1. Mazkur Talablar umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida psixologning xizmat xonalarini zamon talablariga muvofiq jihozlash, psixologik xizmat koʻrsatish sifatini oshirish va samaradorligini taʼminlash maqsadida belgilanadi.

2. Ushbu talablar umumiy oʻrta taʼlim muassasalaridagi psixolog xizmat xonalariga nisbatan texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ-huquqiy hujjatlar hamda sanitariya-gigiyena talablarini bajarilishini istisno etmaydi.

3. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari tomonidan umumiy oʻrta taʼlim muassasalaridagi psixolog xizmat xonalarini tashkil etish va jihozlash boʻyicha zarur choralar koʻrilishi lozim.

2-bob. Psixolog xizmat xonasiga qoʻyiladigan umumiy talablar

4. Psixologik xizmat xonasi quyidagi umumiy talablarga muvofiq boʻlishi lozim:

taʼlim muassasaning qulay joylashgan qismida, shovqindan himoyalangan hududda joylashishi;

xona maydoni Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2024-yil 2-apreldagi 01/2-7-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan ShNQ 2.08.02-23 “Jamoat binolari va inshootlari” shaharsozlik normalari va qoidalariga hamda Oʻzbekiston Respublikasi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi xizmatining (roʻyxat raqami 89, 2022-yil 6-iyun) bilan tasdiqlangan “Qurilish ishlarini tashkil qilish bo‘yicha sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlarini (0022-22-son SanQvaN) tasdiqlash to‘g‘risida” 2022-yil 17-maydagi 0022-22-son qaroriga muvofiq boʻlishi;

Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2024-yil 5-avgustdagi 01/2-39-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan ShNQ 2.04.05-22 “Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash” shaharsozlik normalari va qoidalariga muvofiq isitish, ventilyatsiya yoki konditsioner bilan jihozlangan boʻlishi;

“Yongʻin xavfsizligi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq boʻlishi talab etiladi.

5. Psixologik xizmat xonasi psixologik tashxis, psixologik konsultatsiya, psixokorreksion va psixoprofilaktik ishlarni samarali amalga oshirish uchun tashkil etiladi va jihozlanadi.

6. Psixologik xizmat xonasi taʼlim muassasasining psixologi tomonidan boshqariladi.

3-bob. Psixolog xizmat xonasiga qoʻyiladigan maxsus talablar

7. Psixologik xizmat xonasining maqsadli tashkil etilishi va talab darajasida jihozlanishi oʻquvchilarning shaxsiy rivojlanishi, taʼlimga boʻlgan motivatsiyasi, ruhiy barqarorligi hamda ijtimoiy munosabatlariga katta taʼsir koʻrsatadi.

1-§. Pedagogik talablar

8. Psixolog xizmat xonasida korreksion mashgʻulotlar, psixologik tashxis, treninglar, maslahatlar, yakka (individual) va jamoaviy (guruh) suhbatlar oʻtkazish bilan birga, turli psixologik mashgʻulotlarni tashkil etish hamda kasb-hunarga yoʻnaltiruvchi bilim berish nazarda tutilishi kerak.

9. Psixolog xizmat xonasini jihozlashda pedagogik muhitni yaratish muhim ahamiyat kasb etib, u barcha pedagogik mezonlar va meʼyorlarga mos ravishda tashkil etilishi lozim.

10. Xona shaxsning ruhiyatiga ijobiy pedagogik-psixologik taʼsir koʻrsatish imkoniyati inobatga olingan hamda taʼlim jarayonini qoʻllab-quvvatlashga yoʻnaltirilgan boʻlishi, shu bilan birga oʻquvchilarning shaxsiy qobiliyatlari va individual xususiyatlarini hisobga olgan holda, ularga ruhiy yordam koʻrsatish uchun moslashtirilgan boʻlishi zarur.

11. Psixologik maslahatlar va ruhiy yordam jarayonida samaradorlikka erishish uchun jamoaviy hamkorlik muhitini taʼminlash ham tavsiya etiladi.

