь Загорскі — маё кніжнае каханне, мой прынц на белым кані, для якога годнасць і свабода не падлягаюць гандлю. Гэта тэкст, які трымае. Які вяртае ў мову, у гісторыю, у гонар. Некаторыя цытаты я ўжо ведаю на памяць.

7. Уладзімер Някляеў «Гэй Бэн Гіном»

Я закахалася ва ўсе тэксты Някляева, да якіх паспела дабрацца. Але тут, мабыць, хачу асобна згадаць «Гэй Бэн Гіном».

Гэта сапраўдны эпас пра Беларусь і беларусаў. Пра лёс краіны і пра лёсы тых, хто нёс на сабе яе слова і боль. У прыватнасці пра Янку Купалу і таямніцу яго смерці.

«Ёсць людзі, якія бачаць дарогу толькі тады, калі іх па ёй вядуць — прамовіў у ранішнім сне Хрыстос, і падумалася: „А ён сам выбраў дарогу, ці пайшоў па той, па якой павялі?..“

Прачнуўшыся з гэтым ранішнім сном, Іван Луцэвіч […] выправіўся ў Саюз савецкіх пісьменнікаў, каб паглядзець, як там яго будуць хаваць, бо тры дні таму, 28 чэрвеня 1942 года, вечарам у нядзелю, яго не стала».

8. Рычардас Гавяліс «Віленскі покер»

Як жыхарка Вільні, я адчуваю абавязак пазнаёміць вас з літоўскай літаратурай. Праз яе я спрабую зразумець краіну, у якой жыву. І, прачытаўшы пяць-шэсць літоўскіх кніг, магу сказаць: такой безнадзейнай, глухой тугі я не адчувала ні ў адной іншай нацыянальнай літаратуры. Гэта адчуванне доўга не адпускае.

Я вагалася паміж «Тулай» Кунчынаса і «Віленскім покерам», і ўсё ж раю другую. Асцярожна: кніга даецца няпроста і не з першага разу. Але гэта надзвычай прыгожы постмадэрнізм. І літоўская літаратура безумоўна вартая таго, каб вы з ёй пазнаёміліся.

Адзінота і самота позніх 1980-х у Вільні — вачыма некалькіх герояў. Эстэтычна. Містычна. Эратычна. Запасіцеся цярпеннем і дайце тэксту 50–70 старонак, каб раскрыцца. Гэта сапраўдны шэдэўр.

9. Кнігі Сашы Філіпенкі

Калі вы яшчэ нічога ў яго не чыталі, пачніце з «Былога сына». Калі ўжо нешта чыталі, але не паспелі, «Слана». Але, шчыра, лепш прачытаць усё. Я шмат плакала над яго кнiгамi.

10. Джонатан Литтелл «Благоволительницы»

Гэта кніга, якую, магчыма, варта было б забараніць — як «Mein Kampf». І менавіта таму яе трэба чытаць. Страшная, манументальная кніга пра Другую сусветную вайну, напісаная ад імя афіцэра СС. Страшная тым, што ў нейкі момант ты пачынаеш разумець, а часам і суперажываць.

11. Сяргей Дубавец «Занзібар»

Лаўрэат Прэміі Ежы Гедройця ў 2025-м. Тэксты Дубаўца — пра вяртанне і пошук сябе, сваіх каранёў і сэнсаў. Для мяне гэтая кніга завяршае і ўмацоўвае маю беларускую ідэнтычнасць. Яна дазваляе ўбачыць вялікі шлях, які мы — як нацыя — прайшлі за апошнія сто гадоў.

12. Югася Каляда «Перамена месцаў»

Мой персанальны №1 Прэміі Гедройця ў гэтым годзе. Неверагодна пявучая і багатая мова. 2017 год — як прадчуванне 2020-га.

Асаблівая каштоўнасць — жаночыя гераіні. Іх у беларускай літаратуры ўсё яшчэ мала. І тым больш важна, што з імі хочацца сябе атаясамліваць. І ўвогуле: у «Пфляўмбаўм» шмат моцных кніг — варта прыгледзецца ўважліва.

13. Шчэпан Твардах «Нуль»

Беларускі пераклад выйшаў у 2025 годзе ў выдавецтве Янушкевіч. Кніга пачынаецца словамі Фетыды з «Ілліяды» пра два шляхі: вечную славу і гібель або спакойнае жыццё ў бясслаўі. Гэта жорсткая кніга пра вайну ва Украіне. Твардах у «Нулі» — на вышыні.

Ён размаўляе з табой на «ты» праз вусны паляка з украінскімі каранямі, які прыехаў ваяваць за краіну, якую не любіць, але не можа прыняць умовы Расеі ў гэтай поўнамаштабнай вайне. Шмат герояў. Іх матывацыі. Іх жыццё. Іх смерці. І, канешне, каханне.

Гэта неверагодна шчырая і багатая кніга. «Нуль» пачынаецца словамі «Нам піздзец» — і працягваецца так да апошняга ўздыху. І пры гэтым гэта кніга пра надзею: Спарта ўсё ж прыйшла на дапамогу меласцам, і афіняне не забілі ўсіх мужчын.

Я праглынула яе за пару гадзін у самалёце. І, канешне, плакала.

1. Francis Fukuyama «Identity»

Книга помогает понять, что в политике очень важно чувство видимости и уважения. Ну и о последствиях их отсутствия.

