Հայաստանի և Ադրբեջանի հակամարտությունը Ղարաբաղի և Զանգեզուրի շուրջ

1918 թվականի վերջին Հայաստանը և Ադրբեջանը հայտնվեցին սուր հակամարտության վիճակում՝ կապված Ղարաբաղի և Զանգեզուրի վիճելի կարգավիճակի հետ։ Երկու հանրապետություններն էլ հավակնում էին այդ տարածքներին և պատրաստ չէին փոխզիջման։ Ադրբեջանն ուներ առավելություն զինված ուժերի և լեռնային շրջաններին ավելի հարմար հասանելիության տեսանկյունից, սակայն այդ շրջանների հայ բնակչությունը ձգտում էր միավորվել Հայաստանի հետ։

1918 թվականի վերջում Զանգեզուրում գործում էր հայկական վարչակազմ՝ տեղական աշխարհազորի պաշտպանության ներքո, որը կապ ուներ գեներալ Անդրանիկի հետ։ Ղարաբաղում թուրքական ուժերի հեռացումից հետո ձևավորվել էր ժամանակավոր հայկական կառավարում՝ հիմնված տեղական ինքնակառավարման մարմինների վրա։ Սակայն այս երկու կառույցներն էլ գտնվում էին Բաքվում գտնվող բրիտանական ռազմական առաքելության վերահսկողության ներքո՝ գեներալ Ուիլյամ Թոմսոնի ղեկավարությամբ։

Բրիտանական քաղաքականությունը տարածաշրջանում

Սկզբում հայերը ողջունեցին բրիտանացիների ներկայությունը՝ հույս ունենալով արդար կարգավորման վրա։ Թոմսոնը խոստացել էր զբաղվել վիճելի տարածքների հարցով և աջակցել փախստականներին։ Սակայն շուտով Մեծ Բրիտանիայի դիրքորոշումը փոխվեց։

Բրիտանական հրամանատարությունը սկսեց աջակցել Ադրբեջանին և պահանջեց ճանաչել նրա իրավազորությունը Ղարաբաղի և Զանգեզուրի նկատմամբ։ Սա բացատրվում էր աշխարհաքաղաքական շահերով․ Լոնդոնը ձգտում էր ամրապնդել իր ազդեցությունը մուսուլմանական աշխարհում, թուլացնել Օսմանյան կայսրության ազդեցությունը, ինչպես նաև ստանալ մուտք դեպի Բաքվի նավթը։

Բանակցությունները և իրավիճակը Ղարաբաղում

1919 թվականի գարնանն ու ամռանը բանակցություններ էին ընթանում հայկական կողմի և Ադրբեջանի կառավարության միջև։ Սակայն Բաքուն բազմիցս վերանայում էր պայմանավորվածությունները՝ իր օգտին։

1919 թվականի օգոստոսին Շուշիում տեղի ունեցավ Ղարաբաղի հայերի համագումարը, որը մերժեց նոր պայմանները։ Ի պատասխան՝ նահանգապետ Խոսրով-բեկ Սուլթանովը վերջնագիր ներկայացրեց՝ պահանջելով ճանաչել Ադրբեջանի իշխանությունը։

Ռեալ արտաքին աջակցության բացակայության պայմաններում հայերը հայտնվեցին բարդ իրավիճակում։ Քննարկումներից հետո որոշվեց սկսել ժամանակավոր համաձայնագրի շուրջ բանակցություններ։

1919 թվականի օգոստոսի 22-ին Շուշիում ստորագրվեց համաձայնագիր, ըստ որի Ղարաբաղը ժամանակավորապես ճանաչվում էր Ադրբեջանի մաս, սակայն պահպանում էր հատուկ վարչական կարգավիճակ և մի շարք երաշխիքներ հայ բնակչության համար՝ ներառյալ մշակութային ինքնավարություն և մասնակցություն կառավարմանը։

Ղարաբաղի վերաբերյալ համաձայնագրի հետևանքները

Համաձայնագիրը ամրապնդեց Ադրբեջանի փաստացի վերահսկողությունը տարածաշրջանի նկատմամբ։ Ստեղծվեցին խառը վարչական մարմիններ, ներդրվեցին երաշխիքներ հայերի համար և խոստացվեց վերականգնել ենթակառուցվածքները։

Սակայն շատ հայեր այդ պայմանագիրը ընկալեցին որպես հարկադրված և ժամանակավոր։ Ադրբեջանի մամուլը շուտով հայտարարեց վերահսկողությունը այլ շրջանների վրա նույնպես ընդլայնելու հնարավորության մասին։

Իրավիճակը Զանգեզուրում

1918–1919 թվականների ձմռանը Զանգեզուրը հայտնվեց ծանր մեկուսացման պայմաններում։ Սրվեցին սովը, հիվանդությունները և փախստականների հոսքը։ Տարածաշրջանը բախվեց ռեսուրսների խիստ պակասի։

Հայկական ինքնապաշտպանական ուժերը պահպանում էին վերահսկողությունը, սակայն գտնվում էին կրիտիկական վիճակում։ Բրիտանական օգնությունը սահմանափակ էր։

Գեներալ Անդրանիկը ղեկավարում էր հայկական զինված խմբավորումները տարածաշրջանում, սակայն երկարատև դիմադրությունից և աջակցության բացակայությունից հետո որոշեց դուրս բերել զորքերը։ 1919 թվականի գարնանը նա լքեց Զանգեզուրը, որից հետո տարածաշրջանը մնաց տեղական հայկական կառույցների կառավարման ներքո։

Բրիտանական միջամտության ավարտը և հետևանքները

Հայկական ուժերի հեռացումից և բրիտանացիների անհաջող փորձերից հետո տարածաշրջանում վերահսկողություն հաստատելու, Զանգեզուրը փաստացի մնաց հայկական բնակչության կառավարման ներքո։

Բրիտանական առաքելությունները լքեցին լեռնային շրջանները՝ չհասնելով Ադրբեջանի իշխանության ճանաչմանը։ Արդյունքում 1919 թվականի կեսերին ձևավորվեց իրավիճակ․ Ղարաբաղը հայտնվեց Ադրբեջանի ժամանակավոր վերահսկողության տակ, մինչդեռ Զանգեզուրը մնաց հայկական ինքնակառավարման ներքո։

Այս հարցերի վերջնական լուծումը տեղափոխվեց միջազգային մակարդակ, սակայն հակամարտությունը շարունակեց մնալ չլուծված և լարված։

The Armenia–Azerbaijan Conflict over Karabakh and Zangezur

At the end of 1918, Armenia and Azerbaijan found themselves in a state of acute conflict over the disputed status of Karabakh and Zangezur. Both republics claimed these territories and were unwilling to compromise. Azerbaijan had an advantage in military forces and better access to the mountainous regions; however, the Armenian population of these areas sought unification with Armenia.

By the end of 1918, an Armenian administration was operating in Zangezur under the protection of a local militia associated with General Andranik. In Karabakh, after the withdrawal of Turkish forces, a provisional Armenian administration was formed based on local self-governing bodies. However, both structures were under the supervision of the British military mission in Baku, led by General William Thomson.