2-§. Psixologik-fiziologik talablar

12. Psixolog xizmat xonasini jihozlashda uning taʼmiri, mebellari va ishlatiladigan materiallari psixologik-fiziologik talablarga mos ravishda tanlanishi lozim.

13. Jihoz va materiallardan foydalanish jarayonida ular oʻqituvchi, oʻquvchi hamda ota-onalarda qulaylik, emotsional xotirjamlik hissini uygʻotishi kerak.

3-§. Estetik talablar

14. Psixologik xizmat xonasidagi jihozlar, axborot vositalari, oʻquv-metodik materiallar hamda ichki dizayn oʻquvchilarda estetik didni shakllantirish, ruhiy xotirjamlikni taʼminlash va ijobiy emotsional muhit yaratishni inobatga olishi lozim.

15. Psixolog xizmat xonasidagi vizual axborot materiallari – plakatlar, maslahat burchaklari, tavsiyalar va metodik qoʻllanmalar bosma va elektron koʻrinishda toʻgʻri tanlangan, oʻquvchilarning yosh xususiyatlariga moslashtirilgan boʻlishi lozim.

4-bob. Psixolog xizmat xonasining jihozlanishi

16. Psixolog xizmat xonasining samarali faoliyat yuritishi uchun xona bir nechta funksional hudud (keyingi oʻrinda — zona) larga ajratilishi lozim. Har bir hudud oʻz vazifasiga muvofiq jihozlanishi, ergonomik va psixologik jihatdan qulay tarzda joylashtirilishi lozim.

1-§. Pedagog-psixologning ish joyi

17. Pedagog-psixologning ish joyi:

pedagog-psixologning kundalik ish faoliyatini yuritish;

hujjatlashtirish ishlarini amalga oshirish;

psixologik xulosa, tavsiyalar, maʼlumotnomalar tayyorlash uchun moʻljallangan boʻlishi lozim.

18. Pedagog-psixologning ish joyi quyidagi jihozlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim:

1 ta ish stoli;

1 ta ergonomik ish kreslosi;

1 tadan saqlash uchun mebel jihozlari (shkaf, seyf yoki javonlar);

1 ta kompyuter stoli;

1 ta zamonaviy kompyuter texnikasi;

Internet tarmogʻi;

1 ta chop etish qurilmasi;

1 ta telefon aloqa apparati;

1 ta yozuv stoli uchun lampa;

kanselyariya jihozlari toʻplami (qogʻoz, ruchka, qalam, marker, organayzer va h.k.);

Oʻzbekiston Respublikasi Davlat bayrogʻi;

Oʻzbekiston Respublikasi Davlat gerbi;

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti surati.

2-§. Psixodiagnostika zonasi

19. Psixodiagnostika zonasi:

yakka va guruhli psixodiagnostika tekshiruvlarini oʻtkazish;

turli testlar va psixologik mashgʻulotlar oʻtkazish uchun moʻljallangan boʻlishi lozim.

20. Psixodiagnostika zonasi quyidagi jihozlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim:

1 ta 2-3 kishilik stol;

4 ta stul;

Maktabgacha va maktab taʼlimi vazirligi tomonidan tasdiqlangan psixodiagnostika metodikalar toʻplami;

taʼlim muassasalarida qoʻllash uchun ruxsat etilgan metodikalar toʻplami;

oʻzbek tiliga adaptatsiya qilingan va standartlashtirilgan testlar (masalan, Veksler testi, Kettel testi, Eysenk testi, MMPI, Raven progressiv matritsalari va h.k.);

psixodiagnostika natijalarini qayd etish va saqlash uchun maxsus jurnallar;

psixodiagnostika ishlariga oid meʼyoriy hujjatlar yigʻmajildi.