2. Lisa Feldman Barrett «7½ Lessons About the Brain»

Очень простая книга о мозге, как небольшой вводный курс в когнитивистику.

3. Frederick Douglass «Narrative of the Life of Frederick Douglass»

История человека, который выбрался из рабства в Америке одним из первых. Читая про поведение рабовладельцев, неволей замечаешь сходства с действиями некоторых государственных систем сегодня, а ещё начинаешь ценить силу доступа к образованию.

4. Susan Sontag «Regarding the Pain of Others»

Авторка разбирает, почему мы смотрим на ужас войны как на картинку и почему чужая боль стала чем-то, что можно просто скипнуть.

5. Philip Zimbar «The Lucifer Effect»

Книга про то, почему хорошие люди делают плохие вещи и про то, как система заставляет делать эти плохие вещи. Хороша, чтобы порефлексировать о концептах ответственности и морали

6. Steven Levitsky & Daniel Ziblatt «How Democracies Die»

О том, как демократии тихо и постепенно умирают изнутри, когда все привыкают, показывает опасность аполитичности.

7. Максим Знак «Закамерон»

В ней интересно всматриваться в человеческую суть через бытовые тюремные ситуации в коротких рассказах. Бонусом после прочтения изучается весь тюремный жаргон.

8. Chimamanda Ngozi Adichie «We Should All Be Feminists»

Для лёгкого входа в тему для тех, кто хочет разобраться в вопросах феминизма. Быстро читается, но новичкам после нее слово «феминизм» не будет казаться таким страшным.

Журналіст-расследавальнік і савядучы праекта «медиажаба» дзеліцца кнігамі пра ежу, кавярні, самоту і беларускую журналістыку.

1. Энтони Бурден «О еде. Строго конфиденциально. Записки из кулинарного подполья»

Дикая, рок-н-ролльная смесь мемуаров, эссеистики и «кухонных баек». Книга сделала Бурдена известным вне нью-йоркских кухонь и стала первым кирпичиком его медийной карьеры. Мне нравится, как он пишет про еду, готовку и нравы на кухнях, перемешивая это с советами в стиле «в какие дни лучше не заказывать рыбу в ресторане», почему стейк well done — это спасение для кухни, или почему бранчи в ресторанах — это чаще всего скам. Книга настолько популярна, как и сам Бурден и его подход к еде, что породила плеяды подражателей. Это ли не показатель качества?

2. Славенка Дракулич «Cafe Europa»

Сборник эссе хорватской журналистки и писательницы Славенки Дракулич, написанный в середине 1990-х, вскоре после распада Югославии, когда Хорватия стала независимым государством. Дракулич через бытовые вещи показывает, как система продолжает жить, хоть уже и нет того государства, а коммунистические партии запрещены. Лично меня поразило, что многие детали хорватcкой пост-югославской повседневности очень сильно перекликаются с беларуской реальностью. Что поменяй местами пару деталей и можно переделать под эссе о Беларуси, и не заметишь разницы.

3. Shachar Pinsker «A Rich Brew: How Cafés Created Modern Jewish Culture»

Книга о том какую роль кафе сыграли для еврейской культуры в XIX–XX веках. Шахар Пинскер показывает, что именно кафе — как гибрид публичного, литературного и политического пространства — были местом рождения и взращивания новой «современной» еврейской культуры. Хороший пример того, как «третьи места» стали важной частью разбросанной по всему миру еврейской культуры. Есть чему поучиться беларусам.

4. Sarah Kendzior «They Knew: How a Culture of Conspiracy Keeps America Complacent»

Бодрейший нон-фикшн о том, как реальные заговоры и «конспирология» переплетены и почему вера в то, что институты работают «нормально» и «со всем справятся» бывает не менее опасна, чем массовые конспирологические теории. В книге есть интересная мысль, что теориям заговора люди верят не потому, что они «глупые», а потому что элиты десятилетиями уходят от ответственности за реальные преступные схемы. Когда действия властей остаются в тени, «информационный вакуум» неизбежно заполняют подозрения и конспирологические теории.

5. Валянцін Акудовіч «Код адсутнасці. Асновы беларускай ментальнасці»

Акудович — конечно же, наша глыба, наш базавичок. У него было много важных для понимания беларуской реальности книг, но я бы хотел остановиться на этой. В ней Акудович размышляет о том, почему Беларусь после 1990-х «оказалась не там, куда собиралась» и в чём глубинные сбои проекта беларуской нации. Книга не бесспорная, но, как мне кажется, закладывает основу для дискуссии о целях и будущем Беларуси и беларусов.

6. Харуки Мураками «Слушай песню ветра»

Дебютная книга (по сути сборник рассказов) известного писателя. Безымянный 21-летний студент возвращается летом 1970 года в родной портовый город и проводит там часть летних каникул, болтаясь между баром, квартирой и прогулками. В книге всё то, за что мне полюбился Мураками — нашинкованные одиночество, отчуждённость, осмысление горя и переживание потерь, джазовая музыка, поп-культура и бар как место встречи и расставаний.

7. Наталья Кулинка, Наталья Федотова «Время несбывшихся надежд»

Книга по своей сути сборник интервью со столпами беларуской журналистики, стоявшими у её истоков в 90-х годах. Истории из первых уст о том, как появлялись и закрывались первые независимые беларуские издания, как тогда делалась журналистика и кто был звёздами тогдашних газетных полос. Очень интересно почитать о том, как всё было более чем 30 лет назад. Книга — редкий образчик истории беларуской журналистики через конкретные персоналии.