British Policy in the Region

Initially, Armenians welcomed the arrival of the British, hoping for a fair settlement. Thomson promised to resolve disputes over the contested territories and support refugees. However, Britain’s position soon changed.

The British command began supporting Azerbaijan and demanded recognition of its jurisdiction over Karabakh and Zangezur. This was explained by geopolitical interests: London sought to strengthen its influence in the Muslim world, weaken the Ottoman Empire’s legacy, and gain access to Baku’s oil resources.

Negotiations and the Situation in Karabakh

In the spring and summer of 1919, negotiations took place between the Armenian side and the Azerbaijani government. However, Baku repeatedly revised agreements in its own favor.

In August 1919, a congress of Karabakh Armenians was held in Shusha, which rejected the new conditions. In response, Governor Khosrov-bek Sultanov issued an ultimatum demanding recognition of Azerbaijani authority.

Lacking real external support, the Armenians found themselves in a difficult position. After discussions, it was decided to begin negotiations on a temporary agreement.

On August 22, 1919, an agreement was signed in Shusha under which Karabakh was temporarily recognized as part of Azerbaijan but retained a special administrative status and a number of guarantees for the Armenian population, including cultural autonomy and participation in governance.

Consequences of the Karabakh Agreement

The agreement consolidated Azerbaijan’s de facto control over the region. Mixed administrative bodies were created, guarantees for Armenians were introduced, and the restoration of infrastructure was promised.

However, many Armenians viewed the agreement as forced and temporary. The Azerbaijani press soon suggested the possibility of extending control to other regions as well.

The Situation in Zangezur

In the winter of 1918–1919, Zangezur found itself in severe isolation. Famine, disease, and an influx of refugees intensified. The region suffered an acute shortage of resources.

Armenian self-defense forces maintained control over the territory but were in a critical condition. British assistance was limited.

General Andranik led Armenian armed formations in the region, but after prolonged resistance and lack of support, he decided to withdraw his forces. In the spring of 1919, he left Zangezur, after which the region remained under the management of local Armenian structures.

End of British Intervention and Consequences

After the withdrawal of Armenian forces and unsuccessful attempts by the British to establish control over the region, Zangezur remained under de facto Armenian administration.

British missions left the mountainous areas without achieving recognition of Azerbaijani authority. As a result, by mid-1919 a situation had formed in which Karabakh came under temporary Azerbaijani control, while Zangezur remained under Armenian self-governance.

The final resolution of these issues was deferred to the international level, but the conflict between the parties remained unresolved and tense.

Конфликт Армении и Азербайджана за Карабах и Зангезур

В конце 1918 года Армения и Азербайджан оказались в состоянии острого конфликта из-за спорного статуса Карабаха и Зангезура. Обе республики претендовали на эти территории и не готовы были к компромиссу. Азербайджан имел преимущество в вооружённых силах и более удобный доступ к горным районам, однако армянское население этих регионов стремилось к объединению с Арменией.

К концу 1918 года в Зангезуре действовала армянская администрация под защитой местного ополчения, связанного с генералом Андраником. В Карабахе после ухода турецких сил было сформировано временное армянское управление, основанное на местных органах самоуправления. Однако обе структуры находились под наблюдением британской военной миссии в Баку под руководством генерала Уильяма Томсона.

Британская политика в регионе

Изначально армяне приветствовали появление британцев, рассчитывая на справедливое урегулирование. Томсон обещал разобраться в вопросах спорных территорий и поддержать беженцев. Однако вскоре позиция Великобритании изменилась.

Британское командование стало поддерживать Азербайджан и потребовало признания его юрисдикции над Карабахом и Зангезуром. Это объяснялось геополитическими интересами: Лондон стремился укрепить влияние на мусульманский мир, ослабить влияние Османской империи, а также получить доступ к бакинской нефти.

Переговоры и ситуация в Карабахе

Весной и летом 1919 года велись переговоры между армянской стороной и правительством Азербайджана. Однако Баку неоднократно пересматривал договорённости в свою пользу.

В августе 1919 года в Шуше состоялся съезд армян Карабаха, который отверг новые условия. В ответ губернатор Хосров-бек Султанов выдвинул ультиматум о признании власти Азербайджана.

Не имея реальной внешней поддержки, армяне оказались в сложном положении. После обсуждений было принято решение начать переговоры о временном соглашении.

22 августа 1919 года в Шуше было подписано соглашение, по которому Карабах временно признавался частью Азербайджана, но сохранял особый административный статус и ряд гарантий для армянского населения, включая культурную автономию и участие в управлении.

Последствия соглашения по Карабаху

Соглашение закрепило фактический контроль Азербайджана над регионом. Были созданы смешанные административные органы, введены гарантии для армян и обещано восстановление инфраструктуры.

Однако многие армяне восприняли договор как вынужденный и временный. Азербайджанская пресса вскоре заявила о возможном распространении контроля и на другие регионы.

Ситуация в Зангезуре

Зимой 1918–1919 годов Зангезур оказался в тяжёлых условиях изоляции. Усилились голод, болезни и приток беженцев. Регион испытывал острую нехватку ресурсов.

Армянские силы самообороны удерживали контроль над территорией, но находились в критическом положении. Британская помощь была ограниченной.

Генерал Андраник руководил армянскими вооружёнными формированиями в регионе, но после длительного сопротивления и отсутствия поддержки принял решение вывести войска. Весной 1919 года он покинул Зангезур, после чего регион остался под управлением местных армянских структур.

Завершение британского вмешательства и последствия

После ухода армянских сил и неудачных попыток британцев установить контроль над регионом, Зангезур остался под фактическим управлением армянского населения.

Британские миссии покинули горные районы, не добившись признания власти Азербайджана. В результате к середине 1919 года сложилась ситуация: Карабах оказался под временным контролем Азербайджана, тогда как Зангезур остался под армянским самоуправлением.

Окончательное решение этих вопросов было отложено на международный уровень, однако конфликт между сторонами продолжал оставаться нерешённым и напряжённым.

Հայաստանի Հանրապետության առաջին խորհրդարանի ստեղծումը

1918 թվականի մայիսի 28-ին Հայաստանի անկախության հռչակումից հետո լիարժեք խորհրդարանական ընտրությունների անցկացումը անհնար դարձավ։ Երկիրը գտնվում էր ծայրահեղ ծանր վիճակում․ պատերազմը, սովը, համաճարակներն ու տնտեսական շրջափակումը թույլ չէին տալիս կազմակերպել համազգային քվեարկություն։

Այս պայմաններում ընդունվեց ժամանակավոր լուծում՝ ընդլայնել Թիֆլիսում գործող Հայկական ազգային խորհուրդը և այն վերափոխել Հայաստանի խորհրդարանի։ Նոր մարմինը կազմված էր 46 պատգամավորից․ 18 ներկայացուցիչ «Դաշնակցություն» կուսակցությունից, վեցական պատգամավոր սոցիալ-դեմոկրատներից, ժողովրդականներից և էսեռներից, երկու անկուսակցական պատգամավոր և ազգային փոքրամասնությունների ութ ներկայացուցիչ՝ վեց թաթար, մեկ ռուս և մեկ եզդի։ Խորհրդարանի նախագահ ընտրվեց Ավետիք Սահակյանը։

