Ўтган асрнинг 70-йилларида чилилик 30 га яқин иқтисодчилар Чикаго университетида таҳсил олишган. Машҳур иқтисодчи "шок терапияси" асосчиси Милтон Фридманнинг бевосита ўзи ва ғоялари орқали малака оширишган. Кейин эса Чилига қайтиб ҳудди шу тарзда бошқа чилилик талабаларга ҳам таълим беришни бошлашган. Шу сабабли уларни "чикаголик болакайлар" деб аташарди. Чикаго мактаби вакиллари эркин бозор тарғиботчилари ва давлатнинг иқтисодиётга аралашувини тубдан(тиббиёт, таълим, ижтимоий соҳаларда ҳам) чеклаш тарафдорлари эди.

Улар ҳарбий инқилоб орқали ҳукуматга келган генерал Аугусто Пиночет режими даврида ўз ғояларини амалда қўллашган. Пиночет олдинги социалистик режимни ағдарган эди. Шавфқатсизлиги билан машҳур диктатор унга қарши минглаб кишиларни стадионларга йиғиб қийнагани, ўлдиргани билан ҳам танилган. Ўша даврда 3200 одам йўқолган ёки ўлдирилган, 80 000 одам турмага ташланган, 200 минг одам сиёсий сабабларга кўра мамлакатни тарк этган.

Чикаголик болакайлар Пиночетни агар у турли соҳалардаги ҳукумат аралашувини кескин қисқартирса, иқтисодиётнинг "табиий" қонунлари ўз-ўзидан мувозанатни тиклашига ишонтиришди. Инфляция эса бу бозордаги носоғлом организмларнинг мавжудлиги туфайли келиб чиқадиган иқтисодий иситма экани ва у ҳам ўз ўзидан "табиий" тузалишини айтишди. Давлат иштирокини чеклаш ҳаракатлари амалга ошира бошланди. Аммо улар адашганди.

1974 йилда инфляция 375 фоизга этди, бу дунёдаги энг юқори кўрсаткич эди. Нон ва шу каби асосий зарурий маҳсулотлар нархи ҳаддан зиёд кўтарилди. Шу билан бирга, чилиликлар ишларидан ҳам айрилишди, чунки Пиночетнинг "эркин савдо" тажрибалари мамлакатни арзон импорт моллари билан босиб кетишга олиб келди. Маҳаллий корхоналар рақобатга бардош бера олмай, ёпилди, ишсизлик рекорд даражага этди ва аҳоли очлик таҳдиди остида қолди.

Чикаголик болаларнинг ўйлаганлари амалга ошмагач улар ўз раҳнамоси Милтон Фридмандан ёрдам сўрашди.1975 йилда Чилига келган Фридман шаҳсан Пиночет билан учрашиб янги кўрсатмалар ва ҳақиқий "шок терапиясини" таклиф қилди. Агар уни маслаҳатларига амал қилинса "Чили мўжизаси" юз беришига ишонтирди.

1975 йилда улар давлат харажатларини бир уринишда 27 фоизга камайтиришди ва яна қисқартиришда давом эттиришди. 1980 йилга келиб соғлиқни сақлаш ҳаражатлари 1970 йилга нисбатан 17,6 фоизга, таълим ҳаражатлари эса 11,3 % га қисқарди. The Economist журнали буни "ўз ўзини яксон қилиш" деб атаганди. 500 дан ортиқ компания ва банклар ҳусусийлаштирилди, шунчаки пули борларга тарқатиб юборилди. 173 минг иш ўрни қисқарди.

Шок терапиясининг дастлабки йилида иқтисод 15%га қисқарди. Ишсизлик эса 20% га етди. Эксепериментлар давом этди. Давлат мактаблари ўрнини ҳусусий мактаблар эгаллади. Соғлиқни сақлаш тизими пуллик бўлди. Боғчалар ва қабристонлар ҳам ҳусусий қўлларга берилди. Чили неолибералистларнинг ҳақиқий тажриба майдонига айланганди.


"Чили мўжизаси" эса 80-йилларнинг иккинчи ярмида, оҳирида "юз бера бошлади". Инфляция жаҳон даражасига яқинлашди: 9-15%. ЯИМ ўсиши 8% га етиб, ишсизлик 9% га етди. Ташқи қарзлар ҳам қисқарди. New York Times ва Washington Post бу ҳолатни "эркин бозор сиёсати орқали юзаган келган иқтисодий мўжиза" деб атади.

Аммо бу "мўжиза" аҳолига ўта қимматга тушганди. Макроиқтисодий кўрсаткичлар ошгани билан, ижтимоий ҳаёт оғир аҳволда эди. 40% дан ортиқ чилиликлар қашшоқлик даражасида(кунига 1,9 доллардан кам пулга) ҳаёт кечиришарди. 30% аҳоли 70-йилдагиданда камроқ ойлик оларди. 80% аҳоли даромади ўртача жаҳон даражасига(ўртача 1510$ йилига) етмасди. 17 йиллик диктаторликдан кейин Аугусто Пиночет ҳам 1990 йилда президентликдан кетди.

П.С: асосий фикрлар Наоми Кляйннинг "Доктрина шока" китобидан олинди. Китобни барчага тавсия қиламан.

Канал: @kitoblog

Малколм Гладуэлл журналист, социолог бўлиб кўплаб тадқиқотлар, статистик маълумотлар асосида ўзининг "Зукколар ва ландовурлар" китобни ёзган. Китоб биз кўрадиган дунёга, воқеаларга буткул бошқа кўз билан қарашга ундайди. Одатий хулосалардан қочиб, вазиятларга бошқача баҳо беришга ундайди. 

Китобдаги асосий ғоялардан бири бу кишиларнинг муваффақияти фақат уларнинг ўз салоҳияти, иқтидорига эмас балки улар яшайдиган, фаолият кўрсатадиган ижтимоий муҳит, давр ва демографияга боғлиқлигини уқтиради.

Биз етук, иқтидорли ҳисобловчи кўплаб шахслар Бил Гейтс, Стив Джобс ёки Моцарт ҳам нафақат салоҳияти балки тинимсиз меҳнати ва қулай шароити сабабли шу даражага етиб келган. Хусусан, Билнинг ота онаси даврнинг обрўли кишилари эди, бобоси эса банкир бўлгани маълум. Бил энг яхши лицей ва университетда ўқиган. Бунда ўзининг ҳам технологияларга қизиқиши сабаб бўлиб у компьютерлар оламида ҳақиқий инқилоб қила олди.  

Моцартни эса биз вундеркинд деб биламиз, аммо аслида у ўзининг машҳур асарларни 20 ёшдан бошлаб яратган. Бу ҳам ёш пайт-ку, дейсизми, албатта аммо Моцартнинг отаси ҳам бастакор бўлгани ва у 4-5 ёшидан отаси билан шуғулланишни бошлаганини айтсам-чи. У деярли 15-20 йиллик машғулотлардан сўнг шедевр асарларини ярата бошлаган холос. Айни шу ўринда Гладуэлл, 10000 соат қоидаси ҳақида ҳам айтиб кетади. Унинг фикрича бир соҳада етук шахс бўлиш учун шу соҳада камида 10000 соат шуғулланиш керак. Агар кунига 2-3 соатдан шуғулланса, соҳада етук шахсга айланишга 10 йилча вақт кетади. Моцартда ҳам шундай бўлган. 

