Ислом динини чуққуроқ ўрганишни ва ўзбек тилида китоб ўқишни бошлашимга сабабчи бўлган китоб.

Ушбу китоб ҳаётимдаги биринчи ўзбек тилидаги китоб бўлса керак. Ўша пайтлари ҳеч ўзбекча китоблар ўқийман деб ўйламаганман. Бу китобни менга совға қилишган ва у анча вақт ўқилмай ётган, карантин пайтида қани бир ўқиб кўрайчи деб китобга шунғиб кетиб 2-3 кунда тугатганман. Бундан мана 2 ийл ўтиб, бу китобни қайта ўқидим.

Албатта, биринчи ва иккинчи ўқиганимдаги туйғулар бир биридан анча фарк қилади. Биринчи ўқиганимда китобдаги маълумотларни кўпи мен учун янгилик эди. Ҳар бетда учрайдиган янги вокеалардан, мен билмаган ва эшитмаган қиссалардан жуда ҳайратлангандим.

Бу сафар эса, деярли барча ўқиган нарсларимни олдин ҳам эшитганим учун, албатта бу даражада таъсирланмадим, аммо барибир ўзим учун олдин аҳамият бермаган кичик деталларда ҳам катта ҳикматлар борлигини англадим. Бундан ташқари, бу сафар кўпроқ вокеа-ҳодисаларга тафсилотига эмас, шу қиссалардан олинадиган сабоқларга, уларни ҳаетимда қандай қилиб қўллай олишим ҳақида кўп тафаккур қилдим.

Бу китобни иккинчи марта ўқишим сабаблари иккита:

1) Олдин ўқиганларимни унутган бўлсам, маълумотларни янгилаб олиш ва миямга яхшилаб ўрнашишини таъминлаш.

2) Бу китобни «Оиша розияллоҳу анҳо» китоби билан солиштириб кўриш.

Иккала китоб ҳам деярли бир ҳил, ягона сезиларли фарқ - ушбу китобда нафақат Оиша розияллоҳу анҳони ҳаётлари, балки Ҳадича розияллоҳу анҳони ҳаётларини баёни ҳам келган. Шунинг учун ҳам иккитасидан битттасини олсангиз кифоя, иккаласида ҳам деярли бир ҳил маълумот.

Китоб Оналаримизни ҳаётлари ҳақида бошқа китобларни олдин ўқиб кўрмаган, динга янги қизиқаётган қизларга айни муддао. Жуда енгил-содда ёзилган, менимча, 14-15 ёшлардаги қизлар учун ажойиб совға.

Хулосалар:

Ҳадича Онамиз розияллоҳу анҳо

1) Ҳадича бинти Хувайлиднинг отаси қизига мехрибон сахий инсон бўлган.

Макка шаҳрида истиқомат қилувчи бошка бой-бадавлат қурайшликлардан фарқли ҳолда Хувайлид ўз қизига жуда мехрибон бўлиб, унинг ҳар кандай истагини дарҳол муҳайё қиларди.

Бу оиланинг гули бўлган Ҳадича машҳур “ Фил вокеаси ” дан ўн беш йил, Ҳижратдан эса олтмиш саккиз йил олдин дунёга келди. Ота-онасининг сахий, оккўнгил ва мухтожларга ғамхўрлигини кўриб улғаяётган Ҳадича ҳам бу хусусиятларни ўз феъл- атворига сингдириб борди. У бойликка ҳирс қўймади. Инсон ҳаётининг мазмуни фақат бойликдан иборат эмаслигини чуқур англаб етди. Артофдагилар унинг ғоят саховатли, иффатли ва покизалигини кўриб “ Тоҳира “ ( иффатли, пок) деб атай бошладилар.Одамлар бу аёлнинг муваффақиятларидан, саҳоватпешалигидан ҳайратда қолишарди.

2) Ҳадичанинг туши

Кунлардан бир куни Ҳадича ғаройиб туш кўрди. Тушида феруза осмон ва унда порлаб турган қуёш кўринди. Куёш аста-секин пастлай бошлади. Яқинлашган сари катталашиб ўзидан нур та ракатарди. Кейин қуёш тўғри Ҳадичанинг ҳовлисига тушди. Унинг уйи қуёшдан таралаётган нур билан лиммо-лим тўлди. Шундан сўнг нур бутун Макка атрофига ёйила борди. Охир- оқибат унинг нурлари бутун ер юзини ёритди.

3) Тушни таъбири амакиси Варақа ибн Навфал томонидан айтилган сўзлар.

Варака ибн Навфал ўз сўзида қатъий туриб, Ҳадичанинг чиндан ҳам тез кунларда турмушга чиқишини ва унинг эри бутун оламларга раҳмат қилиб юбори ладиган Пайғамбар бўлишини сўзлади.

Агар у Муҳаммадга турмушга чиқса, эрига Парвардигорининг рисолатини ёйиш йўлида жон- жаҳди билан ёрдам беради. Агар шундай қилса, икки дунёнинг саодатига эришади.

4) Биринчи ўғиллари Қосим

Пайғамбаримиз соллалоҳу алайхи васалламдан бўлган биринчи ўғиллари-Қосимнинг вафоти Орадан анча вақтлар ўтгач, Муҳаммад ва Ҳадича фарзандли бўлишни хоҳлашди. Турмушининг иккинчи йили Аллох таоло уларни ниятига етказди. Чақалоқнинг йиғиси ҳовлини тутди. Иккиси маслаҳатлашиб болага Қосим деб исм бердилар. Энди Ҳадича Муҳаммадни Абулқосим деб чақира бошлади". Йигирма етти- йигирма саккиз ёшларда бўлган Муҳаммаднинг ҳам қалби қувончга тўлди

Аллоҳнинг иродаси доимо ҳақдир. Бир куни Қосим касал бўлиб қолди. Даволашга ҳаракат қилишса-да, болакай вафот этди. Ҳадичанинг кўз ёшлари селдек оқди. Кейин Муҳаммадга қараб ноилож: — Аллоҳнинг ҳукмини ҳеч ким қайтара олмайди! деди.

5) Ҳадича онамизнинг Маҳри

Бу никоҳнинг маҳри этиб белгиланган йигирмата туя

6) Ҳадича жимгина Муҳаммаднинг нафас олишини эшитиб ўтирди.

- Мени ўраб қўйинглар! Мени ўраб қўйинглар! Тезроқ!- дер эди у.

Уни ўзи айтганидек ўраб қўйишди. Ҳадича жимгина Муҳаммаднинг нафас олишини эшитиб ўтирди. Токи у кўзларини очмагунча ёнидан бир қадам ҳам жилмади.

7) Пайғамбаримиз соллалоҳу алайхи васалламнинг қизлари

Орадан анча вақт ўтиб Ҳадича яна ҳомиладор бўлди. У Аллоҳдан ўғил фарзанд беришини ёлвориб сўради. Руқайя дунё юзини кўрди. Парвардигорига яна ёлвориб кейингиси ўғил бўлишини сўради. Умму Кулсум туғилди, бироқ Ҳадича шунда ҳам умидини сўндирма

ди. Кейинги фарзанди Фотима туғилганида, Ҳадича жуда маҳзун бўлди. Муҳаммад уни тинчлантириб, барча қизларини юракдан севишини айтди. Унинг бу гаплари Ҳадичага бироз бўлсада таскин берди.

8) Ҳадича онамиз ҳар соҳада ўрнаклар

Ҳадича Муҳаммадни илоҳиёт йўлида шижоатлантириш билан биргаликда савдо- сотиқ ишларини ҳам давом эттирди. Уйда бўлсин, ғорда бўлсин Муҳаммадга қаттиқ боғланиб қолганди. Агар у горда бўлса, тезда соғиниб, олдига боришга талпинарди.

9) Роҳатланадиган вақт ўтди, Ҳадича.

- Эй Абулқосим, ухлаб роҳат қилдингизми? — деди. Роҳатланадиган вақт ўтди, Ҳадича. Яна Жаброил келиб, жидду жаҳд билан одамларни залолатдан огоҳлантиришимни буюрди, жавоб қилдилар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам.

Мазлумларга ёрдам бериш, қўллаб-қувватлаш, кийим- кечак ва озиқ овқат билан таминлашни Ҳазрат Ҳадича ўзлари учун шараф деб билдилар. Пайғамбаримиз соллаллоху алайҳи васаллам ва Ҳазрат Ҳадичанинг уйлари озор кўрган, азият етган мусулмонларнинг бошпанасига айланди.

Ҳазрат Ҳадича курашиш учун доимо тайёр эдилар. Мусулмонларга нажот беришини тилаб Аллоҳга дуолар қилардилар.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Ҳазрат Ҳадича онамизнинг ёнларига келиб:

Кўрдингми, Ҳадича! Улар куфр ботқоғига ботган, ҳеч қачон бу динни қабул қилишмайди. Чунки улар ўзларини бошқалардан баланд тутадилар. Молу дунëсида фақирлар, мискин ва ожизларнинг ҳаққи борлигини эълон қилган динни улар қандай қабул қилишсин?

дедилар.

10) Иймонга келганлари

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг хайрли уйларида Ҳазрат Али розияллоҳу анҳудан сўнг Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг қизлари Ҳазрат Фотима розияллоху анхо иймон келтирдилар.

Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам уларнинг шодлигига шерик бўлдилар:

- Эй Ҳадича, Аллоҳ ҳуснингни зиёда қилсин! У сени менга насиб этди. Молу жонинг билан мени бой қилдинг, Роббим менга бу ҳақда эслатганини англадингми? дедилар Расулуллоҳ соллаллоху алайхи васаллам. Ҳазрат Ҳадичанинг кўзларидан ёш куйилиб келарди:

- Молим ҳам, жоним ҳам Аллоҳ ва Унинг Расули учундир. Эй Муҳаммад! Аллоҳ буюрган ишга киришинг. Мен сиз билан биргаман

11) Биринчи намозлари

Жаброил алайҳиссалом уларга ибодат қилишни ўргатиш учун келганини айтиб, биринчи марта намоз учун қандай таҳорат олишни кўрсатиб берди.

Аввал икки кўлини тирсаклари билан қўшиб ювди. Сўнгра юзини ювди. Сўнгра бошига масҳ тортди. Кейин икки оёғини тўпиқлари билан бирга қўшиб ювди.

Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам унинг қилган амалларини хатосиз такрорладилар. Кейин Жаброил алайҳиссаломнинг имомлигида иккалалари бирга намоз ўқидилар. Расулуллоҳ соллаллоху алайҳи васаллам уйга келгач, таҳорат ва намозни биринчи бўлиб Ҳазрат Ҳадича онамизга ўргатдилар. Кейин биргаликда намоз ўкидилар.

12) Расулуллоҳ соллаллоху алайҳи васаллам Ҳадича онамизга суянганлар

- Эй Муҳаммад, Роббингиз буюргани каби сабр қилинг. Юраклардан ботилни суғириб олиш, одамларни бу жаҳолатдан қутқариш осон иш эмас. Аллох сиз билан. У сизга ёрдам ва қувват беради. Мен сўзларингиз рост эканлигига ва сиз ҳақиқатан ҳам Аллоҳнинг Расули эканингизга биринчлардан бўлиб иймон келтираман. Гувоҳлик бераманки, Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ, яна гувоҳлик бераманки, сиз Аллоҳнинг Расули ва ҳақ Пайғабарисиз. Ўзимни, мол- жонимни Аллоҳ йўлига бағишлай ман!- деди.

Расулуллоҳ соллаллоху алайҳи васалламнинг юзлари кувончдан порлаб кетди. Улар Ҳазрат Ҳадичанинг иймон келтирганларидан, ёнларида тиргак бўлганларидан шод эдилар.

13) Ҳадича онамизга қилинган зулмлар

Бир куни эрталаб Умму Жамил Ҳазрат Ҳадича онамизнинг уйлари остонасига ахлат тукиб кетди. Буни биринчи бўлиб кўрган Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайхи васаллам Ҳазрат Ҳадича онамизнинг ёнларига келиб:

- Бу ишни Абу Лаҳабнинг хотини қилган. Ҳадича, сен сабрли бўл, дедилар. Ҳазрат Ҳадича онамиз ҳам эшикка чиқиб, ташқарида сочилиб ётган ахлат уюмини кўрдилар ва Расулуллоҳга:

- Буларни тезда тозлаб оламан, деб ишга киришиб кетдилар.

Бу пайт Абу Лаҳабнинг хотини уларни кузатиб турганди. Ғазаби қўзиб жанжал чиқариш учун баҳона илзади. Қанча тиришсада Ҳазрат Ҳадича онамиз Умму Жамилга чиройли муомамада бўлишга ҳаракат қилдилар.

14) Мўминларнинг қийналганлари

Мушрикларнинг Расулуллох соллаллоҳу алайҳи васалламга эргашганларни қийноққа солишга, азоблашга киришдилар.

Ачинарлиси шундаки, мушриклар томонидан қийноққа солинаётганларнинг купчилиги ночор, ҳимоячиси йўқ кишилар эди.

Мушриклар бу бечораларни куёш тиғига ётқизиб, баданига исиган темир босишарди. Айримларининг кўкраклари устига катта-катта тошларни бостириб қўярдилар. Ҳолсиз мўминлар қанча қийналишса ҳам ўз аҳдларидан қайтишмасди.

Бундай томошага эркаклар билан бирга хотинлар ҳам келишарди.

Улар Мўминларнинг қийнокка солинаëтганини кўриб завқланишарди. Ҳазрат Ҳадича онамиз бу курашда сабр-тоқатли бўлдилар. Мушриклардан жабр кўрганларга таскин, далда бердилар. Айрим пайтларда улар жоҳил хужайинлардан Исломга кирган мўминларни сотиб олиб озод қилардилар. Қурайшликлар Ҳазрат Ҳадича онамизни тижорат ишларида ҳам сиқиб қўйишди. Бу билан ҳам қаноатланмаган мушриклар Ҳазрат Ҳадича онамизнинг уйлари атрофида санғиб, бақир чақир қилишиб уларга азият етказишга тиришардилар. Расуллулоҳ соллалоҳу алайҳи васаллам муборак бошлари устидан тупроқ сочдилар. Кураш кунлар ўтган сайин қизғир тус оларди. Мушриклар янгидан- янги ҳийлаларни ўйлаб топар, Исломни таг томири билан йўқ қилиб юборишга интилшарди

15) Камал йиллари

Курайшликлар бозор кезиб, Маккага келаëтган карвонларга кўз-қулоқ бўлар, мусулмонларга ҳеч нарса сотмас ва бошқаларни ҳам шунга даъват этишарди.

Камалдаги мусулмонларнинг егуликлари тугаб битгач, ўт-ўлан ва баргларни истеъмол қила бошладилар. Араб одатлари бўйича уруш ҳаром қилинган ойлардагина мусулмонлар камалдан ташқари чиқа олишарди. Мана шу каби вазиятлардан унумли фойдаланишга ҳаракат қилган Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоху алайхи васаллам Ҳаж мавсумида зиёратчиларни Исломга даъват қилардилар. Лекин кўп ҳоллларда Абу Лаҳаб уларнинг ортларидан юриб ҳозиргина Исломга даъват қилинган зиёратчиларга Муҳаммад соллаллоху алайхи васалламни ёмонлар, уларни сеҳргарликда айблаб бўҳтонлар қилар

Камал уч йилга чўзилдқ. Мўминлар роса қийналишди.

16) Яқинлар исломни қабул қилишни бошладилар.

Пайғамбаримиз соллплоҳу алайҳи васаллам доимо Аллоҳ таолодан Исломни ё Абу Жаҳл билан ёки Умар билан қувватлашини сўраб дуо қилардилар. Дуоларининг хайру баракасидан Ҳазрат Умар ибн Хаттоб мусулмон бўлдилар.

Бу орада Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг амакилари Ҳазрат Ҳамза ибн Абдулмутталиб ҳам Исломга кириб, иймон нури ила шарафландилар.

Оиша Онамиз розияллоҳу анҳо

1) Оиша онамиз тўғилган вақт.

Оиша Фотима онамиздан етти-саккиз ёш кичик эдилар. Улар туғилган вақтда исломни қабул қилганларнинг сони саккиз нафар эди.

2) ОИША ОНАМИЗНИНГ НАСЛ- НАСАБЛАРИ

Оиша розияллоҳу анҳо онамиз ислом даврида ҳазрати Абу Бакр Сиддиқ розияллоҳу анҳу ва Умму Рувмон бинти Амр розияллоҳу анҳоларнинг оиласида таваллуд топдилар. [Оталари ҳазрати Абу Бакр Сиддиқ розияллоҳу анҳу бўлиб, Абу Бакр уларнинг кунялари, маъноси “ Бўталоқнинг отаси" деганидир. “ Сиддиқ ” эса Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам томонидан берилган сифат ҳисобланиб, ислом келмасидан илгари уларнинг исми Абдулкаъба эди. Умму Рувмон розияллоҳу анҳога уйлангач, улардан Абдураҳмон ва Оиша розиял лоху анхумлар туғилишди.

3) Хайрли унаштирув

Пайғамбаримиз соллаллоху алайҳи васалламнинг энг яқин одамларидан айрилишлари сабаб ғамгин бўлиб қолганини кўриб турганлардан бири ҳазрати Усмон ибн Маъзуннинг аёллари Ҳавла бинти Ҳаким эди.

Ҳавла мўминларнинг ҳолатини жуда яхши тушунарди. Қолаверса, Хадича розияллоҳу анҳодан сўнг кизларининг етим қолгани, уларга бир она лозимлигини яхши англардилар.

Шу сабабли ҳам уларнинг кўнгилларида бир ният туғилди. Бу хайрли ниятни Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга маълум қилмоқ учун уларнинг уйларига қараб йўлга тушдилар.

Ҳавла ҳовлига кириб келганларида Расулуллоҳ соллаллоху алайҳи васаллам хаёл сурганча ўтиргандилар. Шунда Ҳавла уларнинг ғамгин ҳолларини кўриб:

- Эй Аллоҳнинг Расули, уйингизда Хадичанинг йўклиги шундай билиниб туриб дедилар.

- Ҳа, тўғри! Хадича умр йўлдошим, болаларимнинг онаси эди. Қачонки бирор муаммога дуч келсам у менга далда бериб олдинга юришга ундарди. У уйимнинг ва кунглимнинг бекаси эди- дедилар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайхи васаллам.

4) Бу сизнинг дунё ва охиратдаги аёлин гиздир!

Хадича розияллоҳу анҳо онамизнинг вафотларидан кейин анча ғамга ботиб юрган Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бир куни туш кўрдилар.

Тушларида Жаброил алайҳиссалом келиб яшил рангли рўмолча кўрсатади. Унда ҳазрати Абу Бакрнинг қизлари Оишанинг суратлари бор эди.

-Бу сизнинг дунё ва охиратдаги аёлингиздир!- деди Жаброил алайҳиссалом.

Улар бу тушни бир неча маротаба кўр дилар.

5) БАХТЛИ НИКОҲ

Ҳижратнинг иккинчи йилида Бадр жанги бўлиб ўтди. Мусулмонларнинг ғалабасидан руҳланган Расулуллоҳ соллаллоҳу алайхи васаллам шу кунларда Оиша билан қовушишни муносиб деб топдилар. Оиша аҳли байт билан Мадинага келганларида ота уйларига келиб тушгандилар. Бу уйда икки йил давомида яшадилар. Уларнинг тўйлари ва Набиййи акрам соллаллоҳу алайҳи васалламнинг уйларига кўчиб ўтиши шаввол ойида бўлиб ўтди.

6) Уларнинг уйларида камдан- кам ҳолларда козон осилиб, таом пишириларди.

Кўпинча сув ва хурмо билан кифояланардилар. Баъзан кўшнилар олиб чиккан сутни ичардилар. Арпа унидан килинган нон ердилар.

7) Маҳр

Маҳр учун Оишага беш юз дирҳам берилди.

8) Расулуллоҳ соллаллоху алайхи васалламнинг кечки тартиблари.

Ҳуфтон намозини масжидда жамоат билан адо этгач, Оиша онамизнинг уйларига келардилар. Мисвоқ билан тишларини тозалаб, дарҳол уйкуга ётардилар.

Ярим кечада уйғониб, таҳажжуд намозини ўқирдилар. Кейин Оиша онамизни уйғотиб, биргаликда витр намозини ўкишарди. Тонг отишига яқин қолганда икки ракат намоз ўқир ва то муаззин бомдодга азон айтгунича Оиша онамиз билан сухбатлашиб ётардилар.

9) Оиша онамиз билан боғлиқ оятлар

Оиша онамиз билан боғлиқ бир қанча оятлар нозил қилинган бўлиб, улардаги масалалар фақатгина ўша давр одамларига тегишли бўлмай, бугунги кунда ҳам аҳамиятини оз бўлса- да йўқотмаган.

1. Ифқ ҳодисаси

2. Таяммум оятининг нозил бўлиши.

3. Бадбўй асал воқеаси

4. Нафакани кўпайтириш воқеаси.

10) " Халифаи рошидин" лар даврида

Ҳазрати Абу Бакрдан сўнг ҳазрати Умар ибн Хаттоб мўминларнинг халифаси бўлдилар. Бу вақтга келиб ислом оламида Оиша онамизнинг беқиёс ўринлари аста-секин билина бошлади.

Ҳазрати Умар ва бошқа кўпгина саҳобаи киромлар бирор иш мушкуллик туғдирса, Оиша онамизга мурожаат қилишарди.

Ҳазрати Умар онамизга алоҳида эътибор билан муносабатда бўлдилар.

Ҳазрати Умар ибн Хаттоб халифалик даврида Оиша онамиздан ташқари бошқадан фатво олишни ман қилганлар, уларнинг фикрларини жуда қимматли деб билганлар. Бу эса, шубҳасиз ҳазрати Умарнинг исломга нисбатан тўғри ва адолат билан ёндошишларидан эди.

Ўша вақтларда динга хурофотнинг аралашмаслигини энг катта омили ҳам саҳобийларнинг мана шундай диққат ва эътибор билан ҳаракат қилишлари сабабидан эди.

11) ОИША ОНАМИЗНИНГ ВАФОТЛАРИ

Оиша онамиз Муовия халифалик даврининг охирларида хасталаниб қолдилар. Бу вактда олтмиш олти-олтмиш етти ёш атрофида эдилар. Ҳижрий эллик саккизинчи йилнинг рамазон ойи эди.

Аҳволлари оғирлашгач васият килдилар. Ўша кеча хуфтон намозидан сўнг Бақий қабристонига дафн қилиндилар. Жаноза намозини ҳазрати Абу Ҳурайра ўқидилар.

12) ОИША ОНАМИЗ ТЎҒРИСИДАГИ ҲАДИСЛАР

Термизий ва Бухорий Амр ибн Ос розияллоҳу анҳудан ривоят қиладилар:

«Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам мени Зотус-Салосил аскарига бошлиқ қилдилар. Қайтиб келганда:

«Эй Аллоҳнинг Расули, одамларнинг қайсиниси сиз учун энг маҳбубдир?» дедим.

«Оиша», дедилар.

«Эркаклардан-чи?» дедим.

«Унинг отаси», дедилар.

«Сўнгра ким?» дедим.

«Сўнгра Умар», дедилар ва бир неча одамларни санадилар. Бас, мени охирларида қилиб қўймасинлар, деб, сукут сақладим».

13) Бир ҳадис устида иккиланиб қолсак, дарҳол Оиша онамиздан сўрардик

Абу Мусо ал-Ашъарий розияллоҳу анҳудан шундай ривоят қилинади:

-Биз Расулуллохнинг саҳобалари бирор- бир ҳадис устида иккиланиб қолсак, дарҳол Оиша онамиздан сўрардик ва уларнинг бу масаладан хабардор эканликлари ни билар эдик.

14) Оиша онамизнинг саховатлари

Имом Молик «Муватто» китобида қуйидагиларни ривоят қиладилар:

«Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг жуфти ҳалоллари Оиша розияллоҳу анҳо рўза тутиб ўтирган эканлар, бир одам таом сўраб келибди. Уйларида бир дона нондан бошқа нарса йўқ экан. Ходима аёлга:

«Унга нонни бер», дебдилар.

«Ифторингиз учун ҳеч нарса йўқ-ку!» дебди ходима.

«Унга нонни бер!» дебдилар Оиша розияллоҳу анҳо.

Ходима айтади:

«Шундай қилдим ҳам. Кечқурун эса бир одам бизга бир қўйнинг қўлини ҳадя қилди. Оиша розияллоҳу анҳо мени чақириб:

«Ол! Бундан егин! Бу сенинг нонингдан яхшироқ», дедилар».

Яна ‎имом Молик ривоят қиладилар:

«Бир мискин Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг жуфти ҳалоллари Оиша розияллоҳу анҳонинг олдиларига таом сўраб келди. У кишининг олдиларида узум бор эди.

«Ундан бир дона олиб, мискинга ‎бер!» дедилар.

У таажжубланиб, у кишига қаради. Шунда Оиша:

«Таажжубланяпсанми?! Бу донада неча зарра мисқоли борлигини биласанми?!» дедилар».

Кўриб турибмизки, Оиша онамиз нима қилиб бўлса ҳам, инфоқ қилиш пайида бўлган эканлар.

Китоб кичкина, кафтим билан тенг бўлса ҳам, “Хатми Қуръон” мавзусини ипидан-игнасигача ёритиб берган.

Ўзимда мавзуга доир анчагина савол бор эди, шуларни барчасига жавоб топдим.