Журналістка, вядоўца Наста Роўда дзеліцца кнігамі — антыўтопіямі, нон-фікшнам, манументальным і містычным.

1. Антыўтопіі «О дзіўны новы свет» Хакслі, «1984» і «Ферма» Оруэла, «Восень патрыярха» Маркеса, «451 градус па Фарэнгейту» Брэдберы, «Мова» Віктара Марціновіча

Варта прачытаць, каб зразумець убогасць дыктатуры, каштоўнасць праўды і свабоднага выбару.

2. Усе кнігі хронікі «Галасы Утопіі» Святланы Алексіевіч, а найперш — «Час сэканд-хэнд»

Варта прачытаць, каб асэнсаваць найвялікшыя трагедыі ў нашай гісторыі і зразумець савецкага чалавека.

3. «Ладдзя роспачы» і «Дзікае паляванне караля Стаха» Караткевіча, а таксама «Па што ідзеш, воўча» Святланы Курс

Варта прачытаць, каб зразумець беларускую душу і ўзбагаціць мову.

4. «Імя ружы» Умбэрта Эка і «Сто гадоў самоты» Маркеса

Гэтыя манументальныя творы неабходныя для якаснага росту.

5. Нон-фікшн: «Савецістан» Эрыкі Фатланд, «Маё жыццё» Голды Мэір, «Круты маршрут» Яўгеніі Гінзбург, «Далей жыць» Нарінэ Абгарян, «Споведзь» Ларысы Геніюш

Кнігі з нявыдуманымі аповедамі дазваляюць заглыбіцца ў чалавека, глыбока разумець гістарычныя працэсы і складаны свет вакол нас.

6. «Homo Deus: Кароткая гісторыя будучыні» Юваля Ноя Харары

Каб разумець выклікі, якія паўстануць перад намі ў бліжэйшыя дзесяцігоддзі.

1. Дэниел Мэйсон «Северный лес»

Гэта гісторыя дома, які жыве даўжэй за людзей. Незвычайна назіраць не за героем, а за самім домам і зменай эпох, лёсаў і цішынёй паміж імі (так я даведалася, што такое экафікшн). Раман чытаецца павольна: кожную главу хочацца прачытаць яшчэ разочак, каб лепей разглядзець дэталі.

2. Харуки Мураками «Убийство Командора»

Медытатыўная гісторыя пра мастака, які сутыкаецца з жывымі ідэямі, схаванымі пад паверхняй звыклага свету. Кніга зацягвае ў прастору, дзе рэальнасць і сімвалы павольна раствораюцца адно ў адным. Апроч класічнага стыля Муракамі, у гэтым творы яскрава прасочваецца тэма віны і гістарычнай адказнасці; пісьменнік доўгі час разбіраўся з тым, ці мог яго тата быць датычным да японскай агрэсіі ў Кітае.

3. Сьюзен Сонтаг «Заново рожденная. Дневники и записные книжки»

Сонтаг не планавала выдаваць гэтыя дзённікі, яны былі апублікаваныя яе сынам ужо пасля яе смерці. Можа быць менавіта таму тэксты адчуваюцца такімі шчырымі і бязлітасна адкрытымі. Чытаецца павольна, як чужы голас у галаве, як чужы спіс чужых спраў ці спіс кніг да пакупкі, які кажа пра стан пісьменніцы ў канкрэтны час.

4. Сомерсет Моэм «Бремя страстей человеческих»

Раман пра сталенне, цяжкасці, страты і шлях да ўнутранай свабоды. Эпапея, у якой герой раскрываецца павольна і быццам не проста вучыцца сам, але і вучыць цябе глядзець на ўласнае жыццё мякчэй і глыбей.

1. Souad Mekhennet  «I Was Told to Come Alone» (Суад Мехеннет «Мне сказали прийти одной»)

Кніга, якая застаецца ў галаве надоўга. Журналістка з мусульманскай сям’і, якая вырасла ў Германіі, ідзе туды, куды мала хто адважваецца — на сустрэчы з тэрарыстамі, у краіны, дзе вайна і страх сталі штодзённасцю. Яна шукае адказы на складаныя пытанні: што прымушае людзей ісці ў экстрэмізм і ці можна зразумець таго, каго ўвесь свет лічыць ворагам. Гэта гісторыя пра мужнасць, эмпатыю і пошук праўды, калі ўсе астатнія адварочваюцца.

Кніга прымушае задумацца пра тое, як лёгка падзяліць свет на «сваіх» і «чужых», і як важна слухаць нават тых, хто пужае. Яна дазваляе крытычна паглядзець на палітыку заходніх краін адносна Блізкага Усходу і дапамагае лепш зразумець, чаму адбылася трагедыя 9/11, утварыўся ІГІЛ і здараюцца тэрарыстычныя атакі ў Еўропе і ЗША.

2. Евгения Гинзбург «Крутой маршрут»

Найлепшая, на мой погляд, кніга пра рэпрэсіі ў СССР. Гэта гісторыя пра інтэлігентную жанчыну, якая працавала выкладчыцай; яна і яе сям’я былі ўбудаваныя ў савецкую намэнклатуру, але неўзабаве сталі «ворагамі дзяржавы» па надуманых абвінавачваннях.