Ёки муваффақиятнинг даврга боғлиқлиги айтиларкан, масалан Америкада иқтисод, саноат ривожи 1860-70 йилларга тўғри келган. Ҳар томонлама саноат ривожига эътибор берилган. Айни шу пайтда фаолиятларини бошлаш пайтига тўғри келганлар ҳам мос равишда кўп имкониятларга эга бўлган. Дастлабки миллиардерлар ва нефт магнатлари Д. Рокфеллер ва Э. Карнеги кабилар ҳам айни шу пайт ўрта ёшда, ўз фаолиятни бошлаш бўсағасида бўлган. 

Шунингдек муваффақият кишиларнинг омади, бошқалар билан тил топишиб кета олишлари, қўллаб- қувватловчиси бўлишига ҳам боғлиқ. Крис Ланган дунёнинг энг IQ баланд инсони. Агар Эйнштейн IQ 150 бўлса, Ланганда 195 (!) ҳисобланади. Хўш аммо сиз Ланган ҳақида, китобда ёзилмагунча эшитганмисиз? Йўқ албатта. Ўзингизни айбламанг Ланган машҳур шахс, олим эмас, у ранчода отбоқарлик қилиб оддий кун кечиради. Туғри у ёшлигидан жуда билимли, салоҳиятли бўлган аммо одамлар билан чиқиша олмаслиги, оиладаги ёмон муҳит ва керак пайтда ўқиши учун пул топа олмагани учун у катта муваффақиятга эришмади. 
Амалда, IQ ҳам кишининг туғма қобилияти, мантиқий фикрлашини кўрсатсада, унинг амалий ақли, зукколиги ёки эмоционал интеллектини билдирмайди. 

Китобда шунга ўхшаш зукколар ва ландовурларнинг турли қизиқарли хусусиятлари ва ҳайрон қоларли жиҳатлари кўрсатилсада, асарни скептик бўлиб ўқиш лозим. Чунки, муаллиф статистик маълумотларга хулоса ясаркан, жуда умумлаштириб фикр чиқаради. Ўз фикрини келтириш учун баъзан кучсиз аргументларни келтирган. 
Ёки бойларнинг фарзандлари камбағалларга нисбатан мустақилроқ, вақти ҳам эркинроқ бўлиши ҳақида фикрлар эса жуда оддий, одатий факт ҳисобланади. 

Шунга қарамай китоб ўқувчини одатий вазиятларга бошқа нуқтадан қарашга мажбур этади. Бу нуқтаи назар қанчалик тўғрилигини баҳолаш эса китобхоннинг ўзига боғлиқ.

Сўнгги пайтларда китобларда фаҳш, интим саҳналар ва муносабатлар тасвирланиши борасида турлича фикрлар янграмоқда. Айниқса танқидлар, қарши чиқувчилар кўп. Бу борада Х. Йўлдошевнинг қуйидаги "Санъатда ахлоқ бўлиши шартми?” мақоласини бироз қисқартириб бермоқдаман. Жуда адекват, ўринли фикрлар билдирилган. Кўринг:

‟Санъат доимо мафкуранинг ва диний тажрибанинг ифодаси бўлган, у айни пайтда сиёсий иродани ҳам намоён қилади”, деган эди Адольф Ҳитлер.

Ҳар қандай санъат асарида, дейлик, қўшиқда албатта насиҳат бўлиши керак, ҳечқурса унда миллий ахлоқий қадриятларимизга зид элемент бўлмаслиги шарт; адабиётда, кинода албатта адаб, ахлоқ бўлиши, ҳатто ҳажвия ҳам шунчаки ҳажвия бўлмаслиги, одамларга ахлоқодоб ўргатиши керак, умуман санъат санъат учун бўлолмайди, у албатта қандайдир ахлоқий, ғоявий аҳамиятга эга бўлиши шарт – ана шу бизнинг санъат фалсафамиз.

Менинг таҳминича бу фалсафамизнинг илдизи санъатни мафкуралаштирадиган советча марксизмга бориб тақалади. Совет давлатида санъат муайян ижтимоий ғояга хизмат қилиши шарт, деган қараш бор эди. Яъни санъат одамларнинг мафкуравий оқартуви билан шуғулланиши, унинг ижтимоий миссияси бўлиши керак, қандайдир ижтимоий аҳамияти бўлиши шарт, акс ҳолда, у ахлоқсизликка, бузғунчиликка, жуда бўлмаса, вақтни беҳуда совуришга сабаб бўлади, деб ишонилган. Айни шу қараш адабиётшунослик, кинотанқидчилик, умуман, санъатшуносликнинг қонига сингдирворилган. Бирор бадиий асар ёзилса, аввало унинг ғоясини текширганлар. Муаллифнинг ғоявий қарашлари унда бўртиб туриши, илғор, бунёдкор совет кишиси фазилатлари ифодаланиши, совет жамияти эришаётган ютуқларни баралла куйлаши, ва албатта, мафкурага хизмат қилиши шарт бўлган.

Шундай қилиб, зиёлиларимизнинг, хусусан, санъат соҳаси мутахассисларининг онгида “санъат мафкурага хизмат қилиши шарт”, деган ишонч сақланиб қолди. Санъат, адабиёт вакилларини ҳукумат назорат қиладиган псевдонодавлат ижодий уюшмаларга бириктириб, ижодкорларни тизгинда тутиш, муайян қолипларга тушмаган асарларга қарши курашиш, ижодкорларнинг ўзини эса, дейлик, лицензиядан маҳрум қилиш, ўз ишини оммага намойиш қилишига тўсиқ қўйиш, гапга кўнадиганларини мукофотлаш каби амалиётлар бизнинг қанчалик “собиқ” коммунистлар эканимизни эслатиб туради. Коммунистик ёки умуман тоталитар ўтмишга эга бўлмаган бирор юртда адабиётга, санъатга бундайин талаб қўйилмайди, бундай таснифланмайди.

Хўш, бугун нимани кўряпмиз? Қўшиқчилар ахлоқсизликда айбланади, ҳажвчилар жамиятга ахлоқодоб ўргатадиган дастурлар тайёрлаш ўрнига ғоявий пуч чиқишлар қилаётгани айтилади. Бирор бадиий асар ҳақида сўз кетса, унда қандай ахлоқий ғоя ифодалангани, кино ҳақида сўз кетса, бу фильм ёшларнинг ёмон йўлларга кириб кетмаслиги учун уларга йўл кўрсатиши ҳақида гапирилади. Хориж кинофильмларидан интим саҳналар қирқиб ташланади. Бадиий асарларда бирор шундай “бепардароқ” ифодалар бўлса, ёшларни бузади, ахлоқсизлик бу деб дод-вой солинади. Санъатга, адабиётга унинг ўз ички қонуниятларидан келиб чиқиб эмас, қандайдир ижтимоий талабдан келиб чиқиб баҳо берилади.
Бу санъат эмас, бу санъатшунослик ҳам эмас. Бу морализм. Шундай морализмки, бунинг оқибатида муқаддас қадриятлар қадрсизланади. Мажбуран едирилган “маънавият” сабабли одамларнинг маънавият деса кўнгли айнийдиган бўлди, “ватанпарварлик” деб маддоҳлик қилинаверганидан бунинг ҳам қадри кетди. Бугун ватанпарварлик ҳақида гапирилса, ё бирор ерда ниманидир ўғирлаяпти ёки бирор лавозим ёки мукофотга кўз тиккан деб гумон қиладиган бўлиб қолдик.
Афсуски, морализм ахлоқни чиндан исташ ёки ахлоқлилик маҳсули эмас, балки ахлоқсизликни пана қилиш учун ниқобдир. Маънан таназзулга кетган, мунофиқлик илдиз отган жамиятларда ахлоқ ҳақида кўп гапирилади. Ҳа, айнан гапирилади, тамом.