Սակայն շուտով ակնհայտ դարձավ, որ խորհրդարանը չի արտացոլում հասարակության իրական տրամադրությունները և չունի բավարար լեգիտիմություն։

Արևմտահայերի և արևելահայերի միջև պառակտումը

Երիտասարդ հանրապետության գլխավոր ներքին հակասություններից մեկը արևմտահայերի և արևելահայերի միջև հակամարտությունն էր։ 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությունից հետո Օսմանյան կայսրությունից տասնյակ հազարավոր փախստականներ տեղափոխվել էին Արևելյան Հայաստան, սակայն նրանցից շատերը օտարված էին զգում իրենց հանրապետության քաղաքական կյանքից։

1919 թվականի Փարիզի խաղաղության համաժողովում Հայաստանի Հանրապետության շահերը ներկայացնում էր Ավետիս Ահարոնյանի գլխավորած պատվիրակությունը, սակայն արևմտահայերի զգալի մասը աջակցում էր Պողոս Նուբար փաշայի Ազգային պատվիրակությանը։

Շատ արևմտահայերի համար Հայաստանի Հանրապետությունը չէր ընկալվում որպես լիարժեք հայկական պետություն, այլ միայն որպես «Արարատյան Հանրապետություն»։ Իրական Հայաստանը նրանք շարունակում էին համարել պատմական Արևմտյան Հայաստանը։

Արևմտահայերը անվստահությամբ էին վերաբերվում հանրապետության պետական հաստատություններին, խուսափում էին բանակային ծառայությունից և Պողոս Նուբարի Ազգային պատվիրակությունն ավելի հեղինակավոր էին համարում, քան Երևանի կառավարությունը։

Արևմտահայերի երկրորդ համագումարը

1919 թվականի փետրվարին Երևանում գումարվեց արևմտահայերի երկրորդ համագումարը։ Դրա կազմակերպիչները հայտարարում էին, որ հենց արևմտահայերն իրենք պետք է խոսեն իրենց անունից և որոշեն ժողովրդի քաղաքական ապագան։

Համագումարը հռչակեց Միացյալ Հայաստանի անկախությունը, լիազորեց Պողոս Նուբար փաշային հանդես գալ արևմտահայերի անունից և կոչ արեց համագործակցել Հայաստանի Հանրապետության խորհրդարանի հետ։ Սակայն միավորման փոխարեն այս գործընթացն ավելի խորացրեց քաղաքական պառակտումը։

Քաղաքական ճգնաժամ և անկարգություններ խորհրդարանում

1919 թվականի սկզբին խորհրդարանը հայտնվել էր խոր ճգնաժամի մեջ։ Ընդդիմադիր ուժերը՝ ժողովրդականները, սոցիալ-դեմոկրատները և էսեռները, իշխող «Դաշնակցություն» կուսակցությանը մեղադրում էին իշխանության մենաշնորհման մեջ։

1919 թվականի փետրվարի 28-ին խորհրդարանի նիստը վերածվեց բացահայտ սկանդալի։ Դահլիճում հնչում էին խորհրդարանը ցրելու և նոր ընտրություններ անցկացնելու պահանջներ։ Նախագահը ստիպված եղավ ընդհատել նիստը, իսկ փոխնախագահ Զուբյանին ուժով իջեցրին ամբիոնից։

Միջադեպը ցույց տվեց, որ գործող խորհրդարանը սպառել է իրեն և կարիք ունի վերաընտրվելու։

Նոր ընտրական օրենքը

1919 թվականի մարտի 31-ին ընդունվեց նոր ընտրական օրենք։ Այն սահմանում էր համամասնական ընտրակարգ, փակ կուսակցական ցուցակներ, գաղտնի քվեարկություն և 20 տարեկանից բարձր տղամարդկանց ու կանանց մասնակցություն ընտրություններին։ Խորհրդարանը պետք է կազմված լիներ 80 պատգամավորից։

Քվեարկության կազմակերպման համար ստեղծվեց ընտրական հանձնաժողովների բազմաստիճան համակարգ՝ կենտրոնական, նահանգային, շրջանային, քաղաքային, գյուղական և տեղական հանձնաժողովներ։

1919 թվականի ապրիլին խորհրդարանը ժամանակավորապես դադարեցրեց իր գործունեությունը և ընտրությունների նախապատրաստման ընթացքում լիազորությունները փոխանցեց կառավարությանը։ Ընտրարշավի անցկացման համար հատկացվեց 200 հազար ռուբլի։ Քվեարկության օր նշանակվեց 1919 թվականի հունիսի 21-ը։

Մայիսի 28-ի ակտի շուրջ վեճերը

1919 թվականի գարնանը իշխանությունները որոշեցին հանդիսավոր կերպով նշել անկախության տարեդարձը և ընդունել հայկական հողերի միավորման մասին հայտարարություն։ Այս որոշումը նոր քաղաքական հակամարտությունների ալիք առաջացրեց։

Սկզբում ընդդիմության մի մասը աջակցում էր Միացյալ Հայաստանի գաղափարին, սակայն հետագայում վերաբերմունքը փոխվեց։ Ժողովրդականները պահանջեցին ստեղծել ժամանակավոր համատեղ կառավարություն՝ Պողոս Նուբար փաշայի պատվիրակության մասնակցությամբ։

«Դաշնակցություն» կուսակցությունը մերժեց այդ առաջարկը։ Ի պատասխան՝ ժողովրդականները դուրս եկան կոալիցիայից և հայտարարեցին ընտրությունների բոյկոտ։

Արևմտահայերի որոշ ներկայացուցիչներ ևս հանդես եկան խորհրդարանի ընդլայնման դեմ և խիստ քննադատեցին նոր պատգամավորների ընդգրկումը։

Խորհրդարանականության քննադատություն և ընտրությունների բոյկոտ

Դժգոհությունը աճում էր ոչ միայն կուսակցությունների, այլև հասարակության շրջանում։ Խորհրդարանն ավելի ու ավելի հաճախ անվանում էին «Շաղակրատների տուն», իսկ պատգամավորներին մեղադրում էին կառավարման եվրոպական մոդելները կուրորեն ընդօրինակելու մեջ՝ առանց տեղական պայմանները հաշվի առնելու։

Նույնիսկ խորհրդարանի ներսում հնչում էին գործող օրենսդրական համակարգից հրաժարվելու և «հեղափոխական իրավունքի» հաստատման կոչեր։

Պողոս Նուբարն ևս հանդես եկավ ընտրությունների դեմ՝ հայտարարելով, որ արևմտահայերի մասնակցությունը քվեարկությանը անտեղի է։ Նրա դիրքորոշումը լուրջ ազդեցություն ունեցավ ժողովրդականների կողմից ընտրությունները բոյկոտելու որոշման վրա։

Ընտրական քարոզարշավը

Չնայած ճգնաժամին՝ ընտրությունների նախապատրաստությունը շարունակվում էր։ «Դաշնակցություն» կուսակցության քարոզարշավը հիմնված էր սոցիալական և ազգային կարգախոսների վրա՝ ներառյալ անկախ և միացյալ Հայաստանի գաղափարները և աշխատավոր ժողովրդի պաշտպանության խոստումները։