Китобдаги салафи солиҳларнинг Қуръонга бўлган садоқатини, муҳаббатини кўриб, Аллоҳнинг Қуръон аҳлига берадиган ажрлари эшитиб, Қуръонни ўқимаслик ва ёдланган оятларни унутиш қанчалар катта гуноҳ эканлигини ўқиб жуда таъсирландим.

Асарда,

▪️ Хатми Қуръоннинг фойдалари ва ундан кўзланган мақсадлар;

▪️ Хатми Қуръон одоблари;

▪️ Хатми сағир;

▪️ Ўтганларга хатми Қуръон бағишлаш каби мавзулар келтирилган.

Бундан ташқари, қўйдаги саволларга китобдан жавоб олишингиз мумкин.

• Хатмда унутиб қолдирилган оятларни қандай тўлдирилади?

• Қуръонни қанча муддатда хатм қилиш керак?

• Замонавий электрон жиҳозлардаги мусҳафлар ҳам вароқли мусҳафлар ҳукмини оладими?

Бир ишни қилар экансиз, уни йўл-йуриғини, қоидаларини, фазилатларини ўрганиб чиқиш шу ишни давомли, мақсадли ва бехато қилишингизга ёрдам беради.

Шунинг учун Қуръон ўқишни биладиган, тажвиддан хабари бор ёки араб тилини ўрганаётган инсонлар ўқишлиги керак бўлган китоб.

Конспект:

«Хатми Қуръон»нинг маъноси нима ва у қандай амал?

«Хатм» тугатиш, якунлаш деган маънони билдиради.

«Хатми Қуръон» деганда Қуръони каримни бошдан оёқ тўлиқ ўқиб чиқиш тушунилади. Бирорта сура ёки оят ташлаб кетилса, том маънода хатм ҳисобланмайди.

Шунингдек, Қуръонни ўзи нозил бўлган тилда- араб тилида ўқиб чиқилгандагина, хатми Қуръон қилган ҳисобланади, таржима ё тафсирини ўқиб чиқиш, гарчи буюк ажру савобларга эга амал бўлса- да, хатми Қуръон саналмайди.

Хатми Қуръон қилиш суннат амалдир.

Имом Байҳақий «Шуъабул иймон» да ривоят килади: «Усмон ибн Аффон розияллоху анху шундай деган: «Агар қалбларимиз тоза бўлганида, Роббимизнинг каломига тўймас эди. Мен мусҳафга карамаган куним бўлишини истамайман».

Қуръони Каримни доимо ўқиб юриш учун нима қилиш керак?

Қуръони Каримни ҳамиша ўқиб юриш учун ундан ҳаловат топа билиш даркор. Бунинг учун эса Қуръонни яхши ўқий олиш ва турмушини ҳам Қуръонга монанд қилиш талаб этилади.

Инсоннинг қалби гуноҳ кири билан қопланиб қолган бўлса, ҳаёт тарзи ғофилликда ўтса, Қуръон ўқишга бўлган иштиёқи ҳам сустлашиб қолади.

Шу боис салафи солиҳлар кечаси тахажжудга тура олмаётганидан шикоят қилган кишига гунохлардан четланишни тавсия этар ва: «Кундузи гунох лойига ботган киши тунда Аллоҳ билан сухбатлаша олмайди », дер эдилар.

ҚУРЪОННИ ҚАНЧА МУДДАТДА ХАТМ ҚИЛИШ КЕРАК?

Қуръони Каримни энг тези уч кун, кўпи билан бир ойда бир хатм қилиш тавсия этилган.

Айрим уламолар хатм муддати бир ойдан ошиб кетиши макруҳ дейишса, айримлари қирқ кундан ошиб кетишини макруҳ санайдилар.

Уч кундан кам муддатда хатм қилиш ҳам кўпчиликнинг наздида макруҳдир.

Қуръони Каримни ҳажр қилиш

Қуръони Каримни умуман ўқимаслик, уни беэътибор ташлаб қўйиш энг катта гуноҳлардан бўлиб, у « Қуръонни ҳажр » қилиш дейилади.

Ҳанафий мазҳабининг мўътабар манбаларидан бири бўлмиш “Фатовои ҳиндия” номли асарда: « Ким Қуръонни йилда бир марта хатм қилиб турса, Қуръонни ҳажр қилган бўлмайди », дейилган.

САЛАФИ СОЛИҲЛАР ҲАЁТИДАН НАМУНАЛАР

* Хатиб Бағдодий ёзади: « Шуъбанинг вафоти яқинлашганда синглиси йиғлади. Шунда буюк имом: « Нега йиғлайсан? Анави бурчакка қара, мен у ерда ўн саккиз минг маротаба хатм қилганман», деди.

* Муҳаммад ибн Мисъар айтади: «Отам Қуръоннинг ярмини ўқимагунча ухламас эди. Вазифасидан фориғ бўлгач, ридосини юмалок қилиб ўраб, ўшанга бош қўйганча бироз мизғиб оларди. Кейин худди бирор нарсасини йўқотиб қўйиб, ахтараётган одамдек, сакраб турарди- да, тишини лаб, таҳорат қилиб, мехробга юзланар, шу ҳолда тонггача бедор бўларди. У бу ишини иложи борича махфий тутишга ҳаракат қиларди ».

* Аҳмад ибн Абдуллоҳ ибн Юнусдан ривоят қилинади:

« Маъруф ибн Восил Таймий « Бану Амр ибн Саъд » масжидида имом эди. У сафарда ҳам, муқимликда ҳам ҳар уч кунда Қуръонни хатм қиларди. Қавмига олтмиш йил имомлик қилиб, бирор марта ҳам намозда саҳв қилмади, чунки намоз унинг учун ўта аҳамиятли эди»

* Салом ибн Абу Мутиъдан ривоят қилинадики, буюк тобеъин Қатода раҳматуллоҳи алайҳ ҳар етти кунда хатм қилар экан. Рамазон келса, уч кунда ва унинг охирги ўн кунлигида эса ҳар куни бир хатм қилар эди.

* Ато ибн Жабала айтади: « Мансур ибн Муътамирнинг онасидан Мансурнинг амаллари ҳақида сўрашган эди, у шундай деди: « У кечанинг учдан бирида Қуръон ўқир, кейинги учдан бирида йиғлаб, қолган қисмида дуо билан машғул бўларди

* Буюк тобеинлардан Робиъ ибн Хайсам мусҳафга қараб қироат қиларди. Олдига бирор инсон кириб қолса, уни ёпиб қўярди ва: « Бу мени ҳар доим кироат қилади деб ўйлаб юрмасин », дер эди.

Мусҳафга қараб ўқиш

Имом Суютий « Ал- Жомеъус- сағир » да Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳудан ривоят қилади: «Беш амал ибодатдандир: кам ейиш, масжидларда ўтириш, Каъбага қараш, мусҳафга қараш ва олимнинг юзига қараш».

Имом Табароний ва Байҳақий сахих санад билан қилган ривоятда Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳу: «Мусҳафга ҳар доим қараб туринглар », деган экан.

Яъни саҳобалар ва тобеинлар одатда мусҳафга қараб қироат қилишар эди, демоқчи.

Абу Довуд Абу Умома розияллоҳу анҳудан ривоят қилади: «Қуръон ўқинглар, манави осиб қўйилган мусҳафлар сизларни алдаб қўймасин, чунки Аллоҳ Қуръонни ўзида саклаган қалбни азобламайди ».

Қуръонни унутиш

Абу Мусо розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:

« Набий соллаллоху алайхи васаллам: « Қуръонга ҳушёр бўлинг. Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, албатта, у қочқоқликда тушовдаги туядан ҳам тездир», дедилар ».

Имом Бухорий ривоят қилган.

«Анас ибн Молик розияллоҳу анҳудан ривоят килинади:

« Расулуллох соллаллоху алайхи ва саллам дедилар: « Менга умматимнинг ажрлари намойиш этилди, ҳатто кишининг масжиддан олиб чикиб ташлаган гарди (нинг ажри) ҳам. Яна менга умматимнинг гуноҳлари ҳам намойиш этилди. Кишига Қуръондан бир сура ёки оят берилиб, кейин уни унутишдан кўра улканроқ гуноҳни кўрмадим ». Термизий ривоят қилган.

Фаришталар Қуръон хатм қилган инсонга салават айтадилар

Абададан ривоят қилинади: « Агар киши Қуръонни кундузи хатм қилса, фаришталар кечгача унинг ҳаққига салавот айтадилар. Агар у ундан ( Қуръондан) тунда фориғ бўлса, фаришталар тонг отгунча унинг ҳаққига салавот айтадилар ».

Доримий ривоят қилган

« Бугунги замонавий электрон жиҳозлардаги мусҳафлар ҳам вароқли мусҳафлар ҳукмини оладими?»

Ракамли жиҳозлар ичида ҳақиқатан мусҳаф бўлмаса-да, экранда мусҳаф намоён бўлган пайтда экран мусҳаф, жиҳоз ундан ажралмайдиган ғилоф ҳукмида бўлади. Бинобарин, унга қараб ўқиш фазл жиҳатидан мусҳафга қараб ўқиш ҳисобланади ва айни пайтда жиҳозни таҳорат билан ушлаш лозим бўлади.

Хатм қиладиган куни рўза тутиш

Буюк тобеъинлардан Талҳа ибн Мусарриф, Ҳабиб ибн Собитлар шундай қилишар эди. Бу ҳам хатм ва дуонинг қабул бўлиши умидида қилинадиган амаллардандир.

Хатмдан кейинги дуо

«Анас ибн Молик Қуръонни хатм қиладиган бўлса, аҳли- оиласи ва фарзандларини тўплаб, уларнинг ҳаққига дуо қилар эди ». Доримий ва Табароний ривоят қилишган.

Зухо сурасидан кейинги ҳар сурадан кейин такбир айтиш

Икрима ибн Сулаймон айтади: « Исмоил ибн Абдуллоҳ ибн Кустантинга Қуръонни ўқиб бердим.

«Ваз зуҳо » га келганимда менга: «Такбир айт, то тугатгунингча ҳар суранинг сўнгида такбир айт », деди. Абдуллоҳ ибн Касир унга хабар қилибдики, у Мужоҳидга Қуръонни ўқиб берганида у шунга буюрган экан. Мужоҳид хабар қилибдики, Ибн Аббос уни шунга буюрган экан. Ибн Аббос хабар қилибдики, Убай ибн Каъб уни шунга буюрган экан. Убай хабар қилибдики, Набий соллаллоху алайҳи ва саллам уни шунга буюрган эканлар ».

Хатмдан кейин мустажоб дуо бор

Жобир ибн Абдуллоҳ розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: соллаллоху алайҳи « Расулуллох васаллам дедилар: « Ким Қуръонни ўқиб чиқса [ ёки « жамласа », дедилар], унинг учун Аллоҳнинг ҳузурида мустажоб бўладиган дуо бордир. У Зот хоҳласа, уни бу дунёда беради, хоҳласа, охиратга қолдиради ». Табароний ривоят қилган.

Қуръон учун бир уйда тўпланган жамоа

Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:

« Қайси бир қавм Аллоҳнинг уйларидан бирида тўпланиб, Аллоҳнинг китобини тиловат қилар ва уни ўзаро ўрганар эканлар, устиларига сакина тушади, уларни раҳмат қуршаб олади, фаришталар ўраб олади ва Аллоҳ уларни ўз ҳузуридагилар олдида зикр этади ».

Муслим ривояти.

Вафот этганларга Қуръон хатми етиб борадими?

« Сунан » да Анас розияллоҳу анҳудан марфуъ шаклда ривоят қилади: «Ким қабристонга кириб, Ёсин сурасини ўқиса, ўша куни улардан азоб енгиллатилади ».

Хатм тугатиб, янги хатм бошлаш

Ибн Аббос розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:

« Бир одам: « Эй Аллоҳнинг Расули, кайси амал Аллоҳга энг маҳбуб? » деди. « Тушиши билан яна жўнайдиган », дедилар. « Тушиши билан яна жўнайдиган нима дегани? » деди. « Қуръонни аввалидан охиригача ўқиб келиб, тушиши билан яна бошдан жўнаб кетадиган », дедилар ». Термизий, Ҳоким ва Доримий ривоятқилган.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ўзлари ҳам Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳунинг қироатларини тинглашни яхши кўрар эдилар

Бир куни Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳуни ўз ҳузурларига чорлаб:
«Эй Абдуллоҳ, менга қироат қилиб бер», дедилар.
«Эй Аллоҳнинг Расули, сизга нозил бўлган нарсани сизга қироат қиламанми?» деди Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳу
«Мен уни ўзимдан бошқадан эшитишни яхши кўраман», дедилар у зот. Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳу «Нисо» скрасида тилоқат қилишни бошладилар. У киши «Ҳар бир умматдан бир гувоҳ келтириб, сени уларнинг ҳаммасига гувоҳ этиб келтирган чоғимизда ҳол қандоқ бўлур?! Ўша кунда куфр келтирганлар ва Расулга исён қилганлар ерга қоришиб кетишни истарлар ва Аллоҳдан ҳеч гапни яшира олмаслар»га етганларида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам йиғлаб юбордилар. У зотнинг кўзларидан ёш тинмай оқа бошлади ва қўллари билан ишора қилиб:
«Етади, етади. Эй Ибн Масъуд», дедилар.

« ХАТМИ САҒИР »

« Хатми сағир » аслида « Кичик хатм⟫ дегани бўлиб, у « Хатми кабир », яъни Қуръонни тўлиқ ўқиб чиқишнинг муқобили ўлароқ ишлатилади. Ушбу амалнинг бундай номланиши Ихлос сураси Қуръоннинг учдан бирига тўғри келиши ҳақидаги ҳадисдан келиб чикиб, ушбу сурани уч марта ўқиш кичик хатм бўлади, деган умидга асосланган. Хатми сағирда уч марта Ихлос сураси, кейин Фалақ ва ан- Нас суралари, сўнгра Фотиҳа сураси ва Бақаранинг аввалги беш ояти ўқилади. Ихлос сурасини уч марта такрорлашни ҳисобга олмаганда, хатм чоғидаги ушбу амал ҳадисларда келган.

Аммо, китоб бир ёзувчи-олимнинг мақолаларини тўплами экан.

Мазкур тўпламда марҳум профессор Махмуд Асъад Жўшон домланинг ўтган асрнинг 1960-1980 йилларида турли газета, журнал ва йилномаларда эълон килинган мақола ва маърузалари жамланган.

Китобда замонамиздаги мусулмонларнинг ҳолати, ибодатларни мағзини билишга ундайдиган, Исломда сабр, тавба, дуо, илм, ахлоқ, тарбия каби мавзудаги кичкина мақолалар жой олган. Бир-икки айнан Аллоҳ севгисига бағишланган мақолалар ҳам бор, лекн асосан мавзулар бошқа.

Китобда ёзилган гаплар сизга қаратиб айтилгандек бўлгани учун, китобнинг ёзилиш услуби янги замон мусулмонларига насиҳат улароқ қабул қилса бўлади.

Тўғри, мақолалар қизиқ, инсонни тафаккур қилишга, иймонини янгилашга сабаб бўлади, аммо барибир китоб номи билан ичидаги маълумотлар унча бир-бирига мутаносиб эмас.

1) Яхшиликка сабабчи бўлса…

Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам бир саҳобага:

“Сенинг ғайрат ва ҳаракатларинг сабабли бир кишининг ҳақ йўлга кириши, сен учун бутун дунё бойликларидан кўра фойдалироқдир ” дедилар.

Ислом динида агар бир кимса бирор яхшиликка сабабчи бўлса, ўша яхшиликни қилган инсон каби савобга эга бўлади.

2) ДУОСИ МАҚБУЛ КИШИЛАР

Баъзи кимсаларнинг дуоси рад этилмаслиги билдирилган. Булар:

• Ота- онанинг фарзандига қилган дуоси.

• Олимлар, шайхлар ва адолатли бошликнинг

дуоси.

• Зиёратига борилган хасталарнинг дуоси.

• Дардли мусулмонлар, ғариблар ва йўлчилар.

• Ҳаж ва умрага кетганлар уйларига қайтгунча килган дуолари.

•Мазлумлар (кофир бўлса ҳам, ҳар қандай зулмга учраган киши).

• Аллоҳни кўп зикр қилганлар.

• Мусулмон биродари ҳаққига дуо қилганлар.

3) Яна қайтиб кел!

“Эй Али! Бир гуноҳ иш қилдим, нима кили шим керак?"

Ҳазрати Али розияллоҳу анҳу:" Тавба кил",

деди.

“Тавба қилдим лекин тавбамни буздим ”.

" Яна тавба қил".

“ Қачонгача тавба қиламан?"

Ҳазрати Али розияллоҳу анҳу: “ Шайтонни мағлуб этгунингга қадар", деди.

Яна қайтиб кел, яна қайтиб кел, нима бўлсанг бўл, яна қайтиб кел! Кофир бўлсанг ҳам, ғайридин бўлсанг ҳам, бутпараст бўлсанг ҳам, яна қайтиб кел! Бу бизнинг даргоҳимиз ( илоҳий даргох) асло умидсизлик даргоҳи эмас! Ҳатто юз мартта тавбангни бузган бўлсанг ҳам, яна қайтиб кел!

4) Жиҳоднинг асл мақсади.

Исломда жиҳоднинг ғояси – жиҳод қилиш зарур бўлган вақтда ҳам бирор ерга эга бўлиш, у ерни босиб олиш, ҳокимиятига эга бўлиш, инсонларига зулм қилиш, шуҳрат қозониш, улардан интиқом олиш каби фаолиятларни таъқиқлайди ва фақатгина Аллоҳнинг розилигига етишиш учун тўғриликни, яхшиликни ва ҳақиқатнинг ҳукмронлигига сабабчи бўлишни илгари суради. Ислом динида давлатларни фатҳ этиб мулкларга эга бўлиш, инсонларни қул қилиш, баъзи ирқлар, қавм ёки қабилаларнинг бошқалари устидан ҳоким бўлиши ва зулм қилиши, адоват ва интиқом уруғларини сочиши ҳаром.

5) Аллоҳ севгиси.

Ҳақиқий мусулмон учун энг муҳим хусусият ва энг катта давлат бу Аллоҳни севиш ва Аллоҳ томонидан севилишидир. Бу мартабага эришиш ғояси ҳаётимизнинг энг муҳим ғояси бўлиши даркор. Инсоннинг ҳаёти давомида ўрганган илмлари уни бу мантиққа олиб бормаса, қилган барча ҳаракатлари фойдасиз бўлиб, ўзи учун маънавий зиён келтирган бўлади. Бу мухаббат Аллохнинг алохида бир икромидир. Демак, бу унинг Ўзидангина сўралиши лозим. Унга лойиқ бўлиш ва эришиш учун дастлабки одим-тавба. Тавба- нотугри йулдан тўғри йўлги қайтиш дегани. Яъни, инсон, аввало, маънавий зарар саналган гунохлардан этак қоқиб, ташию ичини поклаши, Аллохга йўналиб, ундан мағфират тилаши ва ёрдам кутиши керак. Маълумки, ғазабга сабаб бўлувчи ишларни қилар экан, кирли ва чиркин холатда экан, банданинг севиши ва севгисига жавоб олиши мумкин бўлмайди.

Иккинчи қадам тафаккур- тааммул ва атрофга ибрат кўзи билан боқмокдир. Инсон дунёга нима учун келганини, яшашдан максад ва ғоянинг нима эканини, ўлимни, ўлимдан кейинги ҳолатни, мавжудлигининг мохиятини, атрофидаги мавжудотларни ва ҳодисаларни тафаккур қилмоғи, ҳодисалар орасидаги боғлиқликни сезишга ҳаракат килмоғи лозим. Куръон буни барчамиздан талаб килади. Чунки ушбу чуқур фикрий фаолият бандани табиатдаги тенгсиз тизимнинг қурувчиси ва бошкарувчисига, сўнг олим ва кудратли буюк Яратувчига олиб боради Уни танитади, ҳатто унга мафтун килади. Бу севгининг давом этиши, табиийки, дастлабки боскичдаги итоат ва таслимият шартига боғлиқ.

У ҳолда Аллоҳнинг буюк муҳаббатига ноил бўлиш учун энг сўнгги расули бўлган Ҳазрат Муҳаммадни ўзимизга раҳбар деб билишимиз, уни якиндан танишга ҳаракат қилишимиз, унинг таълимоти ва суннатини яхши ўрганишимиз, тавсияларига амал қилишимиз лозим. Расулуллоҳни севиш Аллоҳни севишнинг шарти ва давомидир. Шу сабабли ҳадисда: “Бир киши мени ўз ота- онасидан ва бутун инсонлардан кўра кўпроқ яхши кўрмагунча ҳақиқий мўмин бўла олмайди" дейилади.

Энг асосий максадимиз илм ўрганиш, Куръонни диққат билан ўқиб, яхшилаб тушунишимиз, оламларга раҳмат бўлган Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ўрнак хаётини ва суннатларини ўрганишимиздир.

6) Олимлар унвони.

Қуръонда кўп оятларида илм эгалари мақталган. “Олимлар пайғамбарларнинг меросхўрларидир." “Аллоҳ кимга яхшиликни раво кўрса, уни динда олим қилур.”

7) Намоз бандани Роббисига ва фаришталарининг севгисига етказади.

Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам бир ҳадисларида намозни шундай мақтайдилар:" Намоз бандани Роббисига ва фаришталарининг севгисига етказади. Намоз Аллох дўстларининг ҳар доим киладиган одатий ишларидир, ирфон нуридир ва иймоннинг тамалидир. Қилинган эзгу дуоларни ва яхши ишларни амалга ошишига, инсон ризкининг баракали ва рухининг пок бўлишига сабабчи бўлади. Дунёга қарши курол, шайтон учун эса ҳам андуҳдир. Ўлим фариштаси ёнида эгасига шафоатчидир. Эгасининг қабрида нур ва остига тўшакдир. Қиёматга қадар эгасига шериклик қилади. Киёмат куни бошига соя, вужудига кийим бўлади.

8) Иймонли кишиларнинг кўпайишидан қўрқмаслик керак.

Диний туйғуларнинг қувватланишидан, иймонли кишиларнинг кўпайишидан қўрқмаслик керак. Бу қўрқув йиллар давомида қаршимизда турган ташқи душманларимизнинг ўртага қўйган ёлғон тушунчалардир. Жамиятимиз хақиқий диндор инсонларнинг самимий ватанпарварлик ҳаракатлари билан яхшиланади ва ривожланади.

9) Исломда поклик.

Ислом ташқи поклигига эътибор беради. Ҳақиқатдан ҳам ҳали маданият у қадар ривожланмаган эски даврларда ҳам боболаримиз поклик, соғлик ва гўзалликни таъминлайдиган чашма, ҳаммом каби тушунчалар билан жуда ҳам таниш эдилар.

Боболаримиз намозларини диққат эътибор ва ҳушу билан адо этишган. Намоз вақти кирганда ҳазрати Али розияллоҳу анҳу ҳаяжондан титраб, ранглари оқариб кетарди. Бунинг сабабини сўраганларга:" Тоғлар, ерлар ва осмон тарафидан қабул қилинмаган омонатни, яъни, куллик бурчимизни бажариш вақти бўлди", дея жавоб берарди.

10) Мўмин банда жамиятда яхшилик қилгувчилардан бўлади.

Ҳар бир мўмин илойи калиматуллоҳга, яъни исломни юксалтиришга ҳисса қўшиши; диний ҳақиқатларни ёйиши, одамларга билдириши, исломни турли туҳматлардан ҳимоя қилиши; амри маъруф ва наҳйи мункарлар ўтказиши, ислом душманларига қарши маънан ва жисмонан курашиши ; жони билан, боши билан жиҳод этиши ; мол-дунёсини Аллоҳ йўлида хайрли ишларга сарфлаши ; мусулмонларга ҳар томонлама ёрдам бериши, уларнинг дардига шерик бўлиши, ғамларини ўзининг ғами деб билиши керак.

11) Охират-асл мақсад.

Ҳолбуки, Ҳазрати Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам шундай марҳамат қилганлар: «Кимда- кимнинг нияти (асл мақсади)охират (унга бенуқсон бориш) бўлса, Аллоҳ таоло унинг ҳаётини тартибга солади ; кўнглига тўқлик улашади ; мол-дунё эса унинг ортидан бурнини ерга ишқалай- ишқалай (мажбуран) келиб туради ».

12) Расуллуллоҳ уқиш ва ёзишни билмаганларини ҳикмати.

Маъноси:" Ундан олдин ҳеч бир китобни ти ловат килмас эдинг ва қўлинг билан хат ёзмас эдинг. Агар шундай бўлганида, ботил аҳллари шубҳага тушган бўлур эдилар. (Бу ўқиш- ёзишни билади, бирор китобдан ўқигандир, бирор устоз дан ёзиб олгандир, деб Куръоннинг илоҳий китоб эканлиги ҳақида шубҳага тушган бўлар эдилар)"

13) Отага фарзанд мехр-муҳаббат билан боқса.

Расулуллох саллоллоҳу алайҳи васаллам шундай марҳамат қилдилар:

"Ота фарзандига мехр- муҳаббат билан боқса, уни хушнуд қила олгани учун фарзандга бир қулни озод килганнинг савоби ёзилади ”. Сўрашди:" Эй, Аллоҳнинг Расули! 360 марта боқса-чи!"

Марҳамат қилдиларки: “Аллоҳу акбар" ( Албатта Аллоҳ сўнгсиз даражада буюк ва сахийдир. Ҳар бир боқиш учун алоҳида ажр берур).

14) Аллоҳ кимни хоҳласа, кечирур.