Жамиятда тафаккур тарзи ўзгариши керак. Аммо бундай ўзгариш тепадан бошланади, пастдан эмас.

Канал: @kitoblog

"Дориан Грей портрети" асари ҳақиқий адабиёт иҳлосмандлари, саънатсеварларни кириш қисмиданоқ ўзига ошуфта этади. Оскар Уайльднинг тасвирлаш услуби ва Лорд Генри фалсафаси эса ўқувчини янада асарга маҳкам боғлаб қўяди.

Одамлар болагида ҳали пок қалбли бўлади. Улар ҳали ҳаёт паст-баландини кўрмаган, яхши ва ёмон каби тушунчалардан ҳам йироқ бўлади. Дориан ҳам қисман шундай қалбли йигит эди. Одам феъл атвори шаклланишида ташқи омиллар, атрофимиздагилар асосий рол ўйнаганидек, унинг катта бўлиб дунёқараши шакланишига Лорд Генри ва рассом Безил катта таъсир ўтказишди.

Безил доим уни кўкларга кўтарса, аксинча Генри ундаги энг тубан истакларни, ҳайвоний ҳис туйғуларни намоён этишга уринди. Безилни доим ёрдам ва мададга тайёр фариштага қиёсласак, Гарри эса иблисдек инсоннинг ич ичидаги ўзи ҳам тан олишга қўрқадиган фикрларини қўрқмай юзага чиқара оларди. Айнан Лорд Генрининг таъсири эса якунда залворлироқ бўлиб чиқди, зеро одам ўзини қанчалик аҳлоқий, эзгу деб баҳоламасин лорд айтаётган гаплар ҳақлигини тан олмай иложи бўлмасди.

"Ёшлик асрашга арзимайдиган ягона нарса" дейди Лорд Генри. Дориан эса бу ёшликни сақлаб қолишга уринарди, зеро у ёшлиги ва гўзаллиги эвазига барчани ўзига ром этганди. Аммо, одамнинг кўриниши чиройли бўлиб қолсада, қалби у қилган гуноҳлар, шафқатсизликлар, разилликлар эвазига бужмайиб, хунук ҳолатга келиб қолиши мумкин. Агар қалб, виждон ўрнига қилган ёвузликларимиз юзимизда намоён бўлсачи, унда ҳам ёмонликларни қила олармидик? Кишилар бир бирига қарай олармиди ё дунёни тасқара чеҳралар босиб кетармиди? Кўзгуга қараш эса энг севимли эмас энг оғир иш бўларди. Аҳир тасқара юзимизга қарай олмаймиз, аммо айни дамда юрагимиз қанчалик соф, унга боқа олармикинмиз?

Биз-ку балки йўқ, аммо бош қаҳрамонимизда бу имконият бор эди. Унинг виждони, қалбини ўз портрети намойиш қиларди. Шунинг учун Дориан портретни бошқалардан ҳа, ўзидан ҳам яширарди.

Кўпинча бу асарга таърифларда Дориан Грей ва асосий персонаж Лорд Генрини салбий қаҳрамонлар дея эътироф этишарди. Аммо, бундай яхши ёки ёмон деб ажратиш ноўрин, қаҳрамонларнинг ўз ҳақиқатлари, позициялари доимо ўзгариб туради. Аслида бундай асарларда салбий ёки ижобий персонажлар бўлмайди. Чунки уларнинг ҳаракатлари ўз фалсафаси ва асосларига эга. Биз буни ўз қаричимизда ўлчаб, бир томонлама баҳолаб аксинча персонажларни чеклаб қўйган бўламиз. Уларга ҳукм ўқишимиз керак эмас, аксинча уларни ўрганиш, таҳлил қилиш керак ҳолос.

Агар ўзимиз Дорианнинг ўрнида бўлиб қолсак, ёшлик ва гўзалликни сақлаб қолишга уринмасмидик? Имкониятимиз бўлганида Генридек гедонистик ҳаётни афзал кўрмасмидик? Кўрардик албатта, лаззатланиш одамлар учун бахтданда устунроқ тушунча. Биз доим бахтли бўлмаслигимиз мумкин, аммо ҳаётдан мамнун яшашни, ҳотиржамликни ҳис қилиш қанчалар ёқимли. Гедонизм фақат кайфу сафодан иборат эмас, у ҳаётнинг ҳар бир онидан шунчаки лаззатланиб яшашга ундайди бизни. Уайльд пайтида ҳам гедонизм ҳали янги тушунча эди ва жамиятнинг кескин танқидига учраган. Муаллиф Генри фикрлари орқали гедонизмни кўпчиликка тушунтиришга урингани ҳам шундан. Умуман Оскар Уайльд зодагонлар ҳаётини реал тасвирлай олади, зеро ўзи ҳам шундай ҳаётда катта бўлган. Асарда турли тарихий фактлари, воқеаларнинг тасвирланиши, қимматбаҳо тошлар, мусиқа, матолар ва саънат ҳақидаги фикрлар эса Оскар Уайльд ҳақиқий интеллектуал бўлганини кўрсатади.

Асарда Сибила ва Дориан ўртасидаги "муҳаббат" га тўҳталиб ўтирмадим, бу ўсмирларга ҳос оддий ҳавас эди ҳолос. Дориан Сибиланинг ролларини, Сибила эса Дориандаги жозибани ёқтириб қолганди ҳолос. Аммо, шу вазиятдаги фожеани ҳам Дориан ўз манфаати йўлига бура олди. Гўё ўзи учун дастлабки тақдир зарбасини кутиб олганига ишонтириб, ўзини овунтира олди.

Психолог Карл Юнг кишида нафақат онгости истаклар, балки кишида аҳлоқий маданият борлигини эътироф этган. Бу маданият киши ўша онгости истакларига бўйсиниб бузуқликлар, аҳлоқсизликлар қилганида қийналади, уни йўлдан қайтаришга уринади. Дорианнинг умри оҳирида ҳам шу аҳлоқий морал уйғонган назаримда. Унинг виждони қилган ишларидан росмана афсус чекишни бошлаганди. Бутун умр ўзига андармон бўлган одам, якунда ўзига ёқмай қолганди. Энди ҳаётини ўзгартирмоқчи бўлганида эса афсуски кеч эди. Қилинган барча разилликлар портрет акс этсада, унинг ҳаётига ҳавф солмасди. Унинг танаси аллақачон бундай ҳаётдан ўлиб бўлганди. Ўзининг чиркин қалбини буткул йўқотмоқчи бўлган "гўзал шаҳзода", портретни йўқотиб аслида ўз умрига зомин бўлди ҳолос.