Էսեռները մասնակցեցին ընտրություններին և քննադատեցին իշխող կուսակցությանը բարեփոխումների բացակայության և սոցիալական խնդիրները լուծելու անկարողության համար։

Քվեարկությունն անցկացվեց 1919 թվականի հունիսի 21-ից 23-ը։

Ընտրություններին գրանցվել էին հետևյալ ցուցակները․

1. «Դաշնակցություն»
2. Ժողովրդականներ
3. Էսեռներ
4. Քրդական ցուցակ
5. Ասորական ցուցակ
6. Գյուղացիական միություն
7. Մուսուլմանական ցուցակ

Ընտրությունների արդյունքները

Ընտրություններն ավարտվեցին «Դաշնակցություն» կուսակցության համոզիչ հաղթանակով։

Արդյունքները հետևյալն էին․

• «Դաշնակցություն» — 230 271 ձայն և 72 մանդատ
• Էսեռներ — 13 239 ձայն և 4 մանդատ
• Մուսուլմանական ցուցակ — 8 187 ձայն և 3 մանդատ
• Գյուղացիական միություն — 4 224 ձայն և 1 մանդատ
• Քրդական ցուցակ — 1 305 ձայն
• Ժողովրդականներ — 481 ձայն
• Ասորական ցուցակ — 173 ձայն

Ժողովրդականների և արևմտահայերի մի մասի կողմից հայտարարված բոյկոտը զգալիորեն հեշտացրեց իշխող կուսակցության հաղթանակը։

Նոր կառավարության ձևավորումը

Ընտրություններից հետո երկրորդ գումարման Ազգային ժողովը հանձնարարեց Ալեքսանդր Խատիսյանին ձևավորել նոր կառավարություն։ Կառավարությունը հաստատվեց 1919 թվականի օգոստոսի 10-ին։

Կառավարության կազմում ընդգրկվեցին․

• Ալեքսանդր Խատիսյան — վարչապետ և արտաքին գործերի նախարար
• Աբրահամ Գյուլխանդանյան — արդարադատության և ներքին գործերի նախարար
• Սարգիս Արարատյան — ֆինանսների և մատակարարման նախարար
• Ավետիք Սահակյան — հանրային խնամակալության, երկրագործության և պետական գույքի նախարար
• Նիկոլ Աղբալյան — լուսավորության նախարար
• Քրիստափոր Արարատյան — ռազմական նախարար

Բոլոր նախարարները, բացի Քրիստափոր Արարատյանից, «Դաշնակցություն» կուսակցության անդամներ էին։

1919 թվականի ընտրությունները դարձան Հայաստանի Հանրապետության պատմության առաջին համընդհանուր խորհրդարանական ընտրությունները։ Դրանք ցույց տվեցին երիտասարդ հանրապետության ձգտումը դեպի խորհրդարանական համակարգ, սակայն միաժամանակ բացահայտեցին խոր քաղաքական, սոցիալական և ազգային հակասություններ, որոնք շարունակեցին սրվել հետագա տարիներին։

Formation of the First Parliament of the Republic of Armenia

After the proclamation of the independence of Armenia on May 28, 1918, holding full parliamentary elections proved impossible. The country was in an extremely difficult situation: war, famine, epidemics, and an economic blockade did not allow for nationwide voting.

Under these conditions, a temporary decision was made to expand the Armenian National Council in Tbilisi and transform it into the Parliament of Armenia. The new body consisted of 46 deputies: 18 representatives of the Dashnaktsutyun party, six deputies each from the Social Democrats, Populists, and Socialist Revolutionaries, two independents, and eight representatives of national minorities — six Tatars, one Russian, and one Yazidi. Avetik Sahakyan became the chairman of parliament.

However, it soon became clear that the parliament did not reflect the real mood of society and lacked sufficient legitimacy.

The Split Between Western and Eastern Armenians

One of the main internal contradictions of the young republic was the conflict between Western and Eastern Armenians. After the Armenian Genocide of 1915, tens of thousands of refugees from the Ottoman Empire resettled in Eastern Armenia, but many of them felt alienated from the political life of the republic.

At the Paris Peace Conference of 1919, the interests of the Republic of Armenia were represented by a delegation headed by Avetis Aharonian, while a significant part of Western Armenians supported the National Delegation of Boghos Nubar Pasha.

For many Western Armenians, the Republic of Armenia was not seen as a full Armenian state, but rather as the “Ararat Republic.” They continued to consider historical Western Armenia as the true Armenia.

Western Armenians distrusted the state institutions of the republic, avoided military service, and regarded the National Delegation of Boghos Nubar as more authoritative than the government in Yerevan.

Second Congress of Western Armenians

In February 1919, the Second Congress of Western Armenians was convened in Yerevan. Its organizers declared that Western Armenians should speak for themselves and determine the political future of the nation.

The congress proclaimed the independence of a United Armenia, authorized Boghos Nubar Pasha to act on behalf of Western Armenians, and called for cooperation with the Parliament of the Republic of Armenia. However, instead of unity, this process deepened political divisions.

Political Crisis and Disorder in Parliament

By early 1919, parliament had fallen into a deep crisis. Opposition forces — Populists, Social Democrats, and Socialist Revolutionaries — accused the ruling Dashnaktsutyun party of monopolizing power.

On February 28, 1919, a parliamentary session turned into an open scandal. Calls were made to dissolve parliament and hold new elections. The chairman was forced to suspend the session, and the deputy chairman Zubyan was physically pulled from the podium.

The incident showed that the existing parliament had exhausted its legitimacy and needed re-election.

New Electoral Law

On March 31, 1919, a new electoral law was adopted. It introduced proportional representation, closed party lists, secret ballot voting, and participation of both men and women over the age of 20. Parliament was to consist of 80 deputies.

A multi-level system of electoral commissions was created: central, provincial, regional, municipal, village, and local commissions.

In April 1919, parliament suspended its activities and transferred authority to the government during election preparations. Two hundred thousand rubles were allocated for the campaign. Election day was set for June 21, 1919.

Disputes Around the May 28 Act

In spring 1919, the authorities decided to solemnly mark the anniversary of independence and adopt a declaration on the unification of Armenian lands. This decision triggered a new wave of political conflict.

Initially, part of the opposition supported the idea of a united Armenia, but later their position changed. The Populists demanded the creation of a joint provisional government including the delegation of Boghos Nubar Pasha.

The Dashnaktsutyun party rejected the proposal. In response, the Populists left the coalition and announced a boycott of the elections.

Some Western Armenian representatives also opposed the expansion of parliament and sharply criticized the inclusion of new deputies.

Criticism of Parliamentarism and Election Boycott

Dissatisfaction grew not only among political parties but also in society. Parliament was increasingly called the “House of Talkers,” and deputies were accused of blindly copying European governance models without considering local conditions.

Even within parliament, there were calls to abandon the existing legislative system and establish “revolutionary law.”

Boghos Nubar also opposed the elections, stating that Western Armenians’ participation in voting was inappropriate. His position strongly influenced the Populists’ decision to boycott the elections.

