1. MBBT nima va relyatsion ma'lumotlar bazalari
2. Ma'lumotlar bazasiga ulanish, jadval yaratish va o'chirish
3. SELECT va INSERT buyruqlari
4. UPDATE va DELETE buyruqlari
5. Agregirlash va GROUP BY bilan guruhlash
6. JOIN operatori — svodka hisobot yaratish
7. UNION operatori — jadvallarni birlashtirish
8. Ichki SQL so'rovlar
9. execute, executemany, executescript, commit, rollback metodlari
10. fetchall, fetchmany, fetchone, iterdump metodlari

1. MBBT nima va relyatsion ma'lumotlar bazalari

Ma'lumotlar bazasi nima?

Ma'lumotlar bazasi (MB) — bu ma'lumotlarni tartibli, xavfsiz va tezkor saqlash, boshqarish va qidirish imkonini beradigan tizim. Oddiy qilib aytganda, bu kompyuter xotirasidagi "aqlli daftar" — lekin oddiy daftardan ming marta kuchli va tezkor.

Keling, hayotiy misol bilan tushunaylik. Tasavvur qiling, siz "Mina qidiruvchi" (Saper) o'yinini yaratyapsiz. O'yinda o'yinchilarning natijalari va profillarini saqlash kerak. Har bir o'yinchining ismi, yoshi, jinsi, o'yinlardagi natijalari — bularning barchasini biror joyda saqlash va kerak bo'lganda tezda topish kerak bo'ladi.

Odatda, bu maqsadda ma'lumotlar bazasi yaratiladi va unda jadvallar to'plami saqlanadi. Jadval — bu xuddi Excel dagi kataklarga o'xshash tuzilma: ustunlar (maydonlar) va satrlar (yozuvlar) dan iborat.

Bizning misolda ikkita jadval bo'lsin: "O'yinchilar" (users) va "O'yinlar" (games). Har bir jadval belgilangan tuzilmaga (ustunlar to'plami) va ma'lum miqdordagi yozuvlarga (satrlar) ega bo'ladi.

Bu yerda diqqatga sazovor narsa bor: games jadvalidagi user_id maydoni. Bu maydon o'yinchi identifikatorini saqlaydi va u orqali "bu o'yinni KIM o'ynagan?" degan savolga javob topish mumkin. Shu kalit orqali keyinchalik ikkala jadvalni bog'lab, svodka (yig'ma) ma'lumotlar olish mumkin bo'ladi.

Bunday bog'lanish ingliz tilida relation (munosabat) deb ataladi. Shu so'zdan relyatsion ma'lumotlar bazasi nomi kelib chiqqan — ya'ni, jadvallar o'zaro bog'lanish imkoniyatiga ega bazalar. Keyingi darslarda biz faqat shu turdagi ma'lumotlar bazalari haqida gaplashamiz.

Ahamiyatli nuqta: jadvallarning tuzilmasi — qanday ustunlar bo'lishi, ularning turlari va nomlari — dasturchi tomonidan belgilanadi va loyihaga qarab har xil bo'lishi mumkin. Yuqoridagi jadvallar faqat misol, sizning loyihangizda butunlay boshqacha tuzilma bo'lishi tabiiy.

Nima uchun oddiy faylga yozmaslik kerak?

Yaxshi savol! Ko'pchilik boshlovchi dasturchilarda shunday savol tug'iladi: "Nima uchun shunchaki fayl yaratib, ma'lumotlarni u yerga yozib qo'ymaslik kerak?"

Darhaqiqat, oddiy faylga yozish ham mumkin. Lekin bu yo'lda bir qator jiddiy muammolar yuzaga keladi:

1. Xavfsizlik muammosi: Dastur ma'lumotni faylga yozayotgan paytda elektr toki o'chib qolsa yoki dastur xatolikka uchrasa nima bo'ladi? Ma'lumotlar yarim yozilgan holatda qolishi va buzilishi mumkin. Ma'lumotlar bazasi esa maxsus mexanizmlar orqali bunday holatlardan himoyalangan — u yoki ma'lumotni to'liq yozadi, yoki umuman yozmaydi.

2. Format muammosi: Ma'lumotni faylda qanday formatda saqlash kerak? Vergul bilan ajratib yozamizmi? Har bir ma'lumotni yangi qatorga yozamizmi? Agar format to'g'ri tanlanmasa, keyinchalik ma'lumotni o'qish va tahlil qilish juda qiyinlashadi. Ma'lumotlar bazasida esa format avtomatik boshqariladi.

3. Qidirish muammosi: Faylda 100 000 ta yozuv bor deylik. Ichidan bitta aniq yozuvni qanday topasiz? Butun faylni boshidan oxirigacha o'qib chiqishdan boshqa iloj yo'q. Bu juda sekin. Ma'lumotlar bazasi esa maxsus indekslar yordamida yozuvni deyarli bir zumda topadi.

4. Bir nechta jadval muammosi: Agar ma'lumotlar bir nechta jadvallarga bo'lingan bo'lsa (masalan, o'yinchilar va o'yinlar alohida), ularni faylda qanday bog'laysiz? Bu uchun murakkab kod yozish kerak. Ma'lumotlar bazasida esa bu bitta SQL buyrug'i bilan hal bo'ladi.

5. Bir vaqtda foydalanish: Agar bir nechta dastur yoki foydalanuvchi bir vaqtda bitta faylga yozmoqchi bo'lsa nima bo'ladi? Ma'lumotlar aralashib ketishi yoki yo'qolib qolishi mumkin. Ma'lumotlar bazasi esa bunday holatlarni avtomatik boshqaradi.

Bularning barchasi — oddiy masalalar emas. Shu sababli, dasturchilar turli xil MBBT (Ma'lumotlar Bazasini Boshqarish Tizimi) dan foydalanishadi. MBBT — bu maxsus dasturiy ta'minot bo'lib, u ma'lumotlarni saqlash, qidirish, o'zgartirish va himoya qilish bilan shug'ullanadi. Dasturchi esa faqat "nima kerak" deb aytadi, MBBT "qanday qilish kerak" ni o'zi hal qiladi.

MBBT qanday ishlaydi?

Ma'lum bir MBBT tanlagach, dasturchi uning API (Application Programming Interface — Ilovalar Dasturlash Interfeysi) ga kirish huquqini oladi. API — bu MBBT bilan muloqot qilish uchun tayyor funksiyalar to'plami. Dasturchi bu funksiyalar orqali ma'lumotlar bazasiga buyruqlar yuboradi: "jadval yarat", "yozuv qo'sh", "ma'lumot top" va hokazo.

Sodda qilib aytganda, API — bu MBBT ning "eshigi". Siz bu eshikdan kirib, o'z so'rovlaringizni aytasiz va javob olasiz. Ichkarida nima sodir bo'layotganini bilishingiz shart emas — MBBT o'zi boshqaradi.

Python uchun mashhur MBBT'lar

Python dasturlash tilida quyidagi MBBT'lar eng mashhur:

• PyMySQL — MySQL bilan ishlash uchun mo'ljallangan. MySQL — bu asosan veb-saytlar va onlayn tizimlar uchun ishlatiladigan kuchli MBBT.
• Python SQLite — yengil va tezkor baza. Alohida server o'rnatish talab qilinmaydi, butun baza bitta faylda saqlanadi. Kichik va o'rta loyihalar uchun ideal.
• Python PostgreSQL — kuchli korporativ baza. Katta va murakkab loyihalar uchun ishlatiladi.

Biz SQLite paketini o'rganamiz. Buning bir nechta muhim sababi bor:

1. Eng sodda — o'rganish uchun eng qulay MBBT
2. Standart ta'minotda — Python'ning standart kutubxonasiga kiritilgan, alohida o'rnatish shart emas
3. Keng tarqalgan — juda ko'p ilovalarda ishlatiladi (masalan, Android telefonlardagi ko'plab ilovalar SQLite dan foydalanadi)
4. SQL tilini o'rgatadi — bu yerda o'rgangan SQL bilimlaringiz MySQL, PostgreSQL va boshqa MBBT'larda ham ishlaydi

SQLite xususiyatlari

SQLite yengil diskli MB yaratish uchun ishlatiladi. Butun ma'lumotlar bazasi bitta .db faylida saqlanadi. Uning ba'zi muhim xususiyatlarini bilish kerak:

Afzalliklari:

• Alohida server o'rnatish kerak emas (MySQL yoki PostgreSQL'dan farqli o'laroq)
• Butun baza bitta faylda — ko'chirish, zaxira olish oson
• Python'ning standart ta'minotida bor
• Juda tez ishlaydi (ayniqsa o'qish operatsiyalarida)
• Kichik hajmli ilovalar uchun ideal

Cheklovlari:

• Tarmoq aloqasini qo'llab-quvvatlamaydi (faqat lokal fayl bilan ishlaydi). Ya'ni, boshqa kompyuterdan ulanib ishlab bo'lmaydi (faqat faylni ulashish orqali)
• Yozish cheklovi: bir vaqtda faqat bitta oqim (thread) yoki jarayon (process) yozishi mumkin. Ikkinchi dastur yozmoqchi bo'lsa, birinchisi tugashini kutishi kerak
• O'qish cheklovi yo'q: bir vaqtda ko'plab foydalanuvchilar o'qishi mumkin
• "Bir yozadi — ko'plari o'qiydi" tamoyili bo'yicha ishlaydi

SQLite turli ilovalar uchun ma'lumot saqlashda ideal yechim — o'yinlar, mobil ilovalar, kichik veb-saytlar, shaxsiy loyihalar uchun juda mos keladi. MBBT bilan barcha aloqa bir nechta metod orqali amalga oshiriladi, ularning eng asosiysi:

execute(SQL)

Bu metod MBBT'ga SQL (Structured Query Language — Tuzilmali So'rovlar Tili) tilida yozilgan so'rovni bajarish ko'rsatmasini beradi. Amalda, MB bilan barcha muloqot shu til orqali amalga oshiriladi.

SQL tili haqida

Ehtimol, sizga "ma'lumotlar bazasi bilan ishlash uchun yana bitta tilni o'rganish kerakmi?" deb tuyulishi mumkin. Lekin bu bunga arziydi, chunki:

1. SQL juda keng tarqalgan — dunyodagi deyarli barcha MBBT'lar SQL tilini ishlatadi
2. SQL oddiy — u faqat bir nechta asosiy buyruqdan iborat va o'rganish oson
3. SQL universal — bir MBBT'da o'rgangan bilimlaringiz boshqasida ham ishlaydi
4. SQL kuchli — bir necha so'z bilan millionlab yozuvlardan kerakligini topish mumkin

SQL — juda keng tarqalgan til va ko'plab MBBT'lar uni interfeys sifatida ishlatadi. Masalan, saytlar yaratishda mashhur bo'lgan MySQL ham SQL tilini ishlatadi. Turli MBBT'larda bu tilning biroz farqli dialektlari (lahjalar) mavjud — ayrim buyruqlar biroz boshqacha yozilishi mumkin. Lekin eng ko'p ishlatiladigan elementlari barcha MBBT'larda bir xilligicha qoladi.

Shunday qilib, SQLite bilan ishlashni o'rganish uchun asosan SQL tilini o'zlashtirish kerak.

DB Browser for SQLite dasturi

SQLite bilan ishlashni o'rganishda DB Browser for SQLite dasturi juda qo'l keladi. Bu bepul dastur bo'lib, u orqali:

• Ma'lumotlar bazasini vizual (ko'z bilan ko'rinadigan) ko'rinishda ochish mumkin
• Jadvallarni ko'rish, yozuvlarni qo'shish va tahrirlash mumkin
• SQL so'rovlarni yozib bajarish va natijalarni darhol ko'rish mumkin
• Jadval tuzilmasini ko'rib chiqish mumkin

Dasturni rasmiy saytdan yuklab olish mumkin: https://sqlitebrowser.org

Saytga kirib, "Download" tugmasini bosing va o'z operatsion tizimingiz (Windows, macOS yoki Linux) uchun o'rnatgichni tanlang. O'rnatib ishga tushirganingizdan so'ng, dastur oynasini ko'rasiz — u yerda MB fayllarini ochish va boshqarish mumkin.

Bu dastur bizga SQL so'rovlarni sinab ko'rishda juda yordam beradi — Python dasturida yozmasdan oldin, avval DB Browser'da sinab ko'rish va natijani ko'rish qulayroq.

2. Ma'lumotlar bazasiga ulanish, jadval yaratish va o'chirish

SQLite modulini ulash

Python dasturida SQLite MBBT'dan foydalanish uchun avvalo modulni import qilish kerak:

import sqlite3

Bu bitta qatorni dasturingizning boshiga yozsangiz bas — SQLite'ning barcha funksiyalari mavjud bo'ladi. Hech qanday qo'shimcha o'rnatish kerak emas, chunki sqlite3 moduli Python bilan birga keladi.

Ko'p dasturchilar modulga qisqa nom berishadi, shunda har safar sqlite3 deb to'liq yozish shart bo'lmaydi:

import sqlite3 as sq

Endi sqlite3 o'rniga qisqacha sq deb yozish mumkin.

Bazaga ulanish — oddiy shablon

Ma'lumotlar bazasi bilan ishlash uchun avval unga ulanish (connect) kerak. Bu xuddi telefon qilish uchun avval raqamni terish kabi — avval aloqa o'rnatiladi, keyin gaplashiladi:

import sqlite3 as sq

con = sq.connect("saper.db")
cur = con.cursor()

cur.execute("""
""")

con.close()

Bu kodda nima bo'layotganini bosqichma-bosqich tushuntiramiz:

1-qadam: sq.connect("saper.db") — bu metod saper.db nomli fayl bilan aloqa o'rnatadi. Agar bu fayl mavjud bo'lsa — ochiladi. Agar mavjud bo'lmasa — yangi fayl yaratiladi. Ya'ni, siz birinchi marta dasturni ishga tushirganingizda, MB fayli avtomatik yaratiladi! Fayl kengaytmalari odatda quyidagicha bo'ladi: .db, .db3, .sqlite, .sqlite3. Bu kengaytmalarning barchasi bir xil ma'noga ega, lekin .db eng qisqa va qulay.

2-qadam: con.cursor() — "kursor" yaratiladi. Kursor — bu MB bilan muloqot qilish uchun "vositachi" ob'ekt. Barcha SQL so'rovlar kursor orqali yuboriladi. Kursorni MB ning "qo'li" deb tasavvur qilish mumkin — u sizning buyruqlaringizni bajaradi.

3-qadam: cur.execute("...") — kursor orqali SQL so'rov yuboriladi. Bu metod MBBT'ga "mana bu buyruqni bajaring" deb aytadi. Hozircha biz hech qanday buyruq yozmaymiz (bo'sh qoldiramiz).

4-qadam: con.close() — ish tugagach, ulanish yopiladi. Bu muhim qadam! Agar ulanishni yopmasangiz, fayl "band" holatida qolib ketishi mumkin.

Kontekst menejeri bilan ishlash (tavsiya etiladi)

Yuqoridagi usulda bir muammo bor: agar dastur o'rtasida xatolik yuz bersa, con.close() qatoriga yetib bormasligi mumkin va ulanish ochiq qolib ketadi. Bu muammoni hal qilish uchun Python'ning kontekst menejeri (with kalit so'zi) dan foydalaniladi:

with sq.connect("saper.db") as con:
    cur = con.cursor()
    cur.execute("""
    """)

Kontekst menejeri avtomatik ravishda ikkita muhim amalni bajaradi:

• con.commit() — barcha o'zgarishlarni MB'ga saqlaydi (diskka yozadi)
• con.close() — ulanishni yopadi

Eng muhimi: kontekst menejeri bu amallarni hatto xatolik yuz berganda ham bajaradi. Shuning uchun bu usul ancha xavfsiz va ishonchli. Biz keyingi barcha misollarda aynan shu usuldan foydalanamiz.

commit() metodini tushuntirish: Siz MB'ga o'zgartirishlar kiritganingizda (yozuv qo'shish, o'zgartirish, o'chirish), bu o'zgarishlar darhol diskka yozilmaydi — ular xotirada (RAM) saqlanadi. Faqat commit() chaqirilganda barcha o'zgarishlar diskdagi faylga yoziladi. Bu samaradorlik uchun qilingan — diskka yozish sekin operatsiya, shuning uchun ko'plab o'zgarishlarni to'plab, bir marta yozish tezroq ishlaydi.