Канал: @kitoblog

Файласуфнинг фикрича, табиат – ғоялар маҳсули. Ғоялар ўзгармас, абадий, ҳаракатсиз. Ҳис қилинадиган нарсалар эса ғояларнинг сояси. Моддий дунё ўткинчи, ғоялар дунёсида энг олий ғоя худодир. Моддий дунё –ҳайвонлар, маъданлар, ўсимликлар "умумий ғоялар"нинг нусхасидир. Энг олий ғоя ва ҳақиқат ғояси гўзаллик ғояси бўлмай, балки фаровонлик ғоясидир. У фаровонликни мақсадга мувофиқлик ва ақл билан тенглаштиради. Афлотун ўзининг "Тимей" асарида космогоник ва космологик назарияни илгари суради.

Унинг билиш назариясида диалектика масалалари муҳим ўрин эгаллайди. Диалектика деганда, у савол–жавоб, оғзаки суҳбат, исботлаш, ҳиссий билишдан қутулиш ва тафаккур орқали ғоялар дунёсининг идрок қилиш воситасини тушунади. Афлотуннинг диалектик қарашлари метафизик табиатга эга бўлиб, ундаги умумий ғоялар ҳаракатсиз ва ўзгармасдир.
Афлотун савол беришни биладиган ва унга жавоб бера оладиган кишиларни диалектиклар, деб атайди. Унингча, диалектика, бу – кишилар саволлар беришнинг уддасидан чиқиб, унга жавоб беришга қодир бўлишдир. Афлотуннинг фикрича, одамлар ҳиссий қабул қилишдан воз кечиб, ақлий билимга ўтишлари зарур.
Умуман олганда, Афлотуннинг диалектикаси Гераклит диалектикасига яқин туради. Афлотуннинг диалектикаси Гегель диалектикаси учун асос бўлиб хизмат қилди.

Афлотун ижтимоий–сиёсий масалаларга бағишланган бир неча асарлар муаллифидир. Булар "Давлат", "Қонунлар", "Критий", "Сиёсат" каби рисолалардир. Афлотун давлат ва уни бошқариш услублари тўғрисида фикр юритар экан, мавжуд давлатларни инсонлар ҳаётида салбий роль ўйнаёганлигини, зероки уларда бойлар ва камбағаллар мавжудлигини айтади. Бундай давлатлар шаклига қараб олигархия, демократия, тирания, теократияга бўлинади. У демократияга қарши курашиб, уни энг ярамас давлат, деб ҳисоблайди. Афлотун аристократик давлат тарафдори бўлади. У мукаммал давлат тўғрисидаги утопик–хаёлий қарашларини баён этади. Бундай давлатни ақлли, ишбилармон, доно, қобилиятли кишилар гуруҳи идора қилиши керак. Мукаммал давлатнинг муҳим хусусияти адолат қонун–қоидаларига амал қилишдир.

Афлотун аристократик жамиятини учта ижтимоий қатламга ажратади: биринчиси – файласуфлар, иккинчиси – ҳарбийлар, учинчиси – деҳқонлар ва ҳунармандлар. У давлатни файласуфлар ёки фалсафий фикр юритишга қодир арбоблар бошқариши лозим, деб ҳисоблайди. Ҳарбийлар эса мамлакатда тартиб–интизом ўрнатилишига ёрдам бериши, давлатни ҳавсизлигини таъминлаши лозим. Афлотуннинг фикрича, файласуф ва ҳарбийлар ҳеч қандай мулкка эга бўлмасликлари керак. Деҳқонлар ва ҳунармандлар мулк эгалари бўлиб, улар файласуф ва ҳарбийларни таъминлаб туришлари керак. Афлотун ўзининг ижтимоий қарашларида фақат эркин фуқаролар тўғрисида фикр юритади. Қулларни эса инсонлар қаторига қўшмайди. Қуллар жамиятда ҳар қандай ҳуқуқдан маҳрум этилган, деб билади.

Афлотуннинг ахлоқий қарашлари у тарғиб қилган ғояларга асослангандир. Файласуф инсонлар яшаб турган дунёни ҳақиқий дунёнинг, яъни ғоялар дунёсининг сояси, деб билгани учун инсоннинг бирдан–бир мақсади ахлоқий идеал яна қайтиб, ана шу ғоялар оламига қўшилишидан иборат, дейди. Мутафаккир ахлоқ муаммоларига тўхталар экан, инсондаги фазилатлар ва салбий иллатлар туғма эканлигини таъкидлайди. Унинг ақидасига кўра, яхши ҳулқ – одоб эгаси бўлган киши ўзининг фазилатларини бошқача намоён эта олмайди. Яхши малакани ҳатто таълим бериш, ўқиш–ўқитиш ва машқ қилиш орқали ҳам эгаллаб бўлмайди. Яхши хулқли ота–оналарнинг фарзандлари ҳамма вақт одобли бўлавермайди деб хулоса қилади.

Афлотун кишиларнинг фазилатларини туғма, бир хил ва ўзгармас, деб ҳисоблайди. Унингча, инсонда туғилгандаёқ яхшилик, софдиллик, ёмонлик, ғаразгўйлик тўғрисида тушунча бўлади. У ҳар хил табақага ҳар хил хислатлар хослигини айтади. Мас., донолик файласуфга, шижоаткорлик ҳарбийларга, мўътадиллик (иффат) қуйи табақага хосдир. Юқоридаги учта фазилатнинг қўшилувидан адолат ҳосил бўлади. Ҳар бир табақа ўз иши билан машғул бўлиши, бошқаларнинг ишига арашмаслиги даркор. Давлат эса ўз фуқароларини, айниқса ёшларни тарбияси билан шуғулланиши лозим. Афлотун ахлоқ масалаларини объектив идеа. нуқтаи назаридан туриб ҳал қилди.

Афлотуннинг эстетик қарашлари унинг "Софист", "Базм", "Қонунлар", "Федон" ва б. асарларида ўз ифодасини топган. П. эстетикаси унинг "ғоялари" билан чамбарчас боғлиқдир. У мана шу ғояларидан келиб чиқиб, ҳамма учун бир хил, ўзгармас, мутлақ гўзалликни қидиради. Афлотун гўзал ғояни хислатларга қарама–қарши қўяди. Уни ҳиссиёт орқали эмас, ақл ёрдамида идрок этиш мумкин, дейди. Санъатга ҳам шу нуқтаи назардан қарайди. У санъат соҳасида, ҳиссий нарсаларга тақлид қилиш тўғрисида фикр юритиб, бу ҳиссий нарсалар ғоялардан иборат эканлигини айтади. Унингча, мусаввир ҳиссий нарсалардан нусха кўчиради, нарсалар эса ҳиссий ғоялардан иборат, Афлотун эстетиканинг мукаммал давлатда ўрни бўлмаслиги тўғрисида гапирса ҳам, санъат ва тароналар кишиларда жасурлик ва ватанпарварлик ҳиссини тарбиялаши лозим, деб ҳисоблайди.