“ Албатта, Аллоҳ Ўзига ширк келтирилишини кечирмас. Ундан бошқа гуноҳни, кимни хоҳласа, кечирур. Ким Аллоҳга ширк келтирса, шубҳасиз, катта гуноҳни тўқибдир ” ( Нисо сураси, 48- оят).]

15) Мусулмонлар турли илмларни ўқиб ўрганишлари.

Ислом дини, илмда фақатгина диний соҳаларда ишлаш билан чекланмайди. Аксинча, илмнинг ҳар бир тури билан шуғулланишни тавсия қилади. Мусулмонларни еру кўк, юлдузлар, кеча- кундуз алмашиши, шамол ва ёмғирни, ўсимликларнинг кўкариб, сарғайиши ва инсон боласининг вужудга келишини ўрганишга қаратади. Аскарлик учун лозим бўлган жиҳоз ва воситаларнинг тайёрланиши, болаларга от миниш, камон отиш ва сузишни ўргатилишини тавсия қилади. Ишлашни ва санъатни ташвиқ этади.

Бир Ислом жамиятида илм билан масалан, тиббиëт ëки математика билан шуғулланган киши топилмаса, у жамиятдаги ҳар ким бу бепарволик туфайли маънавий жавобгарликка тортилади ва гуноҳкор ҳисобланади. Демакки, мусулмонлар турли илмларни ўқиб ўрганишлари ва қиладиган ишларни ўзаро тақсимлашлари керак.

Ҳалифа ҳазрати Умарнинг вилоят ҳокимлари га юборган мактубида шу тавсиялар ёзилган эди:

" Болаларингизга сузишни, от минишни, ўқ отишни, равон гапиришни, нотиқликни ва шеър ни ўргатинглар ”

16) Закот, рўза ва ҳаж ҳикмати.

Садақа ва закот шафкат ва ёрдамсеварлик туйғуларини уйготади, сахийликка ўргатади. Рўза нафсни енгишга, ортиқча ҳавасларни тизгинлашга ёрдам беради. Ҳаж эса бутун мусулмонларни бир-бирига танитади, халкаро ҳамжиҳатлик онгини ривожлантиради.

17) Исломда Сабр.

Сабр қилишнинг Ислом динида жуда катта аҳамияти бор. Ҳақиқий диндорликка етишиш учун сабр малакасига эга бўлиш шартдир.

Сабрнинг аҳамияти ҳақида севгили Пайғамбаримиз шундай деганлар:

“Имоннинг ярмиси шукур, қолгани сабрдир".

“Имоннинг энг устуни сабр қилмоқ ва хуш феълли бўлмоқдир ”.

“Бошга мусибат келганда хурсандчиликка эришгунга қадар сабр қилмок қийматли бир ибодатдир ”.

Сабр қилиш Куръони каримнинг амридир. Аллоҳ таоло сабр қилганларни севишини ва улар билан бирга эканини Қуръони каримда билдирган.

18) Гўзал дуо.

Севимли Пайғамбаримиз дуоларида кўпинча Аллоҳдан соғлиқ- саломатлик ва яна яхши хулк сўраганлар. Бир кеча эрталабга қадар

“Эй Раббим! Менинг ташқи кўринишимни гўзал яратдинг, ичимни ва ахлоқимни ҳам шундай гўзал қил ”, деб дуо қилган эдилар.

19) Аллоҳ бундай инсонларни ҳисоб қилишга ҳаё қилади.

Ҳазрати Анас р.а. дан нақл қилинган бир ҳадисда шундай буюрилади: Аллоҳ таоло дейдики: “ Бандаларимдан бирининг вужудида ёки бола-чақасида ёхуд мол- мулкида бир мусибатга, дардга йўлиқтирсам, бандам бу дардга чиройли сабр-бардош қилса, қиёмат куни унинг амалларини тортишга, дафтарини очиб, гуноҳ ва савобларини ҳисоб қилишга ҳаё қиламан.

Шунинг учун ҳам, Расулуллоҳ соллаллоху алайҳи васалламнинг оилавий ҳаётлари, у кишининг завжаи муҳтарамалари билан бўлган муносабатларини ўрганиб, ўрнак олишлари жуда-жуда муҳим.

Қулимдаги китоб ёш қизларимиз урганиши керак бўлган Оиша розияллоҳу анҳонинг ҳаётлари ҳақида бир бошидан баён қилади.

Китобда Оиша онамизнинг насл-насаблари, Пайғамбаримиз соллалоҳу алайҳи васаллам билан никоҳлари, уммат учун қилган ҳизматлари ҳақида ёзилган.

Бундан ташқари, Расуллулоҳ соллалоҳу алайҳи васалламнинг ҳар бир завжалари, уммат оналари ҳақида бироз маълумот берилган.

Мени энг кўп ҳайратда қолдирган боб Ҳазрат Оиша розияллоҳу анҳонинг саховатлари ва илмлари ҳақидаги боблар. Бундан ташқари, Оиша онамиз билан боғлиқ оятларнинг нозил бўлиш тариҳи баён қилинган бобларни катта қизиқиш билан ўқидим.

Инсон доимо тақлид қилишга, намуна олишга муҳтож, шунинг учун ҳам ўрнак оладиган инсонларни тўғри танлашни билиш жуда муҳим. Нотуғри ғояларни Ислом умматига сингдиришга ўринаётган инсонларга ҳавас билан боқаётган қизларни кўриб, ўрнак олишга энг лоиқ бўлган аёл ҳаётларини ўрганиш ҳар бир муслима қизга шарт деб ўйлайман.

Хулосаларим:

1) Оиша онамиз тўғилган вақт.

Оиша Фотима онамиздан етти-саккиз ёш кичик эдилар. Улар туғилган вақтда исломни қабул қилганларнинг сони саккиз нафар эди.

2) ОИША ОНАМИЗНИНГ НАСЛ- НАСАБЛАРИ

Оиша розияллоҳу анҳо онамиз ислом даврида ҳазрати Абу Бакр Сиддиқ розияллоҳу анҳу ва Умму Рувмон бинти Амр розияллоҳу анҳоларнинг оиласида таваллуд топдилар. [Оталари ҳазрати Абу Бакр Сиддиқ розияллоҳу анҳу бўлиб, Абу Бакр уларнинг кунялари, маъноси “ Бўталоқнинг отаси" деганидир. “ Сиддиқ ” эса Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам томонидан берилган сифат ҳисобланиб, ислом келмасидан илгари уларнинг исми Абдулкаъба эди. Умму Рувмон розияллоҳу анҳога уйлангач, улардан Абдураҳмон ва Оиша розиял лоху анхумлар туғилишди.

3) Хайрли унаштирув

Пайғамбаримиз соллаллоху алайҳи васалламнинг энг яқин одамларидан айрилишлари сабаб ғамгин бўлиб қолганини кўриб турганлардан бири ҳазрати Усмон ибн Маъзуннинг аёллари Ҳавла бинти Ҳаким эди.

Ҳавла мўминларнинг ҳолатини жуда яхши тушунарди. Қолаверса, Хадича розияллоҳу анҳодан сўнг кизларининг етим қолгани, уларга бир она лозимлигини яхши англардилар.

Шу сабабли ҳам уларнинг кўнгилларида бир ният туғилди. Бу хайрли ниятни Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга маълум қилмоқ учун уларнинг уйларига қараб йўлга тушдилар.

Ҳавла ҳовлига кириб келганларида Расулуллоҳ соллаллоху алайҳи васаллам хаёл сурганча ўтиргандилар. Шунда Ҳавла уларнинг ғамгин ҳолларини кўриб:

- Эй Аллоҳнинг Расули, уйингизда Хадичанинг йўклиги шундай билиниб туриб дедилар.

- Ҳа, тўғри! Хадича умр йўлдошим, болаларимнинг онаси эди. Қачонки бирор муаммога дуч келсам у менга далда бериб олдинга юришга ундарди. У уйимнинг ва кунглимнинг бекаси эди- дедилар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайхи васаллам.

4) Бу сизнинг дунё ва охиратдаги аёлин гиздир!

Хадича розияллоҳу анҳо онамизнинг вафотларидан кейин анча ғамга ботиб юрган Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бир куни туш кўрдилар.

Тушларида Жаброил алайҳиссалом келиб яшил рангли рўмолча кўрсатади. Унда ҳазрати Абу Бакрнинг қизлари Оишанинг суратлари бор эди.

-Бу сизнинг дунё ва охиратдаги аёлингиздир!- деди Жаброил алайҳиссалом.

Улар бу тушни бир неча маротаба кўр дилар.

5) БАХТЛИ НИКОҲ

Ҳижратнинг иккинчи йилида Бадр жанги бўлиб ўтди. Мусулмонларнинг ғалабасидан руҳланган Расулуллоҳ соллаллоҳу алайхи васаллам шу кунларда Оиша билан қовушишни муносиб деб топдилар. Оиша аҳли байт билан Мадинага келганларида ота уйларига келиб тушгандилар. Бу уйда икки йил давомида яшадилар. Уларнинг тўйлари ва Набиййи акрам соллаллоҳу алайҳи васалламнинг уйларига кўчиб ўтиши шаввол ойида бўлиб ўтди.

6) Уларнинг уйларида камдан- кам ҳолларда козон осилиб, таом пишириларди.

Кўпинча сув ва хурмо билан кифояланардилар. Баъзан кўшнилар олиб чиккан сутни ичардилар. Арпа унидан килинган нон ердилар.

7) Маҳр

Маҳр учун Оишага беш юз дирҳам берилди.

8) Расулуллоҳ соллаллоху алайхи васалламнинг кечки тартиблари.

Ҳуфтон намозини масжидда жамоат билан адо этгач, Оиша онамизнинг уйларига келардилар. Мисвоқ билан тишларини тозалаб, дарҳол уйкуга ётардилар.

Ярим кечада уйғониб, таҳажжуд намозини ўқирдилар. Кейин Оиша онамизни уйғотиб, биргаликда витр намозини ўкишарди. Тонг отишига яқин қолганда икки ракат намоз ўқир ва то муаззин бомдодга азон айтгунича Оиша онамиз билан сухбатлашиб ётардилар.

9) Оиша онамиз билан боғлиқ оятлар

Оиша онамиз билан боғлиқ бир қанча оятлар нозил қилинган бўлиб, улардаги масалалар фақатгина ўша давр одамларига тегишли бўлмай, бугунги кунда ҳам аҳамиятини оз бўлса- да йўқотмаган.

1. Ифқ ҳодисаси

2. Таяммум оятининг нозил бўлиши.

3. Бадбўй асал воқеаси

4. Нафакани кўпайтириш воқеаси.

10) " Халифаи рошидин" лар даврида

Ҳазрати Абу Бакрдан сўнг ҳазрати Умар ибн Хаттоб мўминларнинг халифаси бўлдилар. Бу вақтга келиб ислом оламида Оиша онамизнинг беқиёс ўринлари аста-секин билина бошлади.

Ҳазрати Умар ва бошқа кўпгина саҳобаи киромлар бирор иш мушкуллик туғдирса, Оиша онамизга мурожаат қилишарди.

Ҳазрати Умар онамизга алоҳида эътибор билан муносабатда бўлдилар.

Ҳазрати Умар ибн Хаттоб халифалик даврида Оиша онамиздан ташқари бошқадан фатво олишни ман қилганлар, уларнинг фикрларини жуда қимматли деб билганлар. Бу эса, шубҳасиз ҳазрати Умарнинг исломга нисбатан тўғри ва адолат билан ёндошишларидан эди.

Ўша вақтларда динга хурофотнинг аралашмаслигини энг катта омили ҳам саҳобийларнинг мана шундай диққат ва эътибор билан ҳаракат қилишлари сабабидан эди.

11) ОИША ОНАМИЗНИНГ ВАФОТЛАРИ

Оиша онамиз Муовия халифалик даврининг охирларида хасталаниб қолдилар. Бу вактда олтмиш олти-олтмиш етти ёш атрофида эдилар. Ҳижрий эллик саккизинчи йилнинг рамазон ойи эди.

Аҳволлари оғирлашгач васият килдилар. Ўша кеча хуфтон намозидан сўнг Бақий қабристонига дафн қилиндилар. Жаноза намозини ҳазрати Абу Ҳурайра ўқидилар.

12) ОИША ОНАМИЗ ТЎҒРИСИДАГИ ҲАДИСЛАР

Термизий ва Бухорий Амр ибн Ос розияллоҳу анҳудан ривоят қиладилар:

«Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам мени Зотус-Салосил аскарига бошлиқ қилдилар. Қайтиб келганда:

«Эй Аллоҳнинг Расули, одамларнинг қайсиниси сиз учун энг маҳбубдир?» дедим.

«Оиша», дедилар.

«Эркаклардан-чи?» дедим.

«Унинг отаси», дедилар.

«Сўнгра ким?» дедим.

«Сўнгра Умар», дедилар ва бир неча одамларни санадилар. Бас, мени охирларида қилиб қўймасинлар, деб, сукут сақладим».

13) Бир ҳадис устида иккиланиб қолсак, дарҳол Оиша онамиздан сўрардик

Абу Мусо ал-Ашъарий розияллоҳу анҳудан шундай ривоят қилинади:

-Биз Расулуллохнинг саҳобалари бирор- бир ҳадис устида иккиланиб қолсак, дарҳол Оиша онамиздан сўрардик ва уларнинг бу масаладан хабардор эканликлари ни билар эдик.

14) Оиша онамизнинг саховатлари

Имом Молик «Муватто» китобида қуйидагиларни ривоят қиладилар:

«Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг жуфти ҳалоллари Оиша розияллоҳу анҳо рўза тутиб ўтирган эканлар, бир одам таом сўраб келибди. Уйларида бир дона нондан бошқа нарса йўқ экан. Ходима аёлга:

«Унга нонни бер», дебдилар.

«Ифторингиз учун ҳеч нарса йўқ-ку!» дебди ходима.

«Унга нонни бер!» дебдилар Оиша розияллоҳу анҳо.

Ходима айтади:

«Шундай қилдим ҳам. Кечқурун эса бир одам бизга бир қўйнинг қўлини ҳадя қилди. Оиша розияллоҳу анҳо мени чақириб:

«Ол! Бундан егин! Бу сенинг нонингдан яхшироқ», дедилар».

Яна ‎имом Молик ривоят қиладилар:

«Бир мискин Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг жуфти ҳалоллари Оиша розияллоҳу анҳонинг олдиларига таом сўраб келди. У кишининг олдиларида узум бор эди.

«Ундан бир дона олиб, мискинга ‎бер!» дедилар.

У таажжубланиб, у кишига қаради. Шунда Оиша:

«Таажжубланяпсанми?! Бу донада неча зарра мисқоли борлигини биласанми?!» дедилар».

Кўриб турибмизки, Оиша онамиз нима қилиб бўлса ҳам, инфоқ қилиш пайида бўлган эканлар.

Ушбу китобда илм олишга оид барча зарурий масалалар атрофлича ёритилган.

◼️Замонамизнинг кўплаб ёшларида илм ўрганиш борасида жидду жаҳдлари, яхшигина ҳаракатлари бўлса- да, илм ҳосил қила олмаётганларининг шоҳиди бўляпмиз.

Ушбу улуғ мақсадларнинг ҳосил бўлишида уларга одоб- ахлок кўрсатмалари зарур. Мазкур асар илм ҳосил қилишда энг муҳим маслаҳатларни ўзида жамлаган бўлиб толиб кишига дастуруламал бўлиб хизмат қилади.

◼️Асарда,

• устозга ҳурмат

• кам овқат ейиш ва кам гапиришнинг фойдалари

• зеҳнни ўткирлайдиган ва ўтмас қиладиган омиллар

• илмни қайд қилиш, ёзиб юриш фазилати

• илм олиш учун энг барокатли вақтлар

• ота-она ва устозлар дуоси ва розилигини олиш муҳимлиги

• кўп кулиш ва кўчаларда овқатланишдан сақланиш муҳимлиги

• ризқни зиёда қилувчи омиллар

каби мавзулар кўтарилган.

◼️Китобдаги кўрсатмаларга амал қилсангиз илм олишингиз сифатлироқ, енгилроқ ва унумлироқ бўлади, иншааллоҳ.

◼️Асарнинг конспектида ўзим манфаатланган ва ёдда сақлашни истаган маслаҳат ва фойдаларни келтириб ўтдим.

1) Маслаҳатлашиш

Ҳар бир ишда маслаҳат солиш, фикр алмашиш шартдир. Аллоҳ таало Каломи мажидида Пайғамбаримиз ( соллаллоҳу алайҳи ва саллам)ни машварат ва маслаҳат билан ўзаро кенгашиб иш юритишга буюради. Шўро сурасининг оятларида мўминларнинг ахлоқи ҳамидаларини васф этиб: “ Уларнинг ишлари ўзаро кенгашдир", деган.

2) Охиригача тугатмасдан қўйманг!

Бир китобни охиригача ўқиб тугатмасдан бошқа китобга ўтмасин. Шунингдек, бир фанни камолга етказмасдан бошкасини ихтиёр қилиш ёки зарурат бўлмаса, бошқа шаҳарга кўчишга жазм этмаслиги керак.

3) Устозга ҳурмат.

Ҳазрат Али ( розияллоҳу анҳу) айтдилар: "Менга бир дона ҳарф ўргатган кишининг қулиман. Хоҳласа сотсин, хоҳласа қулликдан озод килсин, хоҳласа қул қилиб ишлатсин".

Шайхулислом “ Ҳидоя ” китобининг соҳиблари, устоз Бурҳониддин Марғиноний ҳазратлари ҳикоя килади:

“Бухорои шарифнинг катта алломаларидан бири дарс ҳалқасида эди. Дарс асносида гоҳо ўрнидан туриб қўярди. Зийрак толиблари бунинг сабабини сўрашди. У зот камоли эҳтиром билан:

- Меҳрибон устозимнинг фарзандлари кўчада болалар билан ўйнаб юришибди. Гоҳ ўйнаб эшик олдига келишса, дарҳол устозимнинг ҳурматлари учун ўрнимдан туряпман,- деб жавоб бердилар".

4) Сурат ва ити бор хонадонга

Расулуллоҳ (соллаллоху алайҳи васаллам): Аллоҳнинг раҳмат фаришталари сурат ва ити бор хонадонга кирмаслар", деб огоҳлантирадилар.

5) Аллоҳнинг ваъдаси.

Бир машаққатга икки енгиллик бераман, деган маънода Куръони Каримда Аллохнинг ваъдаси бор.

6) Китобни ҳар вақт таҳорат билан ушламоқ керак.

Китобни варақлашда китоб варақларини ғижимлаб, буклаб, бармоғига туфлаб варақлаш хунук ва номақбул ишдир. Китоб ва дафтар устига жилд ва ғилоф тутиш мўътабар амал. Зеро китобни улуғлаш илмни улуғлаш экан, талаба китобни ҳар вақт таҳорат билан ушламоғи керак бўлади. Бу ишга одатланиши ўзига фойдадир.

7) Бир масалани минг марта эшитиш.

Агар бир масалани минг маротаба эшитишга тўғри келса, ҳар вакт бутун вужудини қулоқ қилиб, жони билан эшитмоғи керак бўлади. Бу ҳақда донишмандлар нақл қиладилар:

- Агар толиб бир масалани минг марта эшитганда ҳам уни биринчи эшитгандек таъзим билан эшитмаса, у аҳли илм бўла олмайди.

8) Баракатли вақтлар.

Толиби илм кечанинг аввалида ҳамда охирида дарсларини тақрор қилишга одатланмоғи керак. Ушбу икки вақт – шом ва хуфтон ҳамда саҳар вақтлари барокатли, файзлидир.

9) 3 тоифа киши толиби илмга таъсир ўтказади.

Баъзи манбаларда ҳар қандай мақсад сари қадам босишда ва комил сифат эгаси бўлиб етишишда уч тоифа кишиларнинг саъю ҳаракати, сабру матонати ва қизиқиши, интилиши зарур бўлади, дейилган.

Биринчиси мутааллим- ўрганувчи, яъни шогирдга ва иккинчиси- устозга ҳамда учинчиси ота-онасига боғлиқдир. Модомики, улар ҳаёт бўлсалар, ҳаммаларининг эҳтимомлари билан киши ўзининг мақсадларига эришиши мумкин. Зеро илму- ҳунар ўрганмоққа завқ, интилиш борлиги, муносиб устозни топа билиши, ота- онанинг ҳаёт бўлишлари Аллоҳнинг бандага берган жуда улуғ неъматларидандир.

10) Куп ейиш ҳақида.

Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи ва саллам):

"Уч тоифа бор, Аллоҳ таоло гуноҳи бўлмаса ҳам уларга ғазаб килади, раҳматидан бенасиб этади. Кўп ейдиган (очофат), иккинчиси бахил ва учинчиси мутакаббирни Аллоҳ мурувватидан маҳрум этади ”, дедилар.

Донишмандлар айтадилар:

“Қориннинг доим тўқ бўлиши, овқатга ўч, сер тановул бўлиш зийракликни, зеҳнни ва мулохаза юритиш қобилиятини кетказади".

11) Динни юмшоқлик билан ўргатинглар.

Пайғамбаримизнинг Муборак ҳадислари бор:

“ Огоҳ бўлинглар, бу дин жуда мустаҳкам диндир. Шунинг учун юмшоқлик билан, аста- секин муносабат ва муомала ўрнатинглар!”

Яъни динга юмшоқлик ва кенглик билан киришинглар. Ўз жонингизга ибодатларни машаққатли қилманглар! Динда мўътадил ўрин топингларки, тоатга чақирилсангиз ғазаб келмасин.

12) Ёшликда илм ҳосил қил!

Ёшлик давринг узоқ давом этмайди, кўз очиб-юмгунча катта бўлиб, бошингга турли хизмат, ғам-ташвиш ва рўзғор каби дунë юмушлари тушиб, умринг қандай ўтиб колганини сезмай қоласан. Араб ҳикматларида: “ Ёшликда ўрганилган илм гўё тошга ўйилган нақш кабидир", дейилган.

13) Улуғ мақсадлар.

Расулуллоҳ ( алайҳиссалом) бундай огоҳлантирадилар:

“ Аллоҳ субҳанаҳу ва таоло олий амалларни ва улуғ мақсадларни яхши кўради. Уларни амалга оширувчиларни ва рўёбга чиқаришга ҳаракат қилувчиларни дўст тутади. Сафсата, оғизда бажариладиган ишларнинг гапирилишини ёқтирмайди. Аҳмоқона ва бекорчи ишларни макруҳ кўради ”.

14) Чоршанба куни фазилати.

Бурҳониддин Марғиноний (роҳимаҳуллоҳ) сабоқ бошлашни ҳар вақт чоршанба кунига мувофик келтирар эдилар.

Бу тўғрида Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)дан бир ҳадиси шарифни ривоят қиладилар:

“Кай бир амал чоршанба куни бошланган бўлса, у камол топибди ”.

Бу муборак ҳадисда ҳафтанинг учинчи куни бошланган амаллар охирига етказилиши билан хосиятли эканини билдирдилар.

Имом Аъзам Абу Ҳанифа (роҳимаҳуллоҳ) ҳам оммавий равишда шундай қилар.

15) Қайд қилиш.

Агар бирор фойдани ёдласанг, уни такрор килгин! Сўнг уни аниқлаб, қайд қилиб қўйгин! Шунда хоҳлаган вақтингда ёдингга олишга имкон яратасан. Қайд қилиб қўйиш билан ҳар качон бу сабокка кайта олурсан ва йўқотишдан омон бўласан.

16) Икки ҳарфни ёд олиш икки оғир масалани тинглашдан хайрлироқ.

Талаба дафтарига ўзи тушунмайдиган нарсани зинҳор ёзмасин! Чунки бу толиқишни, кейинроқ эса эринчоқликни келтиради. Зеҳнни кетказади ва вақтнинг зое ўтмоғига сабаб бўлади.

Толиб киши сабоқ ва такрорлаш вақтида ҳар бир нарсани яхши тушуниб олишга жиддий ҳаракат қилиши керак.

Зеро сабок оз бўлиб, унинг такрори, тафаккури ва фаҳми кўпайса, у идрок қилинади.

Улуғ донишмандлар айтдилар:

“Икки ҳарфни ёд олиш икки оғир масалани тинглашдан хайрлироқ, икки ҳарфни тушуниб олиш иккита идрок қилишга вазмин келадиган нарсани ёдлашдан кўра хайрлироқдир ”.

17) Яширилган илм.

Билгинки, илмни яширсанг, сўралган вақтда билганингни билдирмасанг, уни унутасан. Кейин ўзингни илмсиз ва дангаса ҳолда кўрасан.

Қиёмат куни эса яширган илминг оғзингга ўтдан юган қилиб солинади. Яна қаттиқ аламли, қизиган олов билан азобланасан.

18) Музокара, мунозара билан илм яхши ўзлаштирилади.

Толиби илм учун ўзлаштирган дарсларини пишиқ ва пухта бўлиши учун музокара, мунозара ва илмий баҳслар, яъни муколаманинг аҳамияти каттадир.

19) Кўп гапиришдан тийлиш.

Жаноб Пайғамбаримиз ( соллаллоҳу алайҳи ва саллам):

“ Узр айтиб, хижолат бўлишингга сабаб бўладиган сўзни гапирма!" деб, ҳар бир сўзни эътибор билан гапиришга буюрадилар.

20) Илму фазилатга ҳамду сано ва шукр билан эришдим.