Jadval yaratish

Ma'lumotlar bazasida ma'lumotlar jadvallar ko'rinishida saqlanadi. Har bir MB ko'plab jadvallarni o'z ichiga olishi mumkin. Har bir jadval bitta mavzuga tegishli ma'lumotlarni saqlaydi: masalan, "O'yinchilar" jadvali faqat o'yinchilar haqida, "O'yinlar" jadvali faqat o'yinlar haqida.

Jadval yaratishdan oldin uning tuzilmasini aniqlash kerak — qanday ustunlar bo'ladi va ular qanday turdagi ma'lumotlarni saqlaydi.

Birinchi jadvalimizni quyidagi tuzilma bilan yaratamiz:

SQLite ma'lumot turlari

Har bir ustunning ma'lumot turini to'g'ri tanlash juda muhim. SQLite'da quyidagi asosiy turlar mavjud:

TEXT — eng ko'p ishlatiladigan tur. Ismlar, manzillar, tavsiflar — barchasi TEXT turiga kiradi.

INTEGER — butun sonlar uchun. Yosh, ochkolar soni, miqdor — barchasi INTEGER.

REAL — o'nlik sonlar uchun. Narxlar, harorat, koordinatalar.

BLOB — ikkilik ma'lumotlar uchun. Bu maxsus tur bo'lib, rasmlar yoki boshqa fayllarni to'g'ridan-to'g'ri bazada saqlash uchun ishlatiladi. Bu haqda 10-darsda batafsil gaplashamiz.

NULL — bu "hech narsa" yoki "noma'lum" ma'nosini bildiradi. Masalan, agar o'yinchining telefon raqami kiritilmagan bo'lsa, u yerda NULL bo'ladi.

SQL so'rov bilan jadval yaratish

Endi jadval yaratish uchun SQL buyrug'ini yozamiz:

cur.execute("""CREATE TABLE users (
    name TEXT,
    jins INTEGER,
    old INTEGER,
    score INTEGER
)""")

Bu yerda nima bo'layotganini tushuntiramiz:

• CREATE TABLE — "jadval yarat" degan SQL buyrug'i
• users — jadval nomi (biz tanlagan nom)
• Qavslar ichida — ustunlar ro'yxati: har bir ustunning nomi va turi vergul bilan ajratiladi

Yozish qoidasi: SQL buyruqlar va turlar nomlari KATTA HARFDA (masalan, CREATE TABLE, TEXT, INTEGER), jadval va ustun nomlari esa kichik harfda (masalan, users, name, score) yoziladi. Bu majburiy emas — SQLite katta-kichik harfni farqlamaydi — lekin bu umume'tirof etilgan qoida va kodni o'qishni osonlashtiradi.

IF NOT EXISTS — mavjud bo'lsa yaratmaslik

Dasturni ikkinchi marta ishga tushirsangiz, users jadvali allaqachon mavjud bo'lgani uchun xatolik yuzaga keladi: "jadval allaqachon bor!" Buni oldini olish uchun IF NOT EXISTS iborasini qo'shamiz:

cur.execute("""CREATE TABLE IF NOT EXISTS users (
    name TEXT,
    jins INTEGER,
    old INTEGER,
    score INTEGER
)""")

Bu "agar jadval mavjud bo'lmasa yarat" degan ma'noni bildiradi. Agar jadval allaqachon bor bo'lsa — hech narsa qilmaydi, xatolik ham bermaydi. Endi dasturni necha marta ishga tushirsangiz ham muammo bo'lmaydi.

DB Browser orqali ma'lumot qo'shish

Dasturni ishga tushirib, jadval yaratgandan so'ng, DB Browser dasturida MB faylini ochib, jadvalga qo'lda yozuvlar qo'shish mumkin. "Yozuv qo'shish" tugmasini bosib, quyidagi ma'lumotlarni kiritamiz:

Ali       1    22    1000
Mirzo     1    19    800
Farhod    1    26    1100
Mohinur   2    18    1500

Kiritgandan so'ng albatta "O'zgarishlarni saqlash" tugmasini bosish kerak — aks holda ma'lumotlar saqlanmaydi.

DB Browser'da "SQL" bo'limiga o'tib, SQL so'rovlarni yozish va bajarish ham mumkin. Masalan, barcha yozuvlarni ko'rish uchun:

SELECT * FROM users

rowid — yashirin maydon

Har bir SQLite jadvali yashirin rowid maydoniga ega. Bu maydon har bir yozuvga avtomatik beriladigan noyob raqam. Siz uni yaratmaysiz — MBBT o'zi boshqaradi. Uni ko'rish uchun:

SELECT rowid, * FROM users

Bu so'rov natijasida har bir yozuv oldida uning rowid raqamini ko'rasiz:

1  Ali      1  22  1000
2  Mirzo    1  19  800
3  Farhod   1  26  1100
4  Mohinur  2  18  1500

rowid ning ahamiyati shundaki, u orqali har bir yozuvni aniq aniqlash mumkin. Agar jadvalda ikki Ali bo'lsa ham, ularning rowid lari har xil bo'ladi. Keyinchalik bu raqam orqali jadvallarni bog'lash ham mumkin.

Jadvalni o'chirish

Agar jadval umuman kerak bo'lmay qolsa, uni butunlay o'chirish mumkin:

cur.execute("DROP TABLE users")

DIQQAT: Bu buyruq jadvalni va undagi barcha ma'lumotlarni qaytarib bo'lmas tarzda o'chiradi! Ehtiyotkorlik bilan ishlating.

PRIMARY KEY va AUTOINCREMENT

rowid ga o'xshash maydonni o'zingiz ham yaratishingiz mumkin. Buning uchun PRIMARY KEY kalit so'zi ishlatiladi:

cur.execute("""CREATE TABLE IF NOT EXISTS users (
    user_id INTEGER PRIMARY KEY AUTOINCREMENT,
    name TEXT,
    jins INTEGER,
    old INTEGER,
    score INTEGER
)""")

• PRIMARY KEY (birlamchi kalit) — bu maydon faqat noyob (takrorlanmas) qiymatlarni saqlashi kerakligini bildiradi. Ikkita yozuvda bir xil user_id bo'lishi mumkin emas.
• AUTOINCREMENT — yangi yozuv qo'shilganda qiymat avtomatik 1 ga oshadi. Birinchi yozuvda 1, ikkinchisida 2, uchinchisida 3 va hokazo. Siz yangi yozuv qo'shayotganda user_id ni ko'rsatishingiz shart emas — MBBT uni o'zi belgilaydi.

NOT NULL — bo'sh bo'lmasin

Ba'zan siz xohlaysizki, ma'lum bir maydon albatta to'ldirilgan bo'lsin. Masalan, o'yinchining ismi albatta bo'lishi kerak. Buning uchun NOT NULL cheklovi qo'yiladi:

name TEXT NOT NULL

Endi agar kimdir ism ko'rsatmasdan yozuv qo'shmoqchi bo'lsa, MBBT xatolik beradi.

DEFAULT — standart qiymat

Maydon uchun "agar hech narsa ko'rsatilmasa, shu qiymatni qo'y" degan standart qiymat belgilash:

jins INTEGER DEFAULT 1

To'liq misol:

cur.execute("""CREATE TABLE IF NOT EXISTS users (
    user_id INTEGER PRIMARY KEY AUTOINCREMENT,
    name TEXT NOT NULL,
    jins INTEGER NOT NULL DEFAULT 1,
    old INTEGER,
    score INTEGER
)""")

Endi jins maydoni albatta qiymatga ega bo'ladi va ko'rsatilmasa sukut bo'yicha 1 ga teng bo'ladi.

3. SELECT va INSERT buyruqlari

INSERT — yozuv qo'shish

INSERT buyrug'i jadvalga yangi yozuv qo'shadi. Ikkita asosiy sintaksisi bor:

-- 1-variant: Ustunlarni ko'rsatib (tavsiya etiladi)
INSERT INTO jadval_nomi (ustun1, ustun2) VALUES (qiymat1, qiymat2)

-- 2-variant: Ustunlarni ko'rsatmasdan (barcha ustunlar uchun qiymat kerak)
INSERT INTO jadval_nomi VALUES (qiymat1, qiymat2, ...)

Misollar:

INSERT INTO users VALUES('Mirzo', 1, 19, 1000)

-- jins ko'rsatilmagan — DEFAULT 1 ishlatiladi
INSERT INTO users (name, old, score) VALUES('Farhod', 32, 200)

SELECT — ma'lumot tanlash

SELECT — SQL'da eng ko'p ishlatiladigan buyruq:

SELECT name, old, score FROM users    -- Ba'zi ustunlar
SELECT * FROM users                    -- Barcha ustunlar

WHERE — filtr

SELECT * FROM users WHERE score < 1000
SELECT * FROM users WHERE score BETWEEN 500 AND 1000
SELECT * FROM users WHERE old = 32

Solishtirish operatorlari: =, ==, >, <, >=, <=, !=, BETWEEN

Murakkab shartlar

SELECT * FROM users WHERE old > 20 AND score < 1000
SELECT * FROM users WHERE old IN(19, 32) AND score < 1000

Ustuvorlik: AND ning ustuvorligi OR dan yuqori. Qavslar bilan o'zgartirish mumkin:

SELECT * FROM users WHERE (old IN(19, 32) OR jins = 1) AND score > 300

ORDER BY — saralash

SELECT * FROM users ORDER BY old           -- O'sish (standart)
SELECT * FROM users ORDER BY old DESC      -- Kamayish
SELECT * FROM users ORDER BY old ASC       -- O'sish (aniq ko'rsatish)

LIMIT va OFFSET — cheklash

SELECT * FROM users ORDER BY score DESC LIMIT 5           -- Eng yaxshi 5 ta
SELECT * FROM users ORDER BY score DESC LIMIT 5 OFFSET 2  -- 2 tasini o'tkazib, 5 ta
SELECT * FROM users ORDER BY score DESC LIMIT 2, 5        -- Shu narsa

Python'da natijalarni olish

with sq.connect("saper.db") as con:
    cur = con.cursor()
    cur.execute("SELECT * FROM users ORDER BY score DESC LIMIT 5")
    
    result = cur.fetchall()      # Barcha natijalar — ro'yxat
    result = cur.fetchone()      # Birinchi yozuv — kortej
    result = cur.fetchmany(2)    # Ko'pi bilan 2 ta — ro'yxat
    
    # Iterator (xotirani tejaydi)
    for row in cur:
        print(row)

4. UPDATE va DELETE buyruqlari

UPDATE — yozuvlarni o'zgartirish

UPDATE jadval_nomi SET ustun = yangi_qiymat WHERE shart

Misollar:

UPDATE users SET score = 0                          -- BARCHA yozuvlar!
UPDATE users SET score = 1000 WHERE rowid = 1       -- Faqat bitta
UPDATE users SET score = score + 500 WHERE jins = 2 -- Hisob bilan
UPDATE users SET score = 700, old = 45 WHERE old > 40  -- Bir nechta ustun

⚠️ WHERE yo'q bo'lsa barcha yozuvlar o'zgaradi!

LIKE — shablon solishtirish

UPDATE users SET score = 1500 WHERE name LIKE 'Farhod'
UPDATE users SET score = score + 100 WHERE name LIKE 'M%'      -- M bilan boshlanadiganlar
UPDATE users SET score = score + 100 WHERE name LIKE 'S_rd%'   -- Sardor, Sirdor...

DELETE — yozuvlarni o'chirish

DELETE FROM jadval_nomi WHERE shart

DELETE FROM users WHERE rowid IN(2, 5)   -- rowid 2 va 5 o'chiriladi

⚠️ WHERE yo'q bo'lsa BARCHA yozuvlar o'chadi!

O'chirilgan rowid lar qayta ishlatilmaydi. Yangi yozuv keyingi raqamni oladi.

5. Agregirlash va GROUP BY bilan guruhlash

SELECT count() AS soni FROM games WHERE user_id = 1
SELECT sum(score) AS yigindi FROM games WHERE user_id = 1
SELECT avg(score) AS ortacha FROM games
SELECT max(score) FROM games WHERE user_id = 1
SELECT min(score) FROM games WHERE user_id = 1

DISTINCT — faqat noyob qiymatlarni tanlash:

SELECT count(DISTINCT user_id) AS soni FROM games
SELECT DISTINCT user_id FROM games

AS (alias/taxallus) — natija ustuniga nom berish:

SELECT count() AS soni FROM games    -- Ustun nomi "soni" bo'ladi

GROUP BY — guruhlash

Yozuvlarni ustun bo'yicha guruhlaydi, agregirlash funksiyalari har guruhda alohida ishlaydi:

SELECT user_id, sum(score) AS yigindi
FROM games
GROUP BY user_id
ORDER BY yigindi DESC

Ishlash tartibi: WHERE → GROUP BY → Agregirlash → ORDER BY → LIMIT

SELECT user_id, sum(score) AS yigindi
FROM games
WHERE score > 300
GROUP BY user_id
ORDER BY yigindi DESC
LIMIT 1

6. JOIN operatori — svodka hisobot yaratish

INNER JOIN (standart JOIN)

Ikki jadvalni bog'lab, svodka ma'lumot olish:

SELECT name, jins, games.score
FROM games
JOIN users ON games.user_id = users.rowid

Muhim: games.score — qaysi jadvaldan olishni aniq ko'rsatadi (chunki ikkala jadvalda ham score bor).

INNER JOIN faqat ikkala jadvalda ham mos kelish topilgan yozuvlarni qaytaradi.

LEFT JOIN

Asosiy jadvalning barcha yozuvlarini saqlaydi, mos topilmasa NULL qo'yadi:

SELECT name, jins, games.score
FROM games
LEFT JOIN users ON games.user_id = users.rowid

JOIN + agregirlash

SELECT name, jins, sum(games.score) AS ochko
FROM games
JOIN users ON games.user_id = users.rowid
GROUP BY user_id
ORDER BY ochko DESC

Bir nechta JOIN

SELECT maydonlar FROM jadval1
JOIN jadval2 ON shart1
JOIN jadval3 ON shart2

7. UNION operatori — jadvallarni birlashtirish

JOIN ustunlar bo'yicha (gorizontal), UNION satrlar bo'yicha (vertikal) birlashtiradi.

SELECT score, `from` FROM tab1
UNION
SELECT val, type FROM tab2

Muhim: UNION faqat noyob yozuvlarni qoldiradi.

Jadval belgisi qo'shish:

SELECT score, '1-jadval' AS jadval FROM tab1
UNION
SELECT val, '2-jadval' FROM tab2
ORDER BY score DESC
LIMIT 3

8. Ichki SQL so'rovlar

Ichki so'rov — SQL buyrug'i ichidagi yana bir SQL buyrug'i. Qavslar ichida yoziladi:

-- Moshaning bahosidan yuqori olganlar
SELECT name, subject, mark FROM marks
JOIN students ON students.rowid = marks.id
WHERE mark > (SELECT mark FROM marks WHERE id = 2 AND subject LIKE 'Si')
AND subject LIKE 'Si'

INSERT ichida

INSERT INTO ayollar SELECT * FROM students WHERE jins = 2

UPDATE ichida

UPDATE marks SET mark = 0
WHERE mark <= (SELECT min(mark) FROM marks WHERE id = 1)

DELETE ichida

DELETE FROM students
WHERE old < (SELECT old FROM students WHERE id = 2)

Maslahat: Ichki so'rovlardan faqat boshqa yo'l bo'lmaganda foydalaning — ular qo'shimcha resurslarga tushadi.