Гінзбург вельмі падрабязна апісвае, праз што праходзіць жанчына ў лагеры. Яна не рабіла ніякіх запісаў — узнаўляла ўсё па памяці пасля вызвалення. Немагчыма зразумець, як яна захавала ў сваёй галаве столькі дыялогаў, дэталяў, лёсаў людзей. І яшчэ больш здзіўляе тое, што ў яе расповедзе няма нянавісці. Гэта мудрая і чалавечная кніга пра годнасць, якую можна захаваць нават тады, калі забіраюць апошнюю надзею.

3. Moisés Naím «Dos espías en Caracas» (Мойзес Наим «Два шпиона в Каракасе»)

Захапляльны палітычны трылер, дзе ёсць інтрыгі, улада, ідэалогія і чалавечыя слабасці. Наім, былы венесуэльскі чыноўнік, апісвае падзеі вакол уздыму Уга Чавеса, паказваючы, як шпіёны розных краін спрабуюць кантраляваць яго шлях. Кніга напружаная, як серыял, і вельмі дакладна перадае рэальнасць Лацінскай Амерыкі.

4. Николай Власов «Немцы после войны»

Гэта кніга пра тое, як пасля катастрофы Трэцяга рэйха заходнія немцы крок за крокам адышлі ад дыктатуры да працуючай дэмакратыі. Уласоў ламае міф пра «гадзіну нуль» — нібыта пасля вайны ўсе «прачнуліся» і пачалі жыццё з чыстай старонкі; насамрэч шлях быў доўгі і балючы. Аўтар паказвае, як разруха, голад і страх пакарання фармавалі ў грамадстве пачуццё ахвярнасці і крыўды — пра гэта рэдка гавораць адкрыта.

Аснова кнігі — не гучныя лозунгі, а будні пасляваеннага часу: дэнацыфікацыя, перабудова інстытутаў, змена грамадскіх звычак і каштоўнасцей. Чытаецца як сумленнае расследаванне: што насамрэч дапамагло ФРГ адысці ад культу сілы і зрабіць стаўку на права і адказнасць. Асабліва варта прачытаць тым, хто наіўна верыць, што ў новай Беларусі ўсеагульная люстрацыя адразу вырашыць усе праблемы.

5. Николай Никулин «Воспоминания о войне»

Самая праўдзівая, на мой погляд, кніга пра Другую сусветную вайну. Нікулін, франтавік, без гераічных клішэ расказвае, што насамрэч адбывалася на перадавой. Ён піша не пра подзвігі, а пра боль, страх і бессэнсоўнасць смерці. Гэта споведзь чалавека, які бачыў, як вайна ператварае людзей у цені. Чытаецца цяжка, але менавіта таму — абавязкова.

6. David Kertzer «The Pope at War» (Дэвид Керцер «Папа Римский и война»)

Гістарычнае расследаванне пра тое, як Ватыкан паводзіў сябе падчас Другой сусветнай вайны — спойлер: не лепшым чынам. Керцэр на падставе архіўных дакументаў паказвае, якую цану мела маўчанне Пія XII. Гэта не проста крытыка царквы, а глыбокі аналіз маральнага выбару ў часы катастрофы.

7. Вероника Черкасова «Красным по белому»

Чаркасава працавала журналісткай у газеце «Салідарнасць» і рабіла вельмі праўдзівыя рэпартажы пра Беларусь. Яе тэксты лёгка маглі б стаць сцэнарыем для сацыяльнага серыяла. У наш час, калі ў беларускай журналістыцы фактычна не засталося рэпартажаў, можна хаця б паглядзець, як таленавіта гэта можа быць зроблена. Заадно даведацца, чым жыла Беларусь у 1990-я і пачатку 2000-х. Кніга складзеная яе калегамі на знак павагі і памяці пра таленавітую журналістку, забітую пры невысветленых абставінах у 2004 годзе.

8. Golda Meir «My Life» (Голда Меир «Моя жизнь»)

Адкрытая і вельмі чалавечная гісторыя жанчыны, якая нарадзілася ў беднай яўрэйскай сям’і ў Кіеве, уцякла з бацькамі ад пагромаў у ЗША, а праз некалькі дзесяцігоддзяў стала прэм’ер-міністрам Ізраіля. Голда распавядае, як у дзяцінстве бачыла, як суседскія хлопцы кідалі камяні ў вокны яе дому; як сям’я жыла ў перапоўненай кватэры ў Мілуокі, дзе маці адчыніла маленькую краму, каб зарабіць хоць нешта.

У кнізе шмат цікавых эпізодаў з яе палітычнага жыцця: сустрэчы з Бэнам-Гурыёнам, дыпламатычныя размовы з кіраўнікамі СССР, моманты, калі яна ноччу пісала звароты да свайго народа падчас вайны Суднага дня. Пры ўсёй велічнасці яе біяграфіі гэта тэкст найперш пра чалавека, які не баяўся несці адказнасць. Голда піша проста, з гумарам і болем — пра стомленасць, пра самоту, пра веру, што нават адзін голас можа змяніць гісторыю. Калі шукаеце натхнення, гэта варта прачытаць.