Аъзам Абу Ҳанифа(роҳимаҳуллоҳ)дан нақл киладилар, ҳазрат:

“Фақатгина ҳамду сано ва шукр билан илму фазилатга эришдим. Ҳар вақт бирон фикхий масалани фаҳмласам, бирор ҳикматни билсам," Алҳамдулиллах" деб Аллоҳга шукр қилар эдим. Шу сабаб Аллоҳ илмимни зиёда ва пишиқ қилди", деб айтганлар.

21) Ҳикмат мўминнинг йўқотган нарсасидир, мўмин киши уни қаерда топса ҳам олади.

Шайхулислом ҳазратлари ҳикоя киладилар:

“Ҳазрат Абу Юсуфнинг бир чўриси бор эди. Тақдир тақозоси билан ҳазрат имом Муҳаммаднинг хузурларига омонат қилиб топширадилар.

Кунларнинг бирида имом Муҳаммад чўридан:

-Сен имом Абу Юсуфдан бирон нарса ёд олганмисан?деб сўрадилар.

Чўри: Йўқ, у кишидан хеч нарса ёдламадим, лекин ҳазрат: “Ўлчайдиган асбобнинг оғирлиги сокитдир ”, деб кўп такрор килардилар,- деб жавоб берди.

Қарангки, худди шу масала имом Муҳаммадга ечими мушкул масалалардан эди.

22) Камтарлик ва маддоҳлик.

Ривоят килишларича, ҳазрат Али ( каррамаллоҳу важҳаҳул карим) халифалик даврларида катта жамоат ичида бир масалани ечиб берган эканлар.

Шунда бир араб ўз одатларига кўра, ҳазрат Алини мақтаб, наслу насабларини ифтихор билан тилга олди.

Ҳазрат Али бу муҳтарам зотни мақтовдан тўхтатиб:

- Азизим! Сиз менинг аввалини ва охиримни биласизми? Нимани бунчалик мақтаётганингизни биласизми?- деб сўрадилар.

Ҳалиги киши жавобга қийналиб колди.

Шунда ҳазрат Али ўзлари жавоб бердилар:

“Менинг аввалим бадан ёки бирон жойга тегса бенамоз қиладиган нутфа, оби манийдир. Охирим эса сассиқ, қурт- кумурскалар еб бит казадиган ўлимтикдир. Бунинг орасида эса бу жасад ахлат ташувчи ҳаммолдир. Мана менинг бор ҳақиқатим, сиз эса нималар деяпсиз?!

23) Амалларнинг хайрлиси ўртачасидир.

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам):" Амалларнинг хайрлиси ўртачасидир", деб. айтганлар.

24) Толиб киши қудрати етганча дунё матоларига бўладиган алоқасини камайтириши шартдир.

Пайғамбаримиз Муҳаммад ( соллаллоҳу алайҳи ва саллам):

" Инсоннинг баъзи гуноҳлари борки, уларга фақат дунё тирикчилигини ўтказиш учун чекилган қайғу ва ҳалол мехнат каффорат бўлади", деганлар.

Бу дунё ишларига ҳам керак микдорда аҳамият қаратиш зарурлиги ҳамда бу ишларга чукур кетиб қолишдан эҳтиёт бўлишни билдиради.

Ҳадиси шарифдаги дунёвий ғам ва безовталикдан мурод уларнинг амали солиҳларга, хайрли ишларга халал бермайдиган, қалбни машғул қилмайдиган миқдорда бўлишидир.

Намоз ва бошка ибодатлардан чалғитадиган, кўнгилни ўраб оладиган даражада бўлмаслиги лозим.

Толиб киши қудрати етганча дунё матоларига бўладиган алоқасини камайтириши шартдир. Шундай килиб, улуғ зотлар бу йул оркали Ал лоҳга яқинликни ўзларига ихтиёр қилганлар.

25) Илм олиш учун энг афзал вақтлар.

Касб ва илм олишнинг энг фазилатли вақти, аввало, ёшлик даври ҳисобланади.

Саҳар вақти, хуфтон ва шом намозлари орасидаги вақт ҳам яхши вактлардан ҳисобланади.

26) Толиби илм ризқига Аллоҳ кифоя қилади.

Ҳазрат Абу Ҳанифа (роҳимаҳуллоҳ) жаноб Расулуллоҳ ( соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг соҳибларидан ривоят киладилар:

“Ким Аллоҳ динининг илмини ўрганса, Аллоҳ унинг ризқи ва дунё ҳожатларига кифоя бўлади. Насибасини ўйламаган жойлардан етказиб қўяди ”.

27) Толиб бирор илмни ўкиш малол келса ёки зерикса, бошка илм билан шуғуллансин.

Толиб таҳсил меҳнатига ўзини ғарқ қилмоғи керак, бирор илмни ўкиш малол келса ёки зерикса, бошка илм билан шуғуллансин.

Ҳазрат Муҳаммад ибн Ҳасан кечалари ухламасдилар. Атрофларига китоб ва дафтарларини қўйиб олардилар.

Биридан зериксалар, бошқасини олар дилар ва ёнларида доим сув турар эди. Юзларини ювиб, уйқуни кетказар эдилар.

– Уйқу иссиқликдан келади,-дер эдилар.

Ибн Аббос ( розияллоҳу анҳумо) ҳам гапиришдан зериксалар ёки чарчасалар:"Шеърлар девони” ни келтиринглар", деб буюрардилар.

27) Яхши гумон.

Мўмин киши ҳақида ёмон гумон қилишдан қатъий сақлан! Чунки гумон душманликнинг манбаидир. Душманлик эса мўминга ҳалол эмас. Пайғамбаримиз ( соллаллоҳу алайҳи ва саллам): “ Мўминлар ҳақида фақат хайрли ўйланглар, яхшиликка йўйиб фикр билдиринглар ”, деб амр килганлар.

28) Ким қирқ кун ҳалол таомлар тановул қилиб, қирқ кун намозларини жамоат билан ўқиса….

Ҳазрат Алидан куйидаги ҳадиси шариф келтирилган:

“ Кайси бир инсон қирқ кун ҳалол таомлар тановул қилиб, қирқ кун намозларини жамоат билан ўқиса, парҳез ва ҳар қадамини тақво билан босса, Аллоҳ қалбига хотиржамликни нозил қилиб, тилига ҳикматларни жорий қилиб қўяди ”.

29) Зеҳнни чархлайдиган омиллар.

Толиби илмнинг  Пайғамбаримиз ( соллаллоҳу алайҳи ва саллам) га салавот айтишни зиёда қилмоғи ҳам зеҳнига ижобий таъсир кўрсатади.

Чунки Сарвари коинот ўн саккиз минг оламга рахмат килиб юборилганлар. Ҳақ таоло у зотни" Раҳматан лил ъаламийн ”, яъни “ Бутун оламларга раҳмат пайғамбари қилиб юбордик", деб мадҳ этган.

Шунингдек, мисвок тутиш, яъни тиш тозалаш, оғзини бадбўй бўлишдан сақлаши ҳам зеҳнни чархлайдиган омилдир. Расулуллоҳ ( соллаллоҳу алайхи ва саллам) мисвок фазилатларини баён килиб, зеҳн учун фойдасини алоҳида таъкидлаганлар.

Толиб ўз зеҳнини ўстириш учун таомини ҳам бироз камайтириши керак.

30) Умматимнинг энг афзал амали китобдан Куръони Каримни тиловат қилишларидир.

Кечаларидаги намозлар, Куръони Каримга қараб ўқиш ҳифзни оширадиган амаллардан саналади.

Улуғлар Пайғамбаримиз ( алайҳиссалом) ҳадиси шарифларига биноан, инсон зеҳнини ва фаҳму фаросатини зиёда қиладиган асосий манба- китобга қараб Куръони Каримни тиловат қилиш, деб башорат берганлар.

Чунки Набийимиз (соллаллоху алайхи ва саллам): " Умматимнинг энг афзал амали китобдан Куръони Каримни тиловат қилишларидир ”, деганлар.

31) Толиб дарслигини, китоб-дафтарини қўлига ола ётганда ушбу калималарни айтмоғи керак:

“Бисмиллаҳи ва субҳаналлоҳи вал- ҳамду лиллаҳи ва ла илаҳа иллаллоҳу валлоху ак бар, вала ҳавла вала қуввата илла биллаҳил алиййил азиймил азизил алийм"

Дарсни тугатганда мана буларни айтмоғи керак:

“Аманту биллаҳил ваҳидил аҳадил ҳаққи вахдаху ла шарика лаҳу ва кафарту бима сиваху"

32) Аллоҳ унга учта оғир бало юборади.

"Ким илм талаб қилаётган вақтида парҳез ва тақвога риоя килмаса, Аллоҳ унга учта оғир бало юборади, ўзи билмаган ҳолда қаттиқ имтиҳон қилади: биринчиси, дунёни тоату ибодатсиз, солиҳ амалларсиз ва гуноҳлари мағфират бўлмаган ҳолда тарк этади.

Иккинчиси, бой ва беҳожат қилиб қўяди. Дунёдан камчилик ва Парвардигорини эслатадиган қийинчилик кўрмасдан, дунë лаззатига ғарқ бўлиб ўтади.

Учинчиси, султону амалдорларнинг хизматига мубтало қилиб қўяди. Шариатнинг ўзига эмас, балки Аллоҳнинг баъзи қулларига шариат номидан хизмат қилади ”, дейилган.

33) Зеҳнни мустаҳкамлайдиган омиллар.

Асал еб туриш, ёнғоқни шакар билан аралаштириб ейиш ҳамда ҳар куни йигирма бир дона кизил майиз тановул қилиб туриш зеҳнни мустаҳкамлайди.

33) Балғамни зеҳнга алоқаси.

Билгилки, нима огиздаги нам, балғамни камайтириб йўқотса, у зехнни ўткирлайди. Балғам оғиздаги намликни зиёда килса, у зеҳнни ўтмаслаштиради." Нисён" унутиш касаллигини кучайтиради. Аммо зеҳн паст бўлишига гуноҳ

34) Қуйида зикр қилинган ҳар бир амални толиб ёдлаб, ундан доим сакланиш тадоригини кўрсин!

1. Кийимсиз, яланғоч холда уйқуга ётиш. Албатта, кенг шалвар каби кийимда ётиши керак бўлади.

2. Яланғоч ҳолда табиий ҳожатларини чиқариш ( бавл, ғоит (катта ҳожат) қилиш).

3. Ғусл вожиб бўлган-жунуб ҳолида ейиш, ичиш.

4. Ёнбошлаб тановул килиш.

5. Дастурхон устига тушган нон ушоқлари ва бошкаларни исроф килиш, умуман увок- ушокларни назарга олмаслик.

6. Пиёз ва саримсоқнинг пўчоқларини ёндириш.

7. Кеч тушганда уй супуриш ( уй, хужрани тоза лашни, супуриб- сидиришни кундузи қилиб қўйиши керак).

8. Уй, ҳужра ва ҳовлида, бошка жойларда ахлат ва шу каби кераксиз нарсаларни қолдириш, тўплаб қўйиш.

9. Ўзидан ёши катта, устоз ва карияларнинг ол дига тушиб юриш, ҳатто баробар юришдан сакланмоғи керак.

10. Ота- онасининг исмини айтиб чакириш, мурожаат этиш. Бирон жойда сўралганда хам исмларини айтишдан сакланмоғи маҳбуброкдир ( зарур ўринлар бундан мустасно).

11. Ҳар қандай чўп ва нарсалар билан тиш кавлаш. Оғизнинг бадбўй бўлишидан сақланмоғи керак. Албатта, бунинг учун тишларини вақтида тозалаб бориши ва ҳидларни кетказадиган ашёлар дан фойдаланмоғи зарур бўлади.

12. Қўлларини лойқа сув билан ювишдан ва тупроқ билан тозалашдан узоқ бўлиши керак.

13. Остона ва зиналарга ўтириш.

14. Эшикка суяниш, унга осилишдан сакланмоғи керак.

15. Ҳожатхонада узоқ ўтириш, бадбўй ҳидларни ҳидлаш. Масалан: бундай жойларда газета- журнал, китоб ўқиш зеҳнга салбий таъсир кўрсатади.

16. Тик туриб енгил ҳожатини чиқариш, бавл қилил одобсизлик ҳамда тарки суннатдир.

17. Кийимни кийган ҳолда тикиш, тугмасини ўтказиш, таъмирлаш.

18. Енг, этаги ва кийимлари билан юзи ва баданларини артиб, қуритиш.

19. Ўргимчак инларини қолдириш, тегмаслик. Ҳозирги тадкикотчи олимлар ўргимчак инлари инсон асаб ва соғлигига таъсири борлигини аникла ганлар. Ўргимчак уясини бузиб ташлаш суннатдир.

20. Энг асосийларидан бири- намозга бепарво бўлиш, вақтида ўқимаслик, таҳорат ва рукнларини номигагина бажариш. Намозда шикасталик, хушуъ- хузуъни тарк қилиб, кибр-хаво билан туриш ва ҳоказоларнинг ҳаммаси қалб нурини заифлаштиради, иймон ва тақвони йўқотади.

21. Масжидга-жамоат намозига ҳаммадан энг охирида кириб, энг биринчи бўлиб чиқиш. Айникса, аср ва бомдод намозларидан кейин оз вакт ҳам ўтирмай дарҳол чиқиб кетиш тақво, илм ва бошка фазилатлардан жуда катта маҳрум қилади.

22. Бозорларга тез-тез бориш, борганда ҳам эрта бориб, кеч қайтишни одат қилиш, албатта, ёмон кўрилган ишдир. Чунки бозорда турли одамлар ва воқеаларга кўзи тушади, ҳаёли бўлинади, илми ва йўлидан чалғийди. Қимматли вақти зое кетади.

23. Тиланчилик учун кўл узатиш ҳамда ўзи қила оладиган ишларни бошқа биров қилиб беришини сўраш нафратли ва жуда нолойик ишдир.

24. Ота-онаси, устозлари ҳакида ёмон фикр юритиш, сўкиш, ношоиста тилаклар билдириш.

25. Идиш- товоқларда хамир юкини, косада овқат юқини қолдириш, юғиндини ноўрин ерларга ташлаш яхши эмас. Идишни дарҳол ювиб қўймасдан ташлаб кетиш кабилардан сакланмоғи керак.

26. Чироқни нафаси билан пуфлаб ўчиришдан узоқ бўлсин. Чунки буларнинг барчаси фақирлик, муҳтожлик ва бировга қарам бўлишни юзага чиқаради. Шубҳасиз, булар оят ва хадис билан ҳамда улут зотларнинг ҳаётий тажрибалари билан аниқ ва қуёшдек равшан исбот этилган.

27. Синган, қуриб колган, сиёҳи йўқ қалам билан ëзиш.

28. Синган тароқда соч тараш.

29. Ота- она ҳақига дуо қилмокни тарк қилиш. Устоз ва мураббийларни ҳам дуо қилмаслик.

30. Саллани ўтирган ҳолда ўраш, чунки бу беадабликдир.

31. Шим, шалвар каби либосларини туриб кийиш.

32. Бахил ва ҳасис бўлишдан ўзини узоқ тутмаслик.

33. Ўта иқтисод қилиш, жуда ҳам тежамкор бўлиш.

34. Исрофгарлик.

35. Боқимандалик, дангасалик, ялқовлик кабилардан узоқ бўлмаслик.

35) Толиб илм аёллар билан кам суҳбат қилиши керак.

Хотин- қизлар билан зарурат бўлгандагина гаплашади. Аммо гапини чўзиб юбормайди. Аёлларни орзу- ҳаваслари бисёр бўлгани уларнинг суҳбати дунё муҳаббатини очиб қўйиши мумкин. Бу энг улуг балолардандир.

36) Қиссалар айтувчи бўлма.

Одамларга ҳар хил қисса ва латифалар ҳикоя килишдан узоқ бўл! Чунки ҳар кандай хикоя килувчи ёлғон гапни аралаштиришга мажбур булади. Ёлғончилик эса ҳамма жиҳатдан зарардир.

37) Кўп кулмокдан сақлан!

Кулгу калбни ўлдиради, юзингни нурини кетказади.

38) Кўчаларда овқатланма!

Бозор ва масжидларда таом тановул килмагин! Шунингдек, кўчаларда ҳам овқатланма! Жойларда сотилаётган ичимликни, ичимлик сотувчилар кўлидан ҳам ичмагин! Бундан сакланиш ўзингга фойдадир.

39) Ҳаётда аввал илм таҳсил кил, кейин касб-ҳунар килиб халолдан мол-дунё тўпла! Шундай кейин уйлан!

Чунки агар илм таҳсил килаётган вақтингда мол- давлат талабига ўтсанг, шубҳасиз илм олишга ожиз бўласан. Мол-давлатинг купайиб, маишатга қизиқасан. Шу билан давлат кўпайтириш ва хотинлар билан машғул бўлиб колиб, илмдан бенасиб бўласан.

Умринг ва кимматли вақтларинг бекор кетади. Кейин болаларинг кўпаяди, аҳли аёл ғам- ташвишлари ҳам ортиб, ўз-ўзинг билан бўлиб коласан.

40) Ақл камол топса…

Ҳазрат Али каррамаллоҳу важҳаҳу бундай деганлар:

“Билгилки, ақл камол топса, оғиз сўзга очилавермайди".

41) Доимо Тахорат билан юриш фазилати.

Доимо таҳорат билан юрмок, бутун бадани ва либосларини ҳам пок, озода тутмоғи, бунга бардавом бўлмоғи ризку насибасига ижобий таъсир қилади.

Таҳорат билан юрувчи кишини шайтон алайҳиллаъна васвасага солмаслиги ривоятларда келтирилади. Хато ва нуқсондан сакланмоғи мумкин бўлади. Таҳорат билан юрувчи инсонни муҳофаза қилиш учун фаришталар муваккил қилиб қўйилади. Ҳар бир босган кадамлари тоат- ибодатга ҳисоб, агар шу ҳолда боқий дунёга борса, иймон билан шаҳидлар мақомида боради.

42) Ризқ жалб қилувчи омиллар:

• Ризқ насибани энг кўп жалб киладиган омил намоз ўқиш ҳисобланади. Намозлар камоли одоб, шикасталик, хушуъ- хузуъ билан адо этилмоғи айни муддао бўлиб, ризкни тез фурсатларда мўл- кўл бўлишига боисдир. Барча аркон, вожиб, суннат, мустаҳаб ва одобларига қатъиян риоя қилган ҳолда намозга киришиш мазкур улуғ фазилатларнинг негизидир.

• Набийимиз (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) чошгоҳ (зуҳо) намозининг фазилатлари ичида ризққа манфаат берадиган жиҳатларини башорат килганлар. Зуҳо намози шу фазилати билан машҳурдир

• Қуръони Карим ўқиш ҳам насибани зиёда қилувчи бир омил ҳисобланади. Кечалари Вокеа сурасини тиловат қилиш кўп фойдали эканига хужжатлар бор. Шунингдек, Мулк, Муззаммил, Лайл, Шарҳ ва бошка сураи карималарни ўқишда ҳам шундай яхшиликлар борлигига ҳадиси шарифларда баёнлар бор.

• Ризк жалб киладиган омиллардан бири азон айтишидан илгари намозга масжидда ҳозир бўлишни олимлар айтганлар. Ҳар доим намоз азонини масжидда эшитса, бу иш зеҳнига самарали таъсир қилишига шубҳа йўқ. Муборак ҳадислар мазмунида масжидга биринчи келадиган инсон фазилатлари баён қилиниб, унга фаришталар масжиддан чиқиб кетгунича хайрли дуолар ва истиғфор айтиб туриши келтирилган. Аллоҳ фаришталарининг дуосини тўсиқсиз қабул килади.

• Шунингдек, бомдоднинг суннатини ҳамда витр намозини уйда ёки ўз ҳужрасида адо этиш ҳам фойдали амаллардан бири ҳисобланади. Агар намозни жамоатда ўқиётган бўлса, витрни жамоатда ўқимоғи зарур бўлади.

Жаноб Расулуллоҳ ( соллаллоху алайхи ва саллам):

“Бомдод намозининг суннат дунёдаги барча нарсалардан афзалдир", деганлар. Бу муборак хадис суннат намозининг улуғ даражада эканига далилдир. Дунë гап- сўзларини иложи борича тарк этади, айниқса намозлар орасида, витр намозидан кейин, суннат ва фарзлар орасида дунё гап, барча феълларни тўхтади.

◼️Китоб тақризига ўтишдан олдин «хушуъ нима?» саволига жавоб топамиз.

“Хушуъ” сўзи луғатда “бўйсуниш”, “сокинлик”, “хотиржамлик”, “хокисорлик” маъноларини англатади.

◼️Намоз ўқийдиганлар кўп, бироқ уни тўкис адо этиш ҳаракатидагилар оздек туюлади.

Намоз ўқиймиз-у, лекин хаёлимиз кўпинча дунё ишлари билан банд бўлиб қолади, ибодат чоғида фикрни бир ерга жамлаш қийин кечади.

• Намозни Аллоҳ ва Расули буюрганидек ўқиш учун нималарга эътибор қаратиш керак?

• Қандай иллатлар хушуъга халал беради?

• Нима қилсак, намозимиз қабул этилади?

Қўлимдаги китобда шулар хусусида сўз юритилади.

◼️Китобда намоз ҳақида кўплаб ҳадисларни топсангиз бўлади, шу ҳадислардан биттасини ўқисангиз ҳам, намозга кўпроқ аҳамият беришга, хушуъ топишга ҳаракат қиласиз.

◾️Асарни тез ўқий олмайсиз, маълумот жуда кўп, уни ҳазм қилиб, намозда унга амал қилиб, секин-секин китобдаги маслаҳатларни ҳаётга татбиқ қилишингиз учун кўп вақт кетади.

◼️Ўзим ҳам, Ин Шаа Аллоҳ, шу китобга яна кўп қайтаман, бундай китобларни бир марта ўқиш етмайди. Энг маъқул йўл ҳар куни 10-15 бетдан ўқиб, китобдаги маълумотларга амал қилиб, секинроқ ўқимоқ.

◼️Ишларингиз, ўқишингиз билан машғул бўлиб намозингига беэътибор бўлсангиз.

Аммо намозингизда хушуъ-ҳузур топмоқчи бўлсангиз, намозда дунё ишлари ҳақида ўйламай, бутун диққат-эътиборингизни Аллоҳга ибодат қилишга қаратишни истасангиз бу китоб айнан сиз учун.

ХУЛОСАЛАРИМ:

1) У зот "Кўзимнинг қувончи намоздадир” дея марҳамат қилганлар.

Севикли Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам намоз ўқиш бобида ҳам биз учун ибратдирлар. У зот намозни жуда чиройли адо этардилар, айниқса, мушкул вазиятда қолганда намоз ўқиб Парвардигордан мадад сўрар, ибодатдан чексиз ҳузур-ҳаловат олардилар. Шу сабаб: “Кўзимнинг қувончи намоздадир” дея марҳамат қилганлар. Шунингдек, муаззин Билол розияллоҳу анҳуга: “Эй Билол, азон айтиб бизни роҳатлантир!” дея мурожаат этардилар.

2) Ўрта намозни сақланглар.

Аллоҳ таоло айтади:
“Барча намозларни, (хусусан) ўрта намозни сақланглар – вақтида адо этинглар, Аллоҳ
учун бўйсунган ҳолда туринглар!” (Бақара сураси, 238-оят).

Жумҳур уламоларга кўра, ўрта намоздан мурод аср намозидир.

3) Қиѐмат куни банда амаллари ичидан энг биринчи ҳисоб қилинадигани унинг намозидир.

Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: “Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам

“Қиѐмат куни банда амаллари ичидан энг биринчи ҳисоб қилинадигани унинг намозидир. Агар (намози) тўғри (адо этилган) бўлса, аниқ ютуққа эришибди, нажот топибди. Агар (намози) фосид бўлса, шубҳасиз ноумид бўлибди, ютқазибди. Агар фарз намозларидан бирон кам- кўсти бўлса, Парвардигор азза ва жалла: “Қаранглар, бандамнинг нафллари борми?” дейди. Шунда фарз намозларига етишмагани улар билан тўлдирилади. Кейин қолган амаллари шунга қараб бўлади”, деганларини эшитганман”

(“Сунан” соҳиблари, Доримий, Аҳмад ривоят қилган. Ҳадис санади саҳиҳ).

Бошқа фарз амаллар – рўза, закот, ҳаж ҳам худди шундай ҳисоб қилинади. Яъни, мазкур ибодатлар нуқсони нафл рўза, нафл садақа, нафл ҳаж билан тўғриланади.

4) Аллоҳ Беш вақт билан гуноҳларни кетказади.

Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинишича, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам:

“Биронтангиз эшиги олдидан ариқ оқиб ўтса, у ўша ариқда бир кунда беш маҳал чўмилса, унинг танасида кир қоладими?” деб сўрадилар. Шунда: “Йўқ, ҳеч қандай кири қолмайди”, дейилди. У зот: “Беш вақт намоз ҳам шунга ўхшайди. Аллоҳ у билан гуноҳларни кетказади”, дедилар.

(Бухорий, Муслим, Термизий, Насоий ривоят қилган).

5) Гуноҳ-маъсият кири тоат-ибодат билан тозаланади.

Агар одам намоз ўқимасдан юрса, гуноҳлари ювилмай тўпланиб қолади. Ҳафталаб, ойлаб, йиллаб намоз ўқимаган одамнинг ҳолати қандай бўлишини кўз олдингизга келтиринг. Зеро, бадандаги кирлар покиза сув билан кетказилади. Қалбга ёпишган гуноҳ-маъсият гарди эса тоат-ибодат билан тозаланади.

6) Намоз тарк этиб бўлмас ибодатдир.