9. execute, executemany, executescript, commit, rollback metodlari

execute — bitta so'rov

cur.execute("INSERT INTO cars VALUES(1,'Audi',52642)")

Shablonli so'rovlar (? belgisi)

cars = [('Audi', 52642), ('Mercedes', 57127), ('Skoda', 9000)]
cur.execute("INSERT INTO cars VALUES(NULL, ?, ?)", cars[0])

? belgisi SQL injection hujumlaridan himoya qiladi.

executemany — ko'p yozuv birdan

cur.executemany("INSERT INTO cars VALUES(NULL, ?, ?)", cars)

Nomlangan parametrlar

cur.execute("UPDATE cars SET price = :Narx WHERE model LIKE 'A%'", {'Narx': 0})

executescript — bir nechta buyruq

cur.executescript("""DELETE FROM cars WHERE model LIKE 'A%';
    UPDATE cars SET price = price + 1000
""")

Buyruqlar ; bilan ajratiladi. ? shablonlar ishlatib bo'lmaydi.

commit va rollback — tranzaksiyalar

con = None
try:
    con = sq.connect("mashinalar.db")
    cur = con.cursor()
    cur.executescript("""BEGIN;
        INSERT INTO cars VALUES(NULL,'Audi',52642);
        INSERT INTO cars VALUES(NULL,'Mercedes',57127);
        UPDATE cars SET price = price + 1000
    """)
    con.commit()      # Muvaffaqiyat — saqlash
except sq.Error as e:
    if con: con.rollback()  # Xatolik — bekor qilish
    print("Xatolik yuz berdi")
finally:
    if con: con.close()

rollback — MB holatini BEGIN nuqtasiga qaytaradi.

lastrowid

cur.execute("INSERT INTO cars VALUES(NULL,'Damas', 5000)")
last_id = cur.lastrowid    # Oxirgi qo'shilgan yozuv ID'si

10. fetchall, fetchmany, fetchone, iterdump metodlari

Ma'lumot olish

row_factory — lug'at sifatida olish

con.row_factory = sq.Row
cur.execute("SELECT * FROM cars")
for row in cur:
    print(row['model'], row['price'])

BLOB — rasmlarni saqlash

# Bazaga yozish
img = open("rasm.png", "rb").read()
binary = sq.Binary(img)
cur.execute("INSERT INTO users VALUES ('Sardor', ?, 1000)", (binary,))

# Bazadan o'qish
cur.execute("SELECT ava FROM users LIMIT 1")
img = cur.fetchone()['ava']
open("natija.png", "wb").write(img)

iterdump — zaxira nusxa

# Zaxira yaratish
with open("zaxira.sql", "w") as f:
    for sql in con.iterdump():
        f.write(sql)

# Zaxiradan tiklash
with open("zaxira.sql", "r") as f:
    cur.executescript(f.read())

Xotirada MB

con = sq.connect(':memory:')
with con:
    cur = con.cursor()
    cur.execute("CREATE TABLE lugat(eng TEXT, rus TEXT)")
    cur.executemany("INSERT INTO lugat VALUES(?,?)",
        [("car","mashina"), ("house","uy")])
    cur.execute("SELECT rus FROM lugat WHERE eng LIKE 'c%'")
    print(cur.fetchall())   # [('mashina',)]

Dastur yopilganda xotiradagi ma'lumotlar yo'qoladi.

Umumiy xulosa

Bu material sizga ko'plab ilovalar uchun yetarli bo'ladi. Asosiysi — amaliyot! Har bir buyruqni o'zingiz yozib sinab ko'ring.

Shart operatorlari dasturda qaror qabul qilish uchun ishlatiladi. Ular shart (logical condition) asosida kodning muayyan qismini bajarish yoki bajarmaslikni belgilaydi. Python'da shart operatorlari quyidagilardan iborat:

• if - Agar: Bu shart operatori biror shart to'g'ri bo'lsa, muayyan kod blokini bajarishni bildiradi. Masalan, "Agar yosh 18 dan katta bo'lsa" deb tushunsa bo'ladi.
• elif - Aks holda Agar: Bu "else if" ning qisqartmasi bo'lib, birinchi if sharti noto'g'ri bo'lsa, boshqa shartni tekshirish uchun ishlatiladi.
• else - Aks holda: Agar if yoki elif shartlarining hech biri to'g'ri bo'lmasa, bu blok ishlaydi. O'zbek tilida "Aks holda" yoki "Boshqa hollarda" deb tushuniladi.

Shart operatorlari dastur oqimini boshqarishda muhim rol o'ynaydi va deyarli har qanday dasturda qo'llaniladi.

Sintaksis:

if shart:
    # Shart to'g'ri bo'lsa bajariladigan kod
elif boshqa_shart:
    # Boshqa shart to'g'ri bo'lsa bajariladigan kod
else:
    # Hech qanday shart to'g'ri bo'lmasa bajariladigan kod

if operatori

if operatori shartni tekshiradi va agar shart True (to'g'ri) bo'lsa, uning ostidagi kod bloki bajariladi. Shart odatda mantiqiy ifoda (logical expression) sifatida yoziladi.

Misol: Oddiy if operatori

yosh = 20
if yosh >= 18:
    print("Siz voyaga yetgansiz!")

Tushuntirish: Yuqoridagi kodda yosh >= 18 sharti tekshiriladi. Agar yosh 18 yoki undan katta bo'lsa, "Siz voyaga yetgansiz!" xabari chiqariladi.

Muhim Eslatma:

• Shartdan keyin ikki nuqta (:) qo'yilishi shart.
• if ostidagi kod bloki ichkariga surilgan (indentation) bo'lishi kerak (odatda 4 ta bo'sh joy yoki 1 tab).
• Agar shart False bo'lsa, if bloki o'tkazib yuboriladi.

elif operatori

elif bir nechta shartlarni ketma-ket tekshirish imkonini beradi. Agar if sharti noto'g'ri bo'lsa, dastur elif shartlarini tekshiradi. Agar hech biri to'g'ri kelmasa, else bloki ishlaydi (agar mavjud bo'lsa).

Misol: if, elif, else

ball = 85
if ball >= 90:
    print("Sizning bahoyingiz: A'lo")
elif ball >= 80:
    print("Sizning bahoyingiz: Yaxshi")
elif ball >= 70:
    print("Sizning bahoyingiz: Qoniqarli")
else:
    print("Sizning bahoyingiz: Qoniqarsiz")

Tushuntirish:

• Agar ball 90 yoki undan yuqori bo'lsa, "A'lo" bahosi chiqariladi.
• Agar ball 80-89 oralig'ida bo'lsa, "Yaxshi" bahosi chiqariladi.
• Agar ball 70-79 oralig'ida bo'lsa, "Qoniqarli" bahosi chiqariladi.
• Aks holda, "Qoniqarsiz" bahosi chiqariladi.

Eslatma:

• elif larning soni cheklanmagan, lekin ko'p elif ishlatish kodni murakkablashtirishi mumkin.
• Har bir elif sharti ketma-ket tekshiriladi, shuning uchun shartlar tartibi muhim.

else operatori

else operatori if sharti noto'g'ri bo'lganda ishlaydi. U hech qanday shart talab qilmaydi va faqat if yoki elif dan keyin keladi.

Misol: if va else

yosh = 16
if yosh >= 18:
    print("Siz voyaga yetgansiz!")
else:
    print("Siz hali voyaga yetmagansiz.")

Tushuntirish: Agar yosh 18 dan kichik bo'lsa, else bloki ishlaydi va "Siz hali voyaga yetmagansiz." xabari chiqariladi.

Ichma-ich shart operatorlari (Nested Conditions)

Shart operatorlari ichma-ich joylashtirilishi mumkin, ya'ni bir if bloki ichida boshqa if, elif yoki else bo'lishi mumkin.

Misol: Ichma-ich shartlar

yosh = 25
daraja = "bakalavr"

if yosh >= 18:
    print("Siz voyaga yetgansiz.")
    if daraja == "bakalavr":
        print("Siz bakalavr darajasiga egasiz!")
    else:
        print("Sizda bakalavr darajasi yo'q.")
else:
    print("Siz hali voyaga yetmagansiz.")

Tushuntirish:

• Birinchi if yoshni tekshiradi.
• Agar yosh 18 dan katta yoki teng bo'lsa, ichki if darajani tekshiradi.

Maslahat:

• Ichma-ich shartlardan foydalanishni minimallashtirishga harakat qiling, chunki bu kodni o'qishni qiyinlashtiradi.
• Mantiqiy operatorlar (and, or) yordamida shartlarni birlashtirishni o'ylab ko'ring.

Mantiqiy operatorlar bilan ishlash

Shartlarda mantiqiy operatorlar (and, or, not) ishlatish shartlarni yanada moslashuvchan qiladi.

• and: Ikkala shart ham to'g'ri bo'lishi kerak.
• or: Kamida bitta shart to'g'ri bo'lsa yetarli.
• not: Shartning teskari qiymatini qaytaradi.

Misol: Mantiqiy operatorlar

yosh = 20
talaba = True

if yosh >= 18 and talaba:
    print("Siz voyaga yetgan talabasiz!")
elif yosh >= 18 and not talaba:
    print("Siz voyaga yetgansiz, lekin talaba emassiz.")
else:
    print("Siz hali voyaga yetmagansiz.")

Tushuntirish:

• and operatori yosh >= 18 va talaba shartlarini birlashtiradi.
• not operatori talabaning teskari qiymatini oladi.

Shartlarda qisqa sintaksis (Ternary Operator)

Python'da shartli ifodalarni qisqa yozish uchun ternary operator ishlatiladi.

Sintaksis:

qiymat = qiymat1 if shart else qiymat2

Misol: Ternary operator

yosh = 16
xabar = "Voyaga yetgan" if yosh >= 18 else "Voyaga yetmagan"
print(xabar)

Tushuntirish:

• Agar yosh >= 18 bo'lsa, xabar ga "Voyaga yetgan" qiymati beriladi, aks holda "Voyaga yetmagan".

Eslatma:

• Ternary operator faqat oddiy shartlar uchun mos keladi. Murakkab shartlar uchun odatiy if/else ishlatish yaxshiroq.

Real hayotda qo'llanilishi

Shart operatorlari turli dasturiy senariylarda qo'llaniladi. Quyida bir nechta misollar keltirilgan:

Foydalanuvchi Autentifikatsiyasi

foydalanuvchi = "admin"
parol = "12345"

if foydalanuvchi == "admin" and parol == "12345":
    print("Tizimga muvaffaqiyatli kirdingiz!")
else:
    print("Foydalanuvchi nomi yoki parol xato.")

Internet do'kon narx hisoblagichi

narx = 500
chegirma = 0

if narx > 1000:
    chegirma = narx * 0.2  # 20% chegirma
elif narx > 500:
    chegirma = narx * 0.1  # 10% chegirma

yakuniy_narx = narx - chegirma
print(f"Yakuniy narx: {yakuniy_narx} so'm")

Ob-havo

harorat = 25

if harorat > 30:
    print("Juda issiq! Yengil kiyim kiying.")
elif harorat > 20:
    print("Iliq havo. Kozok kiyish kifoya.")
else:
    print("Sovuq! Issiq kiyim kiying.")

Umumiy xatolar va ulardan oldini olish

Indentation xatosi:

if True:

print("Bu xato!")

• # IndentationError
• Yechim: Har doim to'g'ri ichki surishdan foydalaning.

Shartni noto'g'ri yozish:

• if x = 5: # SyntaxError: '=' o'rniga '==' ishlatish kerak
• print("X 5 ga teng")
• Yechim: Taqqoslash uchun == ishlatishni unutmang.

elif yoki else dan oldin if yo'qligi:

• elif x > 5: # SyntaxError
• print("Bu ishlamaydi")
• Yechim: Har doim elif yoki else dan oldin if bo'lishi kerak.

Murakkab Shartlar:

• Ko'p ichma-ich shartlar kodni chalkashtiradi. Buning o'rniga funksiyalar yoki mantiqiy operatorlardan foydalaning.

Murakkab:

• if x > 0:
• if x < 10:
• if x % 2 == 0:
• print("Musbat, 10 dan kichik va juft son")

Optimal usul:

• if x > 0 and x < 10 and x % 2 == 0:
• print("Musbat, 10 dan kichik va juft son")

1-Masala: Ismlar bilan ishlash

String:

name = "azizbek"

Vazifalar:

1. Barcha harflarni katta qiling → upper() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
2. Barcha harflarni kichik qiling → lower() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
3. Faqat birinchi harfni katta qiling → capitalize() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
4. Har bir so‘zni bosh harf bilan yozing → title() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
5. Matnda faqat harflar mavjudligini tekshiring → isalpha() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
6. Matnda faqat kichik harflar borligini tekshiring → islower() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
7. Matnda faqat katta harflar borligini tekshiring → isupper() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
8. Matn uzunligini toping → len() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
9. Har bir harfni alifbo bo‘yicha tartiblab ro‘yxatga o‘tkazing → sorted()
10. Yakuniy print() funksiyasi yordamida chop qiling!

# Boshlang'ich o'zgaruvchi: "name" deb nomlangan string o'zgaruvchi yaratamiz
name = "azizbek"

# 1-vazifa: Barcha harflarni katta qilish
# upper() metodi: Stringdagi barcha harflarni katta harfga (uppercase) aylantiradi
# Misol: "azizbek" -> "AZIZBEK"
result1 = name.upper()
print("1-vazifa natijasi:", result1)  # Natija: AZIZBEK

# 2-vazifa: Barcha harflarni kichik qilish
# lower() metodi: Stringdagi barcha harflarni kichik harfga (lowercase) aylantiradi
# Misol: "AZIZBEK" -> "azizbek"
result2 = name.lower()
print("2-vazifa natijasi:", result2)  # Natija: azizbek

# 3-vazifa: Faqat birinchi harfni katta qilish
# capitalize() metodi: Stringning faqat birinchi harfini katta harfga aylantiradi, qolganlarini kichik harf qiladi
# Misol: "azizbek" -> "Azizbek"
result3 = name.capitalize()
print("3-vazifa natijasi:", result3)  # Natija: Azizbek

# 4-vazifa: Har bir so'zni bosh harf bilan yozish
# title() metodi: Stringdagi har bir so'zning birinchi harfini katta harfga aylantiradi, qolgan harflarni kichik qiladi
# Agar bitta so'z bo'lsa, capitalize() bilan bir xil ishlaydi
# Misol: "aziz bek" -> "Aziz Bek", bu holatda "azizbek" -> "Azizbek"
result4 = name.title()
print("4-vazifa natijasi:", result4)  # Natija: Azizbek

# 5-vazifa: Matnda faqat harflar mavjudligini tekshirish
# isalpha() metodi: String faqat harflardan (a-z, A-Z) iborat bo'lsa True qaytaradi, aks holda False
# Raqamlar, bo'sh joylar yoki maxsus belgilar bo'lsa False qaytaradi
# Misol: "azizbek" -> True, "azizbek123" -> False
result5 = name.isalpha()
print("5-vazifa natijasi:", result5)  # Natija: True

# 6-vazifa: Matnda faqat kichik harflar borligini tekshirish
# islower() metodi: Stringdagi barcha harflar kichik harf bo'lsa True qaytaradi
# Agar bitta katta harf bo'lsa ham False qaytaradi (bo'sh joy va maxsus belgilar hisobga olinmaydi)
# Misol: "azizbek" -> True, "Azizbek" -> False
result6 = name.islower()
print("6-vazifa natijasi:", result6)  # Natija: True

# 7-vazifa: Matnda faqat katta harflar borligini tekshirish
# isupper() metodi: Stringdagi barcha harflar katta harf bo'lsa True qaytaradi
# Agar bitta kichik harf bo'lsa ham False qaytaradi (bo'sh joy va maxsus belgilar hisobga olinmaydi)
# Misol: "AZIZBEK" -> True, "azizbek" -> False
result7 = name.isupper()
print("7-vazifa natijasi:", result7)  # Natija: False

# 8-vazifa: Matn uzunligini topish
# len() funksiyasi: Stringning uzunligini (belgilar sonini) qaytaradi
# Bo'sh joylar va maxsus belgilar ham hisoblanadi
# Misol: "azizbek" -> 7
result8 = len(name)
print("8-vazifa natijasi:", result8)  # Natija: 7

# 9-vazifa: Har bir harfni alifbo bo'yicha tartiblash
# sorted() funksiyasi: Stringdagi har bir harfni alifbo tartibida saralaydi va ro'yxat sifatida qaytaradi
# Harflar kichik va katta harf sifatida alohida tartiblanadi (kichik harflar katta harflardan oldin keladi)
# Misol: "azizbek" -> ['a', 'b', 'e', 'i', 'k', 'z', 'z']
result9 = sorted(name)
print("9-vazifa natijasi:", result9)  # Natija: ['a', 'b', 'e', 'i', 'k', 'z', 'z']