Electoral Campaign

Despite the crisis, election preparations continued. The campaign of the Dashnaktsutyun party was built around social and national slogans, including the ideas of an independent and united Armenia and the protection of the working people.

The Socialist Revolutionaries participated in the elections and criticized the ruling party for the lack of reforms and inability to solve social problems.

Voting took place from June 21 to June 23, 1919.

The following lists were registered:

1. Dashnaktsutyun
2. Populists
3. Socialist Revolutionaries
4. Kurdish list
5. Assyrian list
6. Peasant Union
7. Muslim list

Election Results

The elections ended with a decisive victory for the Dashnaktsutyun party.

The results were as follows:

Dashnaktsutyun — 230,271 votes and 72 mandates
Socialist Revolutionaries — 13,239 votes and 4 mandates
Muslim list — 8,187 votes and 3 mandates
Peasant Union — 4,224 votes and 1 mandate
Kurdish list — 1,305 votes
Populists — 481 votes
Assyrian list — 173 votes

The boycott by the Populists and part of the Western Armenians significantly facilitated the ruling party’s victory.

Formation of the New Government

After the elections, the Second National Assembly instructed Alexander Khatisian to form a new government. The cabinet was approved on August 10, 1919.

The government included:

Alexander Khatisian — Prime Minister and Minister of Foreign Affairs
Abram Gyulkhandanyan — Minister of Justice and Minister of Internal Affairs
Sargis Araratyan — Minister of Finance and Minister of Supply
Avetik Sahakyan — Minister of Public Welfare, Minister of Agriculture and State Property
Nikol Aghbalyan — Minister of Education
Kristapor Araratyan — Minister of War

All ministers except Kristapor Araratyan were members of the Dashnaktsutyun party.

Conclusion

The elections of 1919 became the first general parliamentary elections in the history of the Republic of Armenia. They demonstrated the young republic’s aspiration toward a parliamentary system, but at the same time revealed deep political, social, and national contradictions that continued to intensify in the following years.

Создание первого парламента Республики Армения

После провозглашения независимости Армении 28 мая 1918 года проведение полноценных парламентских выборов оказалось невозможным. Страна находилась в тяжелейшем положении: война, голод, эпидемии и экономическая блокада не позволяли организовать общенациональное голосование.

В этих условиях было принято временное решение — расширить Армянский национальный совет в Тбилиси и преобразовать его в Парламент Армении. Новый орган состоял из 46 депутатов: 18 представителей партии «Дашнакцутюн», по шесть депутатов от социал-демократов, народников и эсеров, два беспартийных депутата и восемь представителей национальных меньшинств — шесть татар, один русский и один езид. Председателем парламента стал Аветик Саакян.

Однако уже вскоре стало очевидно, что парламент не отражает реальные настроения общества и не обладает достаточной легитимностью.

Раскол между западными и восточными армянами

Одним из главных внутренних противоречий молодой республики стал конфликт между западными и восточными армянами. После Геноцида армян 1915 года десятки тысяч беженцев из Османской империи переселились в Восточную Армению, однако многие из них чувствовали себя отчужденными от политической жизни республики.

На Парижской мирной конференции 1919 года интересы Республики Армения представляла делегация во главе с Аветисом Агароняном, однако значительная часть западных армян поддерживала Национальную делегацию Богоса Нубара Паши.

Для многих западных армян Республика Армения воспринималась не как полноценное армянское государство, а лишь как «Араратская республика». Истинной Арменией они продолжали считать историческую Западную Армению.

Западные армяне с недоверием относились к государственным институтам республики, уклонялись от службы в армии и считали Национальную делегацию Богоса Нубара более авторитетной, чем правительство в Ереване.

Второй конгресс западных армян

В феврале 1919 года в Ереване был созван Второй конгресс западных армян. Его организаторы заявляли, что именно западные армяне должны самостоятельно говорить от своего имени и определять политическое будущее народа.

Конгресс провозгласил независимость Объединенной Армении, уполномочил Богоса Нубара Пашу действовать от имени западных армян и призвал к сотрудничеству с парламентом Республики Армения. Однако вместо объединения этот процесс лишь усилил политический раскол.

Политический кризис и беспорядки в парламенте

К началу 1919 года парламент оказался в глубоком кризисе. Оппозиционные силы — народники, социал-демократы и эссеры — обвиняли правящую партию «Дашнакцутюн» в монополизации власти.

28 февраля 1919 года заседание парламента переросло в открытый скандал. В зале звучали требования распустить парламент и провести новые выборы. Председатель был вынужден прервать заседание, а заместителя председателя Зубяна силой стащили с трибуны.

Инцидент показал, что существующий парламент исчерпал себя и нуждается в переизбрании.

Новый избирательный закон

31 марта 1919 года был принят новый избирательный закон. Он вводил пропорциональную систему выборов, закрытые партийные списки, тайное голосование и участие мужчин и женщин старше 20 лет. Парламент должен был состоять из 80 депутатов.

Для организации голосования была создана многоуровневая система избирательных комиссий: центральные, губернские, региональные, муниципальные, сельские и местные комиссии.

В апреле 1919 года парламент приостановил свою деятельность и передал полномочия правительству на время подготовки выборов. На проведение кампании было выделено 200 тысяч рублей. Днем голосования назначили 21 июня 1919 года.

Споры вокруг Акта 28 мая

Весной 1919 года власти решили торжественно отметить годовщину независимости и принять заявление об объединении армянских земель. Это решение вызвало новую волну политических конфликтов.

Первоначально часть оппозиции поддержала идею объединенной Армении, однако позднее отношение изменилось. Народники потребовали создать совместное временное правительство с участием делегации Богоса Нубара Паши.

Партия «Дашнакцутюн» отвергла предложение. В ответ народники вышли из коалиции и объявили бойкот выборов.

Некоторые представители западных армян также выступили против расширения парламента и резко критиковали включение новых депутатов.

Критика парламентаризма и бойкот выборов

Недовольство усиливалось не только среди партий, но и в обществе. Парламент все чаще называли «Домом болтунов», а депутатов обвиняли в слепом копировании европейских моделей управления без учета местных условий.

Даже внутри парламента звучали призывы отказаться от существующей законодательной системы и установить «революционное право».

Богос Нубар также выступил против выборов, заявив, что участие западных армян в голосовании является неуместным. Его позиция оказала серьезное влияние на решение народников бойкотировать выборы.

Избирательная кампания

Несмотря на кризис, подготовка к выборам продолжалась. Кампания партии «Дашнакцутюн» строилась вокруг социальных и национальных лозунгов, включая идеи независимой и объединенной Армении и защиты трудового народа.

Эссеры участвовали в выборах и критиковали правящую партию за отсутствие реформ и неспособность решить социальные проблемы.

Голосование проходило с 21 по 23 июня 1919 года.

На выборах были зарегистрированы следующие списки:

• №1 — «Дашнакцутюн»
• №2 — Народники
• №3 — Эссеры
• №4 — Курдский список
• №5 — Ассирийский список
• №6 — Крестьянский союз
• №7 — Мусульманский список

Результаты выборов

Выборы завершились убедительной победой партии «Дашнакцутюн».