Имрон ибн Ҳусойн розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:

“Менда бавосир касаллиги бор эди. Набий соллаллоҳу алайҳи ва салламдан намоз ҳақида сўрагандим, у зот: “Тик туриб намоз ўқи. Агар қодир бўлмасанг, ўтириб (ўқи). Борди-ю (унга ҳам) қодир бўлмасанг, ёнбошлаб (ўқи)”, дедилар”

(Бухорий, Абу Довуд, Термизий, Ибн Можа, Аҳмад ривоят қилган).

Имрон ибн Ҳусойн розияллоҳу анҳу бавосир касаллигига чалинган эди. У Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан бемор намозни қандай ўқиши ҳақида сўраганида Ҳабибимиз батафсил жавоб қайтардилар. Унга кўра, киши бетоблиги туфайли тик туриб намоз ўқий олмаса, ўтириб ўқиши мумкин. Агар ҳолати оғирлигидан ўтиришга ҳам имкон топилмаса, ѐнбошлаб ўқийди.

Намоз тарк этиб бўлмас ибодатдир. Ҳатто касаллик, заифлик ҳам намозни қолдиришга узр бўлмайди. Бемор ҳақида шундай дейилаётган экан, тан-жони соғ, тўрт мучаси омон, тинч-хотиржам одам намоз ўқимаслиги ҳақида бирон сўз айтиш ўринсиз.

7) Намозни маҳкам ушланглар!

Умму Салама розияллоҳу анҳодан ривоят қилинишича, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам вафотларидан олдин касал бўлганларида:

“Намозни (маҳкам ушланглар), қўл остингиздагилар (риоясини қилинглар)”, дедилар, тиллари ҳаракатланмай қолгунича шу сўзларни қайтаравердилар

(Ибн Можа, Аҳмад, Абу Яъло ривоят қилган. Ривоят санади саҳиҳ).

8) Беш (маҳал) намоз, гуноҳларга каффорат бўлади.

Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинишича, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай деганлар:

“Беш (маҳал) намоз, жума келаси жумагача орадаги (гуноҳлар)га каффорат бўлади, фақат кабиралардан сақланилса”

(Муслим, Термизий, Ибн Можа, Аҳмад, Байҳақий ривоят қилган).

9) Ҳар сафар сажда гуноҳлар қилганида тўкилади.

Салмон Форсий розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган ҳадисда айтилишича, мусулмон киши намоз ўқиѐтганида гуноҳлари бошига кўтарилади, ҳар сафар сажда қилганида тўкилади. Намоздан чиққанида гуноҳлари (бутунлай) тўкилган бўлади.

10) Намозни хушуъ билан ўқиш банданинг қиѐмат куни Аллоҳ олдида туришини осонлаштиради.

Ибн Қаййим айтади: “Банда икки ҳолатда Аллоҳ олдида туради: намозда ҳамда Аллоҳ билан учрашиладиган (қиѐмат) кунида. Агар кимда-ким биринчи туришни тўла-тўкис уддаласа, иккинчиси осон бўлади. Агар ким (намозда) туришни енгил санаса, ҳақини тўлиқ адо этмаса, охиратда Аллоҳ олдида туриши қийин кечади"

11) Намоз савоби хушуънинг даражасига боғлиқ.

Агар банда ибодат чоғида фикрини бир ерга жамласа, турли ўй-хаѐлларни бир четга суриб, Аллоҳга ихлос-ла юзланса, савобни тўлиқ олади. Акс ҳолда ибодат ажри нуқсонли бўлиб қолади.

Аммор ибн Ёсир розияллоҳу анҳу ривоят қилади: “Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам:

“Албатта бир киши (намоздан) чиқади ва унга намозининг ўндан бири, тўққиздан бири, саккиздан бири, еттидан бири, олтидан бири, бешдан бири, тўртдан бири, учдан бири, ярми ѐзилади” деганларини эшитганман” (Абу Довуд ҳасан санад билан ривоят қилган).

12) Сиз менга масжидга келганларни эмас, намозга келганларни ифторликка таклиф қил, деган эдингиз

Ривоят қилинишича, бир куни (ўшанда рамазон ойи эди) Аббосийлар давлати бошлиғи Ҳорун ар-Рашид шайх Баҳлулга қараб:
– Эй Баҳлул! Шом намозида масжидга боринг, намозга келганларни ифторликка таклиф қилинг, – деди.

Шайх Баҳлул шом намозига масжидга борди. Азон айтилиб, намоз адо этилди. Намоздан сўнг шайх Баҳлул ўн киши билан бирга саройга келди. Ҳорун ар-Рашид жамоат жуда озлигини кўргач, ҳайратланиб сўради:
– Булар ким, эй Баҳлул?
– Султоним, булар сиз ифторликка таклиф этган кишилар.
– Мен: “Намозга келган барчани саройга чақиринг”, демаганмидим?

- Худди шундай, ҳазратим, сиз менга масжидга келганларни эмас, намозга келганларни ифторликка таклиф қил, деган эдингиз. Мана, намозга келганлар келишди...
– Қанақасига?..
– Намоздан сўнг камина масжид эшиги олдида туриб, чиқаѐтганлардан: “Имом намозда қайси сураларни ўқиди?” деб сўрадим. Бу саволга фақат мана шу инсонларгина жавоб беришди. Масжидга келганлар кўпчилик эди, аммо намозга келганлар фақат шу кишилар экан, – деб жавоб берди Баҳлул доно.

13) Дуоларни, зикрларни, қироатни, бажарилаѐтган амаллар маъносини тушуниш керак.

Намозда хаѐлни бир ерга жамлаш, васвасани кетказиш учун ўқилаѐтган дуоларни, зикрларни, қироатни, бажарилаѐтган амаллар маъносини тушуниш керак. Шунда қалб уйғонади, банда Аллоҳ билан юзма-юз туриб У Зотга муножот қилаѐтганини, Уни кўриб турганини сезади. Агар инсон намоз лаззатини тотиб кўрса, ибодатдан ором олса, бошқа нарсаларга чалғимайди.

14) Энг ѐмон ўғри намозидан ўғрилайдиганидир.

Абу Қатода розияллоҳу анҳу айтади: “Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам:

“Одамлар ичида энг ѐмон ўғри намозидан ўғрилайдиганидир”, дедилар. Шунда: “Эй Расулуллоҳ, намозидан қандай ўғрилайди?” деб сўрашди. У зот: “Рукуъ ва саждасини мукаммал қилмайди ѐки рукуъда, саждада белини тўғри тутмайди”, деб жавоб бердилар”

(Аҳмад, Ҳоким, Байҳақий, Табароний ривоят қилган. Бу – саҳиҳ ҳадис)

15) Унинг бир (маҳал) намози ҳам қабул қилинмайди.

Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳу Расуллулоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ривоят қилади:

"Бир киши олтмиш йил намоз ўқийди. Унинг бир (маҳал) намози ҳам қабул қилинмайди. Эҳтимол у рукуъни мукаммал, саждани чала қиларди ѐки саждани мукаммал, рукуъни чала қиларди” (Абулқосим Исфаҳоний ривоят қилган. Ҳадис санади ҳасан)

16) Ҳар бир сажда (яъни, ибодат) чоғида зийнатланинг.

Мусулмон киши намоз ўқишдан олдин тоза, чиройли либослар кияди. Зеро, Парвардигоримиз азза ва жалла шундай амр қилган:

“Эй одам болалари, ҳар бир сажда (яъни, ибодат) чоғида зийнатланинг!..” (Аъроф сураси,
31-оят).

17) Намозни интиқиб кутиш.

Уқба ибн Омир розияллоҳу анҳу Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ривоят қилади:
“Намозни (кутиб) ўтирувчи (намозда) турувчи кабидир. У уйидан чиққанидан то қайтгунича намозхонлардан деб ѐзилади”

(Ибн Ҳиббон, Ибн Хузайма, Байҳақий ривоят қилган. Ҳадис санади саҳиҳ).

НАМОЗДА ХУШУЪНИ ЖАЛБ ҚИЛУВЧИ САБАБЛАР

1-САБАБ. АЛЛОҲ ТАОЛОНИ ТАНИШ, У ЗОТ НАҚАДАР УЛУҒЛИГИНИ
АНГЛАБ ЕТИШ
Киши имони қанча кучли бўлса, ибодатни шунча мукаммал адо этади. Қайси банда Аллоҳни яхшироқ таниса, Раббига кўпроқ хушуъ қилади. Аллоҳнинг қудрати, мўъжизалари ҳақида фикр юритилса, У Зот яхшиликлари, лутфу карами, адолати, улуғлиги ҳақида мулозаҳа қилинса, қалбдаги имон мустаҳкамланади. Агар инсон Аллоҳни яхши кўрса, намозда У билан муножот қилишини, ѐлғиз қолишини билса, Рабби билан учрашадиган онлар яқинлашган сари унинг ҳолати ўзгаради, бутун вужудини ҳис-ҳаяжон эгаллайди.

2-САБАБ. НИЯТНИ ХОЛИС ҚИЛИШ

Мўмин киши намозни Аллоҳ розилиги учун ўқийди. Шунингдек, бу билан зиммасидаги бандалик вазифасини ўташни, охиратга захира бўлишини мақсад қилади. Иши юришиши, соғлиғи яхши бўлиши каби моддий манфаатларни кўзлаб бажарилган амал нохолис ҳисобланади.

3-САБАБ. ҚАЛБ ҚАТТИҚЛИГИНИ ДАВОЛАШ

Қалб қаттиқлигини даволашдан аввал унинг сабаблари, белгилари аниқланади.

ҚАЛБ ҚАТТИҚЛИГИ САБАБЛАРИ, БЕЛГИЛАРИ ВА ДАВОСИ

Қалб қаттиқлиги сабаблари:
– Аллоҳ кўриб турганини унутиш.
– қалбнинг Аллоҳдан бошқасига боғланиши.
– ғафлатга ботиш.
– Аллоҳни ѐд этмаслик.
– орзу-ҳавасларга берилиш.
– ҳаром-ҳариш нарсалар истеъмол қилиш.
– кибр отига миниш, бировларни менсимаслик.
– одамларга қўпол муомала қилиш.
– зулм-ситам ўтказиш.
– ўткинчи дунѐга берилиш, бойлиги билан мақтаниш, ўлимни, қабрдаги ҳолатни, охиратни
унутиш.
– номаҳрамларга ҳирс билан қараш.
– ўзини тергамаслик, орзулар кетидан қувиш.
– динга ҳам, дунѐга ҳам фойдасиз сўзларни кўп гапириш.
– Аллоҳ ҳаром қилган ишларга журъат этиш, “Аллоҳ кечирворади!” деб гуноҳдан тап
тортмаслик.
– шубҳали нарсалар атрофида ўралашиб қолиш, неъматларни исроф қилиш.
– ҳазиллашишда меъѐрни билмаслик;
– кўп кулиш, кўп ейиш, кўп ухлаш.
– ҳеч қандай сабабсиз ғазабланиш, нафси учун ўч олиш.
– ѐлғон гапириш, ғийбат қилиш.
– ѐмон суҳбатдош билан ўтириш.
– ҳасад, ичиқоралик, кўролмаслик, адоват, нафрат.
– вақтни бекор кетказиш, фойдали ишлар билан шуғулланмаслик.
– шаръий илмларга қизиқмаслик.
– ножоиз нарсаларни эшитиш, шариат қайтарган томошаларни кўриш.
– дуога эътиборсизлик.

Қалб қаттиқлиги белгилари, оқибатлари:
– Қалби қотиб қолган кимса тоат-ибодатларга дангасалик қилади, яхши ишларга кўп ҳам
эътибор бермайди. Унинг намози фақат ѐтиб-туришдангина иборат бўлади. Бундай киши ибодатни зўрға адо этади, намозга эринади, роҳат-фароғатни хуш кўради.
– бағритош кимса Қуръон эшитганда таъсирланмайди, қулоғига панд-насиҳат кирмайди, жаннат васф қилинганда шавқи ошмайди, жаҳаннам зикр этилганда сергак тортма

– қалби тошдек қаттиқ шахс теварак атрофдаги воқеа-ҳодисалардан таъсирланмайди, ҳеч нарсага эътибор бермайди. Чунки унда қўрқув йўқ. Қабристонда ҳам ўзини худди бозорда юргандек ҳис қилади, маййитлар ҳолидан ибрат олмайди, охиратни эсламайди.
– дили қотиб қолган одам дунѐни охиратдан устун қўяди. Унинг бор эътибори беш кунлик дунѐга қаратилган, ғам-ташвиши ҳам дунѐдан иборат. Унинг назарида моддий ашѐлар биринчи ўринда туради. Бундай кимсада ғайрат-шижоат бўлмайди. Шунинг учун ҳаром ишлар содир этилсаям пинагини бузмайди, гуноҳларни менсимайди, яхшилик қадрига етмайди, ѐмонликдан ҳазар қилмайди.
– бағритош кимса меҳр-мурувватни четлаб ўтади, камбағалларга раҳми келмайди, етимлар ҳолига ачинмайди, қариндошлари билан борди-келди қилмайди.

Қалб қаттиқлиги давоси:
– Аллоҳ буюрган амалларни бажариш, қайтарганларидан қайтиш;
– одамлар орасида ҳам, ѐлғиз қолганда ҳам Аллоҳ кўриб турганини қалбдан ҳис этиш;
– фойдали илм олиш;
– Қуръонни ихлос билан, тафаккур билан ўқиш;
– гуноҳларни тарк этиш, Аллоҳга чин дилдан тавба қилиш, истиғфор айтиш (Чунки, гуноҳлар
кетма-кет содир этилаверса, қалбни қотириб юборади. Абдуллоҳ ибн Аббос розияллоҳу анҳумо айтади: “Савобли ишлар юзни чароғон этади, қалбга нур бағишлайди, ризқни кенгайтиради, танани бақувват қилади, (Аллоҳ тарафидан яратилган) мавжудотлар қалбида муҳаббат уйғотади. Гуноҳлар эса юзни қаро қилади, қалбга зулмат олиб киради, танани заифлаштиради, ризқни камайтиради, мавжудотлар қалбида нафрат уйғотади95”.
– Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг муборак ҳаѐтларини ўрганиш;
– одамларга кўз-кўз қилмасдан садақа бериш;
– камбағалларга, бева-бечораларга яхшилик қилиш, етимнинг бошини силаш (Зеро, етимларга,
камбағалларга ғамхўрлик қилмайдиган, фақат ўзини ўйлайдиган кимса қалби қотиб кетади. Ривоят қилинишича, бир киши Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳузурларига келиб, қалби қаттиқлигидан шикоят қилганида у зот ҳалиги кишини мискинларга таом беришга, етимлар бошини силашга чақирганлар96);
– кишиларни яхшиликка буюриш, ѐмонликдан қайтариш;
– ота-она хизматида бўлиш, дуоларини олиш;
– қариндош-уруғлари билан силаи раҳм қилиш;
– беморлар ҳолидан хабар олиш, уларга ширин сўз айтиш, совғалар бериб кўнгилларини
кўтариш.
– қабристонни зиѐрат қилиш, маййитлардан ибрат олиш (Анас ибн Молик розияллоҳу анҳудан
ривоят қилинишича, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Мен сизларни қабристонга боришдан қайтаргандим. Энди у ерга бораверинглар. Чунки у қалбни юмшатади, кўзни ѐшлантиради, охиратни эслатади. Лекин ботил (беҳуда) сўзларни гапирманглар”, деганлар97);
– ўлимни, қабрда ѐлғиз қолишни, савол-жавобни эслаш (Ўлимни эслаш лаззатларни парчалайди, кўзнинг ширасини кетказади, одамни сергакликка ундайди, ғафлат уйқусидан уйғотади);
– қалби ва тили билан Аллоҳни кўп зикр қилиш (Бу нарса қалбнинг маънавий иллатлардан саломатлигини таъминлайди. Чунки беҳуда сўзларни кўп гапириш қалбни қотиради. Доим Аллоҳни зикр қиладиган банда дили юмшайди. Ибн Қаййим айтишича, қалб ғафлат ва гуноҳ сабабидан занглайди, истиғфор ҳамда зикр билан жилоланади. Қуйидагилар зикр сирасига киради: Қуръон ўқиш, Аллоҳнинг гўзал исмларини, сифатларини эслаш, У Зотга мақтов айтиш, яккаю ягоналигини, ҳар қандай нуқсонлардан поклигини эътироф этиш, Аллоҳга дуо қилиш, Парвардигори буйруқларини, қайтариқларини эслаш, Аллоҳнинг фазлу марҳаматларини тилга олиш ва ҳоказо);
– кўпроқ нафл намоз ўқиш;
– гўзал хулқли бўлиш;
– кўп кулмаслик (Чунки кўп кулиш қалбни ўлдиради);

— таниган-танимаган одамга салом бериш;

– ўлимдан олдин нафсини тергаш, ўзини ҳисоб-китоб қилиш;
– солиҳлар суҳбатидан баҳраманд бўлиш;
– қалбни даволашда улуғлар айтган сўзлар аҳамияти катта. Чунки ҳикматли сўзлар кишини
сергак торттиради, қалбида ғайрат-шижоат пайдо қилади. Иброҳим Хаввос раҳматуллоҳи алайҳ шундай деган: “Бешта нарса қалб давосидир: Қуръонни тадаббур билан қироат қилиш, қориннинг бўшлиги (рўза тутиш, камроқ овқат ейиш), тунги намозда қоим бўлиш, саҳар чоғида Аллоҳга тазарруъ қилиш, солиҳлар мажлисида қатнашиш”);
– вақтни ғанимат билиб, эзгу амалларга бел боғлаш, охират тадоригини кўриш; – дунѐнинг ортиқча матоҳларидан четлашиш;
– қиѐмат куни Аллоҳга ҳисоб беришни ўйлаш;
– одамлар хатосини кечириш;
– ҳалол касб-кор билан шуғулланиш.
– барча мўмин-мусулмонлар ҳақига дуо қилиш;
– жониворларга шафқат қилиш;
– нафл рўза тутиш;
– кишилар орасини ислоҳ қилиш;
– жаннат неъматларини, жаҳаннам азобларини эслаш;
– Аллоҳ берган ҳисобсиз неъматлар ҳақида фикр юритиш; – Аллоҳга доим дуо-илтижо қилиш, ўзини хокисор тутиш.

6-САБАБ. ҲАЛОЛ ИШЛАШ, ПОКИЗА НАРСАЛАР ИСТЕЪМОЛ ҚИЛИШ

Мўминун сурасининг 51-оятида айтилади:

“(Юборган барча пайғамбарларимизга:) “Эй пайғамбарлар, ҳалол-пок таомлардан енглар, яхши амаллар қилинглар! Албатта Мен қилаѐтган ишларингизни Билувчиман” (дедик)”.

8-САБАБ. ГУНОҲ-МАЪСИЯТЛАРДАН САҚЛАНИШ
Бандани хушуъдан тўсадиган асосий нарса гуноҳдир.

9-САБАБ. КЎЗНИ НОЖОИЗ НАРСАЛАРДАН ТИЙИШ

10-САБАБ. ТАҲОРАТНИ МУКАММАЛ ҚИЛИШ

11-САБАБ. НАМОЗ ЎҚИШДАН ОЛДИН МИСВОК ҚИЛИШ

Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳу ривоят қилишича, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай деганлар:

“Агар умматимга қийин қилиб қўй(ишни ўйла)маганимда, уларни ҳар бир намозни мисвок (ишлатиб ўқиш)га буюрган бўлардим”

(Бухорий, Муслим, Насоий, Ибн Можа, Аҳмад ривоят қилган).

14-САБАБ. ЖАМОАТ НАМОЗИГА БОРИШДАН ОЛДИН САРИМСОҚ, ПИЁЗ КАБИ БАДБЎЙ НАРСАЛАР ЕМАСЛИК

Абдулазиз ибн Суҳайбдан ривоят қилинади:

"Анасдан саримсоқ ҳақида сўралди. Шунда у: “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Ким мана бу дарахтдан еса, бизга яқинлашмасин, биз билан намоз ўқимасин!” деганлар”, деб айтди”

(Бухорий, Муслим ривоят қилган).

20-САБАБ. ЗАРУРАТСИЗ ЁН АТРОФГА ҚАРАМАСЛИК

28-САБАБ. НАМОЗНИ ТАОМ ҲОЗИР БЎЛГАНДА ЎҚИМАСЛИК

Овқат пишганда намоз бироз ортга сурилади. Чунки қорин оч пайтда дастурхонда ширин таом тайѐр турган бўлса, фикр ўша ѐққа кетиб қолади. Жуда оч қоринган қилинган ибодатда хушуъ, ҳаловат бўлмайди.

Ибн Умар розияллоҳу анҳу Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ривоят қилади: “Агар биронтангизнинг кечки овқати (олдига) қўйилганда намозга иқомат айтилса, аввал овқатдан бошласин, ундан фориғ бўлгунича шошилмасин” (Бухорий, Термизий, Ибн Можа ривоят қилган)

29-САБАБ. НАМОЗНИ ҲОЖАТ ҚИСТАБ ТУРГАНДА ЎҚИМАСЛИК

35-САБАБ. НАМОЗДА ЭСНОҚНИ ҚАЙТАРИШ
Эснаш ҳафсаласизлик, дангасалик белгисидир. Эснаш чарчоқни кучайтиради.

Абу Саид Худрий розияллоҳу анҳу Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ривоят қилади:

“Агар биронтангиз эснаса, қўли билан оғзини ѐпсин. Чунки, шайтон (унинг ичига) киради” (Муслим, Абу Довуд, Аҳмад ривоят қилган).

38-САБАБ. НАМОЗНИ ВАҚТИДА ЎҚИШ

Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:

“Мен Набий соллаллоҳу алайҳи ва салламдан: “Аллоҳ учун қайси амал энг севимли?” деб сўрадим. У зот: “Вақтида ўқилган намоз”, дедилар. “Кейин қайси (амал)?” дедим. У зот: “Ота-онага яхшилик қилиш”, дедилар. “Кейин қайси (амал)?” деб савол бердим. Шунда у зот: “Аллоҳ йўлида жидду жаҳд қилиш”, дедилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам менга уларни айтдилар. Агар сўрашда давом этганимда жавоб бераверардилар” (Бухорий, Муслим, Насоий ривоят қилган).

39-САБАБ. БАНДА АЛЛОҲГА ХИТОБ ҚИЛАЁТГАНИНИ, АЛЛОҲ УНГА ИЖОБАТ ЭТИШИНИ АНГЛАШ

Мўмин киши Қуръон ўқиѐтганида Аллоҳ уни тинглайди. У Зот нафақат бандани кўриб-эшитиб туради, балки Фотиҳа сурасининг ҳар бир оятига жавоб қайтаради. Келинг, шу ўринда Фотиҳа сураси фазилати ҳақида айтилган ажойиб бир ҳадиси шарифни кўриб чиқамиз

Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:

“Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Аллоҳ таоло айтади: “Намозни Ўзим билан бандам ўртасида иккига тақсимладим. Бандам учун сўраган нарсаси (берилади). Агар банда: “Алҳамдулиллааҳи роббил ъааламийн”, деса, Аллоҳ таоло: “Бандам менга ҳамд айтди”, дейди. Агар (банда): “Ар-роҳмаанир роҳийм”, деса, (Аллоҳ таоло): “Бандам мени мақтади”, дейди. Агар (банда): “Маалики явмид дийн”, деса, (Аллоҳ таоло): “Бандам мени улуғлади”, дейди. (Ровий айтади:) “Бир марта, бандам Менга (ишини) топширди, дейди”, деб айтган эдилар. Агар (банда): “Иййаака наъбуду ва иййаака наста-ъийн”, деса, (Аллоҳ таоло): “Бу Мен билан бандам ўртасидаги нарса. Бандамга сўрагани (ато қилинади)”, дейди. Агар (банда): “Иҳдинассиротол мустақийм, сиротоллазийна анъамта ъалайҳим, ғойрил мағзувби ъалайҳим ва лаз-зооллийн”, деса, (Аллоҳ таоло): “Бу бандам учун. Бандамга сўрагани (берилади)”, деб айтади”, деганларини эшитганман” (Муслим, “Сунан” соҳиблари, Молик, Аҳмад ривоят қилган).

40-САБАБ. ҚУРЪОН МАЪНОСИНИ ТУШУНИШ.

Қуръон маъноларини англаш киши қалбида хушуъ пайдо қилади. Қуръон ўқиш, эшитиш, ѐд олиш қалб касалликларининг энг зўр давосидир.
Қуръонни тадаббур қилишга жуда кўп тарғиб этилган. Жумладан, Нисо сурасининг 82-оятида шундай дейилган:

“Ахир улар Қуръонни тадаббур қилмайдиларми?! Агар у Аллоҳдан бошқаси томонидан (нозил қилинган) бўлганида, унда кўп қарама-қаршиликларни топардилар”

41-САБАБ. ҚУРЪОННИ БЕХАТО ВА ЧИРОЙЛИ ЎҚИШ

Анас ибн Молик розияллоҳу анҳу ривоят қилишича, Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай деганлар: “Ҳар бир нарсанинг зийнати бор. Қуръоннинг зийнати – чиройли овоз” (Зиѐ Мақдисий ривоят қилган, “Иснодининг охири саҳиҳ”, деган).