# 10-vazifa: Yakuniy natija
# Asl stringni chop etish uchun hech qanday metod ishlatmaymiz, faqat o'zgaruvchini chop qilamiz
print("10-vazifa natijasi:", name)  # Natija: azizbek

2-Masala: Matnlarni almashtirish

String:

text = "bugun havo juda issiq"

Vazifalar:

1. issiq so‘zini iliq bilan almashtiring → replace() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
2. Matndan havo so‘zining indeksini toping → find() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
3. havo so‘zining nechta marta qatnashganini sanang → count() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
4. Matn bugun bilan boshlanishini tekshiring → startswith() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
5. Matn issiq bilan tugashini tekshiring → endswith() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
6. Barcha so‘zlarni ro‘yxatga ajrating → split() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
7. So‘zlar ro‘yxatini belgisi bilan birlashtiring → join() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
8. Boshidagi va oxiridagi bo‘sh joylarni olib tashlang → strip() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
9. Faqat raqamdan iborat emasligini tekshiring → isdigit()
10. Yakuniy matnni chop eting

# Boshlang'ich o'zgaruvchi: "text" deb nomlangan string o'zgaruvchi yaratamiz
text = "bugun havo juda issiq"

# 1-vazifa: "issiq" so'zini "iliq" bilan almashtirish
# replace() metodi: Stringdagi biror qismni (substring) boshqa qism bilan almashtiradi
# Sintaksis: string.replace(eski, yangi), bu yerda "issiq" ni "iliq" bilan almashtiramiz
# Misol: "bugun havo juda issiq" -> "bugun havo juda iliq"
result1 = text.replace("issiq", "iliq")
print("1-vazifa natijasi:", result1)  # Natija: bugun havo juda iliq

# 2-vazifa: "havo" so'zining indeksini topish
# find() metodi: Stringda biror qismning (substring) birinchi paydo bo'lish indeksini qaytaradi
# Agar topilmasa, -1 qaytaradi. Indekslar 0 dan boshlanadi
# Misol: "bugun havo juda issiq" da "havo" so'zi 6-indeksdan boshlanadi
result2 = text.find("havo")
print("2-vazifa natijasi:", result2)  # Natija: 6

# 3-vazifa: "a" harfining nechta borligini sanash
# count() metodi: Stringda biror qismning (substring) necha marta paydo bo'lishini sanaydi
# Katta-kichik harf farqlanadi, ya'ni "a" va "A" alohida hisoblanadi
# Misol: "bugun havo juda issiq" da "a" harfi 3 marta uchraydi
result3 = text.count("a")
print("3-vazifa natijasi:", result3)  # Natija: 3

# 4-vazifa: Matn "bugun" bilan boshlanishini tekshirish
# startswith() metodi: Stringning berilgan qism bilan boshlanishini tekshiradi
# Agar shunday bo'lsa True, aks holda False qaytaradi
# Misol: "bugun havo juda issiq" "bugun" bilan boshlanadi -> True
result4 = text.startswith("bugun")
print("4-vazifa natijasi:", result4)  # Natija: True

# 5-vazifa: Matn "issiq" bilan tugashini tekshirish
# endswith() metodi: Stringning berilgan qism bilan tugashini tekshiradi
# Agar shunday bo'lsa True, aks holda False qaytaradi
# Misol: "bugun havo juda issiq" "issiq" bilan tugaydi -> True
result5 = text.endswith("issiq")
print("5-vazifa natijasi:", result5)  # Natija: True

# 6-vazifa: Matnni "o" harfi bo'yicha ajratish
# split() metodi: Stringni berilgan belgi bo'yicha bo'lib, ro'yxat sifatida qaytaradi
# Agar belgi ko'rsatilmasa, bo'sh joy bo'yicha bo'ladi. Bu yerda "o" bo'yicha bo'lamiz
# Misol: "bugun havo juda issiq" -> ['bugun hav', ' juda issiq']
result6 = text.split("o")
print("6-vazifa natijasi:", result6)  # Natija: ['bugun hav', ' juda issiq']

# 7-vazifa: Ajratilgan ro'yxatni "oy" bilan birlashtirish
# join() metodi: Ro'yxatdagi elementlarni berilgan belgi orqali birlashtirib, string qaytaradi
# Sintaksis: "belgi".join(ro'yxat). Bu yerda split() natijasini "oy" bilan birlashtiramiz
# Misol: ['bugun hav', ' juda issiq'] -> "bugun havoy juda issiq"
result7 = "oy".join(text.split("o"))
print("7-vazifa natijasi:", result7)  # Natija: bugun havoy juda issiq

# 8-vazifa: Boshi va oxiridagi bo'sh joylarni olib tashlash
# strip() metodi: Stringning boshida va oxiridagi bo'sh joylarni (va tab, yangi qator kabi belgilarni) olib tashlaydi
# Agar stringda bo'sh joy bo'lmasa, o'zgarishsiz qaytaradi
# Misol: "bugun havo juda issiq" da bo'sh joy yo'q -> o'zgarishsiz qaytadi
result8 = text.strip()
print("8-vazifa natijasi:", result8)  # Natija: bugun havo juda issiq

# 9-vazifa: Matn faqat raqamlardan iborat ekanligini tekshirish
# isdigit() metodi: String faqat raqamlardan (0-9) iborat bo'lsa True qaytaradi, aks holda False
# Harflar, bo'sh joylar yoki maxsus belgilar bo'lsa False qaytaradi
# Misol: "bugun havo juda issiq" -> False
result9 = text.isdigit()
print("9-vazifa natijasi:", result9)  # Natija: False

# 10-vazifa: Matnni so'zlar bo'yicha ajratish va yakuniy natija
# split() metodi: Hech qanday belgi ko'rsatilmasa, stringni bo'sh joy bo'yicha bo'lib ro'yxat qaytaradi
# Misol: "bugun havo juda issiq" -> ['bugun', 'havo', 'juda', 'issiq']
result10 = text.split()
print("10-vazifa natijasi:", result10)  # Natija: ['bugun', 'havo', 'juda', 'issiq']

3-Masala: Parol tekshiruvi

String:

password = "Python2025!"

Vazifalar:

1. Hammasini kichik harfga o‘tkazing → lower() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
2. Hammasini katta harfga o‘tkazing → upper() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
3. Faqat birinchi harfni katta qiling → capitalize() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
4. isupper() bilan tekshiring katta harfda yozilganmi Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
5. islower() bilan tekshiring kichik harfda yozilganmi Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
6. isalnum() bilan harflar va raqamlardan iboratligini tekshiring Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
7. isalpha() bilan faqat harflardan iboratligini tekshiring Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
8. isdigit() bilan faqat raqamlardan iboratligini tekshiring Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
9. Uzunligini len() bilan toping Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
10. endswith("!") orqali oxiri ! bilan tugashini tekshiring Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!

4-Masala: Foydalanuvchi ma’lumotlari

String:

user_info = "  Muxartov Aleksandr  "

Vazifalar:

1. Bosh va oxiridagi bo‘sh joylarni olib tashlang → strip() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
2. Faqat chap tomondagi bo‘sh joyni olib tashlang → lstrip() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
3. Faqat o‘ng tomondagi bo‘sh joyni olib tashlang → rstrip() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
4. Ism va familiyani kichik harflarga o‘tkazing → lower() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
5. Ism va familiyani katta harflarga o‘tkazing → upper() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
6. title() bilan bosh harflarini katta qiling Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
7. split() bilan ism va familiyani alohida ajrating Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
8. join() bilan ularni , belgisi bilan birlashtiring Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
9. startswith("M") orqali "M" bilan boshlanishini tekshiring Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
10. Yakuniy tozalangan stringni chop eting

5-Masala: Kod tekshiruv

String:

code = "X5yZ9"

Vazifalar:

1. Katta harflarni kichik qiling → lower() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
2. Kichik harflarni katta qiling → upper() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
3. Kodda nechta harf borligini isalpha() bilan tekshiring Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
4. Kodda nechta raqam borligini isdigit() bilan aniqlang Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
5. Kod faqat harf va raqamdan iboratligini tekshiring → isalnum() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
6. Bosh harf X bilan boshlanadimi? → startswith() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
7. Oxirgi belgi 9mi? → endswith() Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
8. find("Z") orqali Z harfi indeksini toping Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
9. count("y") orqali y harfi nechta ekanini aniqlang Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
10. Kodni teskari qilib chop eting → [::-1]

6-Masala: Talaba haqida ma’lumotlar

String:

info = "dilshod, 2004, informatika"

Vazifalar:

1. split() yordamida matnni vergul bo‘yicha bo‘ling. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
2. Birinchi element (ism) bosh harf bilan boshlanishi uchun capitalize() qo‘llang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
3. Tug‘ilgan yildan foydalanib, yoshi hisoblang (int() bilan). Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
4. Yo‘nalishni upper() yordamida katta harflarga aylantiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
5. Ajratilgan qismlarni join() orqali | bilan birlashtiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
6. in operatori yordamida "informatika" so‘zi mavjudligini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
7. replace() yordamida "informatika" so‘zini "matematika" bilan almashtiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
8. find() yordamida "2004" nechanchi indeksda ekanligini aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
9. Butun satrni title() yordamida har bir so‘z bosh harfiga o‘tkazing. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
10. Butun matn uzunligini len() orqali toping. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!

7-Masala: Sayt manzili ustida ishlash

String:

url = "<https://www.example.com/python-course>"

Vazifalar:

1. startswith() yordamida matn https:// bilan boshlanishini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
2. endswith() yordamida .com bilan tugashini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
3. find() yordamida "example" so‘zining boshlanish indeksini aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
4. count() yordamida "o" harfi necha marta qatnashganini hisoblang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
5. replace() yordamida "python-course" ni "data-science"ga o‘zgartiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
6. split() yordamida URL qismlarini / bo‘yicha bo‘ling. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
7. in operatori yordamida "www" mavjudligini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
8. upper() yordamida manzilni katta harflarga o‘tkazing. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
9. islower() yordamida satr faqat kichik harflardan iboratligini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
10. URL ichidagi belgilar sonini len() bilan aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!

8-Masala: Foydalanuvchi loginini tekshirish

String:

login = "user_2025"

Vazifalar:

1. isalnum() bilan login faqat harf va raqamlardan iboratligini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
2. isidentifier() bilan bu Python'da identifikator bo‘la olishini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
3. startswith() bilan "user" bilan boshlanishini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
4. endswith() bilan "2025" bilan tugashini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
5. replace() bilan userni admin bilan almashtiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
6. count() yordamida r harfi necha marta qatnashganini toping. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
7. in operatori bilan "_" belgisi borligini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
8. swapcase() yordamida katta harflarni kichikka va aksincha aylantiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
9. isalpha() yordamida faqat harflardan iboratligini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
10. len() yordamida login uzunligini aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!

9-Masala: Foydalanuvchi izohi ustida ishlash

String:

comment = "   bu dars juda foydali edi!   "

Vazifalar:

1. strip() yordamida bo‘sh joylarni olib tashlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
2. capitalize() bilan birinchi harfni katta qilgan holda chiqarilsin. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
3. upper() yordamida izohni katta harflarga o‘tkazing. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
4. count() yordamida a harfi necha marta qatnashganini aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
5. replace() yordamida foydali so‘zini muhimga almashtiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
6. endswith("!") orqali izoh hayrat belgisi bilan tugashini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
7. split() orqali izohdagi so‘zlarni ajrating. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
8. title() yordamida har bir so‘z bosh harf bilan yozilsin. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
9. find("dars") yordamida dars so‘zining indeksini toping. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
10. len() yordamida izoh uzunligini o‘lchang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!

10-Masala: Foydalanuvchi email manzili bilan ishlash

String:

email = "  johndoe2025@gmail.com  "

Vazifalar:

1. strip() yordamida tashqi bo‘sh joylarni olib tashlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
2. lower() yordamida emailni kichik harflarga o‘tkazing. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
3. startswith("john") bilan boshlanishini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
4. endswith(".com") bilan tugashini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
5. find("@") yordamida @ belgisi indeksini aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
6. split("@") yordamida username va domen qismlarini ajrating. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
7. replace("gmail", "yahoo") orqali domenni almashtiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
8. in operatori bilan "2025" mavjudligini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
9. isprintable() yordamida email faqat chop etiladigan belgilar ekanligini aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
10. len() yordamida email uzunligini toping. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!

11-Masala: Kitob nomi bilan ishlash

String:

book_title = "python programming basics"

Vazifalar:

1. Kitob nomini title() yordamida har bir so‘zning bosh harfini katta qiling. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
2. upper() yordamida nomni to‘liq katta harflarga aylantiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
3. count("p") yordamida p harfi nechta ekanligini aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
4. find("programming") yordamida programming so‘zining boshlanish indeksini toping. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
5. replace("basics", "advanced") yordamida basics so‘zini advanced bilan almashtiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
6. split() yordamida so‘zlarni ro‘yxatga ajrating. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
7. startswith("python") yordamida nomning python bilan boshlanishini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
8. isalpha() yordamida matn faqat harflardan iboratligini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
9. join() yordamida so‘zlarni _ belgisi bilan birlashtiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
10. len() yordamida kitob nomining uzunligini aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!

12-Masala: Mahsulot kodi bilan ishlash

String:

product_code = "ABC123xyz"

Vazifalar:

1. isalnum() yordamida kod faqat harf va raqamlardan iboratligini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
2. lower() yordamida kodni kichik harflarga aylantiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
3. swapcase() yordamida katta harflarni kichikka va aksincha o‘zgartiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
4. count("1") yordamida 1 raqami nechta ekanligini aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
5. startswith("ABC") yordamida kodning ABC bilan boshlanishini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
6. endswith("xyz") yordamida kodning xyz bilan tugashini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
7. find("123") yordamida 123 qismining indeksini toping. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
8. replace("xyz", "789") yordamida xyz ni 789 bilan almashtiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
9. Kodni teskari tartibda chiqaring → [::-1]. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
10. len() yordamida kod uzunligini aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!

13-Masala: Xabar matni bilan ishlash

String:

message = "Assalomu alaykum, bugun dars bormi?"

Vazifalar:

1. capitalize() yordamida birinchi harfni katta qiling. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
2. upper() yordamida matnni to‘liq katta harflarga aylantiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
3. count("u") yordamida u harfi nechta ekanligini aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
4. replace("bugun", "ertaga") yordamida bugun so‘zini ertaga bilan almashtiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
5. split() yordamida so‘zlarni ro‘yxatga ajrating. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
6. endswith("?") yordamida matnning savol belgisi bilan tugashini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
7. find("dars") yordamida dars so‘zining indeksini toping. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
8. in operatori yordamida "alaykum" so‘zi mavjudligini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
9. join() yordamida so‘zlarni | belgisi bilan birlashtiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
10. len() yordamida xabar uzunligini aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!

14-Masala: Fayl nomi bilan ishlash

String:

file_name = "document_2025.pdf"

Vazifalar:

1. endswith(".pdf") yordamida faylning .pdf kengaytmasi bilan tugashini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
2. replace("_2025", "") yordamida _2025 qismini olib tashlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
3. split(".") yordamida fayl nomi va kengaytmasini ajrating. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
4. upper() yordamida fayl nomini katta harflarga aylantiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
5. count("_") yordamida _ belgisi nechta ekanligini aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
6. startswith("doc") yordamida fayl nomining doc bilan boshlanishini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
7. find("2025") yordamida 2025 qismining indeksini toping. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
8. isalnum() yordamida fayl nomi faqat harf va raqamlardan iboratligini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
9. Fayl nomini teskari tartibda chiqaring → [::-1]. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
10. len() yordamida fayl nomi uzunligini aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!

15-Masala: Telefon raqami bilan ishlash

String:

phone = "+998901234567"

Vazifalar:

1. startswith("+998") yordamida raqamning +998 bilan boshlanishini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
2. isdigit() yordamida raqam faqat raqamlardan iboratligini tekshiring ( + belgisidan tashqari). Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
3. replace("+998", "") yordamida kod qismini olib tashlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
4. count("9") yordamida 9 raqami nechta ekanligini aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
5. in operatori yordamida "123" qismi mavjudligini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
6. find("456") yordamida 456 qismining indeksini toping. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
7. Raqamni teskari tartibda chiqaring → [::-1]. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
8. isprintable() yordamida raqam chop etiladigan belgilar ekanligini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
9. join() yordamida raqamni har bir belgisini , bilan birlashtiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
10. len() yordamida telefon raqami uzunligini aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!