9. Hannah Arendt «Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil» (Ханна Арендт «Банальность зла»)

Філасофская, але вельмі жывая кніга пра тое, як звычайныя людзі становяцца выканаўцамі страшных злачынстваў. Арант піша пра суд над Адольфам Эйхманам, адным з арганізатараў Халакосту; яна прысутнічала на працэсе як рэпарцёр. І прыходзіць да высновы: зло не заўсёды выглядае як монстр — часам гэта звычайны чалавек, які «проста выконвае загад». Гэта тэкст, які змяняе погляд на гісторыю і мараль.

10. Erich Maria Remarque Der Funke Leben (Эрих Мария Ремарк «Искра жизни»)

Дзеянне адбываецца ў нацысцкім канцлагеры ў апошнія месяцы вайны. У цэнтры — вязень з нумарам 509, былы журналіст, які ўжо амаль не мае сіл, але ўсё яшчэ не здаецца. Разам з іншымі вязнямі ён жыве паміж смерцю і надзеяй: яны крадуць лушпінне бульбы, каб перажыць яшчэ адзін дзень, падтрымліваюць адзін аднаго жартам або словамі, што нагадваюць пра свет за калючым дротам.

Рэмарк паказвае, як нават у пекле можа застацца нешта чалавечае — «іскра жыцця», якая прымушае працягваць дыхаць, супраціўляцца, любіць. Побач з вязнямі ён паказвае і тых, хто жыве за межамі лагера: немцаў, якія робяць выгляд, што нічога не ведаюць, і тых, хто ўсё ж спрабуе дапамагаць. Асабліва кранальна, калі вязні даведваюцца пра набліжэнне вызвалення — яны баяцца радавацца, каб не сапсаваць апошнюю сілу на надзею. Уражвае глыбокае разуменне аўтарам таго, што адбывалася ўнутры лагера: здаецца, нібы ён сам праз яго прайшоў.

Насамрэч напісанню рамана папярэднічала вялікая даследчая праца, якая базавалася на дакументах і сведчаннях вязняў, што выжылі ў гэтым пекле. Важная кніга для нас, беларусаў, — яна нагадвае, што трэба верыць у перамогу дабра нават у самай цёмнай ночы.

Музыка і аўтар песняў Вячаслаў Кміт дзеліцца кнігамі пра ўнутраную свабоду і нязгасную цікавасць да жыцця.

1. Серж Мінскевіч «Прыгоды Какоса Маракоса»

Відавочны выбар для першага месца. Какос Маракос — агульная глеба беларускай культуры. Поўны духу прыгодаў, ён прабівае сцены недаверу паміж людзьмі і запрашае ўсіх нас у чароўнае невядомае.

2. Бэнхамін Лабатут «Maniac»

Дыхтоўная мастацкая праца, што хаваецца пад абліччам навукова-папулярнага даведніка па бруенні чалавечай думкі ў час вялікіх пераменаў.

3. Алесь Разанаў «Воплескі даланёю адною»

Мяркую, што менавіта з чытання пункціраў Алеся Сцяпанавіча Разанава пачалося маё павольнае ператварэнне ў чалавека.

4. Эрнст Юнгэр «Сэрца вандроўніка. Фігуры і Капрыча»

Універсальны зборнік узнёслых думак, афарызмаў жыццёвае мудрасьці і чыстага шаленства, што ўражвае сваёй шляхетнасцю.

5. Зьніч «Рэха Малітвы»

Адна з найзырчэйшых праяваў беларускага духу ў паэзіі.

Журналістка, акторка Каця Карпіцкая дзеліцца кнігамі пра дом, траўму, памяць і тэатр.

1. Бэла Шагал «Запаленыя свечкі»

Успаміны Бэлы Шагал, каханай Марка Шагала. Праўда, пра іх стасункі там зусім мала — толькі пачатак, як яны нараджаліся. Але шмат пра дзяцінства Бэлы ў Віцебску, якога ўжо амаль няма, з вельмі цікавымі рэлігійнымі традыцыямі габрэяў. Я чытала раней аўтабіяграфію Шагала, вельмі люблю яго мастацтва агулам. Дык вось у яго кніжцы «Маё жыццё» часам прабіваецца самазакаханасць, памкненне выглядаць з лепшага боку, у Бэлы ж больш любові да навакольнага, з непасрэднымі эмоцыямі першага ўражання, усёй палітры чыстых дзіцячых рэакцый, якіх дарослым часам не хапае.

2. Joanna Kuciel-Frydryszak «Chłopki. Opowieść o naszych babkach» / «Сялянкі. Гісторыя пра нашых бабуль»

Грунтоўная дакументальная польская кніга пра цяжкае фізічнае (ды і маральнае) выжыванне нашых бабуль і прабабуль. Лад жыцця полек мала чым адрозніваўся ад беларусак у вёсках. Тут пра цяжкую фізічную працу ажно да загнання сябе ў труну, немагчымасць вучыцца і нармальна есці праз галечу, пра гвалт у палях, дзе пасвілі скаціну, і халоднасць як стыль жыцця — калі дзяцей нараджалі найперш як працоўную сілу. Чыталася доўга і цяжка, але дало шмат глебы для думак.