43-САБАБ. НАМОЗ СУННАТЛАРИНИ ТАРК ЭТМАСЛИК

Қуйидагилар намознинг суннатларидир:
1. Такбири таҳримада қўл бармоқларини ўз ҳолида очиқ тутиб қулоққа текказиш (Аѐллар такбири таҳрима айтишда қўлларини елка бараварида кўтарадилар).
2. Иқтидо қилувчи такбири имом такбири билан олдинма-кетин бўлиши.
3. Эркакларнинг ўнг кафтларини чап кафтлари устига қўйиб, иккисини киндик остида тутиб туришлари (Аѐллар ўнг кафтларини чап кафтлари устига қўйиб, кўкраклари устида ушлаб турадилар).
4. “Аллоҳу акбар” деб такбир айтгандан кейин санони махфий (ичида) ўқиш.

5. Санодан кейин “Аувзу”, ҳар ракатда Фотиҳадан олдин “Бисмиллааҳ” айтиш (Тааввуз ҳам, басмала ҳам махфий – овоз чиқармай, пичирлаб айтилади).
6. Фақат биринчи ракатда Фотиҳадан олдин “аувзу”ни айтиш.
7. Фотиҳа сурасини ўқиб бўлгач, ичида “Омин” дейиш (Буни имом ҳам, муқтадий ҳам, ѐлғиз намоз ўқувчи ҳам айтади).
8. Имомнинг рукуъдан кейин “Самиаллоҳу лиман ҳамидаҳ”, иқтидо қилганларнинг эса “Роббанаа лакал ҳамд”, дейиши (Намозни бир ўзи ўқиган киши иккаласини ҳам айтади).
9. Бир рукндан бошқа рукнга ўтаѐтганда “Аллоҳу акбар”, деб такбир айтиш.
10. Имом такбирларни овоз чиқариб айтиши. Иқтидо қилувчилар эшитиши учун такбирларни жаҳрий айтилади.
11. Қиѐмда икки оѐқ орасини тўрт бармоқ кенглигида очиб туриш.
12. Рукуъда қўл бармоқларини очиб, икки тизза кўзини маҳкам ушлаш, бошни орқа билан бир текис қилиш, белини тўғри тутиш, камида уч марта “Субҳаана роббиял азийм”, дейиш.
13. Рукуъдан бош кўтаргач, аъзолар ҳаловат топгунча бироз туриш.
14. Қиѐмдан саждага боришда аввал тиззани, кейин кафтни, кейин бурунни, охирида пешонани қўйиш. Саждадан қиѐмга туришда бунинг тескариси қилинади: аввал пешона, кейин бурун, кейин кафтлар, охирида тизза ердан кўтарилади.
15. Саждада пешонани қўллар орасига олиш, бармоқларни жипслаб, бош бармоқни қулоғи тўғрисида ушлаш, камида уч марта “Субҳаана роббиял аълаа” дейиш.
16. Саждада эркаклар оѐқлари, тиззалари, қўллари, пешонаси, бурни ерга тегиб туриши, билакларини ерга ҳам, қорнига ҳам текказмай тутиши (Аѐллар саждада қоринларини сонларига, қўлларини ерга текказиб туришади).
17. Икки сажда орасида ўтириш. Бунда икки кафт худди ташаҳҳуддагидек тиззалар устига қўйилади.
18. Эркакларнинг чап оѐқ устига ўтириши, ўнг оѐғини тик қилиб, бармоқ учларини қиблага қаратиши (Аѐллар эса икки оѐғини ўнг томонга чиқариб, чап думбасига ўтиради).
19. Ташаҳҳуддан сўнг салавот айтиш, кейин Қуръонда, ҳадисларда келган дуоларни ўқиш.
20. Намоздан чиқаѐтганда аввал ўнг, кейин чап томонга салом бериш.
21. Имомнинг ҳар икки томонга салом бераѐтганида жамоатни, ҳимоя қилувчи фаришталарни,
солиҳ жинларни ният қилиши.
22. Иқтидо қилган кишининг, имом ўнг томонда бўлса, ўнгга берган, чапда бўлса, чапга берган,
олдида бўлса, ҳар икки томонга берган саломида имомни, жамоатдаги биродарларини, ҳимоя қилувчи фаришталарни, солиҳ жинларни ният қилиши.
23. Ёлғиз намоз ўқиган киши салом бераѐтганда фақат фаришталарни ният қилиши.
24. Жамоат саломини имом саломига эргаштириши.
25. Тўрт ѐки уч ракатли фарз намозларининг учинчи, тўртинчи ракатларида Фотиҳа сурасини
қироат қилиш. Лекин нафл (жумладан, таъкидланган суннат) намозларининг учинчи, тўртинчи ракатларида Фотиҳа сураси билан зам сура ўқиш вожибдир.
26. Фарз намозларини жамоат бўлиб ўқиш.
Мазкур суннат амалларни тарк этиш билан намоз бузилмайди, лекин гўзал суратда адо этилмаган бўлади. Демак, намозни хушуъ билан ўқишда, улуғ ажр-савоблар олишда намоздаги суннат амаллар ўрни катта.

51-САБАБ. НАМОЗДАГИ ҚАВЛЛАР МАЪНОСИНИ ТУШУНИБ ЕТИШ

БОМДОД НАМОЗИГА УХЛАБ ҚОЛМАСЛИК УЧУН НИМА ҚИЛИШ КЕРАК?

Савол: Мен бомдод намозига туришга қийналаман, кўпинча ибодатни ўтказиб юбораман. Бунинг олдини олиш учун қандай маслаҳат берасиз?

Жавоб: Бомдод намозига вақтида туриш учун:
1. Вақтилироқ ухлаш, телевизор, компютер, телефон каби нарсаларга кўп чалғимаслик.
2. Ухлашдан олдин таҳорат қилиб, дуоларни ўқишга одатланиш.
3. Эрталаб намозга туришга қатъий ният қилиш.
Аниқланишича, агар одам ўз миясига “Фалон вақтда туришим керак”, деб буйруқ берса, ўша
вақтда биров уйғотмаса ҳам уйқудан турар экан. Шу билан бирга соат, телефон каби воситалардан фойдаланса ҳам бўлади.
4. Банда намозга турмасдан ухлаб ѐтаверса, шайтон унинг устидан кулишини унутмаслик.
5. Шунинг учун бомдодга турганда Аллоҳ зикр қилинади. Бу билан шайтон тугган туганлардан бири ечилади. Агар “Бироз мизғиб олай, ҳали вақт бор-ку”, деб ѐтаверса, шайтон бандани ўзига бўйсундиради.
6. Бомдод намозини ўқимасдан қуѐш чиққунча ухлаш дангасаликка, лоқайдликка сабаб эканини, ризқни торайтиришини ѐдда тутиш.
7. Тунги намозга турадиганлар ибодатни чўзиб юбормаганлари маъқул. Чунки кечаси таҳажжуд намозида толиқиб, бомдодга яқин ухлаб қолиши эҳтимоли бор. Ваҳоланки, бомдод намози фарз, таҳажжуд эса суннатдир. Суннатни ўқийман, деб фарзни тарк этиш тўғри эмас.
8. Кечаси камроқ овқат ейиш. Чунки кўп овқат еган одамнинг тана аъзолари оғирлашади, чарчайди. Натижада уйқучи бўлиб қолади, уйқудан вақтида тура олмайди. Тиббиѐтда ҳам ѐтишдан олдин кўп таом ейишдан қайтарилади, енгилроқ тамадди қилиш тавсия этилади.
9. Суннатга мувофиқ ухлаш. Яъни, аввал таҳорат қилинади. Кейин Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам ўргатган дуолар ўқилади, Оятул курсий, Ихлос, Фалақ, Нос сураларини қироат қилиб, ўзига дам солинади. Сўнг ўнг томони билан ѐтилади. Шунда эрталаб туриш қийин бўлмайди.
10. Энг асосийси, намоз нақадар муҳимлигини билиш, бир маҳал намозни узрсиз тарк этиш қанчалик оғир гуноҳлигини тушуниб етиш лозим. Мунофиқлар учун хуфтон билан бомдод намози энг оғир юмуш экани маълум.

◼️Китоб нима ҳақида?

Ислом динига кирган 15дан ортиқ инсоннинг:

• олдинги ҳаёти;

• қандай қилиб исломга қиргани;

• яқинлари бунга қандай муносабат билдиргани;

• нега олдинги динлари ва ҳаётлари уларни қониқтирмагани;

• исломнинг қайси жиҳатини яхши куришлари;

каби саволларга берилган жавоблар, яъни муаллиф ва исломга кирган инсон билан диалог(интервью)асосида ёзилган.

◼️Китоб сизни тафаккур қилишга ундайди.

Олдинги ҳаётида кўплаб гуноҳлар қилган, Аллоҳни танимасдан улғайган инсонлар биздан(туғилганидан ислом динига мансуб жамиятда ўсган инсонлардан) кўра динга кўпроқ хизмат қилиб, Аллоҳнинг ҳар амрини ҳаётига татбиқ қилишга уруниб, ҳаётларини исломга бағишлаятганларини кўриб ўзингиздан уялиб кетасиз.

Уларнинг: “Исломга қизиққанимдан кейин Қуръонни бир ойда ўқиб тугаттим ва Бу Китоб Аллоҳ томонидан юборилган эканига ишондим. Ўқиганим сари саволларимга жавоб топдим”, деган гапларини ўқиб ажабланасиз.

Бизнинг ўлкада қанчадан-қанча одамлар ўзини мусулмон санаса ҳам, Қуръонни очиб ўқиб кўрмаган, ёки очган бўлса ҳам маъносини тушумасдан фақат чиройли қироат чиқариш билан овора бўлиб, Аллоҳнинг каломини тадаббур қилмай қўйганлар.

◼️Айтканча, китобни «Қуръон ила ҳидоят топдим” деган программага ўхшаттим, 3-4 йил олдин йиғлаб, таъсирланиб кўргандим.

◼️ [ Шахсий фикрим ]

Агар тепада айтиб ўтган видео шаклидаги исломга кирган инсонлар билан интервьюларни ва китоб шаклида ёзилганини солиштирсам, менимча, видеодаги анча таъсирлироқ, қалбга тезроқ етиб борадиган бўлса керак.

◼️Нимадир етишмади…

Китоб ҳам яхши, кўп нарсаларни тафаккур қилиб кўришга ундади.

Аммо, нимадир етишмаятгандек туюлаверди менга, китоб диалог сифатида ёзилгани ва гапираётган инсон нима ҳис қилаётганини, юзида нима ифодаланаётганини билиб бўлмади, балки шунга унча таъсирланмадим.

ИҚТИБОСЛАР:

1. Қашшоқлик - Яратганни танимасликдадир.

– Инсонлар, одатда, Европага кетишни орзу қилишади, яшаш шароитлари яхши дея, аммо сен Шарққа келибсан, бунинг сабаби нимада?

– Тўғри, Европа моддий жиҳатдан бой. Аммо бойлик фақат пул билан ўлчанмайди. Ҳақиқий бойлик иймонда, қашшоқлик эса Яратганни танимасликдадир. Европа бу мавзуда жуда камбағал. Шарқхалқи киноларда кўрганидек, Европани ялтироқ тасаввур қилади. Бу – хато.

2. Мусулмонлар Қуръонни оз ўқишади.

- Исломга киргандан кейин ҳам мусулмонларнинг яшаш тарзи сизни умидсизликка туширдими?

- Ҳа, жуда кўп. Улар Қуръонни оз ўқишади. Христиан эканлигимда руҳонийларимиз бизга:

«Сизлар Инжилни тушунмайсизлар, фақат бир руҳоний ёрдамидагина англашингиз мумкин»,- дер эди.

Мен билган мусулмонлар ҳам Қуръонни: « Сен тушунмайсан, фақат бир дин олими ёрдамида англашинг мумкин », дея Қуръондан узоқ туришар эди. Бу тушунчани улар христианликдан олганлигини англадим.

3.Сени ўзгартирган бўлса ҳақ дин экан!

« Мен наркотик савдосидан кўп пул топардим, жуда бой эдим. Бирдан ҳамма нарсадан воз кечиб, мусулмон бўлишимни атрофимдаги яқинларим ғалати қаршиладилар. Аммо бунга энг кўп севинган инсон онам бўлди. Онам доим: «Агар бу дин сенингдек одамни ўзгартира олган бўлса, демак, ҳақ дин экан», дерди. Мени коп- қора жиноят дунёсидан олиб чикиб ҳидоятга қовуштирган Аллоҳимга ҳамд бўлсин!»

4. Ислом ҳаётни энг гўзал тартибга солиб қўйган.

- Европа маданиятида улғгайган бир аёл сифатида Исломнинг эркакларга берган тўрт хотин ҳаққини қандай баҳолайсиз?

- Ислом бир эркакни бир нечта аёлга уйланишига изн беради, фақат адолат қилишни шарт қилади. Бу эса ижро қилиниши энг қийин бўлган ишдир. Аллохдан қўрқадиган бир мўмин аёллари орасида адолатни қойим қила олмаслик ҳадигини тарк қила олмайди. Европада бир аёл айни замонда бир неча эркак билан баробар жинсий муносабат қилаверади, эркаклар ҳам шунақа. Аммо Ислом жинсий ҳаётни энг гўзал тартибга солиб қўйган.

5. Ислом ўлкаларидан келиб Европага жойлашган мусулмонлар Европада колиш учун Исломнинг баъзи амрларини бажармайди ёки мусулмон эканлигидан уялади.

Исломни қабул қилганлар билан гаплашганимда уларнинг:

“ Биз бугунги кун мусулмонларни таниганимиз сари умидсизликка тушдик”, дейишади. Сиз ҳам гувох бўлдингизми бундай ҳолатларга?

- Ҳа, инсонларнинг намоз ўкимасдан, ҳижоб ўрамасдан, ёлғон гапириб, ваъдасига вафо қилмаган ҳолда биз ҳам мусулмонмиз дейишлари мени хафа қилади. Ислом ўлкаларидан келиб Европага жойлашган мусулмонлар Европада колиш учун Исломнинг баъзи амрларини бажармайди ёки мусулмон эканлигидан уялади. Ваҳоланки, мусулмон бўлишнинг ўзи буюк бир қувватдир. Илм соҳиби бўлган ёлғиз Аллоҳдир, у инсонларни ҳақиқатга боғланиши учун ҳазрат Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг воситалари ила бу динни нозил қилди. Тўғри бўлган барча қонун- қоидалар Исломникидир. Бу сўзларни ҳар жойда ҳар доим айтишдан қўрқмаслигимиз керак.

6. Кейинчалик мусулмон бўлганлар эса Ислом ҳакида кўп нарса билмайди, аммо Исломда яшаш учун жонини беради.

Мусулмонлари икром соҳибидирлар. Европа маданияти инсонга факат худбинликни, ўзидан бошқа ҳеч ким ҳақида қайғурмасликни ўргатади.

- Бугунги мусулмонларга берадиган баҳоингиз?

- Мусулмон бир оилада туғилганлар Исломни яхши билади, аммо Исломда яшамайди. Кейинчалик мусулмон бўлганлар эса Ислом ҳакида кўп нарса билмайди, аммо Исломда яшаш учун жонини беради. Французларнинг кўпи мусулмонлардан қўрқади. Бунинг сабабчиси ОАВлардир. Тўхтовсиз Исломни ёмон кўрсатадиган ёйинлар эълон қилинади. Шунга қарамасдан Франциядан Ислом ёйилмокда.

7. Ислом менга сўнгсиз ишонч туйғусини берди.

- Ислом сизнинг ҳаётингизга нималар қўшди?

- Ислом менга сўнгсиз ишонч туйғусини берди. Яхшилик ҳам, ёмонлик ҳам Аллоҳдандир. Шунинг учун келажакда менга бир ёмонлик келса, ҳеч қўрқмайман. Бу дунёга охиратга эришиш учун бир восита деб қарайман. Ислом менинг ҳаётимга маъно берди. Инсонлар бу ҳаётда олдиларига катта- катта мақсадлар қўядилар. Бу орзуларим амалга ошган куни бахтли бўламан деб ўйлайди. Аммо бу бахт ўткинчи. Абадийси охиратдадир.

8. Улар ниҳоятда иродасиз бўлгани учун доим бир Яратувчига эҳтиёж сезади.

Бир пайтлар Германияда машҳур мусиқачи бўлган Жулиа Жувайрия ўзига совға қилинган китоб сабабли ғалати воқеаларни бошдан кечиради. Бу воқеалар унинг Исломга киришига сабаб бўлган эди.

Унгача Жулиа мусулмонлардан нафратланарди. Нафратини қуйидагича ифодалайди: « Ҳидоят топишимдан аввал мусулмонлар мен учун жохил, ҳаётдан завқ олмайдиган, ҳурлигини йукотган инсонлар эди. «Улар ниҳоятда иродасиз бўлгани учун доим бир Яратувчига эҳтиёж сезади »,- деб айблар эдим.

◼️«Мартин Иден» – роман Джека Лондона, рассказывающий о молодом парне из рабочего класса, который влюбился в девушку из высшего общества и ради сближения с ней начал много читать, занялся своим образованием, что в итоге привело его к писательству.

На первый взгляд, банальная история любви, но, книга совсем не о любви, смысл и проблематика произведения намного глубже, чем кажется.

В произведении описывается творческий путь молодого писателя, сумевшего благодаря упорному труду и необъятной творческой энергии достичь успеха в своем мастерстве, стать интеллектуалом, добиться всеобщего признания.

На протяжении романа мы наблюдаем эволюцию персонажа, его внутренний рост, как от простого рабочего Мартин дорастает до известного писателя.

◼️В произведение поднимаются такие темы как,

— целеустремлённость

— стремление слепо следовать общепринятым нормам

— отсутствие собственного мнения

— сложный выбор между делом мечты и делом, приносящим стабильный доход

— самообразование

— социализм, догмы разных философов, эволюция, наука

— идеализирование общества

— разочарования и неоправданные ожидания

— поддержка знакомых и близких

и многое другое.

◼️Что понравилось?

• отличный, красивый слог

• читается легко

• много пищи для размышления

• сильное послевкусие

• хорошо переданы чувства и мысли героев

• расширяет кругозор

• интересный сюжет

• улучшает речь и письмо

◼️Что не понравилось?

[субъективное мнение]

Зарубежная литература отдаляет меня от душевного спокойствия, пропадает чувство приближенности к Аллаху.

Конечно, я в восторге от изысканного описания, от интересного сюжета. И читать художественную литературу тоже важно, ведь тем самым вы развиваете речь, расширяете кругозор, становитесь более интересным собеседником.

Однако, все-таки, ничего не сравниться с исламскими книгами, приближающими нас к Аллаху и напоминающими нам о том, зачем мы были созданы.

Как говорила одна моя знакомая, художественная литература как сладкое, без сладкого нельзя, организму нужна глюкоза, а много сладкого вредно, очень важно найти меру.

Анализ романа

(источник: literaguru.ru)

Произведение это очень яркое, насыщенное цитатами, с жизнеспособными образами, как рабочих, так и представителей интеллигенции. Многие из персонажей вызывают отклик в нашей душе, а текст читается на одном дыхании. Мы видим эволюцию души героя, который из простого моряка вырос до высокоинтеллектуального, красноречивого, начитанного человека. Этот путь был тернистым и полным преград – Мартин подолгу голодал, спал всего лишь по пять-шесть часов в сутки, работал не покладая рук, и безустанно рассылал рукописи по журналам и издательствам. Слава подкралась к молодому писателю несвоевременно, и когда предстала перед Иденом во всей своей красе, то у него уже не оставалось никаких сил и никакого энтузиазма, чтобы принять ее с восторгом. Что-то перегорело в его душе, он разочаровался в жизни; «Моя работа была уже сделана», — не перестает повторять он, тем самым подчеркивая, как мелочно и глупо общество, в котором ему поневоле приходилось вращаться. Роман заставляет нас задуматься о том, ради чего мы живем, и предупреждает, что жизнь часто бывает непредсказуемой. От безвестности до известности лежит не один шаг, это понятно, но порой то, как к человеку приходит слава, и какой ценой, заставляет многих ужаснуться и отшатнуться от исполнившейся мечты.

Цитаты:

Играя в незнакомую игру, никогда не делать первого хода.

Они изучали жизнь по книгам, в то время как он был занят тем, что жил.

Границы ее кругозора были для нее единственными правильными границами; но ограниченные умы замечают ограниченность только в других.

Эта простая, бедная, изнуренная тяжелым трудом женщина обладала одной драгоценной способностью – верить

Что мне не нравится, то мне не нравится, и с какой стати я должен делать вид, что мне это понравилось! Только потому, что это нравится другим? Я не желаю подчинять свои вкусы моде.

Ей была свойственна та характерная узость мысли, которая заставляет людей известного круга думать, что только их раса, религия и политические убеждения хороши и правильны и что все остальные человеческие существа, рассеянные по миру, стоят гораздо ниже их.

Он теперь ясно понял, что никогда не любил Руфь на самом деле. Он любил некую идеальную Руфь, небесное существо, созданное его воображением, светлого и лучезарного духа, воспетого им в поэмах любви. Настоящую Руфь, буржуазную девушку с буржуазной психологией и ограниченным кругозором, он не любил никогда!

Проблематика

В романе рассматриваются животрепещущие проблемы:

1. Любви – например, характерно описание зарождающейся в душе Руфи Морз любви к Мартину Идену. Это была взаимная страсть, желание быть рядом друг с другом. Но было ли это настоящее чувство? Мартин на подозрения Руфи о том, что матрос заводит себе в каждом порту по жене, отвечает, что только ее одну он по-настоящему полюбил, и полюбил впервые. Тем не менее, в процессе чтения выясняется, что герой полюбил не саму Руфь, а ее обожествленный, идеальный образ. Настоящей оказывается любовь Лиззи Конноли, но и ей не суждено стать основой семьи. Простая девушка из рабочей семьи готова отдать жизнь ради любимого, однако, к сожалению, Мартин не может сделать ее счастливой, поскольку он «болен», ему уже ничего не нужно от жизни.
2. Счастья – Герой спал всего по пять часов в сутки, работая при этом по девятнадцать часов, прикреплял к зеркалу списки новых слов и постепенно заучивал их; читал преуспевающих авторов и старался запомнить их приемы, чтобы самому в дальнейшем достичь успеха. Его воля к победе, достижению собственной цели не может не вызвать уважения. Однако образование не принесло ему счастья, также с его помощью он не принес счастья другим. Напротив, у моряка Мартина была душевная гармония, а вот у писателя Идена ее уже не стало. Поэтому весь его труд не принес блага даже ему самому, не то, что обществу.
3. Лицемерия – поначалу мы видим негативное отношение окружающих к Мартину и его работе. И затем мы замечаем, как резко меняется их мнение, когда он становится знаменитым и уважаемым писателем.
4. Денег и славы – Мартин Иден – индивидуалист, и он хочет начать зарабатывать своим ремеслом, прося у возлюбленной, Руфи, два года, за которые он успеет, по его мнению, достичь успеха. Эта амбициозность, равно как и желание прославиться, на самом деле понятны и достойны уважения. Юноша никогда не жаловался на судьбу, а просто шел к своей цели, пусть маленькими шажками, но шел, и, в конечном счете, добился того, чего хотел – получил признание, хороший заработок, любовь читателей, популярность в прессе. Только, к сожалению, такой успех уже не мог вызвать особой радости у Мартина – по причине глубокого разочарования героя в жизни.
5. Мелочности и подлости мирового устройства – можно вспомнить случай, когда Мартин отправился в редакцию «Трансконтинентального», чтобы получить свой заслуженный гонорар в пять долларов, и выбил его с большим трудом, поскольку работники редакционной коллегии делали вид, что у них совершенно нет наличных денег. Или тот факт, что издательства после приобретения Мартином всеобщей известности стали мигом печатать то, что прежде отвергали. В этом выражается не только лицемерие, но и подкупность печатных изданий – скорее всего, они стремились напечатать то, что ранее не желали, так как в обществе работы Идена вызвали настоящий фурор.
6. Ложных стереотипов – например, вот какое открытие сделал для себя Мартин, узнав семейство Морзов получше: «К настоящей литературе, настоящей живописи, настоящей музыке Морзы и им подобные слепы и глухи».
7. Смысла жизни – Поначалу смысл жизни Мартина заключался в Руфи, в его творчестве, в его друзьях и родных. Постепенно, достигнув вершин мастерства в писательском деле, герой начинает разочаровываться в них, он заболевает «душевно» и более не может быть спокоен. Он не устает повторять, что его работа «была уже сделана», его великие произведения – написаны прежде, чем получили признание и публикацию. Не сумев примириться с обществом, слишком жестоким, продажным и мелочным, мужчина не видит иного выхода, как покончить жизнь самоубийством. Ницшеанство и индивизуализм привели героя в тупик и не дали ему стимула жить дальше.

Смысл книги

Основной идеей романа является утверждение простой, но необходимой истины: только через упорный труд человек может достичь чего бы то ни было.

Но при этом нельзя быть ярым индивидуалистом, не имея опоры и поддержки в лице народа, либо единомышленников и близких людей, иначе судьба может сложиться трагически, как это и произошло с Мартином.

Герой не думал о благе общества, он хотел изменить к лучшему лишь себя. В этом писатель усматривал эгоизм и малодушие, которые, укоренившись в лидерах мнений, разрушат социум, отделив людей друг от друга. Потому Лондон и счел необходимым развенчать эту модную на тот момент точку зрения.

Индивидуалист, видя проблемы окружающего мира, игнорирует их, не пытается исправить ситуацию, концентрируясь только на личностном росте. Этому исходу писатель противопоставляет мораль социализма, которая предусматривает свободу, равенство и братство для всех граждан.