"ФАЛСАФА: ЛУҒАТ МАЪЛУМОТНОМА" китобидан

Албер Камю иқтибослари:

Менинг атеистлигим ҳақида гапиришларини тез-тез ўқиб тураман. Мен учун бу сўзлар ҳеч нимани англатмайди, улар мазмунсиздирлар. Мен Худога ҳам ишонмайман ва атеист ҳам эмасман.

Буддизм, бу динга айланган атеизмдир. Нигилизмдан кейин қайта туғилиш. Гўё ягона ҳолат. Ва пухта ўйлаб кўриш учун бунга арзийди ҳам, айниқса, биз каби нигилизмга қарши курашувчиларга.

Одамларни ёмон кўришдан кўра ёқтиришга асослар кўпроқдир.

Яхши кўрган мавжудоти бир куни ўлишидан инсон азобланади, деб ўйлашади. Бироқ ҳақиқий азоб анчагина кичкина: бошқа азобланмаётганлигингни сезиш дардлидир. Ҳатто азоб-уқубат мазмундан маҳрум.

Одамлар ўзини қонунни ҳурмат қилаётгандай қилиб кўрсатишади, аслида улар фақат кучга бўйсунадилар.

Мен сенинг келишингни билсам, қанча бўлса ҳам кутишга тайёрман.

Кимдир мавҳумликни кўрган жойда, бошқа биров ҳақиқатни кўради.

Ёлғон гапирмасликни биладиган одам озоддир.

Инсонлар қўрқоқлар қуршовида қолганида ўзини ёлғиз ҳис этади.

Умидсизликка одатланиш умидсизликнинг ўзидан ҳам ёмон.

Бойликнинг асири бўлгандан кўра озод камбағал бўлган яхши. Табиийки, одамлар ҳам бой, ҳам эркин бўлгиси келади, баъзан шунинг учун камбағал қулларга айланадилар.

Демократия бу – кўпчилик қонунияти эмас, балки озчиликни ҳимоя қилиш қонунидир.

Одамда она ягона-ку!

Нима қилсанг ҳам, бари бир бирор нарсада гуноҳкор бўлиб чиқаверасан.

Севилмаслик бу фақатгина омадсизликдир. Бахтсизлик – севмасликдадир.

Даҳолик ўзининг чегарасини биладиган ақлдир.

Тафаккур дунёни ўзгартириши учун у аввал ўз ижодкорининг ҳаётини ўзгартириши керак.

Одам хоҳишни жиловлаб олмагунича, ҳеч нарсани ўзига бўйсундира олмайди.

Инсон сўзда эмас, балки амалда ўз уқубатлари билан танҳо қолишни, қочиб қутулиш истагини жиловлашни, бошқалар ўзи билан азобларини «баҳам кўриш» хаёлларига берилмасликни билса - энди унинг бирор нарсани ўрганиши шарт эмас.

Агар адолат ва онам орасидан бирини танлаш керак бўлса, мен онамни танлайман.

Канал: Китобхон кундалиги

Топ-10 давлатлар

Эритрея

Шимолий Корея

Туркманистон

Саудия Aрабистони

Хитой

Ветнам

Эрон

Экваториал Гвинея

Беларусия

Куба

Қуйидаги мақолада айнан қаттиқ цензура қўлланиладиган Топ-3 давлатларни кўриб чиқамиз.

Aввало "энг қаттиқ цензура" рейтинги қандай аниқланишини кўриб чиқамиз.

Рейтингни Нью-Йоркда жойлашган Журналистларни ҳимоя қилиш қўмитаси(CPJ) тузади. Улар дунё бўйлаб журналистларга қилинган репрессия ва қотилликлар тўғрисида маълумотларни тўплайди.

Мамлакатда цензура мавжудлигини улар қандай аниқлайдилар?

Бунда бир қатор мезонлар мавжуд (баъзан жуда умумий ва бироз шубҳали):

• Хусусий ёки мустақил оммавий ахборот воситаларининг йўқлиги ва / ёки чекланиши
• Диффамация(миш-миш) учун жиноий жавобгарлик
• Сайтларнинг блокировка қилиниши
• Чет эл дастурларини сиқиб чиқариш
• Хорижий мухбирлар ишига тўсқинлик қилиш
• Aниқ мақсадли хакерлик ёки троллинг кампанияларига йўл қўйиш ва ҳк.

Энди эса энг қаттиқ цензура бўлган ТОП-3 мамлакатларни кўриб чиқамиз

1. Эритрея

Президент Исаяс Aфеверки 1993 йилдан бери ҳокимиятда турибди.

🔻1996 йилги Матбуот тўғрисидаги қонунга биноан оммавий ахборот воситалари "ҳар қандай миллий ёки ҳукумат ғояларини" тарғиб қилишлари керак.

🔻 2001 йилда мамлакатда барча мустақил оммавий ахборот воситалари ёпилди ва бугунги кунга қадар Давлат радиоешиттириш, оммавий ахборот воситалари борасида қонуний равишда монополияга эга.

🔻 БМТ Халқаро электралоқа иттифоқи маълумотларига кўра, Эритриядаги Интернетга кириш даражаси аҳолининг 1 фоизидан кўпроғини ташкил этади. Шу сабабли кўплаб фойдаланувчилар Интернет-кафеларга боришга мажбур бўлади ва у ерда уларнинг барча ҳаракатлари кузатиб борилади.

🔻Бундан ташқари, 2019 йил 15 май куни мамлакатда барча ижтимоий тармоқлар фаолияти тўхтатилди.

🔻2019 йил июн ойида Aфриканинг 100 дан ортиқ етакчи журналистлари, олимлари ва инсон ҳуқуқлари фаоллари Эритрея президентига қамоққа олинган журналистлар олдига киришни илтимос қилиб, очиқ хат ёзишди, аммо бу илтимос Эритрея Aхборот вазирлиги томонидан рад этилган

2.Шимолий Корея

Ким Чен Ин 2011 йилдан бери ҳокимиятда.

🔻Мамлакат Конституциясининг 67-моддаси матбуот эркинлигини талаб қилишига қарамай, деярли барча Шимолий Корея оммавий ахборот воситалари КХДР раҳбариятига бўйсинувчи Корея Марказий янгиликлар агентлиги (КCNA) дан чиқади.

🔻Интернетга кириш тақиқланган, аммо баъзи мактаблар ва давлат идоралари Kvangmyong номли қаттиқ бошқариладиган ички тармоққа уланиши мумкин.

🔻2019 йил март ҳолатига кўра камида тўрт миллион шимолий кореялик Koryolink мобил тармоғидан фойдаланади, бу тармоқ эса чет эл контентига чиқишни блоклайди.

🔻2017 йил сентябр ойида Шимолий Корея суди Жанубий Кореялик икки журналистни "мамлакатнинг қадр-қимматини таҳқирлаш" айблови билан сиртдан ўлимга ҳукм қилди. Судланганлар «North Korea Confidential» маҳфий китобига тақриз ёзганлар холос. Китобда КХДР оддий фуқаросининг ҳаёти тасвирланган.