Результаты выглядели следующим образом:

• «Дашнакцутюн» — 230 271 голос и 72 мандата
• Эссеры — 13 239 голосов и 4 мандата
• Мусульманский список — 8 187 голосов и 3 мандата
• Крестьянский союз — 4 224 голоса и 1 мандат
• Курдский список — 1 305 голосов
• Народники — 481 голос
• Ассирийский список — 173 голоса

Бойкот со стороны народников и части западных армян значительно облегчил победу правящей партии.

Формирование нового правительства

После выборов Национальное собрание второго созыва поручило Александру Хатисяну сформировать новое правительство. Кабинет был утвержден 10 августа 1919 года.

В состав правительства вошли:

• Александр Хатисян — премьер-министр и министр иностранных дел
• Абрам Гюльханданян — министр юстиции и министр внутренних дел
• Саргис Араратян — министр финансов и министр снабжения
• Аветик Саакян — министр общественного призрения, министр земледелия и государственного имущества
• Никол Агбалян — министр просвещения
• Христофор Араратян — военный министр

Все министры, кроме Христофора Араратяна, были членами партии «Дашнакцутюн».

Выборы 1919 года стали первыми всеобщими парламентскими выборами в истории Республики Армения. Они продемонстрировали стремление молодой республики к парламентской системе, однако одновременно выявили глубокие политические, социальные и национальные противоречия, которые продолжали усиливаться в последующие годы.

Փախստականները և արևմտահայերի վիճակը ցեղասպանությունից հետո

1918 թվականի մայիսին Հայաստանի Առաջին Հանրապետության անկախության հռչակման պահին նրա բնակչության զգալի մասը կազմում էին Արևմտյան Հայաստանից եկած փախստականները, որոնք վերապրել էին Օսմանյան կայսրությունում իրականացված Հայոց ցեղասպանությունը։ Հազարավոր մարդիկ ստիպված էին լքել իրենց տները և ապաստան գտնել Արևելյան Հայաստանի տարածքում։

1917 թվականի գարնանը արևմտահայերի Առաջին համագումարը փորձեց կազմակերպել փախստականների կյանքը և ստեղծել ինքնակառավարման կառույցներ։ 1916–1917 թվականներին արևմտահայերի մի մասը ժամանակավորապես վերադարձավ հայրենի բնակավայրեր, որոնք այդ ժամանակ գտնվում էին Ռուսական կայսրության վերահսկողության տակ։ Սակայն Ռուսական հեղափոխությունից հետո իրավիճակը կտրուկ փոխվեց․ Կովկասյան ճակատը փլուզվեց, իսկ օսմանյան զորքերի առաջխաղացումը հայերին կրկին ստիպեց փախչել դեպի արևելք։ Սա փաստացի ոչնչացրեց նախկինում ստեղծված կազմակերպչական համակարգը։

Արևմտահայերի Երկրորդ համագումարի նախապատրաստումը

1918 թվականի դեկտեմբերին արևմտահայերի միջկուսակցական խորհուրդը ստեղծեց հատուկ հանձնաժողով՝ նոր ժողովի նախապատրաստման համար։ Արևմտահայերի Երկրորդ համագումարը տեղի ունեցավ Երևանում՝ 1919 թվականի փետրվարի 6-ից 13-ը։

Համագումարի գլխավոր խնդիրը հայ ժողովրդի քաղաքական ապագայի և Արևելյան ու Արևմտյան Հայաստանի միավորման հարցի որոշումն էր՝ մեկ միասնական պետության շրջանակներում։

Միացյալ Հայաստանի ստեղծման մասին բանաձևը

1919 թվականի փետրվարի 12-ին համագումարը ընդունեց բանաձև, որտեղ ձևակերպված էին արևմտահայերի հիմնական քաղաքական նպատակները։ Փաստաթղթում հռչակվում էր Հայաստանի անկախության աջակցությունը և ընդգծվում էր բոլոր հայկական հողերը մեկ միասնական պետության մեջ միավորելու անհրաժեշտությունը։

Համագումարը՝

• ողջունում էր Ազատ և Միացյալ Հայաստանի անկախությունը,
• հայտարարում էր միասնական քաղաքական և պետական կազմավորում ստեղծելու հաստատակամ մտադրության մասին,
• հանձնարարում էր Գործադիր մարմնին համագործակցել Երևանի Հանրապետության կառավարության և խորհրդարանի հետ՝ Միացյալ Հայաստանի հռչակման նպատակով։

Որոշումների իրականացման համար ստեղծվեց ինը հոգուց բաղկացած Գործադիր մարմին, որը պետք է գործեր մինչև միացյալ կառավարության ձևավորումը։

Հայաստանի միավորման ուղղությամբ քայլերը

1919 թվականի փետրվարի 25-ին Գործադիր մարմնի միջնորդությունը հաստատվեց կոալիցիոն կառավարության կողմից, որը ձևավորվել էր Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության և Ժողովրդական կուսակցության մասնակցությամբ։

Մայիսի 26-ին նախարարների կաբինետը պաշտոնապես ընդունեց Հայաստանի միավորման մասին հռչակագիրը, իսկ արդեն հաջորդ օրը Գործադիր մարմնին թույլատրվեց արևմտահայերից ընտրել տասներկու ներկայացուցիչ խորհրդարանում։

1919 թվականի մայիսի 28-ի հռչակագիրը

1919 թվականի մայիսի 28-ին՝ Հայաստանի Հանրապետության գոյության առաջին տարեդարձի օրը, վարչապետ Ալեքսանդր Խատիսյանը հանդիսավոր կերպով ընթերցեց Հայաստանի միավորման մասին հռչակագիրը։

Փաստաթղթում հռչակվում էր հայկական հողերի ամբողջականության վերականգնումը և անկախ միացյալ պետության ստեղծումը։ Կառավարությունը հայտարարում էր, որ Հայաստանի բաժանված հատվածներն այսուհետ միավորվում են մեկ միասնական քաղաքական կազմավորման մեջ, իսկ պետական կառուցվածքի ձևը դառնում է ժողովրդավարական հանրապետությունը։

Հռչակագիրը նաև ընդգծում էր, որ Հայաստանի ժողովուրդը իր միացյալ հայրենիքի գերագույն տերն է, իսկ խորհրդարանն ու կառավարությունը հանդես են գալիս որպես բարձրագույն օրենսդիր և գործադիր իշխանություն։

Արևմտահայերի ընդգրկումը խորհրդարանում

Հռչակագրի հրապարակումից հետո Ալեքսանդր Խատիսյանը հրավիրեց արևմտահայերից ընտրված տասներկու պատգամավորներին զբաղեցնել իրենց տեղերը խորհրդարանում։ Նրանց անունից Վահան Քրմոյանը հայտարարեց պետական կառավարմանը ակտիվորեն մասնակցելու պատրաստակամության մասին։

Հանդիսավոր արարողությունն ուղեկցվում էր խորհրդարանի նախագահ Ավետիք Սահակյանի, Կաթողիկոս Գևորգ Ե-ի ելույթներով, ինչպես նաև Վրաստանի, Ադրբեջանի, Ղարաբաղի և այլ պատվիրակությունների ներկայացուցիչների շնորհավորանքներով։ Ավելի ուշ Խատիսյանը խորհրդարանի պատշգամբից ժողովրդի առաջ ընթերցեց հռչակագիրը։