◼️Охирги пайтда ўқиган китобларим, асосан, бир тайинли мавзуси бор китоблар эди, яъни динимизни бир қисми ҳақида эди, аммо бу асарда муаллиф турли мавзулар ҳақида ёзган, фундаментал маълумотларни жамлаган, ҳар бир мусулмон билиши керак бўлган одоб-ахлоқ ва муомалат ҳақида гўзал тарзда баён қилган.

◼️Китобнинг энг ёққан томонлари:

1) Асарда замонамиз учун долзарб муаммога айланаятган ота-она, қариндош-ўруғ, қўшниларга қилинадиган муомала ва одоб мавзулари кутарилгани.

2) Кўплаб ҳадис ва оятларни далил сифатида келтирилгани. Асарнинг деярли ҳар бетида мавзуга доир, камида, бир ҳадис келтирилган.

◼️ Китобни тугатишимга кўп вақт кетди(415 бет), чунки асар бадийи услубда ёзилмаган, роман ёки қисса эмас(яъни одатда адабий китобларни ўқиш осонроқ).

Китобдан ўрганганларга амал қилиш, секин-секин ҳаётга татбиқ этиб, эслаб қолиш учун узоқ муддат керак бўлди.

◼️Китоб 9 қисмдан иборат:

1) Мусулмон инсоннинг Парвардигори билан бўлган муомаласи

2) Мусулмон инсоннинг ўзи билан бўлган муомаласи

3) Мусулмон инсоннинг ота-онаси билан бўлган муомаласи

4) Мусулмон инсоннинг аёли билан бўлган муомаласи

5) Мусулмон инсоннинг фарзандлари билан бўлган муомаласи

6) Мусулмон инсоннинг  қариндошлари билан бўлган муомаласи

7) Мусулмон инсоннинг кўшнилари билан бўлган муомаласи

8) Мусулмон инсоннинг дўстлари билан бўлган муомаласи

9) Мусулмон инсоннинг жамият билан бўлган муомаласи

◼️Менимча, «Асарни ҳар бир мусулмон одам ўқиши шарт»!

Нега?

Ҳадислардан ҳусни-хулқ, одоб-аҳлоқ динимизда қанчалик муҳимлигини англаган инсон учун одоб-ахлоққа оид китобларни ўқимай туриб, «мен динимни яхши биламан», дейиш нотўғри, менимча.

Хулосаларим:

1) Мўмин Аллоҳнинг амрига итоат қилади.

Йўқ, Роббингга қасамки, сени ўз ораларида чиққан келишмовчиликларга ҳакам қилмагунларича, кейин, чиқарган ҳукмингга дилларида танглик топмасдан, бутунлай таслим бўлмагунларича, зинҳор мўмин бўла олмаслар! (Нисо - 65)

Пайғамбаримиз (с. а. в.) ҳам ўз ҳадисларидан бирида:

«Менинг жоним қудрат қўлида бўлган зот билан қасамки, ҳавою нафси мен келтирган нарсага тобеъ бўлмагунча, бирорта одам мўмин бўла олмайди», деганлар.

2) Оилага бошлиқ бўлиш.

“Ҳар бирингиз бошлиқсиз ва ҳар бир бошлиқ ўз халқидан масъулдир”

( Бухорий ва Муслим ривояти).

3) Намоз аввалги қилиб ўтган гуноҳларига каффорат бўлади.

Усмон ибн Аффон розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади, айтади:

“Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг шундай деяётганларини эшитдим:

"Мусулмон кишига фарз намоз вақти кирса, сўнгра у таҳоратни, хушуъни, рукуъларни чиройли килса, модомики катта гуноҳлар қилмаган бўлса, бу иши унинг аввалги қилиб ўтган гуноҳларини каффорат қилади. Бу ҳолат бутун замон давом этади"

(Муслим ривояти).

Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам дедилар:

"Беш вақт намоз, икки жума орасидаги кичик гуноҳларга каффорат бўлади" (Муслим ривояти).

4) Банда доимо Аллоҳнинг Қазойи Қадарига рози бўлади.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг:

“Мўминнинг иши ажойиб, барча нарса унга яхшиликдир: Хурсандчилик етса шукр қилади ва бу унга яхшиликдир. Мусибат келса- сабр қилади, бу ҳам унга яхшиликдир" ( Бухорий ривояти).

5) Банда барча амалларида Аллоҳнинг ризосини исташи керак.

Босаëтган ҳар бир кадами, қилаётган ҳар бир амалида бутун ғами Парвардигорини рози қилиш бўлади.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам:

“Ким одамларни норози қилиш билан Аллоҳнинг ризосини истаса, Аллох таоло унинг одамлар олдидаги масъулиятига кифоя қилади. Ким Аллоҳни норози қилиб, одамларнинг ризосини истаса, Аллоҳ таоло уни одамларга ташлаб қўяди ” (Термизий ривояти).

6) Энг афзал амал.

Расулуллох соллаллоҳу алайҳи васалламдан сўрадим:

"Энг афзал амал қайси?"

У зот:" Вақтида ўқилган намоз”, – деб жавоб бердилар"

(Бухорий ва Муслим ривояти).

7) Яхшиликлар ёмонликларни кетказади.

“Кундузнинг икки тарафида ва кечанинг бир бўлагида намозни тўкис адо қил! Албатта, яхшиликлар ёмонликларни кетказади. Бу эса, эсловчиларга эслатмадир.”

(Ҳуд - 114)

8) Хуфтон ва Бомдод намозларини савобни билганларида, унга эмаклаб бўлса ҳам келар эдилар.

Усмон ибн Аффон розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар:

“Ким хуфтонни жамоат билан ўқиса, туннинг ярмида намоз билан турган (савобини олади). Ким бомдодни жамоат билан ўқиса тун бўйи намоз ўқигандек бўлади" (Муслим ривояти).

Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади, айтади:

"Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам де дилар:

“ Мунофиқларга хуфтон ва бомдод намозидан ҳам кўра оғирроқ намоз йўқ. Агар улар у икки намоздаги савобни билганларида, унга эмаклаб бўлса ҳам келар эдилар ” ( Бухорий ва Муслим ривояти).

9) Масжидга босиб келинган қадам.

Убай ибн Каъб розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади, айтади:

"Ансорлардан бир киши бўлиб, унинг уйи каби бирортасининг уйи масжиддан узоқлигини билмас эдим ва у бирор жамоатдан кеч кирмас эди.

Унга: "Агар бир эшак сотиб олсанг, тунда ҳам, қаттиқ иссиқда ҳам ўшани миниб намозга бораверар эдинг", дейишди.

Шунда у:" Уйим масжидга яқин бўлиши мени хурсанд қилмайди. Мени масжидга пиёда келишим ва у ердан оиламга пиёда қайтишим саҳифамга ёзилишини истайман",- деди.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: “ Аллоҳ таоло буларнинг ҳаммасини сенга жамлаб берди ”,- дедилар ” (Муслим ривояти).

10) Нафл ибодатларни бажарган кишини Аллоҳ севади.

Аллоҳ таоло айтади:

“Бандам нафл ибодатлари билан Менга қурбат (яқинлик) ҳосил қилаверганидан Мен уни яхши кўриб қоламан. Агар уни яхши кўрсам, унинг эшитадиган қулоғи, кўрадиган кўзи, тутадиган қўли ва юрадиган оёғи бўламан. Сўраса, бераман. Агар паноҳ тиласа, паноҳимга оламан. Дуо қилса, дуосини ижобат этаман!” (Бухорий ривояти).

11) Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам тунда кўп намоз ўқиганларидан оёклари шишиб кетарди.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам тунда кўп намоз ўқиганларидан оёклари шишиб кетар, бу ҳолни кўрган уммул мўминийн Оиша розияллоҳу анҳо у зотга ичи ачишиб:

"Нега шундай қиласиз, ё Расулуллоҳ, ахир Сизнинг аввалу охир гунохларингиз кечирилган-ку?" деб сўрар, шунда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам:

“Шукр қилгувчи банда бўлмайин-ми?”, деб жавоб берар эдилар. (Бухорий ва Муслим ривояти)

12) Қуръонда намоз ва закот бирга келган.

Закот фарз бўлган молиявий ибодатдир. Зеро, Абу Бакр розияллоҳу анҳу: "Қасамки, мен намоз билан закот орасини ажратган билан жанг қиламан”, деб айтган.

13) Рамазондаги умра.

Расулуллоҳ соллаллоху алайҳи васаллам:

"Рамазонда килинган умра мен билан ҳаж қилиш савобини беради”, – дедилар.

14) Қуръонни ҳақида баъзи ҳадислар.

“Қуръонни моҳир ўқувчи инсон юзлари ёруғ, мукаррам, итоатли мирзолар (фаришталар) билан бирга бўлади. Қуръонни қийналиб ўқиган инсон учун эса икки ажр бордир”

(Бухорий ва Муслим ривояти).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам айтдилар:

"Қуръон ўқийдиган мўмин утружжа(лимонга ўхшаган хушбўй мева) кабидир-ҳиди ҳам ширин, таъми ҳам.

Қуръон ўқимайдиган мўмин хурмо кабидир таъми ширин, лекин ҳиди йўқ.

Қуръон ўқийдиган мунофиқ райҳон кабидир – ҳиди ширин, таъми аччик.

Қуръон ўқимайдиган мунофиқ эса Заққум кабидир - унинг ҳиди йўқ, таъми эса аччик”

(Бухорий ва Муслим ривояти).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам дедилар:

"Қуръон ўқинглар, чунки у эгасига Қиёмат кунида шафоатчи бўлади"(Муслим ривояти).

15) Мусулмон одам камида ҳафтада бир марта чумилиши керак.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам айтдилар:

“Жумъа куни ғусл қилинглар. Гарчи жунуб бўлмасанглар ҳам бошларингизни ювинглар. Хушбўй суртинглар” (Бухорий ривояти).

Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам дедилар:

“Ҳар бир мусулмон учун ҳафтада бир кун ғусл қилиб, боши, танасини ювмоқлиги вожибдир” (Бухорий ва Муслим ривояти).

Умар розияллоҳу анҳу айтади:

" Молининг учдан бирини хушбўй нарсаларга ишлатган одам исрофгар эмасдир".

16) Жасадингни, кўзларингни, аёлингни, нафсингни сенда ҳаққи бордир.

Абдуллоҳ ибн Амр ибн Ос розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Абдуллоҳ ибн Амр ибн Осни ибодатгўйлигини билиб, ундан:

“Менга етган хабарларга кўра, сен ҳар куни рўза тутиб, бутун кечаси намоз ўқир экансан, шундайми? ” – деб сўрадилар.

Абдуллоҳ:

“Ҳа, ё Расулуллоҳ ”,- деди.

Шунда у зот:

“Ундай қилмагин, рўза ҳам тутгин, оғиз очиқ ҳам юргин. Ухлагин, намоз ҳам ўқи. Чунки жасадингни, кўзларингни, аёлингни, нафсингни сенда ҳаққи бордир ”, – дедилар (Бухорий ва Муслим ривояти).

17) Мусулмон одам спорт билан шуғулланади.

Ижтимоий шароитига мос келадиган ва жисмига қувват, ғайрат берувчи, уни касаллик, иллатлардан сақловчи спорт турлари билан шуғулланади.

18) Овқатланиш.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам айтдилар:

"Одам боласи қорни каби ҳеч бир ëмон идишни тўлдирмас. Ҳеч иложи бўлмаганда, қорнининг учдан бирини таомга, яна бирини шаробга, учинчисини эса нафас олиш учун қолдириши лозим ”

(Аҳмад, Термизий ривояти).

Умар розияллоҳу анҳу айтади:

“ Таом ва шаробга очкуз бўлишдан сақланинглар. Чунки у жасадни бузади, касаллик келтиради, намоздан дангаса қилади. Ўртача овқатланинглар, шунда у жасадни ўнглайди, исрофдан узоқроқ бўлади. Албатта, Аллоҳ таоло ўта семизликни ёмон кўради. Киши токи шаҳватини динидан ортиқ кўрар экан, у ҳалок бўлади".

19) Либосларингни чиройли қилинглар ва одамлар ичида энг дидли бўлинглар.

Ибн Ҳанзалийя ривоят қилган саҳиҳ ҳадисда келади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам биродарларининг олдига сафарга кетаётган саҳобаларига дедилар:

“ Сизлар биродарларингизнинг олдига борар экансизлар, уловинглар устидаги эгарингларни, либосингларни чиройли қилинглар ва одамлар ичида энг дидли бўлинглар. Чунки Аллох таоло ахлоқсиз ва адабсизни суймас ”

(Абу Довуд, Ҳоким ривояти).

Яъни, Расулуллоҳ соллаллоху алайҳи васаллам хунук сурат, жирканч ҳолат, ташқи кўринишига эътибор бермаслик, кийим- кечак ва бошка жиҳозлардаги пала-пар тишликни ахлоқсизлик, адабсизлик деб санадилар.

20) Тозалик ҳақида ҳадис.

"Беш нарса фитратдандир- хатна килдириш, кераксиз тукларни олиш, қўлтиқ тукини юлиш, тирнок олиш, мўйлабни қисқартириш ” (Бухорий ва Муслим ривояти).

21)

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар :

"Албатта, Аллоҳ таоло бандасида унга берган неъматининг асарини кўришни хоҳлайди" (Термизий, Ҳоким ривояти).

22) Ёқимсиз Ҳид.

Баъзи инсонларни оғизларидан, киймларидан, таналаридан, оёқларидан ёқимсиз ҳид келади. Улар масжидларда зикр, дарс, музокара мажлисларига борадилар, аммо уларнинг ёқимсиз ҳидлари ўша ерда ҳозир бўлган одамларга озор беради, улуғ маконни ўраб олган фаришталарни қочиради.

23)

Оиша розияллоҳу анҳодан ривоят қилинади, айтди:

"Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам кечасими, кундузими ухлаб турсалар, таҳорат олишдан аввал мисвок ишлатар эдилар” (Аҳмад, Абу Довуд ривояти).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг оғиз ни тоза тутишликка ортик даражада эътибор беришлари буларни айтишларига сабаб бўлди:

“Агар умматимга қийин бўлмаганда уларни ҳар намоздан аввал мисвок тутишга буюрган бўлар эдим” (Бухорий ва Муслим ривояти).

Оиша розияллоҳу анҳодан Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам уйга кирганларида энг аввал нимадан бошлар эдилар, деб сўралди. Шунда у мисвокдан, деб жавоб берди.

24) Ибодат чоғида зийнатланинг.

Эй Одам болалари, ҳар бир ибодат чоғида зийнатланинг. Еб-ичинг ва исроф қилманг. Чунки У зот исроф қилувчиларни севмас.

Сен: «Аллоҳ Ўз бандаларига чиқарган зийнатларни ва покиза ризқларни ким ҳаром қилди?!» деб айт. «Улар ҳаёти дунёда иймон келтирганларга, қиёмат кунида эса фақат ўзларига(мўминларга) хосдир», деб айт. Биладиган қавмлар учун оятларни мана шундай муфассал баён қиламиз.

(Аъроф, 31- 32)

25) Кийим кийгандаги ҳамд.

Ибнул Муборак, Табароний, Ҳоким, Байҳақий ва бошқалар Умар розияллоҳу анҳудан ривоят қиладилар, айтади:

“ Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламни янги кийим сўраб, уни кийганларини, тўнни эгнига кийгач:

“У билан авратимни тўсадиган ва ҳаётда у билан чиройли бўладиган кийимни кийдиргани учун Аллоҳга ҳамд бўлсин ”, деганларини эшитдим".

26) Ота-онага яхшилик қилиш, Аллоҳга иймон келтиришдан кейинги ўринда туради.

Кўп оятлар кетма-кет ота-онани рози қилишни Аллоҳни рози қилишдан кейинги ўринга қўяди, уларга яхшилик қилишни иймон фазилатидан кейинги инсоний фазилат деб ҳисоблайди:

"Аллоҳга бандалик қилинглар ва унга ҳеч нарсани шерик қилманглар! Ота- онангизга... яхшилик қилингиз!" ( Нисо сураси, 36- оят).

27) Ота-онага қилган яхшилик жиҳоддир.

Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади, айтади: "Расулуллоҳ соллаллоху алайҳи васалламдан сўрадим:

"Қайси амал Аллох таоло учун суюклироқ?" У зот: "Вақтида ўқилган намоз",- дедилар.

Мен: “ Кейин қайси?"- дедим. У зот: " Ота- онага яхшилик қилиш", дедилар.

Мен яна:" Кейин қайси?“, деб сурадим. У зот:" Аллоҳнинг йўлида қилинган жиҳод”, деб жавоб бердилар (Бухорий ва Муслим ривояти).

Бир киши Аллох таолодан ажр истаб ҳижрат ва жиҳодга байъат қилиш учун Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг олдиларига келиб, у зотнинг қабулларига кирди.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ундан:

"Ота- онангдан бирортаси тирикми?"- деб сўрадилар. Ҳалиги киши:" Ҳа, икковлари ҳам ҳаёт ”, деди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: "Аллоҳ таолодан ажр истайсанми?" У: " Ҳа",- деди. Шунда у зот: "Ота- онангнинг олдига бориб, улар билан яхши ҳамсуҳбат бўлгин",- дедилар.

(Бухорий ва Муслим ривояти).

28) Гарчи кофир бўлса ҳам ота-онага яхши муомалада бўлиш.

"Агар улар ( яъни, ота-онанг) сени Ўзинг билмаган нарсаларни Менга шерик қилишга зўрласалар, у ҳолда уларга итоат этма! Уларга (гарчи кофир булсалар-да), дунёда яхши муомалада бўлгин ва ўзинг менга ижобат-тавба қилган кишиларнинг йўлига эргашгин!"

( Луқмон сураси, 15-oят).

29) Ота-она учун Қуръоний дуо.

Сенинг нимжонлигингдан бошлаб тарбия қилганлари ва чексиз яхшиликлар беришгани учун Аллоҳга тинмай дуолар қилгин ва:

"Парвардигорим, мени (улар) гўдаклик чоғимдан тарбиялаб- ўстирганларидек, Сен ҳам уларга раҳм-шафқат қилгин ”, деб (ҳақларига дуо қил)! ”

30) Энг катта гуноҳ.

Абу Бакра Нуфайъ ибнул Ҳорисдан ривоят қилинади, айтади:" Расулуллоҳ соллаллоху алайҳи васаллам дедилар:

"Сизларга энг катта гуноҳни хабарини берайми ( уч бора қайтардилар)?"

Бизлар: “ Ҳа, ё Расулуллоҳ",- дедик.

У зот:" Аллоҳга ширк келтирмоқ ва ота- онага оқ бўлмоқ”, дедилар" ( Бухорий ва Муслим ривояти).

31) Ота-онага қилинадиган яхшилик.

Мусулмон инсон:

• ота- онасини чиройли ҳолда ҳурмат қилади

• ота-онаси унинг олдига келса ўрнидан туради

• уларнинг қўлларини ўпади

• уларнинг олдида уларни ҳурмат қилиб овозини чиқармайди

• улар олдида қанотини паст тутади

• уларга ширин сўзларини айтади

• уларга жароҳат етказувчи сўзларни ишлатмайди

• ота- онасини бахтиёр килади

• қўлидан келганича уларнинг калбларига сурур олиб киради

• Аллоҳ таолонинг итоати чегарасидан чиқмаган ҳолда ҳар кандай ҳолатда уларга яхшилик қилади

• ширин таом, нафис либос, яхши уй- жой ва яна бошқа уларга муносиб келадаган қулайликларнинг барча турини яратиб беради

• буларнинг ҳаммасининг устида хушсўз, очик юз, ширин табассум, мухаббат, мехр, вафога тўлиб тошишлик

• ота- онага миннатдорчилик билдириш

•яна у ота- онаси ўтганидан кейин улар номидан садақалар қилади

• уларни кўп дуолар қилади

32) Уларга қул хожасига қилган муомалани киласан.

Бир киши Саид ибнул Мусаййабдан сўради:" Ота- онага яхшилик қилиш ҳақидаги оятнинг барчасини тушундим, лекин мана бу" Уларга ( доимо) яхши сўзайт!" оятига тушунмадим. Уларга кандай яхши сўз айтилади? ».- Саид:" Уларга қул хожасига қилган муомалани киласан",- деб жавоб берди.

33) Ота-онага гапириш оханги.

Ибн Сирин розияллоҳу анҳу онасига уни ҳурмат килган ва улуғлаганлигидан касал одамни товушидек, заиф овозда гапирарди.

34) Эр-хотинлик- нафс ороми, қалб роҳати.

Исломда эр-хотинлик- нафс ороми, қалб роҳати, дил барқарорлигидир.

Мурувват, самимийлик, ҳамкорлик, ҳамоҳанглик, раҳмат ва дўстлик устига қурилган бўлади.

" Унинг оятларидан (яна бири) у Зот сизлар ҳамдам бўлишларингиз учун ўзларингиздан жуфтлар яратиши ва ўрталарингизда ошнолик ва мехр-муҳаббат пайдо қилишидир. Албатта, бунда тафаккур қиладиган қавм учун оят-ибратлар бордир" ( Рум сураси, 21- оят).

35) Солиҳа аёл Аллоҳнинг эркак кишига берган Буюк неъматидир.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам айтганлар: “ Дунё- матодир, унинг энг яхши матоси- солиҳа аёлдир" ( Муслим ривояти).

36) Қандай аёл яхши?

Абу Ҳурайра розияллоҳу анудан ривоят қилинади. Расулуллоҳ соллаллоху алайхи васалламдан сўради:" Қандай аёл яхши?"- У зот:" Қараганда хурсанд қиладиган, буюрганда итоат этадиган ҳамда у аёлнинг ўзи ва эрининг молида эри ёмон кўрадиган нарсага хилоф чиқмайдиган аëл яхши", дедилар.

(Аҳмад ривояти).

37) Сизларнинг энг яхшиларингиз-аёлига яхшиларингиздир.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам аëлига яхши муносабатда бўлган инсонни “умматнинг яхшиси" деб айтганлар.

“ Энг иймони мукаммал мўмин-хулқи чиройлиги. Сизларнинг энг яхшиларингиз-аёлига яхшиларингиздир"

(Термизий ривояти).

38) Салом беринг!

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Анас розияллоҳу анҳуга бундай деганлар: “ Эй ўғлим, уйингга кирганингда салом бергин-сенга ҳам, аҳли оилангга ҳам барака бўлади ”

( Термизий ривояти).

39) Эр изнисиз.

"Аёл киши эри уйида бўла туриб унинг изнисиз рўза тутиши ва эрининг уйига эрининг изнисиз бировни киришига изн бериши ҳалол эмасдир ” (Бухорий ривояти).

40) Аёллар фитнаси.

Расулуллоҳ соллаллоху алайҳи васаллам айтганлар: “Ўзимдан кейин эркакларга аёллардан ҳам кўра зарарлирок фитнани қолдирмаяпман"

(Бухорий ва Муслим ривояти).

41) Фарзандни намозга буюриш.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам:" Фарзандларингизни етти ёшларида намозга буюринглар, ўн ёшларида намоз ўқимасалар уринглар ”, деганлар ( Аҳмад, Абу Довуд ривояти).

42 ) Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам оиласига меҳрибон бўлган.

Анас розияллоҳу анҳу айтади: “ Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан ҳам кўра оиласига меҳрибонроқ инсонни кўрмадим.«

Бир куни бир аъробий у зотнинг олдига келиб “ Сизлар гўдакларингизни ўпасизларми, биз ўпмаймиз",- деди. Шунда Расулуллоҳ соллаллоху алайхи васаллам:" Аллоҳ қалбингдан раҳматни олиб ташлаган бўлса, мен нима ҳам қила олардим", дедилар ( Бухорий ривояти).

43) Ўз аҳлига қилинган эҳсон.

“Киши савоб умидида ўз аҳлига эҳсон килса, бу унинг учун садақадир ” ( Бухорий ва Муслим ривояти).

Муслимнинг Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан қилган ривоятидир, Расулуллоҳ соллаллоху алайҳи васаллам дедилар:" Аллоҳнинг йўлида берилган дийнор, қулни озод қилиш учун берилган дийнор, сен мискинга садақа қилган дийнор, ўз аҳлингга берган дийнор- уларнинг ичида уз аҳлингга қилган эҳсонингни ажри буюкроқдир".

44) Қариндош билан алоқа узган кимса жаннатга кирмайди.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг айтган: “ Қариндош билан алоқа узган кимса жаннатга кирмайди" ( Бухорий ва Муслим ривояти).

Анас розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам дедилар:

“ Кимни ризқи кенг бўлиши, умрининг узайиши севинтирса қариндош билан алока боғласин" ( Бухорий ва Муслим ривояти).

45) Кўшниларга муомала.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: « Жаброил алайҳиссалом менга қўшнини тавсия қилаверганидан, мен қўшни меросхўр бўлса керак, деб ўйлаб қолдим"

(Бухорий ва Муслим ривояти).

У зот айтадилар: “ Ким Аллоҳ таолога, Охират кунига иймон келтирса, қўшнисига яхшилик қилсин, ким Аллоҳ таолога, Қиёмат кунига иймон келтирса, меҳмонни ҳурмат килсин, ким Аллоҳ таолога, Қиёмат кунига иймон келтирса- яхшиликни айтсин ёки жим турсин" ( Бухорий ва Муслим ривояти).

46) Биродари билан уч кундан ортиқ гаплашмай…

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам айтганлар:" Мусулмон одам биродари билан уч кундан ортиқ гаплашмай, учрашганда бир-биридан юз ўгириши ҳалол эмас. Уларнинг яхшиси- биринчи салом берганидир" ( Бухорий ва Муслим ривояти).