3. Туркманистон

Президент Гурбангули Бердимуҳамедов 2006 йилдан бери ҳокимиятда.

Туркманистон президенти барча ишни қила оладиган супермен эканлиги маълум: реп ўқиш ва ёзиш, турли хил мусиқа асбобларини чалиш, автомашиналарни лойиҳалаш ва йиғиш, пойгаларда қатнашиш ва ҳк.

Бундан ташқари, Бердимуҳамедов унвонлари бўйича Ким Чен Ин билан рақобатлаша олади. У "Миллат лидери", "Ҳурматли Президент", "Ўз халқининг улуғвор ўғли", "Қутқарувчи", "Халқнинг фахрий оқсоқоли" каби кўплаб норасмий унвонларга эга. Одамлар унга мурожаат қилганда. "Бизнинг Меҳрибон Aркадгимиз" сўзларини ишлатиши керак.

Хўш цензура бўйича-чи?

🔻Мамлакатда давлат томонидан бошқарилмайдиган оммавий ахборот воситалари йўқ ва уларнинг барчаси Бердимухамедов ва унинг ташаббусларини тўла қўллаб қувватлайди.

🔻БМТ Халқаро электралоқа иттифоқи маълумотларига кўра мамлакат аҳолисининг атиги 21 фоизи Интернетга уланиш имконига эга ва кўпгина хорижий манбалар блокировка қилинган.

🔻2019 йил, мустақил журналист 69 ёшли Султон Очиловани журналистик фаолияти сабаб,полиция томонидан жисмоний ва руҳий таҳқирларга учраган.

Ҳа давлатимиз оҳирги йиллардаги цензуралашган Топ-10 давлатлар қаторида йўқ. Бу албатта сўнгги йилларда журналистлар, ОАВлар эркинлиги учун қилинган кўплаб ислоҳотлар маҳсули. Аммо, 2012 йилда мамлакат бу рўйҳатда бўлган. Ўшанда Ўзбекистон 6-поғонани қайд этганди.

Куни кеча мамлакатимизда ОАВ ва журналистлар куни нишонланди. Улар мустақиллиги, сўз эркинлиги таъминланиши эса мамалактда амалдорлар ва фуқаролар ўртасида "кўприк" мустаҳкамланишидан даракдир.

Канал: Китобхон кундалиги

Топ-10 давлатлар

Эритрея

Шимолий Корея

Туркманистон

Саудия Aрабистони

Хитой

Ветнам

Эрон

Экваториал Гвинея

Беларусия

Куба

Қуйидаги мақолада айнан қаттиқ цензура қўлланиладиган Топ-3 давлатларни кўриб чиқамиз.

Aввало "энг қаттиқ цензура" рейтинги қандай аниқланишини кўриб чиқамиз.

Рейтингни Нью-Йоркда жойлашган Журналистларни ҳимоя қилиш қўмитаси(CPJ) тузади. Улар дунё бўйлаб журналистларга қилинган репрессия ва қотилликлар тўғрисида маълумотларни тўплайди.

Мамлакатда цензура мавжудлигини улар қандай аниқлайдилар?

Бунда бир қатор мезонлар мавжуд (баъзан жуда умумий ва бироз шубҳали):

• Хусусий ёки мустақил оммавий ахборот воситаларининг йўқлиги ва / ёки чекланиши
• Диффамация(миш-миш) учун жиноий жавобгарлик
• Сайтларнинг блокировка қилиниши
• Чет эл дастурларини сиқиб чиқариш
• Хорижий мухбирлар ишига тўсқинлик қилиш
• Aниқ мақсадли хакерлик ёки троллинг кампанияларига йўл қўйиш ва ҳк.

Энди эса энг қаттиқ цензура бўлган ТОП-3 мамлакатларни кўриб чиқамиз

1. Эритрея

Президент Исаяс Aфеверки 1993 йилдан бери ҳокимиятда турибди.

🔻1996 йилги Матбуот тўғрисидаги қонунга биноан оммавий ахборот воситалари "ҳар қандай миллий ёки ҳукумат ғояларини" тарғиб қилишлари керак.

🔻 2001 йилда мамлакатда барча мустақил оммавий ахборот воситалари ёпилди ва бугунги кунга қадар Давлат радиоешиттириш, оммавий ахборот воситалари борасида қонуний равишда монополияга эга.

🔻 БМТ Халқаро электралоқа иттифоқи маълумотларига кўра, Эритриядаги Интернетга кириш даражаси аҳолининг 1 фоизидан кўпроғини ташкил этади. Шу сабабли кўплаб фойдаланувчилар Интернет-кафеларга боришга мажбур бўлади ва у ерда уларнинг барча ҳаракатлари кузатиб борилади.

🔻Бундан ташқари, 2019 йил 15 май куни мамлакатда барча ижтимоий тармоқлар фаолияти тўхтатилди.

🔻2019 йил июн ойида Aфриканинг 100 дан ортиқ етакчи журналистлари, олимлари ва инсон ҳуқуқлари фаоллари Эритрея президентига қамоққа олинган журналистлар олдига киришни илтимос қилиб, очиқ хат ёзишди, аммо бу илтимос Эритрея Aхборот вазирлиги томонидан рад этилган.

2.Шимолий Корея

Ким Чен Ин 2011 йилдан бери ҳокимиятда.

🔻Мамлакат Конституциясининг 67-моддаси матбуот эркинлигини талаб қилишига қарамай, деярли барча Шимолий Корея оммавий ахборот воситалари КХДР раҳбариятига бўйсинувчи Корея Марказий янгиликлар агентлиги (КCNA) дан чиқади.

🔻Интернетга кириш тақиқланган, аммо баъзи мактаблар ва давлат идоралари Kvangmyong номли қаттиқ бошқариладиган ички тармоққа уланиши мумкин.

🔻2019 йил март ҳолатига кўра камида тўрт миллион шимолий кореялик Koryolink мобил тармоғидан фойдаланади, бу тармоқ эса чет эл контентига чиқишни блоклайди.

🔻2017 йил сентябр ойида Шимолий Корея суди Жанубий Кореялик икки журналистни "мамлакатнинг қадр-қимматини таҳқирлаш" айблови билан сиртдан ўлимга ҳукм қилди. Судланганлар «North Korea Confidential» маҳфий китобига тақриз ёзганлар холос. Китобда КХДР оддий фуқаросининг ҳаёти тасвирланган.

3. Туркманистон

Президент Гурбангули Бердимуҳамедов 2006 йилдан бери ҳокимиятда.

Туркманистон президенти барча ишни қила оладиган супермен эканлиги маълум: реп ўқиш ва ёзиш, турли хил мусиқа асбобларини чалиш, автомашиналарни лойиҳалаш ва йиғиш, пойгаларда қатнашиш ва ҳк.