16-Masala: Kalit so‘zlar bilan ishlash

String:

keywords = "python, java, javascript, c++"

Vazifalar:

1. split(", ") yordamida kalit so‘zlarni ro‘yxatga ajrating. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
2. join() yordamida kalit so‘zlarni ; belgisi bilan birlashtiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
3. replace("java", "ruby") yordamida java ni ruby bilan almashtiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
4. count("a") yordamida a harfi nechta ekanligini aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
5. in operatori yordamida "python" so‘zi mavjudligini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
6. find("c++") yordamida c++ qismining indeksini toping. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
7. upper() yordamida kalit so‘zlarni katta harflarga aylantiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
8. islower() yordamida matn faqat kichik harflardan iboratligini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
9. startswith("python") yordamida matnning python bilan boshlanishini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
10. len() yordamida kalit so‘zlar uzunligini aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!

17-Masala: Maqola sarlavhasi bilan ishlash

String:

headline = "  Yangi texnologiyalar 2025  "

Vazifalar:

1. strip() yordamida bosh va oxiridagi bo‘sh joylarni olib tashlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
2. title() yordamida har bir so‘zning bosh harfini katta qiling. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
3. replace("2025", "2030") yordamida 2025 ni 2030 bilan almashtiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
4. count("a") yordamida a harfi nechta ekanligini aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
5. split() yordamida so‘zlarni ro‘yxatga ajrating. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
6. in operatori yordamida "texnologiyalar" so‘zi mavjudligini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
7. find("2025") yordamida 2025 qismining indeksini toping. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
8. lower() yordamida sarlavhani kichik harflarga aylantiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
9. isspace() yordamida matn faqat bo‘sh joylardan iborat emasligini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
10. len() yordamida sarlavha uzunligini aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!

18-Masala: Kurs nomi bilan ishlash

String:

course = "Data Science and Machine Learning"

Vazifalar:

1. title() yordamida har bir so‘zning bosh harfini katta qiling. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
2. replace("Machine Learning", "AI") yordamida Machine Learning ni AI bilan almashtiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
3. count("a") yordamida a harfi nechta ekanligini aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
4. find("Science") yordamida Science so‘zining indeksini toping. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
5. split() yordamida so‘zlarni ro‘yxatga ajrating. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
6. startswith("Data") yordamida kurs nomining Data bilan boshlanishini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
7. in operatori yordamida "Learning" so‘zi mavjudligini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
8. upper() yordamida kurs nomini katta harflarga aylantiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
9. join() yordamida so‘zlarni _ belgisi bilan birlashtiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
10. len() yordamida kurs nomi uzunligini aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!

19-Masala: Buyurtma kodi bilan ishlash

String:

order_code = "ORD-2025-789"

Vazifalar:

1. split("-") yordamida kodni qismlarga ajrating. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
2. replace("789", "456") yordamida 789 ni 456 bilan almashtiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
3. startswith("ORD") yordamida kodning ORD bilan boshlanishini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
4. count("2") yordamida 2 raqami nechta ekanligini aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
5. find("2025") yordamida 2025 qismining indeksini toping. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
6. isalnum() yordamida kod faqat harf va raqamlardan iboratligini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
7. upper() yordamida kodni katta harflarga aylantiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
8. in operatori yordamida "-" belgisi mavjudligini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
9. Kodni teskari tartibda chiqaring → [::-1]. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
10. len() yordamida buyurtma kodi uzunligini aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!

20-Masala: Ijtimoiy tarmoq postiga ishlov berish

String:

post = "Bugun yangi loyihamni boshladim! #python #coding"

Vazifalar:

1. strip() yordamida bosh va oxiridagi bo‘sh joylarni olib tashlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
2. replace("#coding", "#programming") yordamida #coding ni #programming bilan almashtiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
3. split() yordamida so‘zlarni ro‘yxatga ajrating. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
4. count("#") yordamida # belgisi nechta ekanligini aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
5. find("python") yordamida python so‘zining indeksini toping. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
6. startswith("Bugun") yordamida postning Bugun bilan boshlanishini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
7. endswith("coding") yordamida postning coding bilan tugashini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
8. in operatori yordamida "loyiha" so‘zi mavjudligini tekshiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
9. upper() yordamida postni katta harflarga aylantiring. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!
10. len() yordamida post uzunligini aniqlang. Natijani print() funksiyasi yordamida chop qiling!

Topshiriq:

Foydalanuvchi mashinasining haqiqiy tezligi va yo‘ldagi tezlik cheklovi beriladi. Ushbu farqqa qarab haydovchiga nisbatan:

- birinchi marta buzilganmi,
- ikkinchi marta buzilganmi,
- yoki uchinchi va undan ko‘p marta buzilganmi

— shunga mos ravishda jarima miqdori va qo‘shimcha choralar belgilanadi.

Kiruvchi ma'lumotlar:

- cheklov — ruxsat etilgan tezlik (km/soat, butun son).
- tezlik — haqiqiy tezlik (km/soat, butun son).
- qoida buzilish soni — ushbu haydovchining ilgari necha marta tezlikni oshirgani (1, 2 yoki 3 va undan ortiq).

Chiqaruvchi ma'lumot:

Jarima miqdori va qo‘shimcha choralar (matn ko‘rinishida).

Algoritm:

1. farq = tezlik - cheklov hisoblanadi.
2. Agar farq <= 0, jarima qo‘llanmaydi.
3. Aks holda farq va qoida buzilish soniga qarab:

0 < farq ≤ 20:
1-marta: 1 BHM
2-marta: 5 BHM
3-marta+: 15 BHM + 1 yil haydovchilik guvohnomadan mahrum
21 ≤ farq ≤ 40:
1-marta: 5 BHM
2-marta+: 15 BHM yoki 1 yil haydovchilik guvohnoma bekor qilinishi
farq > 40:
1-marta: 9 BHM
2-marta+: 25 BHM + 2 yil haydovchilik guvohnomadan mahrum

Misollar:

1-misol:

Ruxsat etilgan tezlikni kiriting (km/soat): 70
Haqiqiy tezlikni kiriting (km/soat): 85
Bu nechinchi marta tezlikni oshiryapsiz? (1, 2, 3...): 1

Natija:

Jarima: 1 BHM (375000 so‘m)

2-misol:

Ruxsat etilgan tezlikni kiriting (km/soat): 60
Haqiqiy tezlikni kiriting (km/soat): 105
Bu nechinchi marta tezlikni oshiryapsiz? (1, 2, 3...): 3

Natija:

Jarima: 25 BHM (9375000 so‘m) va 2 yilga guvohnomadan mahrum qilinadi.

Set nima?

Set — Python'dagi tartibsiz, takrorlanmaydigan elementlar to'plamini saqlash uchun mo'ljallangan ma'lumot tuzilmasi. U matematik to'plamlar nazariyasiga asoslanadi va elementlarning yagona (unique) bo'lishini ta'minlaydi. Set'lar ichki jihatdan hash table (xesh jadval) asosida ishlaydi, bu esa elementlarni qidirish va qo'shish operatsiyalarini juda tez (O(1) o'rtacha vaqt murakkabligi) amalga oshirish imkonini beradi.

Set'ning asosiy xususiyatlari:

• Tartibsiz: Elementlarning joylashuvi tasodifiy, indeks orqali murojaat qilib bo'lmaydi.
• Takrorlanmaydigan: Har bir element faqat bir marta saqlanadi.
• O'zgartiriladigan (mutable): Set'ga element qo'shish yoki o'chirish mumkin, lekin elementlarning o'zi o'zgarmas (immutable) bo'lishi kerak (masalan, sonlar, satrlar, tuple'lar).
• Hashable elementlar: Set'dagi har bir element hashable bo'lishi kerak, ya'ni u __hash__ metodiga ega bo'lishi lozim (masalan, ro'yxatlar set elementi bo'la olmaydi).
• Yaratilishi: {} yoki set() konstruktorlari orqali yaratiladi.

Set'dan foydalanishning afzalliklari:

• Takroriy elementlarni tez olib tashlash.
• Matematik to'plam operatsiyalari (birikma, kesishma, ayirma).
• Elementlarning mavjudligini tezkor tekshirish.

Set'dan foydalanishning kamchiliklari:

• Tartibsizligi tufayli indeks orqali murojaat qilib bo'lmaydi.
• Faqat o'zgarmas ma'lumot turlari element sifatida ishlatilishi mumkin.

Set yaratish

Set yaratishning bir nechta usullari mavjud:

# Bo'sh set yaratish
empty_set = set()  # Faqat set() ishlatiladi, chunki {} bo'sh dict yaratadi
print(empty_set)  # set()

# Elementlar bilan set yaratish
sonlar = {1, 2, 3, 4}  # To'g'ridan-to'g'ri sintaksis
print(sonlar)  # {1, 2, 3, 4}

# Ro'yxatdan set yaratish
matnlar = set(["olma", "banan", "uzum"])
print(matnlar)  # {'olma', 'banan', 'uzum'}

# Turli xil ma'lumot turlari bilan set
aralash = {1, "olma", (2, 3)}
print(aralash)  # {1, 'olma', (2, 3)}

# Takroriy elementlar avtomatik olib tashlanadi
takroriy = {1, 1, 2, 2, 3}
print(takroriy)  # {1, 2, 3}

Eslatma: Bo'sh set yaratishda {} ishlatmang, chunki u bo'sh dictionary yaratadi. Bo'sh set yaratishda set() dan foydalaning.

Set metodlari va operatsiyalari

Set'lar bir qator metodlar va operatorlarni qo'llab-quvvatlaydi. Quyida har bir metod va operator chuqur tahlil qilinadi.

Element qo'shish

• add(elem): Set'ga bitta element qo'shadi. Agar element allaqachon mavjud bo'lsa, set o'zgarmaydi, chunki set'da takroriy elementlar bo'lmaydi.

mevalar = {"olma", "banan"}
mevalar.add("uzum")  # Yangi element qo'shish
print(mevalar)  # {'olma', 'banan', 'uzum'}

# Takroriy element qo'shish
mevalar.add("olma")  # Hech narsa o'zgarmaydi
print(mevalar)  # {'olma', 'banan', 'uzum'}

Ishlash tartibi: add() metodi elementni hash qiladi va uni set'ning ichki xesh jadvaliga joylashtiradi. Agar xesh qiymati allaqachon mavjud bo'lsa, element qo'shilmaydi.

• update(*others): Bir yoki bir nechta iteratsiya qilinadigan obyektlardan (ro'yxat, set, tuple va h.k.) elementlarni set'ga qo'shadi. Takroriy elementlar avtomatik olib tashlanadi.

sonlar = {1, 2}
sonlar.update([3, 4], {5, 6}, (7, 7))  # Ro'yxat, set va tuple'dan qo'shish
print(sonlar)  # {1, 2, 3, 4, 5, 6, 7}

# Takroriy elementlar bilan
sonlar.update([1, 2, 8])
print(sonlar)  # {1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8}

Ishlash tartibi: update() har bir elementni hash qilib, set'ga qo'shadi. Bu operatsiya O(n) vaqt murakkabligiga ega, bu yerda n — qo'shilayotgan elementlar soni.

Element o'chirish

• remove(elem): Berilgan elementni set'dan o'chiradi. Agar element mavjud bo'lmasa, KeyError xatosi yuzaga keladi.

sonlar = {1, 2, 3}
sonlar.remove(2)  # Elementni o'chirish
print(sonlar)  # {1, 3} Xato: 4

Maslahat: Agar elementning mavjudligiga ishonchingiz komil bo'lmasa, discard() dan foydalaning.

• discard(elem): Berilgan elementni set'dan o'chiradi. Agar element mavjud bo'lmasa, hech qanday xato yuzaga kelmaydi.

sonlar = {1, 2, 3}
sonlar.discard(2)  # Elementni o'chirish
print(sonlar)  # {1, 3}

sonlar.discard(4)  # Mavjud bo'lmagan element, xato yo'q
print(sonlar)  # {1, 3}

Ishlash tartibi: discard() elementi hash qilib, uni xesh jadvaldan olib tashlaydi.

• pop(): Set'dan tasodifiy elementni o'chiradi va uni qaytaradi. Set bo'sh bo'lsa, KeyError yuzaga keladi.

sonlar = {1, 2, 3}
olindi = sonlar.pop()  # Tasodifiy element olinadi
print(olindi)  # Masalan, 1 (tasodifiy)
print(sonlar)  # {2, 3}

Eslatma: Set tartibsiz bo'lgani uchun pop() qaysi elementni olib tashlashini oldindan bilib bo'lmaydi.

• clear(): Set'dagi barcha elementlarni o'chiradi, natijada bo'sh set qoladi.

sonlar = {1, 2, 3}
sonlar.clear()
print(sonlar)  # set()

Ishlash tartibi: clear() xesh jadvalni tozalaydi, lekin set obyektining o'zi xotirada qoladi.

To'plam operatsiyalari

Set'lar matematik to'plam operatsiyalarini qo'llab-quvvatlaydi. Bu operatsiyalar yangi set qaytaradi yoki mavjud set'ni o'zgartiradi.

• union(*others) yoki |: Bir yoki bir nechta to'plamning birikmasini qaytaradi. Barcha elementlar yagona holda birlashtiriladi.

a = {1, 2, 3}
b = {3, 4, 5}
c = {5, 6}

# union metodi
birikma = a.union(b, c)
print(birikma)  # {1, 2, 3, 4, 5, 6}

# | operatori
birikma2 = a | b | c
print(birikma2)  # {1, 2, 3, 4, 5, 6}

Ishlash tartibi: union() barcha elementlarni yangi set'ga qo'shadi, takroriy elementlar xesh jadval orqali olib tashlanadi.

• intersection(*others) yoki &: To'plamlarning kesishmasini qaytaradi, ya'ni faqat barcha to'plamlarda mavjud elementlarni o'z ichiga oladi.

a = {1, 2, 3}
b = {2, 3, 4}
c = {2, 3, 5}

# intersection metodi
kesishma = a.intersection(b, c)
print(kesishma)  # {2, 3}

# & operatori
kesishma2  = a & b & c
print(kesishma2)  # {2, 3}

Ishlash tartibi: intersection() har bir elementni barcha to'plamlarda tekshiradi va faqat umumiy elementlarni saqlaydi.

• difference(*others) yoki : Birinchi to'plamdan boshqa to'plamlarda mavjud elementlarni olib tashlab, ayirmani qaytaradi.

a = {1, 2, 3, 4}
b = {2, 3}
c = {3, 4}

# difference metodi
ayirma = a.difference(b, c)
print(ayirma)  # {1}

# - operatori
ayirma2 = a - b - c
print(ayirma2)  # {1}

Ishlash tartibi: difference() birinchi to'plamning elementlarini boshqa to'plamlarda tekshiradi va faqat birinchi to'plamda yagona bo'lgan elementlarni qaytaradi.

• symmetric_difference(other) yoki ^: Ikkala to'plamda faqat birida mavjud bo'lgan elementlarni qaytaradi. Faqat bitta boshqa to'plam bilan ishlaydi.

a = {1, 2, 3}
b = {2, 3, 4}

# symmetric_difference metodi
simmetrik = a.symmetric_difference(b)
print(simmetrik)  # {1, 4}

# ^ operatori
simmetrik2 = a ^ b
print(simmetrik2)  # {1, 4}

Eslatma: symmetric_difference() faqat bitta argument qabul qiladi. Bir nechta to'plam bilan ishlash uchun ketma-ket ^ operatoridan foydalaning.

• intersection_update(*others): Kesishmani set'ning o'ziga yangilaydi, ya'ni set faqat umumiy elementlarni saqlaydi.

a = {1, 2, 3}
b = {2, 3, 4}
a.intersection_update(b)
print(a)  # {2, 3}

• difference_update(*others): Ayirmani set'ning o'ziga yangilaydi.

a = {1, 2, 3}
b = {2, 3, 4}
a.difference_update(b)
print(a)  # {1}

• symmetric_difference_update(other): Simmetrik ayirmani set'ning o'ziga yangilaydi.

a = {1, 2, 3}
b = {2, 3, 4}
a.symmetric_difference_update(b)
print(a)  # {1, 4}

Ishlash tartibi: Ushbu update metodlari set'ni o'zgartiradi va yangi set yaratmaydi, bu xotirani tejash imkonini beradi.