◼️ Ушбу рисолада Имоми Аъзам ҳазратларининг шогирди Абдуллоҳ ибн Муборакнинг тижорат билан боғлиқ фаолияти, ҳалоллиги, тақвоси ва ўгитлари ёритиб берилган.

◼️Рисолада

• мижозга бўлган ҳурмат;

• савдода қўйиладиган нархлар;

• тижорат ва ибодатни ўрни-ўрнига қўйиш;

• бой бўлиш гуноҳмаслиги;

• илм аҳлига, етим-есирларга, мусофирларга саҳоватли бўлиш;

• саҳий бойлардан бўлишга тарғиб қилиш;

• дунё иши учун ибодатларни унутмаслик каби мавзулар кўтарилган.

◼️Китобда Имом Аъзам ҳазратларининг нафақат савдо-сотиқ, балки ибодат масалаларига боғлиқ кўпгина ўгитлари, насиҳатлари ўрин олган.

◼️Абдуллоҳ Ибн Муборакнинг илм ва амални канда қилмаслиги, тақвоси, одоб-ахлоқи, катъиятлиги, тиришқоқолиги сизда, албатта, ҳавас уйғотади.

◼️Тўғриси, менимча, бу китоб чет элда ёзилган, тижорат ҳақидаги нотўғри тушунчалардан ташкил топган, кўпгина китоблардан анча афзал.

◼️Тижорат, бизнес, молия, мижозлар билан ишлаш, сотувчилик каби соҳаларда ишлайдиган ёки ўқийдиган одамларга ўқишни тавсия қиламан!

Иқтибос ва Хулосалар:

1) Абдуллоҳнинг дунёга келиши: Фарзандингиз олим бўлишини истасангиз, ўзингиздан бошланг.

Абдуллоҳнинг отаси Муборак, улуғ сиймоли, ниҳоятда тақволи бўлганлиги, шу сабабдан мавлоси ўз қизини унга берганлиги ва улардан тақвони мерос қилиб олган ўғли Абдуллоҳ туғилганлиги айтилади.

Манбаларда келишича Муборак ўз мавлосини яъни хўжасини боғида ишлаган ва у жойда узоқ муддат туриб қолган. Бир куни мавлоси келиб унга: «Ширин анор емоқликни ҳоҳлайман» – дейди. Муборак бир дарахтдан анор келтириб беради. Мавлоси уни ёриб кўрганда хом чиқади.

– «Ширин анор сўрасам менга пишмаган анорни келтирибсан, ширин анор келтир» – дейди. Муборак дарахтдан бошқа анор келтиради. Мавлоси уни ёриб кўрганда яна хом бўлиб чиқади. Мавлосини бундан ғазаби келади. Бу ҳолат уч бора такрорланади. Шундан сўнг Муборакка мавлоси: «Пишган анор билан пишмаганини ажрата билмайсанми?» – дейди. Муборак: «Йўқ» – деб жавоб беради. Мавлоси: «Қанақасига ажрата билмайсан, буни тушунтиргин» – дейди. Муборак: «Чунки мен мевалардан бирортасини ҳам тотиб кўрмаганман, тотиб кўрганимда билар эдим» – деб жавоб беради.

Мавлоси: «Нима учун тотиб кўрмагансан» – деганида, Муборак: «Чунки сиз менга бу учун ижозат бермагансиз» – деб жавоб беради.

Шу сўзлардан ҳақиқатни англаб етгач, кўз олдида улуғ бир инсон турганлигини тушуниб етади. Унинг балоғатга етган бир қизи бор эди. У Муборакка қараб: «Эй Муборак, мана бу қизимга сени уйлантириб қўйсам нима дейсан?» – деб ўз қизига уйланишни таклиф этади.

Муборак: «Жоҳилият даврида аҳли-аёлга насаби учун, яҳудийлар молу давлати учун, насоролар ҳусни-жамоли учун уйланишган. Бу уммат эса аёлга дини учун уйланадилар» – деб жавоб беради.

Муборакнинг бу жавоби мавлосини лол қолдиради. Қизининг онасига бу ҳақда сўзлайди ва қизи учун Муборакдан бошқа жуфтни лойиқ кўрмаслигини айтиб қизини Муборакка турмушга беради.

Улардан Абдуллоҳ дунёга келади.

Манбаларнинг аксарияти Абдуллоҳ ибн Муборакни онаси Хоразмлик бўлганлигини тасдиқлайди.

Шубҳасиз, Абдуллоҳ ибн Муборакнинг ҳудожўй ва фазилатли бўлиб улғайишига авваламбор оталарининг, қолаверса устозларининг таъсири катта бўлди.

2) Абдуллоҳнинг чин дўсти

Унинг исми Абдуссалом эди ва Абдуллоҳ билан ёшлигидан дўст эди, бирга ўқиб, бирга саёҳат қилишган, бирга Имом Аъзам ҳазратларидан дарс олишган, бирга тижорат ишини бошлаб то ўлим уларни ажратмагунча бир бирига содиқ бўлишган. Абдуссалом Абдуллоҳнинг ёзган китобларини кўчириш ва ёзиш билан боғлиқ ишлар билан шуғулланган.

3) Аллоҳга таваккалнинг олий чўққиси.

Абдуллоҳ сўради:

- Абдуссалом, сен канча пул олдинг?

- 10 динор, деб жавоб бердим.

-Биласанми, мен бир чақа ҳам олмадим. АЛЛОҲга таваккал килдим. Отам савдогарлик обрўйимни сақлаш, сахийлик қилиб илм аҳлига ёрдам беришим ва фақирларга кўмак беришим учунгина шуғулланишимни тайинлаб дуо қилди. Савдода отамдан ўрганганларимни бошқа мамлакатларда ҳам кўллайман.

-Ахир йўлда нима бўлишини билмайсан- ку, Абдуллох.

-Тўғри, билмайман, аммо Парвардигорим мен билан. Ота-онамнинг дуоси қийинчиликларни енгишимда мадад бўлади.

4) Илм йўлидаги дунё кезиш.

Шу йўсин Абдуллоҳ бозорда таржимонлик қила бошлади. У ҳам илмдан ортган вақтида. Кечки пайт эса ўрганганларимизни ёзамиз, аниқроғи у айтиб туради, мен ёзаман(Абдуссалом). Орадан бир йил ўтиб, устозлар Абдуллоҳга бошқа устозга боришни тайинлади.

Шу билан бир неча йил илм талабида шаҳарма-шаҳар, мамлакатма-мамлакат кезиб юрдик. Ирок, Яман, Жазоир, Миср ва Шомда илм таҳсил қилдик. Қаерга борсак, узоғи олти ой турардик. Шу орада 3 мингдан ортиқ шайх билан кўришдик. Бир куни бир устозимиз бизга Куфадаги Нумон ибн Собит(Имоми Аъзам) ҳазратларининг олдига боришни тайинлади. Вақтни кўлдан бой бермай йўл тадоригини кўра бошладик.

5) Отасини фарзанд тарбиясида тутган йўли.

Абдуллоҳнинг отаси кўзи тўқ, қалби бой, илмли ва тақводор инсон эди.

Отаси Абдуллоҳга қаттиқ тақиқ қўймаган, чунки ортиқча танбеҳ ва тақиқ болани бетарбия қилиб қўяди.

6) Отасини Қуръонни ўғлига ёдлатишдаги услуби .

Қиблагохининг унга Қурьони Карим ёдлашда кўллаган услубини кўп эслайди. От миниш, камондан ўқ узиш, қиличбозлик, жанг санъатига қаттиқ қизиққанини билгач, падарибузруквори агар

1) бир бет ёдласа, жанг санъатига

2) икки бет ёдласа, от миниш

3) уч бет учун ўқ отиш

4) тўрт бет учун қиличбозлик

5) беш бет мусобақага руҳсат

6) олти бет учун сувда сузиш мукофотини тайин қилди.

Абдуллоҳ жон дили билан ёдлашга берилди. Отасини қойил килиш учун баъзан ўн, ўн беш бетлаб ёд олди. Шу тарика қисқа муддатда АЛЛОҲнинг Каломини қалбига жойлади.

Отаси эса ҳеч замон мукофотни бермай қолмади.

У ҳали еттига тўлмасдан отаси савдо сирларини ўргата бошлаган. Узум, майиз сотиш, савдогарлардан улгуржи сотиб олиб, доналаб сотиш, уйга бозор қилиш каби илмларни у анча эрта олди.

Отасининг ишларини диққат билан кузатди. Илмий йиғин, савдо мажлисларида бўлганида араб тилини билиш жуда мухим эканини тушунган отаси унга араб тилини жуда тез ўзлаштириши эвазига от совга килишни ваъда килди.

Отаси ўта бой бўлмаса-да, ўғлининг илм олиши учун давлатини аямасди. Абдуллоҳ қисқа фурсатда араб тилида эркин сўзлаша бошлаганидан, дўстларидан эртароқ отли бўлади.

7) "Мени Аллоҳ ўйин кулгу учун яратмаган…"

Абдуллоҳ бошқалардек шўх, аммо уйинкароқлик қилмасди.

Бир куни ўртоклари ўйнаб келиб: "Кетдик ташқарига от ўйин ўйнаймиз", деди. Абдуллох уларга ҳатто ақлини таниган инсонлар лол коладиган гап айтди:

"АЛЛОХ мени ўйин кулгу учун яратмаган"...

8) "Катта ўйим бўлсин", деган Абдуллоҳнинг ҳақиқий нияти.

Биз шом вақтида Имоми Аъзам хазратларининг уйларига етиб келдик. Ҳовли баланд бўлиб, узоқдан ажралиб тураркан. У ерда бизга ўхшаган мусофирлар кўп экан.

Бир мусофир билан гаплашиб қолдик. У ҳазрат Имоми Аъзам уйни атай катта қилиб қурганини, одамлар ёрдам сўраб мурожаат қилиши осон бўлишини, уй қидирса, мулжал аниқ бўлишини ният қилган экан.

Бу одам бой, ёрдам бера олади, деган ишонч бўлиши учун шундай йўл тутганини айтди. Хуфтондан сўнг Абдуллоҳ менга қараб шундай деди.

-Абдуссалом, мен бундан ҳам қурдираман. Ҳовлим ҳам ундан икки баравар катта уй бўлади. Токи юзлаб одамлар сиғадиган бўлсин. Мусофирлар ҳеч ҳовлимга кириб иккиланмай келсин... Мен унинг нияти амалга ошишини сўраб дуо килиб куйдим. У айтганини қиладиган одам.

9) Имом Аъзамнинг кундалик режалари.

Имоми Аъзам ҳазратлари ўрта бўйдан узунрок, буғдойранг, кенг елкали, кўзлари катта. Кийимлари нафис ва тоза, ундан энг сара мушк иси келади. Юзидан нур ёғилади.

Устоз кунларини жуда аниқ режа асосида ўтказаркан.

Кечаси умуман ухламасди. (Бир шогирди 20 йилдан бери у зотнинг елкаси тўшак кўрмади деганида ишонмаган эдик). Кечани Қуръон Карим тиловати билан ўтказади. Бомдоддан кейин АЛЛОҲни зикр қилади. Савдо ишларига қарайди. Пешиндан сўнг асргача дарс беради. Асрдан шомгача масала сўраб келганларнинг, ҳожатмандларнинг ҳожатларини чиқаради. Шомдан хуфтонгача тафаккурга чўмади. Хуфтоннинг таҳорати билан бомдод ўқийди. Илми денгиз қадар. Зеҳни ўткир. Ўзига ҳам, шогирдларига ҳам ўта талабчан. Савдода ҳалол ва эҳтиёткор.

10) Пайғамбаримиз соллалоҳу алайҳи васалламнинг савдо ҳақидаги ҳадислари.

“Эй мусулмон тижоратчи, олишда ва сотишда, қарз беришда ва олишда доимо осонлик ва қулайликни асос қилиб ол, шунда тижоратингни хотиржам бир тарзда амалга оширган ҳолда АЛЛОҲнинг раҳматига эришасан", дея марҳамат қилганлар.

11) Имом Аъзамнинг илм талабидаги шогирдларига саҳоват қилганлари

Бир куни бир аёл келди. Устозда иши бор экан. У ҳурмат билан гап бошлади.

-Ассалому алайкум ҳазрат. Ўғлимни олиб кетмокчиман.

-Нега?

-Оилада боқувчим йўқ, у эса ишлаш ўрнига бомдоддан шомгача илм билан машғул.

-Ишлаш учунми?

-Ҳа, ўзим ишлолмайман.

-Бир ойда рўзғор учун қанча сарфлайсиз?

-50 дирҳам.

-Илтимос, ўғлингизни олиб кетманг. Унинг зеҳни ўткир, китоб ёзиш, илм тарқатиш қобиляти бор. Сизга ойига 100 дирҳам бериб тураман. Яна бирор ҳизмат бўлса, тортинманг.

-Сиздан АЛЛОҲ рози бўлсин. Умрим охиригача дуо килиб ўтаман.

12) Таомланиш ёдидан чиқиб қоларди.

Абдуллоҳ шу даражада закий ва иштиёқли эдики, баъзан таомланиш ёдидан чиқиб қоларди.

13) Имом Аъзамнинг Абдуллоҳ ва Абдуссаломга тавсиялари.

• Эртанги кунингни режалаб ол. Режалаштиришга кетган вақтинг кунингни тежаб беради.

• Хуфтонни ўқигач, ўрганган билимларингни бир такрорла.

• Тахоратли ҳолда ухла.

• Беш вақт намозини ўринлатиб куймаган одамнинг бошқа ишларни қойил қилишига ишонмайман. Намозга эхтиёт бул.

Энди кунингни режалашингга келсак, ҳозир баъзи қилишинг керак бўлган ишларни айтаман.

• Аввало бомдодни ўкиганингдан сўнг кунлик зикрларингни қил, Куръони Карим ўки ва Ҳадиси шариф ёдла.

• Кейин тижорат қил.

• Пешин намозини ўқиганингдан кейин дарсларимни тингла.

• Асрдан сўнг яна тижоратинга қара, улуғларни зиёрат қил.

• Шом ўқигач, масжиддан чикиб уйингга бор ва тафаккур қил.

• Хуфтондан олдин бугунги кунингни ҳисоб-китоб қил. Савобинг кўпроқми, гуноҳингми аниқла. Дангасалик килган ўринларингни белгилаб қўй.

14) "Чала килинган иш бошланмаган ишдир"

Абдуллоҳ бир вақтнинг ўзида факат бир ишни қиларди. Ўша ишни битирмагунча бошқа ишга ўтмасди.

"Чала килинган иш бошланмаган ишдир", деган гапни кўп такрорларди.

15) Имом Абу Ҳанифа дунёга муҳаббатларини синаганлари.

Бир киши келиб:

-Устоз шомдан йўлга чиққан карвонингизни қароқчилар талабди. Афсусдаман.

Устознинг ҳолати умуман ўзгармади.

Бир мартагина" Алҳамдулиллах", деб қўйди.

Кейин яна дарс ўта бошлади. Орадан икки пора Қуръони Карим ўқийдиган вақт ўтгач, ўша киши тағин ҳаллослаб келиб колди.

-Минг бор узр, устоз, сизни ташвишга қўйдим. Қароқчилар урган карвон сизники эмас экан. Сизники соғ-омон келаётган экан, деди.

Бу гапни эшитган устознинг ҳолати яна ўзгармади. Тағин бир мартагина "Алҳамдулиллах", деб қўйди. Жавобдан ажабланган хабарчи савол сўради.

-Устоз карвонингизни қароқчи урди, деганимда ҳам "Алҳамдулиллах" дегандингиз, Карвон соғ саломат экан деганимда ҳам "Алҳамдулиллах" дедингиз. Бунинг ҳикмати нима?

Устоз табассум килиб жавоб килди.

-Сен менга карвоним талон- тарож қилинибди деганингда қалбимга қулок солдим. Агар у дунëга боғланиб қолганида ғам чекиши керак эди, аммо ўзгаришни сезмадим.

Шунинг учун "Алҳамдулиллах" деб қўйдим.

Сал туриб карвоним саломат эканини хабар қилганингда яна калбимга қулок солдим. Дунëга боғланган қалб тезда хурсанд бўлиб кетади, бироқ қалбимда ўзгариш сезмадим ва бу сафар хам "Алҳамдулиллаҳ" дедим.

16) Мижозга ҳурмат.

Мижоз биринчи ўринда туради. Ҳаридор, халқ биринчи ўринда. Агар улар бўлмаса, биз қаерда сотамиз? Уларнинг ҳурматини сақлашимиз керак. Дўконимиз улар билан обод. Агар халқ бўлмаса дўкон кимга керак?

17) Ҳақиқий Омад калити.

Омад омадсизлар килишни истамаган ишни қилишингда.

18) Ҳисобчининг пул тақсими.

Отам ўргатган тақсимларимни сизга ҳозир тушунтираман. Ойлик топган даромадимнинг 1/10 ота-онам учун, 1/10 эҳсон қиламан, 1/10 ўзимнинг келажакдаги эҳтиёжларимга, қолган қисмини заруратга қараб сарфлайман.

-Ҳаммасини тушундим, аммо ўзинга икки марта пул ажратганингни менга тушунтир.

- Биринчи ажратган бир қисм бу келажагим учун. Эртага қандай кунлар бўлишини билмайман. Шунинг учун доимо ўзимга маош ажратиб бораман. Ўтган йилги ўз пулимга ўнта китоб сотиб олдим. Жуда ноëб китоблар, лекин қиммат экан. Бу йилги пулимга қуй сотиб олмоқчиман. Тақсимотдан ортган пулларимни ўз эҳтиёжимга ишлатаман. Агар ортиб қолса синглимга юбораман.

19) Хурсандчилик келтириш.

Мен ушбу ҳадисни эшитгач, савобидан умидворман. Ибн Аббосдан (р.а.) қилинган ривоятда Расулуллоҳ (с.а.в.) айтадилар:

"Кимки бир мусулмон биродарига тўсатдан бир хурсандчилик
келтирса, Аллоҳ таоло унинг гуноҳларини кечириб юборади”.

20) Халқни рози қилиш

Ёдларингдан чиқмасин ҳаридор ҳар доим ҳақ. Иш вақтида диққат эътиборларинг халқни рози қилиш ва қандай қилиб уларга сифатли ҳизмат қилишда бўлсин.

21) Бировнинг ноиложлигидан фойдаланманг.

Имом Аъзам айтдилар:

- Бир ўгитим бор сизларга, Қалбингизга муҳрлаб олинг.

"Ҳеч қачон бировнинг ë халқнинг ноиложлигидан фойдаланиб дунë орттирманг!"

22) Мақсад.

Кимнинг мақсади бўлмаса, мақсади борларга ҳизмат қилади.

23) Мусулмонлар бой бўлишдан қўрқишмасин.

Бир ҳафта олдин шаҳарга боргандим. Жума маърузасини тингладим. Имом кўпчилик олдида қаттиқ ҳато қилди. У бойликни аёвсиз танқид қилди, бойларни жаннатга кирмайди, кирса ҳам энг охирида киради, деди.

Бойларнинг ҳисоб- китоблари жуда қаттиқ бўлишини айтиб одамларни қўрқитди. Фақат ибодат қилиш ҳақида гапирди.

У билмайдики, ҳалол тирикчилик қилган, тўғри тижорат юритаётганлар ҳам ибодатда аслида. Фақат охират учун ҳаракат қилиш керак, дейилди у ерда. Абдуссалом, агар шунака имомлар кўпайиб кетса:

• Ислом олами камбағаллашиб колади. • Оқибатда рибохўрлар ўз ишни катталаштириб юборади.

• Бошқа диндагилар кучайиб, мусулмонни эзади. 

Аслида имомлар асл   ҳадисни яширмасдан айтишлари керак. Ҳадисларда ҳам охират, ҳам дунё учун ҳаракат қилган одам ҳайрли экани айтилган.
Бизнинг имомлар ҳам берган қўл олган қўлдан афзал эканини,
закот берадиган бойлар кўпайиши кераклигини жумаларда
эслатса.

Бойлар кўпайса, тадбиркорлар бойиса, халқ бой бўлади.
Йўллар, шаҳарлар обод бўлади. Муҳтожлар қийналмайди.
Ишсизлар иш билан таъминланади.

Одамларни қўрқитмасдан
бой бўлишга, молиявий мустақилликка, пулдор бўлиб, жаннатга
олиб борадиган садақаларни қилишга тарғиб қилиш керак.
Шунда қиёматгача мусулмонларнинг қўли баланд бўлади.

24) Абдуллоҳ доимий талаба.

Абдуллох доимо изланишда эди. Доим ўқир, дарс берарди. У ҳар доим ўқиган нарсаларини бировга ўргатган киши тезроқ олим бўлиши ҳақида эслатиб турарди. Унинг шижоати шу олтмишда ҳам ўн саккиз ёшлиларникидан зиёд эди. Одамлар ундан:

-Сиз қачонгача илм талаб қиласиз?, деб сўраганларида.

-Мен ўлгунимча толиби илм бўлмоқчиман. Талабага барча нарса истиғфор айтади, ҳаттоки сувдаги балиқлар ҳам, дейилган. Шундай экан уни ташлаб бўладими?- деб жавоб берарди.

25) Тижорат учун сармоя.

- Тижорат учун камида қанча сармоя керак?

- Тижорат учун аввало кучли хоҳиш керак. Аниқ мақсад ва пуҳта режа керак. Агар шу айтилганлар бўлса, сармоя сени узоқ куттирмайди, шундай олдингдан чиқади.

26) Шерикчиликдаги улуш.

Абдуллоҳ шерикчиликдан кўп улуш олмасди. Энг кўпи 4/10 қисми бўларди.  Қолганлари 2/10, 3/10 қисмига шерикчилик эди. Шу тариқа у одамларни иш билан таъминлар, турли маҳсулотларнинг нархларини ҳам халқ учун кулай қилиб қўярди.

27) Дангасаликдан қутилиш.

-Мен дангасаликдан қутулолмаяпман. Ишлайман деганда турли сабаблар билан иш қолиб кетади. Эшитишимча сиз кам ухлар экансиз. Кам уйқулик омад калитими?

- Йўқ, арслоним. Кам уйқулик агар гуноҳга, танани қийнашга ва бошқаларни безовта қилишга сабаб бўлса омадсизликдир.

Сенинг ёшингда кечанинг аввалида тўлиқ ухлаш, охирида туриб намоз ўқиш ва илм олиш. Сўнг тирикчилик билан жиддий машғул бўлиш керак.

Дангасаликдан кутулиш учун иш билан машғул бўлишинг керак. Қирк кунда сенда янги одат шаклланиб, ўз-ўзидан содир бўлади. Одатларингни ўзгартирсанг ҳаётинг ўзгаради.

28) Саҳийлик фақат пул билан эмас.

Саҳийлик фақат олтин- кумушлар билан эмас, кимдир илмидан, кимдир тажрибасидан, биров кучидан, биров мехридан саҳийлик қилади.

29) Оила кўрганлар учун Абдуллоҳ ибн Муборакдан тавсия.

Буюк эрлар ортида буюк аёллар туради. Устозим Имоми Аъзам раҳматуллоҳи алайхнинг ортида фазилатли аёли бор эди.

Кийимлари тоза, таоми покиза, ётоқ жойи озода эди. Аёли устозимни қаттиқ ҳурмат қилар ва ҳаммадан кўра кўпроқ ишонарди.

Кучига, иқтидорига, илмига ишонарди ва доимо яхши ишларга тарғиб қиларди.

Шундай вақтлар бўлганки, устоз унутсалар ҳам аёли биз каби талабаларни унутмас, ўғиллари орқали динор, дирҳам, кийим-кечак бердириб юборарди.

Аёлингни тушун ва тушунтир, сенга ишонсин ва мадад бўлсин. Эр- хотин қўш ҳўкиз дегани иккиси баравар ишласин дегани эмас, эр топармон, аëл тутармон бўлиб рўзғорни обод қилиши демакдир. Эр кўчадан ризқ топади, аëл уни исроф қилмайди. Эр пул топади, аёл бола тарбиялайди.

Қолганини ўзинг тафаккур қил ва оқил оила бошлиғи бўл. Роса қирқ кун жанжал қилмасдан, намозларни ўкиб бўлиб, топганингни режали сарфлаш, аёлингга чиройли муомалани ва фарзандларингга эътиборни узлуксиз қилсанг, Аллоҳ хоҳласа муродинга етасан.

30) Абдуллоҳ Ибн Муборакнинг васияти.

Бутун мусулмонларга васиятим:

• Ҳеч қачон АЛЛОҲДан ўзгасига муҳтож бўлманг.

• Намозларга эътиборли бўлинг, баъзи ишларни баҳона қилиб намозни ортга ортга сурсангиз, ишингиз ҳам орқага кетаверади.

• Қаттиқ ишланг, изланинг, илм олинг, бой бўлинг.

• Султонларга ҳам шу гап. Агар халқ ва султон бирлашса, давлат бой бўлса, бошка мамлакатга бўйин эгмайди.

•Мусулмонлар бир тану бир жон бўлса, ҳеч качон ислом дини таҳқирланмайди.

• Илмдан, янгилик яратишдан, бировга ёрдам киладиган даражада бой бўлишдан, жанг санъатини пухта эгаллашдан эринманг.

• Сизнинг бирлигингиз, бойлигингиз, кучингиз мусулмонларни эзилишлардан қиёматгача асрайди.

Агар акси бўлса, ислом дини оёқ ости, мусулмонлар бутун оламга ëмонотлик бўлади. Васиятимга амал килишингизни илтимос киламан.