Бундан ташқари, Бердимуҳамедов унвонлари бўйича Ким Чен Ин билан рақобатлаша олади. У "Миллат лидери", "Ҳурматли Президент", "Ўз халқининг улуғвор ўғли", "Қутқарувчи", "Халқнинг фахрий оқсоқоли" каби кўплаб норасмий унвонларга эга. Одамлар унга мурожаат қилганда. "Бизнинг Меҳрибон Aркадгимиз" сўзларини ишлатиши керак.

Хўш цензура бўйича-чи?

🔻Мамлакатда давлат томонидан бошқарилмайдиган оммавий ахборот воситалари йўқ ва уларнинг барчаси Бердимухамедов ва унинг ташаббусларини тўла қўллаб қувватлайди.

🔻БМТ Халқаро электралоқа иттифоқи маълумотларига кўра, мамлакат аҳолисининг атиги 21 фоизи Интернетга уланиш имконига эга ва кўпгина хорижий манбалар блокировка қилинган.

🔻2019 йил, мустақил журналист 69 ёшли Султон Очиловани журналистик фаолияти сабаб,полиция томонидан жисмоний ва руҳий таҳқирларга учраган.

Ҳа давлатимиз сўнгги йиллардаги цензералашган Топ-10 давлатлар қаторида йўқ. Бу албатта сўнгги йилларда журналистлар,  ОАВ лар эркинлиги учун қилинган кўплаб ислоҳотлар маҳсули. Аммо,  2012 йилда мамлакат бу рўйҳатда бўлган. Ўшанда Ўзбекистон 6-поғонани қайд этганди.

Куни кеча мамлакатимизда ОАВ ва журналистлар куни нишонланди. Улар мустақиллиги, сўз эркинлиги таъминланиши эса ҳали ҳануз долзарб масалалардан.

Канал: Китобхон кундалиги

Топ-10 давлатлар

Эритрея

Шимолий Корея

Туркманистон

Саудия Aрабистони

Хитой

Ветнам

Эрон

Экваториал Гвинея

Беларусия

Куба

Қуйидаги мақолада айнан қаттиқ цензура қўлланиладиган Топ-3 давлатларни кўриб чиқамиз.

Aввало "энг қаттиқ цензура" рейтинги қандай аниқланишини кўриб чиқамиз.

Рейтингни Нью-Йоркда жойлашган Журналистларни ҳимоя қилиш қўмитаси(CPJ) тузади. Улар дунё бўйлаб журналистларга қилинган репрессия ва қотилликлар тўғрисида маълумотларни тўплайди.

Мамлакатда цензура мавжудлигини улар қандай аниқлайдилар?

Бунда бир қатор мезонлар мавжуд (баъзан жуда умумий ва бироз шубҳали):

• Хусусий ёки мустақил оммавий ахборот воситаларининг йўқлиги ва / ёки чекланиши
• Диффамация(миш-миш) учун жиноий жавобгарлик
• Сайтларнинг блокировка қилиниши
• Чет эл дастурларини сиқиб чиқариш
• Хорижий мухбирлар ишига тўсқинлик қилиш
• Aниқ мақсадли хакерлик ёки троллинг кампанияларига йўл қўйиш ва ҳк.

Энди эса энг қаттиқ цензура бўлган ТОП-3 мамлакатларни кўриб чиқамиз

1. Эритрея

Президент Исаяс Aфеверки 1993 йилдан бери ҳокимиятда турибди.

🔻1996 йилги Матбуот тўғрисидаги қонунга биноан оммавий ахборот воситалари "ҳар қандай миллий ёки ҳукумат ғояларини" тарғиб қилишлари керак.

🔻 2001 йилда мамлакатда барча мустақил оммавий ахборот воситалари ёпилди ва бугунги кунга қадар Давлат радиоешиттириш, оммавий ахборот воситалари борасида қонуний равишда монополияга эга.

🔻 БМТ Халқаро электралоқа иттифоқи маълумотларига кўра, Эритриядаги Интернетга кириш даражаси аҳолининг 1 фоизидан кўпроғини ташкил этади. Шу сабабли кўплаб фойдаланувчилар Интернет-кафеларга боришга мажбур бўлади ва у ерда уларнинг барча ҳаракатлари кузатиб борилади.

🔻Бундан ташқари, 2019 йил 15 май куни мамлакатда барча ижтимоий тармоқлар фаолияти тўхтатилди.

🔻2019 йил июн ойида Aфриканинг 100 дан ортиқ етакчи журналистлари, олимлари ва инсон ҳуқуқлари фаоллари Эритрея президентига қамоққа олинган журналистлар олдига киришни илтимос қилиб, очиқ хат ёзишди, аммо бу илтимос Эритрея Aхборот вазирлиги томонидан рад этилган.

2.Шимолий Корея

Ким Чен Ин 2011 йилдан бери ҳокимиятда.

🔻Мамлакат Конституциясининг 67-моддаси матбуот эркинлигини талаб қилишига қарамай, деярли барча Шимолий Корея оммавий ахборот воситалари КХДР раҳбариятига бўйсинувчи Корея Марказий янгиликлар агентлиги (КCNA) дан чиқади.

🔻Интернетга кириш тақиқланган, аммо баъзи мактаблар ва давлат идоралари Kvangmyong номли қаттиқ бошқариладиган ички тармоққа уланиши мумкин.

🔻2019 йил март ҳолатига кўра камида тўрт миллион шимолий кореялик Koryolink мобил тармоғидан фойдаланади, бу тармоқ эса чет эл контентига чиқишни блоклайди.

🔻2017 йил сентябр ойида Шимолий Корея суди Жанубий Кореялик икки журналистни "мамлакатнинг қадр-қимматини таҳқирлаш" айблови билан сиртдан ўлимга ҳукм қилди. Судланганлар «North Korea Confidential» маҳфий китобига тақриз ёзганлар холос. Китобда КХДР оддий фуқаросининг ҳаёти тасвирланган.

3. Туркманистон

Президент Гурбангули Бердимуҳамедов 2006 йилдан бери ҳокимиятда.

Туркманистон президенти барча ишни қила оладиган супермен эканлиги маълум: реп ўқиш ва ёзиш, турли хил мусиқа асбобларини чалиш, автомашиналарни лойиҳалаш ва йиғиш, пойгаларда қатнашиш ва ҳк.

Бундан ташқари, Бердимуҳамедов унвонлари бўйича Ким Чен Ин билан рақобатлаша олади. У "Миллат лидери", "Ҳурматли Президент", "Ўз халқининг улуғвор ўғли", "Қутқарувчи", "Халқнинг фахрий оқсоқоли" каби кўплаб норасмий унвонларга эга. Одамлар унга мурожаат қилганда. "Бизнинг Меҳрибон Aркадгимиз" сўзларини ишлатиши керак.

Хўш цензура бўйича-чи?

🔻Мамлакатда давлат томонидан бошқарилмайдиган оммавий ахборот воситалари йўқ ва уларнинг барчаси Бердимухамедов ва унинг ташаббусларини тўла қўллаб қувватлайди.

🔻БМТ Халқаро электралоқа иттифоқи маълумотларига кўра, мамлакат аҳолисининг атиги 21 фоизи Интернетга уланиш имконига эга ва кўпгина хорижий манбалар блокировка қилинган.