Հռչակագրի քաղաքական հետևանքները

Չնայած հռչակագրի խորհրդանշական նշանակությանը, այն չհանգեցրեց հայկական հասարակության համախմբմանը։ Փաստաթուղթը, որը կոչված էր ընդգծելու հայ ժողովրդի միասնությունը և պատմական սահմանների վերականգնման ձգտումը, հակառակը՝ խորացրեց ներքին հակասությունները։

Սրվեցին տարաձայնությունները ռուսահայերի և թուրքահայերի միջև, ինչպես նաև Դաշնակցություն կուսակցության կողմնակիցների և ընդդիմախոսների միջև։ Քաղաքական կայունությանը լրացուցիչ հարված հասցրեց Ժողովրդական կուսակցության դիրքորոշման փոփոխությունը տոնակատարություններից անմիջապես հետո, ինչը լրջորեն թուլացրեց կոալիցիոն կառավարությունը։

Refugees and the Situation of Western Armenians After the Genocide

At the proclamation of the independence of the First Republic of Armenia in May 1918, a significant part of its population consisted of refugees from Western Armenia who had survived the Armenian Genocide in the Ottoman Empire. Thousands of people were forced to leave their homes and seek refuge in Eastern Armenia.

In the spring of 1917, the First Congress of Western Armenians attempted to organize the refugees and establish structures of self-government. During 1916–1917, some Western Armenians temporarily returned to their native regions, which were then under the control of the Russian Empire. However, after the Russian Revolution, the situation changed dramatically: the Caucasus Front collapsed, and the advance of Ottoman troops forced Armenians to flee eastward once again. This effectively destroyed the organizational system that had previously been established.

Preparation for the Second Congress of Western Armenians

In December 1918, the Inter-Party Council of Western Armenians created a special commission to prepare a new assembly. The Second Congress of Western Armenians took place in Yerevan from February 6 to 13, 1919.

The main objective of the congress was to determine the political future of the Armenian people and address the issue of uniting Eastern and Western Armenia into a single state.

Resolution on the Creation of a United Armenia

On February 12, 1919, the congress adopted a resolution outlining the principal political goals of the Western Armenians. The document declared support for Armenia’s independence and emphasized the necessity of uniting all Armenian lands into one state.

The congress:

• welcomed the independence of Free and United Armenia;
• declared its firm intention to create a single political and state entity;
• instructed the Executive Body to cooperate with the government and parliament of the Yerevan Republic in proclaiming a united Armenia.

To implement these decisions, a nine-member Executive Body was established, tasked with operating until the formation of a united government.

Steps Toward the Unification of Armenia

On February 25, 1919, the petition of the Executive Body was approved by the coalition government formed by the Armenian Revolutionary Federation and the People’s Party.

On May 26, the cabinet officially adopted the declaration on the unification of Armenia, and the following day the Executive Body was authorized to appoint twelve representatives of Western Armenians to the parliament.

The Declaration of May 28, 1919

On May 28, 1919, during the first anniversary of the Republic of Armenia, Prime Minister Alexander Khatisian solemnly read the declaration on the unification of Armenia.

The document proclaimed the restoration of the integrity of Armenian lands and the creation of an independent united state. The government declared that the divided parts of Armenia were henceforth united into a single political entity, and that the form of government of the new state would be a democratic republic.

The declaration also emphasized that the Armenian people were the sovereign masters of their united homeland, while the parliament and government served as the supreme legislative and executive authorities.

Inclusion of Western Armenians in Parliament

After the declaration was announced, Alexander Khatisian invited the twelve deputies representing Western Armenians to take their seats in parliament. Speaking on their behalf, Vahan Krmoyan pledged active participation in state governance.

The ceremonial event included speeches by parliament chairman Avetik Sahakyan, Catholicos Gevorg V, as well as congratulations from representatives of Georgia, Azerbaijan, Karabakh, and other delegations. Later, Khatisian read the declaration to the public from the balcony of the parliament building.

Political Consequences of the Declaration

Despite its symbolic significance, the declaration did not lead to the consolidation of Armenian society. The document, intended to emphasize Armenian unity and the aspiration to restore historical borders, instead intensified internal divisions.

Disagreements deepened between Russian Armenians and Turkish Armenians, as well as between supporters of the Dashnaktsutyun party and its opponents. An additional blow to political stability came when the People’s Party changed its position shortly after the celebrations, seriously weakening the coalition government.

Беженцы и положение западных армян после геноцида

При провозглашении независимости Первой Республики Армения в мае 1918 года значительную часть её населения составляли беженцы из Западной Армении, пережившие геноцид армян в Османской империи. Тысячи людей были вынуждены покинуть свои дома и искать убежище на территории Восточной Армении.

Весной 1917 года Первый конгресс западных армян предпринял попытку организовать жизнь беженцев и создать структуры самоуправления. В 1916–1917 годах часть западных армян временно вернулась в родные области, находившиеся тогда под контролем Российской империи. Однако после Российской революции ситуация резко изменилась: Кавказский фронт распался, а наступление османских войск вынудило армян вновь бежать на восток. Это фактически разрушило ранее созданную организационную систему.

Подготовка Второго конгресса западных армян

В декабре 1918 года межпартийный совет западных армян создал специальную комиссию для подготовки нового собрания. Второй конгресс западных армян состоялся в Ереване с 6 по 13 февраля 1919 года.

Главной задачей конгресса стало определение политического будущего армянского народа и вопроса объединения Восточной и Западной Армении в единое государство.

Резолюция о создании единой Армении

12 февраля 1919 года конгресс принял резолюцию, в которой были обозначены основные политические цели западных армян. В документе провозглашалась поддержка независимости Армении и подчёркивалась необходимость объединения всех армянских земель в единое государство.

Конгресс:

• приветствовал независимость Свободной и Объединённой Армении;
• заявлял о твёрдом намерении создать единое политическое и государственное образование;
• поручал Исполнительному органу сотрудничать с правительством и парламентом Ереванской Республики для провозглашения объединённой Армении.

Для реализации решений был создан Исполнительный орган из девяти человек, который должен был действовать до формирования объединённого правительства.

Шаги к объединению Армении

25 февраля 1919 года ходатайство Исполнительного органа было одобрено коалиционным правительством, сформированным Армянской революционной федерацией и Народной партией.

26 мая кабинет министров официально принял декларацию об объединении Армении, а уже на следующий день Исполнительному органу было разрешено избрать двенадцать представителей западных армян в парламент.

Декларация 28 мая 1919 года

28 мая 1919 года, в первую годовщину существования Республики Армения, премьер-министр Александр Хатисян торжественно зачитал декларацию об объединении Армении.

В документе провозглашалось восстановление целостности армянских земель и создание независимого объединённого государства. Правительство заявляло, что разделённые части Армении отныне объединяются в единое политическое образование, а формой государственного устройства становится демократическая республика.