Tekshiruv metodlari

• isdisjoint(other): Ikkala to'plamning kesishmasi bo'sh bo'lsa, True qaytaradi.

a = {1, 2}
b = {3, 4}
print(a.isdisjoint(b))  # True

c = {2, 3}
print(a.isdisjoint(c))  # False

Foydalanish holati: Ikki to'plam o'rtasida umumiylik yo'qligini tekshirish uchun ishlatiladi.

• issubset(other) yoki <=: Set boshqa to'plamning ichki to'plami bo'lsa, True qaytaradi. < operatori qat'iy ichki to'plamni tekshiradi.

a = {1, 2}
b = {1, 2, 3, 4}
print(a.issubset(b))  # True
print(a <= b)         # True
print(a < b)          # True (qat'iy ichki to'plam)

print(a <= a)         # True
print(a < a)          # False (o'ziga o'zi qat'iy ichki to'plam emas)

• issuperset(other) yoki >=: Set boshqa to'plamni o'z ichiga olsa, True qaytaradi. > operatori qat'iy ustun to'plamni tekshiradi.

a = {1, 2, 3, 4}
b = {1, 2}
print(a.issuperset(b))  # True
print(a >= b)           # True
print(a > b)            # True (qat'iy ustun to'plam)

print(a >= a)           # True
print(a > a)            # False

Boshqa metodlar

• copy(): Set'ning sayoz nusxasini (shallow copy) qaytaradi.

a = {1, 2, 3}
b = a.copy()
b.add(4)
print(a)  # {1, 2, 3}
print(b)  # {1, 2, 3, 4}

Eslatma: Agar set'da murakkab obyektlar (masalan, tuple ichida ro'yxat) bo'lsa, copy() faqat ularning havolasini nusxalaydi.

• len(): Set'dagi elementlar sonini qaytaradi.

sonlar = {1, 2, 3}
print(len(sonlar))  # 3

• in operatori: Elementning set'da mavjudligini tekshiradi.

sonlar = {1, 2, 3}
print(2 in sonlar)    # True
print(4 in sonlar)    # False

Ishlash tartibi: in operatori xesh jadvaldan foydalanadi, shuning uchun O(1) vaqt murakkabligiga ega.

Foydalanish holatlari

• Takroriy elementlarni olib tashlash:

raqamlar = [1, 2, 2, 3, 3, 4]
yagona = list(set(raqamlar))
print(yagona)  # [1, 2, 3, 4]

• Guruhlar tahlili:

guruh_a = {"Ali", "Vali", "Sardor"}
guruh_b = {"Sardor", "Hasan", "Husan"}

umumiy = guruh_a & guruh_b
print("Ikkala guruhda:", umumiy)  # {'Sardor'}

faqat_a = guruh_a - guruh_b
print("Faqat guruh A:", faqat_a)  # {'Ali', 'Vali'}

• Tez qidiruv:

katta_set = set(range(1000000))
print(999999 in katta_set)  # True, juda tez (O(1))

Optimallashtirish maslahatlari

• Katta ma'lumotlar bilan ishlashda set'dan foydalaning, chunki u xesh jadval asosida ishlaydi.
• Agar to'plam o'zgarmas bo'lishi kerak bo'lsa, frozenset ishlatib xotirani tejang.
• Takroriy operatsiyalar (masalan, in) uchun set ro'yxatdan ancha tezroq.

Set nima?

Set — Python'dagi tartibsiz, takrorlanmaydigan elementlar to'plamini saqlash uchun mo'ljallangan ma'lumot tuzilmasi. U matematik to'plamlar nazariyasiga asoslanadi va elementlarning yagona (unique) bo'lishini ta'minlaydi. Set'lar ichki jihatdan hash table (xesh jadval) asosida ishlaydi, bu esa elementlarni qidirish va qo'shish operatsiyalarini juda tez (O(1) o'rtacha vaqt murakkabligi) amalga oshirish imkonini beradi.

Set'ning asosiy xususiyatlari:

• Tartibsiz: Elementlarning joylashuvi tasodifiy, indeks orqali murojaat qilib bo'lmaydi.
• Takrorlanmaydigan: Har bir element faqat bir marta saqlanadi.
• O'zgartiriladigan (mutable): Set'ga element qo'shish yoki o'chirish mumkin, lekin elementlarning o'zi o'zgarmas (immutable) bo'lishi kerak (masalan, sonlar, satrlar, tuple'lar).
• Hashable elementlar: Set'dagi har bir element hashable bo'lishi kerak, ya'ni u __hash__ metodiga ega bo'lishi lozim (masalan, ro'yxatlar set elementi bo'la olmaydi).
• Yaratilishi: {} yoki set() konstruktorlari orqali yaratiladi.

Set'dan foydalanishning afzalliklari:

• Takroriy elementlarni tez olib tashlash.
• Matematik to'plam operatsiyalari (birikma, kesishma, ayirma).
• Elementlarning mavjudligini tezkor tekshirish.

Set'dan foydalanishning kamchiliklari:

• Tartibsizligi tufayli indeks orqali murojaat qilib bo'lmaydi.
• Faqat o'zgarmas ma'lumot turlari element sifatida ishlatilishi mumkin.

Set yaratish

Set yaratishning bir nechta usullari mavjud:

# Bo'sh set yaratish
empty_set = set()  # Faqat set() ishlatiladi, chunki {} bo'sh dict yaratadi
print(empty_set)  # set()

# Elementlar bilan set yaratish
sonlar = {1, 2, 3, 4}  # To'g'ridan-to'g'ri sintaksis
print(sonlar)  # {1, 2, 3, 4}

# Ro'yxatdan set yaratish
matnlar = set(["olma", "banan", "uzum"])
print(matnlar)  # {'olma', 'banan', 'uzum'}

# Turli xil ma'lumot turlari bilan set
aralash = {1, "olma", (2, 3)}
print(aralash)  # {1, 'olma', (2, 3)}

# Takroriy elementlar avtomatik olib tashlanadi
takroriy = {1, 1, 2, 2, 3}
print(takroriy)  # {1, 2, 3}

Eslatma: Bo'sh set yaratishda {} ishlatmang, chunki u bo'sh dictionary yaratadi. Bo'sh set yaratishda set() dan foydalaning.

Set metodlari va operatsiyalari

Set'lar bir qator metodlar va operatorlarni qo'llab-quvvatlaydi. Quyida har bir metod va operator chuqur tahlil qilinadi.

Element qo'shish

• add(elem): Set'ga bitta element qo'shadi. Agar element allaqachon mavjud bo'lsa, set o'zgarmaydi, chunki set'da takroriy elementlar bo'lmaydi.

mevalar = {"olma", "banan"}
mevalar.add("uzum")  # Yangi element qo'shish
print(mevalar)  # {'olma', 'banan', 'uzum'}

# Takroriy element qo'shish
mevalar.add("olma")  # Hech narsa o'zgarmaydi
print(meyvalar)  # {'olma', 'banan', 'uzum'}

Ishlash tartibi: add() metodi elementni hash qiladi va uni set'ning ichki xesh jadvaliga joylashtiradi. Agar xesh qiymati allaqachon mavjud bo'lsa, element qo'shilmaydi.

• update(*others): Bir yoki bir nechta iteratsiya qilinadigan obyektlardan (ro'yxat, set, tuple va h.k.) elementlarni set'ga qo'shadi. Takroriy elementlar avtomatik olib tashlanadi.

sonlar = {1, 2}
sonlar.update([3, 4], {5, 6}, (7, 7))  # Ro'yxat, set va tuple'dan qo'shish
print(sonlar)  # {1, 2, 3, 4, 5, 6, 7}

# Takroriy elementlar bilan
sonlar.update([1, 2, 8])
print(sonlar)  # {1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8}

Ishlash tartibi: update() har bir elementni hash qilib, set'ga qo'shadi. Bu operatsiya O(n) vaqt murakkabligiga ega, bu yerda n — qo'shilayotgan elementlar soni.

Element o'chirish

• remove(elem): Berilgan elementni set'dan o'chiradi. Agar element mavjud bo'lmasa, KeyError xatosi yuzaga keladi.

sonlar = {1, 2, 3}
sonlar.remove(2)  # Elementni o'chirish
print(sonlar)  # {1, 3} Xato: 4

Maslahat: Agar elementning mavjudligiga ishonchingiz komil bo'lmasa, discard() dan foydalaning.

• discard(elem): Berilgan elementni set'dan o'chiradi. Agar element mavjud bo'lmasa, hech qanday xato yuzaga kelmaydi.

sonlar = {1, 2, 3}
sonlar.discard(2)  # Elementni o'chirish
print(sonlar)  # {1, 3}

sonlar.discard(4)  # Mavjud bo'lmagan element, xato yo'q
print(sonlar)  # {1, 3}

Ishlash tartibi: discard() elementi hash qilib, uni xesh jadvaldan olib tashlaydi.

• pop(): Set'dan tasodifiy elementni o'chiradi va uni qaytaradi. Set bo'sh bo'lsa, KeyError yuzaga keladi.

sonlar = {1, 2, 3}
olindi = sonlar.pop()  # Tasodifiy element olinadi
print(olindi)  # Masalan, 1 (tasodifiy)
print(sonlar)  # {2, 3}

Eslatma: Set tartibsiz bo'lgani uchun pop() qaysi elementni olib tashlashini oldindan bilib bo'lmaydi.

• clear(): Set'dagi barcha elementlarni o'chiradi, natijada bo'sh set qoladi.

sonlar = {1, 2, 3}
sonlar.clear()
print(sonlar)  # set()

Ishlash tartibi: clear() xesh jadvalni tozalaydi, lekin set obyektining o'zi xotirada qoladi.

To'plam operatsiyalari

Set'lar matematik to'plam operatsiyalarini qo'llab-quvvatlaydi. Bu operatsiyalar yangi set qaytaradi yoki mavjud set'ni o'zgartiradi.

• union(*others) yoki |: Bir yoki bir nechta to'plamning birikmasini qaytaradi. Barcha elementlar yagona holda birlashtiriladi.

a = {1, 2, 3}
b = {3, 4, 5}
c = {5, 6}

# union metodi
birikma = a.union(b, c)
print(birikma)  # {1, 2, 3, 4, 5, 6}

# | operatori
birikma2 = a | b | c
print(birikma2)  # {1, 2, 3, 4, 5, 6}

Ishlash tartibi: union() barcha elementlarni yangi set'ga qo'shadi, takroriy elementlar xesh jadval orqali olib tashlanadi.

• intersection(*others) yoki &: To'plamlarning kesishmasini qaytaradi, ya'ni faqat barcha to'plamlarda mavjud elementlarni o'z ichiga oladi.

a = {1, 2, 3}
b = {2, 3, 4}
c = {2, 3, 5}

# intersection metodi
kesishma = a.intersection(b, c)
print(kesishma)  # {2, 3}

# & operatori
kesishma2  = a & b & c
print(kesishma2)  # {2, 3}

Ishlash tartibi: intersection() har bir elementni barcha to'plamlarda tekshiradi va faqat umumiy elementlarni saqlaydi.

• difference(*others) yoki : Birinchi to'plamdan boshqa to'plamlarda mavjud elementlarni olib tashlab, ayirmani qaytaradi.

a = {1, 2, 3, 4}
b = {2, 3}
c = {3, 4}

# difference metodi
ayirma = a.difference(b, c)
print(ayirma)  # {1}

# - operatori
ayirma2 = a - b - c
print(ayirma2)  # {1}

Ishlash tartibi: difference() birinchi to'plamning elementlarini boshqa to'plamlarda tekshiradi va faqat birinchi to'plamda yagona bo'lgan elementlarni qaytaradi.

• symmetric_difference(other) yoki ^: Ikkala to'plamda faqat birida mavjud bo'lgan elementlarni qaytaradi. Faqat bitta boshqa to'plam bilan ishlaydi.

a = {1, 2, 3}
b = {2, 3, 4}

# symmetric_difference metodi
simmetrik = a.symmetric_difference(b)
print(simmetrik)  # {1, 4}

# ^ operatori
simmetrik2 = a ^ b
print(simmetrik2)  # {1, 4}

Eslatma: symmetric_difference() faqat bitta argument qabul qiladi. Bir nechta to'plam bilan ishlash uchun ketma-ket ^ operatoridan foydalaning.

• intersection_update(*others): Kesishmani set'ning o'ziga yangilaydi, ya'ni set faqat umumiy elementlarni saqlaydi.

a = {1, 2, 3}
b = {2, 3, 4}
a.intersection_update(b)
print(a)  # {2, 3}

• difference_update(*others): Ayirmani set'ning o'ziga yangilaydi.

a = {1, 2, 3}
b = {2, 3, 4}
a.difference_update(b)
print(a)  # {1}

• symmetric_difference_update(other): Simmetrik ayirmani set'ning o'ziga yangilaydi.

a = {1, 2, 3}
b = {2, 3, 4}
a.symmetric_difference_update(b)
print(a)  # {1, 4}

Ishlash tartibi: Ushbu update metodlari set'ni o'zgartiradi va yangi set yaratmaydi, bu xotirani tejash imkonini beradi.

Tekshiruv metodlari

• isdisjoint(other): Ikkala to'plamning kesishmasi bo'sh bo'lsa, True qaytaradi.

a = {1, 2}
b = {3, 4}
print(a.isdisjoint(b))  # True

c = {2, 3}
print(a.isdisjoint(c))  # False

Foydalanish holati: Ikki to'plam o'rtasida umumiylik yo'qligini tekshirish uchun ishlatiladi.

• issubset(other) yoki <=: Set boshqa to'plamning ichki to'plami bo'lsa, True qaytaradi. < operatori qat'iy ichki to'plamni tekshiradi.

a = {1, 2}
b = {1, 2, 3, 4}
print(a.issubset(b))  # True
print(a <= b)         # True
print(a < b)          # True (qat'iy ichki to'plam)

print(a <= a)         # True
print(a < a)          # False (o'ziga o'zi qat'iy ichki to'plam emas)

• issuperset(other) yoki >=: Set boshqa to'plamni o'z ichiga olsa, True qaytaradi. > operatori qat'iy ustun to'plamni tekshiradi.

a = {1, 2, 3, 4}
b = {1, 2}
print(a.issuperset(b))  # True
print(a >= b)           # True
print(a > b)            # True (qat'iy ustun to'plam)

print(a >= a)           # True
print(a > a)            # False

Boshqa metodlar

• copy(): Set'ning sayoz nusxasini (shallow copy) qaytaradi.

a = {1, 2, 3}
b = a.copy()
b.add(4)
print(a)  # {1, 2, 3}
print(b)  # {1, 2, 3, 4}

Eslatma: Agar set'da murakkab obyektlar (masalan, tuple ichida ro'yxat) bo'lsa, copy() faqat ularning havolasini nusxalaydi.

• len(): Set'dagi elementlar sonini qaytaradi.

sonlar = {1, 2, 3}
print(len(sonlar))  # 3

• in operatori: Elementning set'da mavjudligini tekshiradi.

sonlar = {1, 2, 3}
print(2 in sonlar)    # True
print(4 in sonlar)    # False

Ishlash tartibi: in operatori xesh jadvaldan foydalanadi, shuning uchun O(1) vaqt murakkabligiga ega.

Foydalanish holatlari

• Takroriy elementlarni olib tashlash:

raqamlar = [1, 2, 2, 3, 3, 4]
yagona = list(set(raqamlar))
print(yagona)  # [1, 2, 3, 4]

• Guruhlar tahlili:

guruh_a = {"Ali", "Vali", "Sardor"}
guruh_b = {"Sardor", "Hasan", "Husan"}

umumiy = guruh_a & guruh_b
print("Ikkala guruhda:", umumiy)  # {'Sardor'}

faqat_a = guruh_a - guruh_b
print("Faqat guruh A:", faqat_a)  # {'Ali', 'Vali'}

• Tez qidiruv:

katta_set = set(range(1000000))
print(999999 in katta_set)  # True, juda tez (O(1))

Optimallashtirish maslahatlari

• Katta ma'lumotlar bilan ishlashda set'dan foydalaning, chunki u xesh jadval asosida ishlaydi.
• Agar to'plam o'zgarmas bo'lishi kerak bo'lsa, frozenset ishlatib xotirani tejang.
• Takroriy operatsiyalar (masalan, in) uchun set ro'yxatdan ancha tezroq.