3. Андрэй Горват «Дом»

Не ведаю, як вы, а я заўсёды марыла пажыць у палацы. У пісьменніка атрымалася, у сваім, хай і разбураным, хай і не так доўга, як марылася. Там, дзе гісторыя мінулых уладальнікаў-прывідаў перасякаецца з сённяшняй рэчаіснасцю Нароўлі — гэта магічна зачароўвае. Сама скразная тэма пра дом, яго пошукі і адчуванне дадаткова кранае. Асобна варта вылучыць чорна-белыя здымкі былой эпохі. Тэхналогіі — супер, але каб можна было выбіраць, я б з задавальненнем пажыла пару дзён у якім 19 стагоддзі.

4. «Нарысы пра найноўшы беларускі тэатр: 2010-2020»

Кніга хоць і не цалкам ахоплівае ўсяго значнага, што адбывалася ў беларускім тэатры ў гэты перыяд, але так ці інакш захоўвае частку тэатральнай спадчыны, архівуе нашы эксперыменты-пошукі-прарывы-імёны. Бо, ведаеце, вельмі часта ў Беларусі з’яўляецца «нешта першае», калі па факце яно ўжо некалі было і было паспяховым, проста пра гэта забылі і ніхто не захаваў гэтыя здабыткі  ў кнігах, зборніках... Пруфам таго, што мы былі, служаць толькі хаатычныя групы ва Укантакце ці артыкулы на сайтах, якіх сёння няма (толькі калі ў вэб-архівах капацца ды ў бібліятэках ночыць). У свой час мы з сябрамі рабілі тэатральны альманах «Дзверы» пра тэатр — ён выходзіў штомесяц на голым энтузіязме і бясконцай любові да тэатра, мы ладзілі прэзентацыі-канцэрты, уласны фестываль і нават мелі абяцанне на фінансаванне. Але потым крызіс і ... забыццё.

5. Bessel van der Kolk «The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma»

Даследчык наступстваў псіхалагічных траўмаў выдаў сваю кніжку ў 2014 годзе, але сёння яна, на мой погляд, максімальна актуальная для беларусаў, на плячах якіх вісіць цяжар рэпрэсій, катаванняў, турмаў, эміграцыі, вайны, чарговы раз разбураных надзей і дабрабыту... Кніжка не толькі дапамагае лепш распазнаваць і счытваць сігналы цела і мозга, якія, здаецца, нібыта знянацку перастаюць функцыянаваць, як раней. Ëн дае падказкі на шлях патэнцыйнага вылечвання нават у самых складаных кейсах, калі вы пазбавіліся ранейшых прыемнасцяў жыцця, пачуцця самакантролю і згубілі сябе, сэнсы і сувязі са звыклым атачэннем вакол. Кніга дае надзею: пасля фізічнай і псіхалагічнай траўмы ёсць святло, бо яго здабывалі нават ахвяры гвалту і амерыканскія ветэраны, якія сербанулі гора ў В’етнаме.

1. Virginia Tassinari, Eduardo Staszowski «Designing in Dark Times: An Arentdtian Lexicon»

У гэтай кнізе-слоўніку дызайнеры з розных сфер разважаюць над ідэямі Ганны Арэнт у кантэксце сваёй прафесіі. Дызайнеры непасрэдна ўдзельнічаюць у стварэнні аб’ектаў, сярод якіх мы жывем, але ці могуць яны дзейнічаць актыўна, прымаць рашэнні і здзяйсняць учынкі — асабліва ў часы страху і нявызначанасці?

Для Арэнт актыўнае дзеянне пачынаецца з маўлення. Без абмеркаванняў і прасторы, дзе людзі могуць дзяліцца сваімі поглядамі і памкненнямі, дызайнерскія аб’екты — усяго толькі набор разрозненых рэчаў. У такім выпадку дызайн варта разумець найперш як разумовую дзейнасць.

Мысленне для Арэнт — гэта актыўнасць, накіраваная на перамены, «гэта тое, што вы робіце разам з іншымі, у пастаянным дыялогу з імі». Кожны тэрмін у слоўніку адкрывае магчымасць крытычна паглядзець на пэўныя аспекты дызайнерскай практыкі.

2. Slavoj Žižek «Violence»

Гвалт часта ўспрымаецца як нешта раптоўнае, жахлівае, што, здавалася б, увогуле не мае дачынення да свету, у якім мы жывем. Варта крыху пачакаць — і хутка ўсё вернецца ў нармальны стан. Жыжак паказвае, што так можна апісаць толькі суб’ектыўны гвалт — у тым сэнсе, што гвалтаўнікоў лёгка вызначыць. Але гвалт у часы капіталізму цяжка распазнаць: ён амаль заўсёды ананімны (аб’ектыўны) і паходзіць з абстрактнасці эканамічных і палітычных сістэм.

Такім чынам, гвалт — гэта і ёсць нармальнасць: «мяккія формы прымусу, скіраваныя на захаванне адносін дамінавання і эксплуатацыі». Будучы «песімістычным аптымістам», Жыжак прапануе не толькі інструменты для ідэнтыфікацыі гвалту ў сучасным свеце, але і прыклады контргвалту, скіраванага на змены ў гвалтоўнай нармальнасці.

3. Reinhold Martin, Claire Zimmerman «Architecture Against Democracy»

Сёння дэмакратыя часта ўспрымаецца як нешта натуральнае для архітэктурнай практыкі. Супрацьлеглыя тэндэнцыі, калі і ўзнікаюць, лічацца выключэннямі з правіла. Але што, калі архітэктура — гэта зусім не нейтральная практыка ў палітычным кантэксце, а наадварот — эфектыўны інструмент кіравання і прымусу?