3-§. Psixologik konsultatsiya zonasi

21. Psixologik konsultatsiya zonasi:

oʻquvchilar, oʻqituvchilar va ota-onalar bilan individual konsultatsiyalar oʻtkazish;

psixologik muammolarni muhokama qilish va psixologik yordam koʻrsatish uchun moʻljallangan boʻlishi lozim.

22. Psixologik konsultatsiya zonasi quyidagi jihozlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim:

1 ta yumshoq kreslo yoki divan;

2-3 ta stul;

1 ta qulay suhbat qurish uchun yon stoli;

maxfiylikni taʼminlash uchun shirma yoki pardalar;

tinch va ishonchli muhitni yaratishga yordam beruvchi dekorativ elementlar (Oʻzbekiston Respublikasi madaniyatini aks ettiruvchi);

individual konsultatsiyani qayd etish uchun maxsus jurnallar.

4-§. Psixokorreksion va psixoprofilaktik ishlar zonasi

23. Psixokorreksion va psixoprofilaktik ishlar zonasi:

guruhli psixologik treninglar oʻtkazish;

psixokorreksion dasturlarni amalga oshirish;

rivojlantiruvchi mashgʻulotlar oʻtkazish;

psixologik oʻyinlar va mashqlar oʻtkazish;

art-terapiya, qum terapiyasi va boshqa psixoterapevtik usullarni qoʻllash uchun moʻljallangan boʻlishi lozim.

24. Psixokorreksion va psixoprofilaktik ishlar zonasi quyidagi jihozlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim:

1 ta stol;

6-8 ta stul;

psixologik oʻyinlar toʻplami (sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlariga mos va Maktabgacha va maktab taʼlimi vazirligi tomonidan tavsiya etilgan);

art-terapiya uchun materiallar (qogʻoz, qalam, boʻyoqlar, plastilin);

1 tadan qum terapiyasi uchun maxsus stol va qurilma;

metodik qoʻllanmalar toʻplami;

oʻzbek tiliga tarjima qilingan korreksion dasturlar toʻplami;

psixologik mashqlar toʻplami;

1 ta guruhli ishlar uchun doska yoki flipchart;

psixologik profilaktika uchun plakatlar;

psixokorreksion ishlarni qayd etish uchun maxsus jurnal.

5-§. Relaksatsiya zonasi

25. Relaksatsiya zonasi:

psixologik zoʻriqishni kamaytirish;

stress holatlarni yengish;

dam olish va boʻshashish;

emotsional holatni barqarorlashtirish;

psixologik tinchlantirish uchun moʻljallangan boʻlishi lozim.

26. Relaksatsiya zonasi quyidagi jihozlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim:

1-2 ta oʻzbek anʼanaviy koʻrpachalari yoki yumshoq gilamlar;

2-3 ta relaksatsiya uchun yumshoq pufikli oʻrindiqlar yoki bolishlar;

1-2 ta tinchlantiradigan effektga ega boʻlgan yoritish moslamalari;

1 ta audio ijro etish qurilmasi (Oʻzbekiston madaniyatiga mos relaksatsion musiqalar toʻplami);

Oʻzbekiston Respublikasining goʻzal tabiat manzaralarini aks ettiruvchi rasmlar;

1 ta akvarium yoki boshqa tabiiy relaksatsiya vositalari;

xushboʻy hidlarni tarqatuvchi vositalar;

relaksatsiya mashqlarining toʻplami.

5-bob. Psixolog xizmat xonasi uchun materiallar va jihozlarni saqlash

27. Psixodiagnostik metodikalar va materiallar maxsus seyfda, qulflanadigan joyda saqlanishi lozim.

28. Psixologik tekshiruvlar natijalari va shaxsiy maʼlumotlarni saqlashda maxfiylik talablariga rioya qilinishi kerak.

29. Psixologik xizmat xonasidagi barcha hujjatlar Oʻzbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab taʼlimi vazirligining buyruqlari hamda amaldagi tegishli normativ-huquqiy hujjatlarga muvofiq yuritilishi va saqlanishi shart.