Python'da string - bu matnli ma'lumotlarni ifodalash uchun ishlatiladigan ma'lumot turi. Stringlar belgilar ketma-ketligidan iborat bo'lib, ular bir tirnoq ('), ikkita tirnoq (") yoki uchta tirnoq (""") ichida yoziladi. Python'da stringlar Unicode formatida saqlanadi, ya'ni har qanday til yoki maxsus belgilarni (masalan, emoji yoki alohida simvollar) qo'llab-quvvatlaydi.

Stringlarning muhim xususiyati - ular o'zgarmas (immutable). Bu shuni anglatadiki, string yaratilgandan so'ng uning ichidagi belgilarni to'g'ridan-to'g'ri o'zgartirib bo'lmaydi. Agar o'zgartirish kerak bo'lsa, yangi string yaratiladi.

1.1. String yaratish usullari

Stringlarni turli usullarda yaratish mumkin:

# Oddiy stringlar
ism = "Ali"  # Ikkita tirnoq bilan
shahar = 'Toshkent'  # Bitta tirnoq bilan
bosh_string = ""  # Bo'sh string

# Ko'p qatorli string
uzun_matn = """Bu ko'p qatorli
matn misoli.
Uchta tirnoq bilan yoziladi."""

# Raw string (escape belgilarni o'qimaydi)
raw_matn = r"C:\\new\\test.txt"

# Unicode string
unicode_matn = "Salom \\u2764 Dunyo"  # Yurak belgisi

print(ism)  # Natija: Ali
print(shahar)  # Natija: Toshkent
print(uzun_matn)  # Natija: Ko'p qatorli matn
print(raw_matn)  # Natija: C:\\new\\test.txt
print(unicode_matn)  # Natija: Salom ❤ Dunyo

Izohlar:

• Bitta va ikkita tirnoq: Ikkalasini ham ishlatish mumkin, lekin ichma-ich tirnoq ishlatilganda ehtiyot bo'lish kerak (masalan, "O'zbekiston" yoki 'O"zbekiston').
• Uchta tirnoq: Ko'p qatorli matnlar, uzun sharhlar yoki SQL so'rovlari kabi murakkab matnlar uchun ishlatiladi.
• Raw string: r prefiksi escape belgilarni (\\n, \\t) oddiy belgi sifatida talqin qiladi. Bu fayl yo'llari yoki regexlarda foydali.
• Unicode: \\u yoki \\U bilan maxsus belgilarni qo'shish mumkin.

1.2. Stringning ichki tuzilishi

Python'da stringlar belgilar ketma-ketligi sifatida saqlanadi. Har bir belgi o'ziga xos indeks raqamiga ega:

• Ijobiy indekslar: 0 dan boshlanadi (chapdan o'ngga).
• Salbiy indekslar: -1 dan boshlanadi (o'ngdan chapga).

Masalan:

matn = "Python"
# Indekslar:   P  y  t  h  o  n
# Ijobiy:     0  1  2  3  4  5
# Salbiy:    -6 -5 -4 -3 -2 -1

2. Stringlar bilan asosiy operatsiyalar

Stringlar bilan ishlashda bir nechta asosiy operatsiyalar mavjud.

2.1. Stringlarni birlashtirish (Concatenation)

+ operatori yordamida ikki yoki undan ko'p stringlarni birlashtirish mumkin.

first_name = "Ali"
last_name = "Valiyev"
full_name = ism + " " + familiya  # Bo'shliq qo'shish
print(full_name)  # Natija: Ali Valiyev

Eslatma: Ko'p sonli stringlarni + bilan birlashtirish sekin ishlashi mumkin, chunki har bir birlashtirishda yangi string yaratiladi. Buning o'rniga join() metodi tavsiya etiladi (keyinroq tushuntiriladi).

2.2. Stringni takrorlash

• operatori stringni ko'rsatilgan marta takrorlaydi.

soz = "Salom! "
takrorlangan = soz * 3
print(takrorlangan)  # Natija: Salom! Salom! Salom!

Qiziqarli misol:

chiziq = "-" * 20
print(chiziq)  # Natija: --------------------

2.3. String uzunligini aniqlash

len() funksiyasi stringdagi belgilar sonini (bo'shliqlar va maxsus belgilarni hisobga olgan holda) qaytaradi.

matn = "Python o'rganish qiziqarli!"
uzunlik = len(matn)
print(uzunlik)  # Natija: 25

Izoh: Unicode belgilari (masalan, emoji) odatda bitta belgi sifatida hisoblanadi.

2.4. String indekslari va kesish (Slicing)

Stringdagi har bir belgi indeks orqali murojaat qilinadi. Kesish (slicing) esa stringning bir qismini olish imkonini beradi.

matn = "Python"

# Indeks orqali belgi olish
birinchi_harf = matn[0]  # 0-indeksdagi belgi
oxirgi_harf = matn[-1]  # Oxirgi belgi
print(birinchi_harf)  # Natija: P
print(oxirgi_harf)  # Natija: n

# Kesish (slicing)
qism = matn[1:4]  # 1-indeksdan 4-indeksgacha (4 kirmaydi)
print(qism)  # Natija: yth

# Qadamli kesish
har_ikkinchi = matn[::2]  # Har ikkinchi belgi
teskari = matn[::-1]  # Teskari tartib
print(har_ikkinchi)  # Natija: Pto
print(teskari)  # Natija: nohtyP

Kesish formati: [start:stop:step]

• start: Qayerdan boshlash (agar bo'sh bo'lsa 0-indeksdan boshlab).
• stop: Qayergacha (bu indeks kirmaydi, agar bo'sh bo'lsa oxirigacha oladi).
• step: Qadam (agar bo'sh bo'lsa 1).

Qiziqarli misol:

matn = "Salom, Dunyo!"
print(matn[::2])  # Natija: Slo uy!
print(matn[-5:-1])  # Natija: unyo

2.5. String ichida kerali belgilar bor yoki yo’qligini tekshirish

in va not in operatorlari string ichida qism bor-yo'qligini tekshiradi.

matn = "Salom, Dunyo!"
if "Dunyo" in matn:
    print("Dunyo so'zi mavjud")  # Natija: Dunyo so'zi mavjud
if "Olam" not in matn:
    print("Olam so'zi mavjud emas")  # Natija: Olam so'zi mavjud emas

2.6. Stringlarni taqqoslash

Stringlar ==, !=, <, >, <=, >= operatorlari bilan taqqoslanadi. Taqqoslash Unicode kodlari asosida amalga oshiriladi (alfbo tartibida).

matn1 = "Ali"
matn2 = "Bob"
print(matn1 == matn2)  # Natija: False
print(matn1 < matn2)  # Natija: True (A < B)

3. String metodlari

Python'da stringlar bilan ishlash uchun 40 dan ortiq metod mavjud. Quyida barcha metodlar guruhlarga bo'lingan holda, har biri uchun misollar va qo'llanilishi tushuntiriladi.

3.1. Harf registrini o'zgartirish metodlari

Bu metodlar stringdagi harflarning katta-kichikligini o'zgartiradi. Belgilar (raqamlar, simvollar) o'zgarmaydi.

• upper(): Barcha harflarni katta harfga aylantiradi.

matn = "salom DUNYO"
print(matn.upper())  # Natija: SALOM DUNYO

• lower(): Barcha harflarni kichik harfga aylantiradi.

print(matn.lower())  # Natija: salom dunyo

• title(): Har bir so'zning birinchi harfini katta, qolganlarini kichik qiladi.

matn = "salom dunyo python"
print(matn.title())  # Natija: Salom Dunyo Python

• capitalize(): Faqat stringning birinchi harfini katta, qolganlarini kichik qiladi.

print(matn.capitalize())  # Natija: Salom dunyo python

• swapcase(): Katta harflarni kichik, kichik harflarni katta qiladi.

matn = "Salom DUNYO"
print(matn.swapcase())  # Natija: sALOM dunyo

Eslatma: Ushbu metodlar yangi string qaytaradi, asl string o'zgarmaydi.

3.2. Bo'shliq va maxsus belgilarni tozalash metodlari

Bu metodlar stringning boshida yoki oxirida joylashgan bo'shliqlar yoki maxsus belgilarni olib tashlaydi.

• strip([chars]): Ikkala tarafdagi bo'shliq yoki ko'rsatilgan belgilarni olib tashlaydi.

matn = "!!!  Salom Dunyo  !!!"
print(matn.strip())  # Natija: Salom Dunyo
print(matn.strip("!"))  # Natija:   Salom Dunyo

• lstrip([chars]): Faqat chap tarafdagi belgilarni olib tashlaydi.

print(matn.lstrip("!"))  # Natija:   Salom Dunyo  !!!

• rstrip([chars]): Faqat o'ng tarafdagi belgilarni olib tashlaydi.

print(matn.rstrip("!"))  # Natija: !!!  Salom Dunyo

Izoh: chars parametri bo'lmasa, bo'shliqlar, tabulyatsiyalar (\\t), yangi qatorlar (\\n) olib tashlanadi.

3.3. Matnni qidirish va almashtirish metodlari

Bu metodlar string ichida qismni qidirish yoki almashtirish uchun ishlatiladi.

• find(sub[, start[, end]]): Qismning birinchi paydo bo'lish indeksini qaytaradi. Topilmasa, -1 qaytaradi.

matn = "Salom, Dunyo! Dunyo yaxshi."
print(matn.find("Dunyo"))  # Natija: 7
print(matn.find("Olam"))  # Natija: -1
print(matn.find("Dunyo", 8))  # 8-indeksdan qidirish; Natija: 14

• rfind(sub[, start[, end]]): Qismning oxirgi paydo bo'lish indeksini qaytaradi.

print(matn.rfind("Dunyo"))  # Natija: 14

• index(sub[, start[, end]]): find ga o'xshaydi, lekin topilmasa ValueError chiqaradi.

print(matn.index("Dunyo"))  # Natija: 7
# print(matn.index("Olam"))  # ValueError

• rindex(sub[, start[, end]]): rfind ga o'xshaydi, lekin topilmasa ValueError.

print(matn.rindex("Dunyo"))  # Natija: 14

• replace(old, new[, count]): Qismni yangi matn bilan almashtiradi. count bilan almashtirish sonini cheklash mumkin.

print(matn.replace("Dunyo", "Olam"))  # Natija: Salom, Olam! Olam yaxshi.
print(matn.replace("Dunyo", "Olam", 1))  # Natija: Salom, Olam! Dunyo yaxshi.

3.4. Matnni bo'lish va birlashtirish metodlari

Bu metodlar stringni bo'lish yoki ro'yxatni stringga birlashtirish uchun ishlatiladi.

• split([sep[, maxsplit]]): Matnni bo'luvchiga ko'ra ro'yxatga ajratadi.

matn = "Python,Java,C++,Go"
print(matn.split(","))  # Natija: ['Python', 'Java', 'C++', 'Go']
print(matn.split(",", 1))  # Natija: ['Python', 'Java,C++,Go']

• rsplit([sep[, maxsplit]]): O'ngdan boshlab bo'ladi.

print(matn.rsplit(",", 1))  # Natija: ['Python,Java,C++', 'Go']

• splitlines([keepends]): Matnni qatorlarga bo'ladi. keepends=True bo'lsa, yangi qator belgilari saqlanadi.

ko_p_qator = "Birinchi qator\\nIkkinchi qator"
print(ko_p_qator.splitlines())  # Natija: ['Birinchi qator', 'Ikkinchi qator']
print(ko_p_qator.splitlines(True))  # Natija: ['Birinchi qator\\n', 'Ikkinchi qator']

• join(iterable): Ro'yxat yoki boshqa iteratsion ob'ektdagi stringlarni birlashtiradi.

suzlar = ['Python', 'Java', 'C++']
print("-".join(suzlar))  # Natija: Python-Java-C++

• partition(sep): Matnni bo'luvchiga ko'ra uch qismga bo'ladi (oldin, bo'luvchi, keyin).

matn = "Python,Java,C++"
print(matn.partition(","))  # Natija: ('Python', ',', 'Java,C++')

• rpartition(sep): O'ngdan boshlab bo'ladi.

print(matn.rpartition(","))  # Natija: ('Python,Java', ',', 'C++')

3.5. Tekshirish metodlari

Bu metodlar stringning tarkibini tekshiradi va True yoki False qaytaradi.

• isalnum(): String faqat harf va raqamlardan iboratmi.

print("Python123".isalnum())  # Natija: True
print("Python 123".isalnum())  # Natija: False (bo'shliq bor)

• isalpha(): String faqat harflardan iboratmi.

print("Python".isalpha())  # Natija: True
print("Python123".isalpha())  # Natija: False

• isdigit(): String faqat raqamlardan iboratmi.

print("123".isdigit())  # Natija: True
print("12a3".isdigit())  # Natija: False

• isdecimal(): String faqat o'nlik raqamlardan iboratmi.

print("123".isdecimal())  # Natija: True
print("²".isdecimal())  # Natija: False

• isnumeric(): String raqamli belgilardan iboratmi (masalan, ½ yoki 123).

print("123".isnumeric())  # Natija: True
print("½".isnumeric())  # Natija: True

• isspace(): String faqat bo'shliq belgilardan iboratmi.

print("   ".isspace())  # Natija: True
print(" a ".isspace())  # Natija: False

• islower(): Hamma harflar kichikmi.

print("salom".islower())  # Natija: True
print("Salom".islower())  # Natija: False

• isupper(): Hamma harflar kattami.

print("SALOM".isupper())  # Natija: True
print("Salom".isupper())  # Natija: False

• istitle(): Har so'zning birinchi harfi katta, qolganlari kichikmi.

print("Salom Dunyo".istitle())  # Natija: True
print("Salom dunyo".istitle())  # Natija: False

• startswith(prefix[, start[, end]]): String ko'rsatilgan prefiks bilan boshlanadimi.

matn = "Salom, Dunyo!"
print(matn.startswith("Salom"))  # Natija: True
print(matn.startswith("Dunyo", 7))  # Natija: True

• endswith(suffix[, start[, end]]): String ko'rsatilgan suffiks bilan tugaydimi.

print(matn.endswith("Dunyo!"))  # Natija: True
print(matn.endswith("Salom", 0, 5))  # Natija: True

3.6. Formatlash va joylashtirish metodlari

Bu metodlar stringni ma'lum uzunlikda formatlash yoki joylashtirish uchun ishlatiladi.

• center(width[, fillchar]): Matnni ko'rsatilgan uzunlikda markazlashtiradi.

matn = "Python"
print(matn.center(10, "*"))  # Natija: **Python**

• ljust(width[, fillchar]): Matnni chapga tekislaydi.

print(matn.ljust(10, "-"))  # Natija: Python----

• rjust(width[, fillchar]): Matnni o'ngga tekislaydi.

print(matn.rjust(10, "-"))  # Natija: ----Python

• zfill(width): Matnni chapdan nollar bilan to'ldiradi.

print("42".zfill(5))  # Natija: 00042
print("-42".zfill(5))  # Natija: -0042

3.7. Maxsus metodlar

Bu metodlar maxsus holatlarda ishlatiladi.

• expandtabs(tabsize=8): Tab belgilarni (\\t) ko'rsatilgan bo'shliqlarga aylantiradi.

matn = "Salom\\tDunyo"
print(matn.expandtabs(4))  # Natija: Salom    Dunyo

• translate(table): Belgilarni almashtirish jadvaliga ko'ra o'zgartiradi.
• maketrans(x[, y[, z]]): Almashtirish jadvalini yaratadi.

jadval = str.maketrans("aeiou", "12345")
print("Salom".translate(jadval))  # Natija: S1l4m

# Belgilarni o'chirish
jadval = str.maketrans("", "", "aeiou")
print("Salom".translate(jadval))  # Natija: Slm

3.8. Kodlash va dekodlash metodlari

Stringlar Unicode formatida bo'lsa-da, ularni baytlarga aylantirish mumkin.

• encode(encoding='utf-8', errors='strict'): Stringni baytlarga kodlaydi.

matn = "Salom, Дунё!"
baytlar = matn.encode("utf-8")
print(baytlar)  # Natija: b'Salom, \\xd0\\x94\\xd1\\x83\\xd0\\xbd\\xd1\\x91!'