Гэты зборнік эсэ даследуе гэтую ідэю праз прыклады з гісторыі архітэктуры апошніх трох стагоддзяў. Аўтары паказваюць складаную сувязь архітэктуры з гегемоніяй, тэхнакратыяй і дэмакратыяй. Апошняя разглядаецца праз прызму ідэй Ганны Арэнт.

Задума зборніка нарадзілася як рэакцыя на падзеі ў Капітоліі ў 2021 годзе, што робіць гэтыя тэксты асабліва актуальнымі для разумення ролі архітэктуры ў сучаснай палітычнай рэчаіснасці.

4. W.G.Sebald «Austerlitz»

Зебальд стварае дэталёвыя партрэты людзей, якім наканавана застацца на задворках гісторыі. Галоўны герой рамана, якога дзіцём вывезлі з Нямеччыны ў 1939 годзе, спрабуе даведацца пра сваё мінулае. Важнае месца займаюць сапраўдныя фотаздымкі аўтара, вакол якіх будуецца аповед і якія ўзмацняюць адчуванне дакументальнасці выдуманай гісторыі.

Праніклівыя фрагменты прымушаюць вяртацца да іх зноў і зноў: імгненнае састарэнне вайсковай архітэктуры, паказное добраўпарадкаванне (beautification) у канцлагеры, пачварнасць грандыёзных будынкаў, перасаджаныя дрэвы ў парку, якія мараць пра сваю радзіму. Гэта вельмі асабістая і кранальная споведзь, якая не баіцца адкрываць вочы на жахі гісторыі цывілізацыі.

Кніга дапамагла мне сфармуляваць пытанне: які прабел у маёй асабістай гісторыі перашкаджае мне стаць самім сабой?

5. Ines Weizman «Architecture and the Paradox of Dissidence»

Галоўная рэдактарка перанесла ідэю палітычнага дысідэнцтва з кантэксту краін усходняга блока XX стагоддзя ў кантэкст сучаснай архітэктуры ў глабальнай рэчаіснасці. Аднак праз дзесяць гадоў становіцца зразумела, што ідэя дысідэнцтва не губляе сваёй актуальнасці нават у першапачатковым значэнні.

Застаецца толькі задаць пытанне: ці магчыма дысідэнцтва ў архітэктуры? Адказаць на яго няпроста — менавіта таму ў назве выкарыстана слова «парадокс». Але галоўнае ў дысідэнцтве — гэта нязгода, і тады варта толькі вызначыцца, да каго або да чаго яе скіраваць.

Прыклады з гэтага зборніка паказваюць, што нават у менш спрыяльныя часы — у складаных эканамічных і палітычных умовах — застаецца прастора для актыўных дзеянняў.

6. Anne Appelbaum «Autocracy, Inc.: The Dictators Who Want to Run the World»

Да пэўнага часу аўтакратыі ўспрымаліся як нешта лакальнае, састарэлае, неэфектыўнае і ўвогуле тое, што не мае падставаў на будучыню.

Але Эн Эплбаўм паказвае, што гэта цалкам сучасная, глабальная і ўсё больш папулярная форма кіравання, а Захад — неад’емны ўдзельнік і саўдзельнік працэсу яе сучаснага станаўлення. Замест таго, каб навешваць ярлыкі на асобныя краіны, яна прапануе звяртаць увагу на «аўтакратычныя паводзіны», што робіць гэтую кнігу яшчэ больш актуальнай у кантэксце падзей у ЗША.

Таксама аўтарка робіць акцэнт на экспертнасці выхадцаў з незаходніх краін, якія ведаюць больш за іншых кошт несвабоды.

7. Viet Thanh Nguyen «The Committed»

Кніга-сіквел ад лаўрэата Пулітцэраўскай прэміі пра мігранта, які ўцёк ад вайны ў В’етнаме ў Парыж, дзе выпадкова стаў гандляром наркотыкаў. Ах так, раней ён быў в’етнамскім шпіёнам у Амерыцы, які пасля вяртання на радзіму і знясільваючых катаванняў ад таварышаў па партыі (і сяброў!) страціў веру ў камунізм. Усё яшчэ нудна?

Тады вось вам ахоўнік у бардэлі, які ў вольны час чытае Фанона. Старонка, цалкам запоўненая фразамі fuck you і thank you, як адказ каланіялізму, які аўтар, дарэчы, параўноўвае з педафіліяй. Разважанні галоўнага героя пра досвед уцекача, рэлігію, нацыяналізм і няўдалую рэвалюцыю. Але акрамя іншага — гэта выдатны экскурс у культуру краіны з няпростым лёсам, якая аказваецца да болю блізкай і знаёмай.

8. Douglas Spencer «The Architecture of Neoliberalism: How Contemporary Architecture Became an Instrument of Control and Compliance»

Магчыма, большасць людзей ведае пра негатыўныя рысы архітэктуры ва ўмовах дыктатуры, з’яўленню якой спрыяюць адзіна правільная лінія партыі, забароны і жорсткая іерархія. Архітэктура неалібералізму будуецца на супрацьлеглым: разнастайнасці выбару, гарызантальнасці і заахвочванні. Але менавіта заахвочванне становіцца новай формай кантролю. Архітэктура выступае як інструмент трэніроўкі ўспрымання для больш умелага кіравання людзьмі.