Декларация также подчёркивала, что народ Армении является верховным хозяином своей объединённой родины, а парламент и правительство выступают высшей законодательной и исполнительной властью.

Включение западных армян в парламент

После оглашения декларации Александр Хатисян пригласил двенадцать депутатов от западных армян занять места в парламенте. От их имени Ваган Крмоян заявил о готовности активно участвовать в государственном управлении.

Торжественная церемония сопровождалась выступлениями председателя парламента Аветика Саакяна, Католикоса Геворга V, а также поздравлениями представителей Грузии, Азербайджана, Карабаха и других делегаций. Позже Хатисян зачитал декларацию перед народом с балкона парламента.

Политические последствия декларации

Несмотря на символическое значение декларации, она не привела к консолидации армянского общества. Документ, призванный подчеркнуть единство армянского народа и стремление к восстановлению исторических границ, напротив, усилил внутренние противоречия.

Обострились разногласия между русскими и турецкими армянами, а также между сторонниками партии Дашнакцутюн и её противниками. Дополнительным ударом по политической стабильности стало изменение позиции Народной партии вскоре после торжеств, что серьёзно ослабило коалиционное правительство.

The Republic of Armenia Surrounded by Adversaries

After proclaiming independence, the Republic of Armenia found itself in an extremely vulnerable position. The young state was surrounded by a hostile Muslim environment: millions of Muslims lived in neighboring regions of Turkey and Azerbaijan, while in the southern districts of Armenia itself—especially in the Aras Valley—the population was predominantly Muslim, numbering around 300,000 people.

Although Armenians constituted the majority of the population of the Erivan Governorate as a whole, Tatars (Azerbaijanis) controlled a significant part of the countryside, key lines of communication, and the southern districts—Surmalu, Sharur-Daralayaz, and Nakhichevan. The Azerbaijani government laid claim to the entire region, relying both on local Muslim leaders and on the influence of Turkish officers who had remained in Transcaucasia after the end of the First World War.

Despite the difficult circumstances, the Armenian leadership considered it vital to establish control over the southern territories up to the Persian border. Without this, the republic would remain defenseless and cut off from important economic regions.

First Attempts to Establish Control in the South

The first steps toward strengthening the Armenian presence in the south were taken immediately after the war ended. In November–December 1918, armed Armenian detachments from Sasun and Mush expelled the inhabitants of several Muslim villages in Daralayaz and settled about 15,000 Armenian refugees there. This secured the mountain road between Yerevan and Zangezur.

At the same time, tens of thousands of Armenians who had fled during the Turkish offensive of 1918 began demanding a return to their native regions under army protection. In December 1918, Armenian units escorted refugee caravans across the Aras River into Igdir, the center of the Surmalu district.

The 8th Infantry Regiment, numbering approximately one thousand men, established garrisons along the border with Persia. However, the government possessed extremely limited resources: Minister of War General Kristapor Araratov (Khristofor Akhverdyan) lacked sufficient forces for a major military operation.

By mid-December, Armenian units were already preparing to enter Sharur, but the outbreak of the Armenian-Georgian war in Lori forced them to halt their advance temporarily.

British Intervention and the Creation of the Governorship

After the conflict with Georgia ended in January 1919, the Armenian command again began preparations for an offensive into Sharur. However, British intervention drastically changed the situation.

Representatives of the Muslim population of Nakhichevan and Sharur proposed negotiations, and shortly afterward British Captain F. E. Lawton demanded, on behalf of the British command, that military operations cease. The Armenian government was forced to yield: it did not possess sufficient forces against roughly 10,000 armed Muslims.

On January 26, 1919, British General George T. Forestier-Walker appointed Lawton military governor of Nakhichevan. Formally, the governorship was declared temporary until the decision of the Paris Peace Conference, but in practice it limited Armenian sovereignty.

The British allowed the borders of the governorship to be expanded into part of the southern Erivan district and demanded the withdrawal of Armenian troops. By February, Armenian forces had retreated to Kamarlu, and the Armenian garrison in Surmalu was prohibited.

Reaction of the Armenian Government

The decisions of the British command caused deep disappointment within the Armenian government. Foreign Minister Sirakan Tigranyan wrote to the Armenian delegation in Paris that the British military governorships had become merely a cover for strengthening Turkish influence in the region.

In Yerevan, there were fears that Nakhichevan, Karabakh, and other disputed territories would gradually come under the control of Muslim administrations supported by Great Britain. The Armenian leadership believed that British forces were either unable or unwilling to resist Turkish and Azerbaijani influence in Transcaucasia.

Change in British Policy

In the spring of 1919, British policy began to change. The new commander of British forces in Transcaucasia, General William M. Thomson, concluded that Ottoman agents were actively operating in the region and that local Muslim structures were coordinating with Baku.

In March–April, the British began preparing to transfer Nakhichevan under Armenian administration. At the Batumi Conference on April 2–3, 1919, it was decided to abolish the British governorship and hand the region over to Armenia after the withdrawal of British troops.

The Armenian government began creating a new administrative system. Plans were made to form a province centered in Nakhichevan, including Sharur and Goghtn.

Dron’s Military Advance

The military leader of Armenian forces, General Drastamat Kanayan (Dro), developed a plan for the gradual occupation of the region. However, the British feared open conflict and insisted on cautious actions, restrictions on the number of Armenian troops, and refusal to forcibly disarm the Muslim population.

Meanwhile, the Azerbaijani representative in Yerevan, Khan Tekinski, actively urged Baku to organize resistance against the Armenian advance. He warned of the possible annexation of Nakhichevan by Armenia and demanded the dispatch of troops or volunteers.

On May 3, 1919, General Dro issued a declaration stating that all territories of the Republic of Armenia must be restored under its control and that resistance would be suppressed by force.

Despite a temporary delay caused by events in Zangezur, the Armenian offensive continued. Under British pressure, the Muslim leaders of Nakhichevan were forced to concede, and on May 20 the first Armenian company entered the city. By early June, British troops had completely evacuated the region.

Return of Refugees and Growing Tensions

In the summer of 1919, a large-scale repatriation of Armenian refugees began. Thousands of people returned to Kars, Nakhichevan, Sharur, Surmalu, and the southern districts of the Erivan Governorate.

The government allocated funds for food supplies, militia units and aid stations were established. However, the situation in the Republic of Armenia remained extremely unstable. The economy had been devastated by war, infrastructure lay in ruins, and relations between the Armenian and Muslim populations remained highly tense.

An additional threat came from Azerbaijan, which after the events of spring 1919 increased support for anti-Armenian uprisings. Through its representatives, Baku encouraged the population of Nakhichevan to resist and attempted to apply economic pressure, including the suspension of oil supplies.

The Loss of Nakhichevan

Already in the summer of 1919, Armenian forces faced new uprisings and mounting pressure from Muslim armed groups. The southern front of the Republic proved too vulnerable, and the state lacked the resources necessary for long-term control of the region.

At the end of July 1919, Armenian units were forced to abandon Nakhichevan. Armenia’s attempt to secure control over the southern territories resulted only in a temporary success, one that proved fragile under conditions of international pressure, internal state weakness, and the continuing Armenian-Azerbaijani confrontation.