• isascii(): String faqat ASCII belgilardan iboratmi.

print("Python".isascii())  # Natija: True
print("Salom, Дунё!".isascii())  # Natija: False

4. String formatlash usullari

Python'da stringlarni formatlashning bir nechta usullari mavjud. Quyida har biri chuqur tushuntiriladi.

4.1. % operatori (Eski usul)

Bu usul C tilidagi printf funksiyasiga o'xshaydi.

ism = "Ali"
yosh = 25
matn = "Ismim %s, yoshim %d" % (ism, yosh)
print(matn)  # Natija: Ismim Ali, yoshim 25

Formatlar:

• %s: String
• %d: Butun son
• %f: O'nlik son
• %.2f: Ikki xonali o'nlik son

narx = 19.99
print("Narx: %.2f$" % narx)  # Natija: Narx: 19.99$

4.2. format() metodi

Bu usul ko'proq moslashuvchan va zamonaviyroq.

matn = "Ismim {}, yoshim {}".format("Ali", 25)
print(matn)  # Natija: Ismim Ali, yoshim 25

# Indeksli formatlash
matn = "Ismim {0}, yoshim {1}, yana ismim {0}".format("Ali", 25)
print(matn)  # Natija: Ismim Ali, yoshim 25, yana ismim Ali

# Ismli formatlash
matn = "Ismim {ism}, yoshim {yosh}".format(ism="Ali", yosh=25)
print(matn)  # Natija: Ismim Ali, yoshim 25

4.3. f-string (Python 3.6+, Eng zamonaviy)

f-stringlar eng qulay va tez usul hisoblanadi.

ism = "Ali"
yosh = 25
matn = f"Ismim {ism}, yoshim {yosh}"
print(matn)  # Natija: Ismim Ali, yoshim 25

# Ifodalar bilan
matn = f"Yoshim {yosh + 5} bo'ladi 5 yildan keyin"
print(matn)  # Natija: Yoshim 30 bo'ladi 5 yildan keyin

Qiziqarli misol:

son = 42
print(f"Son: {son:05d}")  # Natija: Son: 00042
print(f"Son: {son:.2f}")  # Natija: Son: 42.00

4.4. str.format_map() bilan formatlash

Lug'atlar bilan ishlash uchun qulay.

data = {"ism": "Ali", "yosh": 25}
matn = "Ismim {ism}, yoshim {yosh}".format_map(data)
print(matn)  # Natija: Ismim Ali, yoshim 25

5. Escape belgilari va Unicode

5.1. Escape belgilari

Escape belgilari maxsus ma'noga ega bo'lib, \\ bilan boshlanadi:

• \\n: Yangi qator
• \\t: Tabulyatsiya
• \\\\: Orqa chiziq
• \\": Ikkita tirnoq
• \\': Bitta tirnoq
• \\r: Qaytish belgisi
• \\b: Backspace

matn = "Salom\\nDunyo\\tPython\\\\test"
print(matn)
# Natija:
# Salom
# Dunyo    Python\\test

5.2. Unicode belgilari

Unicode belgilari \\u (4 xonali) yoki \\U (8 xonali) bilan yoziladi.

matn = "Salom \\u2764 Dunyo"  # Yurak belgisi
print(matn)  # Natija: Salom ❤ Dunyo

matn = "Emoji: \\U0001F600"  # Kulayotgan emoji
print(matn)  # Natija: Emoji: 😊

Izoh: Unicode belgilarni topish uchun unicode.org yoki maxsus jadvallardan foydalaning.

6. Stringlar bilan ishlashda maxsus holatlar

6.1. O'zgarmaslik (Immutability)

Stringlar o'zgarmas bo'lgani uchun to'g'ridan-to'g'ri o'zgartirish mumkin emas.

matn = "Python"
# matn[0] = 'J'  # TypeError: 'str' object does not support item assignment
matn = "J" + matn[1:]  # Yangi string yaratish
print(matn)  # Natija: Jython

6.2. Performans masalalari

Ko'p sonli string birlashtirishlarda + operatori sekin ishlaydi, chunki har safar yangi string yaratiladi.

# Yomon usul
natija = ""
for i in range(1000):
    natija += str(i)

Yaxshi usul: join() bilan ro'yxatdan foydalanish.

natija = "".join(str(i) for i in range(1000))

6.3. Case sensitivity

Stringlar harf katta-kichikligiga sezgir. Masalan:

print("Python" == "python")  # Natija: False

7. Amaliy misollar

Misol 1: Parolni tekshirish

def parolni_tekshir(parol):
    if (len(parol) >= 8 and
        any(c.isupper() for c in parol) and
        any(c.islower() for c in parol) and
        any(c.isdigit() for c in parol) and
        any(not c.isalnum() for c in parol)):
        return "Parol kuchli"
    return "Parol zaif"

print(parolni_tekshir("Python123!"))  # Natija: Parol kuchli
print(parolni_tekshir("python"))  # Natija: Parol zaif

Misol 2: Matnni so'zlarga bo'lib, statistika chiqarish

matn = "Python dasturlash tili juda qulay va kuchli"
suzlar = matn.split()
uzunliklar = [len(suz) for suz in suzlar]
eng_uzun = max(suzlar, key=len)
print(f"So'zlar: {suzlar}")  # Natija: ['Python', 'dasturlash', 'tili', 'juda', 'qulay', 'va', 'kuchli']
print(f"Uzunliklar: {uzunliklar}")  # Natija: [6, 10, 4, 4, 5, 2, 6]
print(f"Eng uzun so'z: {eng_uzun}")  # Natija: dasturlash

Misol 3: Emailni tasdiqlash

def emailni_tekshir(email):
    if ("@" in email and
        email.count("@") == 1 and
        email.endswith((".com", ".org", ".net")) and
        email[0].isalnum() and
        len(email.split("@")[1].split(".")[0]) > 0):
        return "Email to'g'ri"
    return "Email noto'g'ri"

print(emailni_tekshir("user@example.com"))  # Natija: Email to'g'ri
print(emailni_tekshir("user@@example.com"))  # Natija: Email noto'g'ri

Misol 4: Caesar shifri bilan shifrlash

def caesar_shifr(matn, siljish):
    natija = ""
    for belgi in matn:
        if belgi.isalpha():
            ascii_kod = ord(belgi)
            baza = 65 if belgi.isupper() else 97
            yangi_kod = (ascii_kod - baza + siljish) % 26 + baza
            natija += chr(yangi_kod)
        else:
            natija += belgi
    return natija

matn = "Salom, Dunyo!"
shifrlangan = caesar_shifr(matn, 3)
print(shifrlangan)  # Natija: Vdorp, Gxqbr

Misol 5: Palindromni tekshirish

def palindrommi(matn):
    tozalangan = "".join(c.lower() for c in matn if c.isalnum())
    return tozalangan == tozalangan[::-1]

print(palindrommi("A man, a plan, a canal: Panama"))  # Natija: True
print(palindrommi("Python"))  # Natija: False

8. Stringlar bilan ishlashda ehtiyotkorlik

• O'zgarmaslik: Har qanday o'zgartirish yangi string yaratadi. Bu xotirani ko'p ishlatishi mumkin.
• Unicode muammolari: Turli tillardagi matnlar bilan ishlashda encode/decode metodlariga e'tibor bering.
• Bo'shliqlar: strip(), lstrip(), rstrip() metodlari bo'shliqlarni e'tiborsiz qoldirishni oldini oladi.
• Case sensitivity: Katta-kichik harflarga e'tibor bering, chunki ular farqli belgilar sifatida qabul qilinadi.
• Performans: Katta matnlarda join() va ro'yxatlardan foydalanish + ga qaraganda samaraliroq.

Python'da stringlar dasturlashning eng muhim va ko'p qirrali qismidir. Ular bilan ishlash uchun boy metodlar, operatsiyalar va formatlash usullari mavjud. Ushbu qo'llanma stringlarning har bir detalini - yaratishdan tortib, murakkab manipulyatsiyalargacha - chuqur yoritdi. Misollar va izohlar yordamida siz stringlar bilan ishlashni to'liq o'zlashtira olasiz. Amaliyot uchun yuqoridagi misollarni sinab ko'ring va o'zingizning loyihalaringizda qo'llang. Stringlarni yaxshi bilish Python dasturchisi uchun muhim ko'nikmadir!

🔹 Masala tavsifi:

Foydalanuvchi ovqat buyurtma qilmoqchi. Menuda: "osh", "shashlik", "lag‘mon", "mastava". Foydalanuvchi kiritgan taom nomi menuda bor yoki yo‘qligini aniqlab, tegishli javob chiqaring.

🟦 2. Taksi bahosi (kechqurun chegirma)

🔹 Masala tavsifi:

Taksi narxi kun davomida 10000 so‘m. Agar soat 21:00 dan keyin bo‘lsa, 20% chegirma qo‘llaniladi. Foydalanuvchi soatni kiritadi (butun son sifatida). To‘lovni hisoblang.

🟦 3. Xonadagi chiroq holati

🔹 Masala tavsifi:

Foydalanuvchi True yoki False kiritadi — bu chiroq yoqilganmi yoki yo‘qmi degani. Agar yoqilgan bo‘lsa: “Iltimos, chiroqni o‘chiring” chiqsin. Aks holda: “Hamma narsa joyida”.

🟦 4. Muzlatkichdagi mahsulotlar ro‘yxati

🔹 Masala tavsifi:

Muzlatkichda ["sut", "non", "tuxum", "go‘sht"] bor. Foydalanuvchi kerakli mahsulotni kiritadi. Agar mavjud bo‘lsa, “Mavjud”, aks holda “Tugagan” chiqadi.

🟦 5. Benzin yetarliligi

🔹 Masala tavsifi:

Foydalanuvchining mashinasida n litr benzin bor. U manzilgacha 40 km yurishi kerak. Agar 1 litr benzin bilan 10 km yursa, manzilga yetib bormasligini aniqlang.

🟦 6. E-mail manzil tekshiruv

🔹 Masala tavsifi:

Foydalanuvchi e-mail manzil kiritadi. Agar u "@" va "." belgilarini o‘z ichiga olsa, "To‘g‘ri manzil", aks holda "Noto‘g‘ri" deb chiqsin.

🟦 7. Ishga kirish yoshi tekshiruvi

🔹 Masala tavsifi:

Agar odamning yoshi 18 dan katta va 60 dan kichik bo‘lsa, ishga qabul qilinadi. Aks holda, rad etiladi.

🟦 8. Kiyim o‘lchami mosmi?

🔹 Masala tavsifi:

Kiyim faqat ["S", "M", "L", "XL"] o‘lchamda mavjud. Foydalanuvchi o‘lcham kiritadi. Agar mavjud bo‘lsa, "Bor", aks holda "Yo‘q".

🟦 9. O‘quvchining darajasi

🔹 Masala tavsifi:

Agar o‘quvchi 0–3 sinfda bo‘lsa — “Boshlang‘ich”, 4–9 — “O‘rta”, 10–11 — “Yuqori” deb chiqsin.

🟦 10. Issiqlik darajasini ogohlantirish

🔹 Masala tavsifi:

Foydalanuvchi xona haroratini kiritadi. 18–25 oraliqda bo‘lsa – “Normal”. <18 bo‘lsa – “Juda sovuq”. >25 bo‘lsa – “Haddan issiq”.

🟩 1. Parkometr (to‘xtash vaqtiga qarab to‘lov)

🔹 Masala tavsifi:

Shahar avtomobil turar joyida har bir soat uchun 3000 so‘mdan to‘lov olinadi. Agar avtomobil 5 soatdan ortiq turgan bo‘lsa, umumiy summadan 2000 so‘m chegirma beriladi. Foydalanuvchi mashinani necha soat turganini kiritadi. Shu asosda to‘lov hisoblanadi.

🔹 Algoritm:

1. Soat sonini foydalanuvchidan oling.
2. Har bir soat uchun 3000 so‘m to‘lovni hisoblang.
3. Agar soat > 5 bo‘lsa, summadan 2000 so‘m chegirma qiling.
4. Umumiy to‘lovni chiqarish.

🟩 2. Telefon raqami tekshiruv

🔹 Masala tavsifi:

Foydalanuvchi 9 xonali telefon raqamini kiritadi. Agar raqam faqat raqamlardan iborat bo‘lsa va uzunligi aynan 9 bo‘lsa, “Qabul qilindi”, aks holda “Noto‘g‘ri raqam” chiqadi.

🔹 Algoritm:

1. Telefon raqamini satr sifatida oling.
2. len() yordamida uzunligini tekshiring.
3. isdigit() yordamida raqamligiga ishonch hosil qiling.
4. Shartga qarab javobni chiqaring.

🟩 3. Yil faslini aniqlash

🔹 Masala tavsifi:

Foydalanuvchi oy raqamini kiritadi (1 dan 12 gacha). Siz bu raqamga qarab qaysi faslga tegishli ekanini aniqlashingiz kerak.

🔹 Algoritm:

1. Oy raqamini oling.
2. 12, 1, 2 → Qish; 3, 4, 5 → Bahor; 6, 7, 8 → Yoz; 9, 10, 11 → Kuz.
3. Har bir guruh uchun if-elif bilan tekshirib, fasl nomini chiqaring.

🟩 4. Avtobus yoshi chegirmasi

🔹 Masala tavsifi:

Avtobusda 7 yoshgacha bolalar va 60 yoshdan katta odamlar bepul yurishadi. Qolganlar uchun to‘lov 2000 so‘m. Foydalanuvchi yoshini kiritsa, to‘lovni aniqlang.

🔹 Algoritm:

1. Foydalanuvchining yoshini oling.
2. Agar yosh < 7 yoki yosh >= 60 bo‘lsa → Bepul.
3. Aks holda → 2000 so‘m to‘lov.

🟩 5. Ism uzunligini baholash

🔹 Masala tavsifi:

Ism uzunligiga qarab quyidagicha xulosa chiqarilsin: 5 dan kam — “Qisqa”, 5–7 — “O‘rtacha”, 8 va undan ortiq — “Uzun”.

🔹 Algoritm:

1. Ismni oling.
2. len() bilan uzunligini toping.
3. Shartlarga if-elif-else orqali baho bering.

🟩 6. Baho hisoblash (3 baho asosida)

🔹 Masala tavsifi:

Foydalanuvchi 3ta fan bo‘yicha 0 dan 100 gacha baho kiritadi. O‘rtacha qiymatga qarab quyidagi harfli baho berilsin:

• 90+ → A
• 80–89 → B
• 70–79 → C
• 60–69 → D
• <60 → F

🔹 Algoritm:

1. Uch bahoni oling.
2. O‘rtachasini hisoblang.
3. if-elif orqali toifalarga ajrating.

🟩 7. To‘lov holatini tekshirish

🔹 Masala tavsifi:

Foydalanuvchi to‘lov qilganmi (True) yoki yo‘q (False) degan qiymat kiritadi. Agar to‘lov qilingan bo‘lsa → “Xush kelibsiz”, aks holda → “Iltimos, avval to‘lov qiling”.

🔹 Algoritm:

1. Boolean turidagi qiymat oling.
2. if orqali tekshirib, natijani chiqaring.

🟩 8. Haroratga qarab kiyinish maslahati

🔹 Masala tavsifi:

Haroratga qarab quyidagi maslahatlar chiqsin:

• < 0: “Issiq kiyining!”
• 0–15: “Kurtka oling”
• 16–25: “Yengil kiyinishingiz mumkin”
• 25: “Sovuq ichimlikni unutmang”

🔹 Algoritm:

1. Harorat qiymatini oling.
2. Shartlarga qarab mos matnni chiqaring.

🟩 9. Parol kuchini baholash

🔹 Masala tavsifi:

Foydalanuvchi parol kiritadi. Uzunligiga qarab parol quyidagicha baholansin:

• < 8 belgili — “Juda zaif”
• 8–11 — “O‘rtacha”
• ≥ 12 — “Kuchli”

🔹 Algoritm:

1. Parol satrini oling.
2. len() yordamida uzunligini aniqlang.
3. Shartga qarab xabar chiqarilsin.

🟩 10. Eng kichik sonni topish

🔹 Masala tavsifi:

Foydalanuvchi 3 ta son kiritadi. Ularning eng kichigini topish kerak.

🔹 Algoritm:

1. 3ta son oling.
2. min() funksiyasi orqali eng kichigini aniqlang.
3. Natijani chiqarish.