Крытычны аналіз такіх прыкладаў, як Цэнтр Пампіду ў Парыжы, цэнтральны будынак завода BMW у Лейпцыгу ад бюро Захі Хадзід і вежа СCTV, пабудаваная OMA ў Кітаі, паказвае супярэчлівасць гэтых архітэктурных праектаў. Акрамя таго, гэтая кніга — прыклад сучаснай архітэктурнай крытыкі, якая не баіцца ставіць пад сумнеў самыя папулярныя тэндэнцыі і практыкі.

9. Samuel Beckett «Waiting for Godot»

У даволі дзіўнай гісторыі з дыялогамі, што змяняюць адзін аднаго, і незразумелымі персанажамі, якія з’яўляюцца з ніадкуль і знікаюць у нікуды, можна ўбачыць час, у якім мы жывем: з сінтэтычнымі чат-ботамі, абставінамі, што мала залежаць ад нас, і абсурдам, які мы бачым сваімі вачыма або ў стужцы навін.

Як нагрэтая бетонная сцяна можа нагадаць пра цяпло чалавечага цела, так і паміж радкоў недагавораных рэплік адчуваецца цеплыня — ні то сяброўства, ні то платанічнае каханне паміж галоўнымі героямі. Магчыма, гэта і ёсць тое, што можа ратаваць у моманты, калі ўсе эмоцыі больш немагчыма выказаць словамі. Урэшце, Гадо ж абяцаў прыйсці! Значыць, варта пачакаць і атрымаць асалоду ад моманту чакання.

10. Hwang Bo-Reum «Welcome to the Hyunam-dong Bookshop»

Лёгкі, але поўны мудрасці і чуласці дэбютны раман карэйскай пісьменніцы пра адносіны з працай, які я для сябе акрэсліў як маніфест паўсядзённага самаклопату.

Галоўная гераіня, пасля чарговага выгарання і працяглага перыяду дэпрэсіі, вырашае пакінуць усё і адкрыць уласную кнігарню. Яе пачуцці паступова змяняюцца ад страху і няўпэўненасці да задавальнення ад штодзённай руціны і прыняцця сябе. «Ці дапамагае мне гэтае месца адчуваць сябе лепш? Ці магу я быць цалкам і бескампрамісна сабой? Ці люблю і цаню я сябе тут?» — пытаецца яна. За лёгкім аповедам хаваецца крытыка ідэалогіі працы, а ў наборы дыялогаў на розныя тэмы кожны і кожная знойдуць нешта блізкае для сябе: лепш рабіць тое, што ўмееш, ці тое, што хочаш? У чым розніца паміж шчасцем і задавальненнем? Хто мае права ацэньваць вынікі нашай працы? Гэтая кніга стала вельмі блізкай майму сэрцу і дазволіла паглядзець на ўласны досвед і сказаць: «Ну так, яшчэ шмат чаго трэба зрабіць, але ёсць моманты, за якія я гатовы падзякаваць сабе і іншым за тую кропку, у якой цяпер знаходжуся».

Наста:

1. Эрих Мария Ремарк «Ночь в Лиссабоне»

Кніга пра сапраўднае каханне і здрадніцтва, якое вядзе да безвыходнага стану ўцякацтва. Самая моцная кніга ў Рэмарка.

2. Татьяна Замировская «Эвридика, проверь, выключила ли ты газ»

Заміроўская па-майстэрску гуляе з вобразам Эўрыдыкі, ператвараючы яго ў метафару не толькі страты, але і захрасання паміж жыццём і смерцю, мінулым і будучыняй, рэальнасцю і выдумкай. Гэта гісторыя пра спробы вырвацца з кола старых траўм і здабыць сябе.

3. Андрусь Горват «Радзіва “Прудок»

Гэта кніга пра тое, як аднавіць напаўразбуранага сябе, як вярнуцца да каранёў, да роднай моўнай і культурнай стыхіі, і пра тое, як важна не згубіць бабуліны аповеды. А можа, і пра тое, як стаць сваім для самога сябе.

4. Эдит Ева Эгер «Выбор»

Чытаючы пра жыццё Эдзіт, разумееш: чалавек можа перанесці абсалютна ўсё.

5. Иоанна Хмелевская «Всё красное»

Лёгкі іранічны дэтэктыў з класным гумарам, ад якога смяяца будзеце ўголас.

Кірыл:

6. Эліза Ажэшка «Хам»

Прыклад класічнай беларускай літаратуры, якая псіхалагічна і сюжэтна апярэдзіла свой час, бо ўзняла пытанне, на якое дагэтуль няма адказу.

7. Татьяна Замировская «Смерти.net»

Складаная, але выбітная кніга. Калі пераадолееш — зразумееш шмат.

8. Фредрик Бакман «Бабушка велела кланяться и передать, что просит прощения»

Кніга, якая даказала: ты можаш распавесці складаныя рэчы простай мовай і іх каштоўнасць ад гэтага не зменшыцца.

9. Чак Паланюк «Байцоўскі клуб»

Я не магу распавядаць пра гэтую кнігу.

10. Віктар Марціновіч «Мова»

Мая першая беларуская кніга, якая зачапіла. Першы выдуманы свет, ад якога пайшла жуда. Першы твор, які б я раіў прачытаць.