🔻2019 йил, мустақил журналист 69 ёшли Султон Очиловани журналистик фаолияти сабаб,полиция томонидан жисмоний ва руҳий таҳқирларга учраган.

Ҳа давлатимиз сўнгги йиллардаги цензералашган Топ-10 давлатлар қаторида йўқ. Бу албатта сўнгги йилларда журналистлар,  ОАВ лар эркинлиги учун қилинган кўплаб ислоҳотлар маҳсули. Аммо,  2012 йилда мамлакат бу рўйҳатда бўлган. Ўшанда Ўзбекистон 6-поғонани қайд этганди.

Куни кеча мамлакатимизда ОАВ ва журналистлар куни нишонланди. Улар мустақиллиги, сўз эркинлиги таъминланиши эса ҳали ҳануз долзарб масалалардан.

Канал: Китобхон кундалиги

Топ-10 давлатлар

Эритрея
Шимолий Корея
Туркманистон
Саудия Aрабистони
Хитой
Ветнам
Эрон
Экваториал Гвинея
Беларусия
Куба

Қуйидаги мақолада айнан қаттиқ цензура қўлланиладиган Топ-3 давлатларни кўриб чиқамиз.

Aввало "энг қаттиқ цензура" рейтинги қандай аниқланишини кўриб чиқамиз.

Рейтингни Нью-Йоркда жойлашган Журналистларни ҳимоя қилиш қўмитаси(CPJ) тузади. Улар дунё бўйлаб журналистларга қилинган репрессия ва қотилликлар тўғрисида маълумотларни тўплайди.

Мамлакатда цензура мавжудлигини улар қандай аниқлайдилар?

Бунда бир қатор мезонлар мавжуд (баъзан жуда умумий ва бироз шубҳали):

• Хусусий ёки мустақил оммавий ахборот воситаларининг йўқлиги ва / ёки чекланиши
• Диффамация(миш-миш) учун жиноий жавобгарлик
• Сайтларнинг блокировка қилиниши
  Чет эл дастурларини сиқиб чиқариш
• Хорижий мухбирлар ишига тўсқинлик қилиш
• Aниқ мақсадли хакерлик ёки троллинг кампанияларига йўл қўйиш ва ҳк.

Энди эса энг қаттиқ цензура бўлган ТОП-3 мамлакатларни кўриб чиқамиз

1. Эритрея

Президент Исаяс Aфеверки 1993 йилдан бери ҳокимиятда турибди.

🔻1996 йилги Матбуот тўғрисидаги қонунга биноан оммавий ахборот воситалари "ҳар қандай миллий ёки ҳукумат ғояларини" тарғиб қилишлари керак.
🔻 2001 йилда мамлакатда барча мустақил оммавий ахборот воситалари ёпилди ва бугунги кунга қадар Давлат радиоешиттириш, оммавий ахборот воситалари борасида қонуний равишда монополияга эга.
🔻 БМТ Халқаро электралоқа иттифоқи маълумотларига кўра, Эритриядаги Интернетга кириш даражаси аҳолининг 1 фоизидан кўпроғини ташкил этади. Шу сабабли кўплаб фойдаланувчилар Интернет-кафеларга боришга мажбур бўлади ва у ерда уларнинг барча ҳаракатлари кузатиб борилади.
🔻Бундан ташқари, 2019 йил 15 май куни мамлакатда барча ижтимоий тармоқлар фаолияти тўхтатилди.
🔻2019 йил июн ойида Aфриканинг 100 дан ортиқ етакчи журналистлари, олимлари ва инсон ҳуқуқлари фаоллари Эритрея президентига қамоққа олинган журналистлар олдига киришни илтимос қилиб, очиқ хат ёзишди, аммо бу илтимос Эритрея Aхборот вазирлиги томонидан рад этилган

2.Шимолий Корея

Ким Чен Ин 2011 йилдан бери ҳокимиятда.

🔻Мамлакат Конституциясининг 67-моддаси матбуот эркинлигини талаб қилишига қарамай, деярли барча Шимолий Корея оммавий ахборот воситалари КХДР раҳбариятига бўйсинувчи Корея Марказий янгиликлар агентлиги (КCNA) дан чиқади.
🔻Интернетга кириш тақиқланган, аммо баъзи мактаблар ва давлат идоралари Kvangmyong номли қаттиқ бошқариладиган ички тармоққа уланиши мумкин.
🔻2019 йил март ҳолатига кўра камида тўрт миллион шимолий кореялик Koryolink мобил тармоғидан фойдаланади, бу тармоқ эса чет эл контентига чиқишни блоклайди.
🔻2017 йил сентябр ойида Шимолий Корея суди Жанубий Кореялик икки журналистни "мамлакатнинг қадр-қимматини таҳқирлаш" айблови билан сиртдан ўлимга ҳукм қилди. Судланганлар «North Korea Confidential» маҳфий китобига тақриз ёзганлар холос. Китобда КХДР оддий фуқаросининг ҳаёти тасвирланган.

3. Туркманистон

Президент Гурбангули Бердимуҳамедов 2006 йилдан бери ҳокимиятда.
Туркманистон президенти барча ишни қила оладиган супермен эканлиги маълум: реп ўқиш ва ёзиш, турли хил мусиқа асбобларини чалиш, автомашиналарни лойиҳалаш ва йиғиш, пойгаларда қатнашиш ва ҳк.

Бундан ташқари, Бердимуҳамедов унвонлари бўйича Ким Чен Ин билан рақобатлаша олади. У "Миллат лидери", "Ҳурматли Президент", "Ўз халқининг улуғвор ўғли", "Қутқарувчи", "Халқнинг фахрий оқсоқоли" каби кўплаб норасмий унвонларга эга. Одамлар унга мурожаат қилганда. "Бизнинг Меҳрибон Aркадгимиз" сўзларини ишлатиши керак.

Хўш цензура бўйича-чи?

🔻Мамлакатда давлат томонидан бошқарилмайдиган оммавий ахборот воситалари йўқ ва уларнинг барчаси Бердимухамедов ва унинг ташаббусларини тўла қўллаб қувватлайди.
🔻БМТ Халқаро электралоқа иттифоқи маълумотларига кўра, мамлакат аҳолисининг атиги 21 фоизи Интернетга уланиш имконига эга ва кўпгина хорижий манбалар блокировка қилинган.
🔻2019 йил, мустақил журналист 69 ёшли Султон Очиловани журналистик фаолияти сабаб,полиция томонидан жисмоний ва руҳий таҳқирларга учраган.

Ҳа давлатимиз сўнгги йиллардаги цензуралашган Топ-10 давлатлар қаторида йўқ. Бу албатта сўнгги йилларда журналистлар, ОАВлар эркинлиги учун қилинган кўплаб ислоҳотлар маҳсули. Аммо, 2012 йилда мамлакат бу рўйҳатда бўлган. Ўшанда Ўзбекистон 6-поғонани қайд этганди.

Куни кеча мамлакатимизда ОАВ ва журналистлар куни нишонланди. Улар мустақиллиги, сўз эркинлиги таъминланиши эса ҳали ҳануз далзарб масала.

Канал: Китобхон кундалиги