6-bob. Psixolog xizmat xonasining sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlariga muvofiqligi

30. Psixolog xizmat xonasida:

har kuni kamida bir marta tozalash ishlari amalga oshirilishi;

haftada kamida bir marta gigiyenik tozalash ishlari oʻtkazilishi;

oyda kamida bir marta umumiy tozalash ishlari oʻtkazilishi;

yilda kamida ikki marta (oʻquv yili boshlanishidan oldin va oʻquv yili yakunida) kapital tozalash ishlari oʻtkazilishi talab etiladi.

31. Psixolog xizmat xonasida oʻquvchilar sogʻligʻi va xavfsizligini taʼminlash uchun quyidagi tadbirlar amalga oshirilishi lozim:

xonaning harorati 18-22°C oraligʻida saqlanishi;

havoning namlik darajasi 40-60 % oraligʻida saqlanishi;

xonaning tabiiy va sunʼiy yoritilishi belgilangan meʼyorlarga muvofiq boʻlishi;

xonada toza havo almashinuvi taʼminlanishi;

elektr xavfsizligi choralari koʻrilishi;

yongʻin xavfsizligi choralari koʻrilishi.

32. Psixolog xizmat xonasida quyidagi xavfsizlik vositalari boʻlishi lozim:

dori qutisi (aptechka);

yongʻin xavfsizligi haqida eslatma;

evakuatsiya rejasi;

favqulodda holatlar uchun telefon raqamlari roʻyxati.

7-bob. Psixologik yordam koʻrsatish joyiga nisbatan qoʻyiladigan talablar

33. Psixologik yordam koʻrsatish joyida guruh shaklida psixologik yordam koʻrsatilganda, guruh dinamikasi, ishtirokchilar soni va ishlatiladigan usullar hisobga olinishi zarur. Xonada mashgʻulot rejalashtirilishi guruh ishining vazifalariga mos ravishda makonni oʻzgartirish imkoniyatini taʼminlashi lozim.

34. Olis, qiyin yetib boriladigan, tabiiy va texnogen favqulodda holatlar yuz bergan hududlarda standart sharoitlarni taʼminlashning imkoni boʻlmasa yoki cheklansa, psixologik yordam koʻrsatishda xavfsizlik va maxfiylikning asosiy talablari bajarilishi zarur. Shuningdek, joyning va aholi yashash hududining ijtimoiy-madaniy xususiyatlari inobatga olinishi lozim.

35. Psixologik yordam koʻrsatish joyini oʻzgartirishni talab qiluvchi, masalan, yordam oluvchining holati yoki boshqa obyektiv omillar bilan bogʻliq vaziyatlarda, psixologik yordam boshqa joylarda koʻrsatilishi mumkin. Bunday hollarda xavfsizlik, maxfiylik va kasbiy-axloqiy tamoyillarga rioya qilish majburiydir. Psixologik yordam koʻrsatish joyini vaqtincha oʻzgartirishda ishning standart formatiga qaytish muddati va shartlari aniqlanishi, shuningdek, oʻzgartirilgan sharoitlarda koʻrsatiladigan xizmat sifatini taʼminlash rejasi ishlab chiqilishi lozim.

36. Psixologik yordam koʻrsatish joyining belgilangan talablarga muvofiqligi muntazam ravishda baholanib, nazorat qilinishi kerak. Agar belgilangan talablarga nomuvofiqlik aniqlansa, bunday kamchiliklarni bartaraf etish boʻyicha tegishli choralar koʻrilishi zarur.

37. Yuqorida keltirilgan psixologik yordam koʻrsatish joyiga qoʻyiladigan talablar masofaviy tarzda yoki real vaqt rejimida psixologik yordam koʻrsatishga nisbatan tatbiq etilmaydi, maxfiylik va kasbiy xususiyatlarga qoʻyiladigan talablar bundan mustasno.

38. Masofaviy tarzda psixologik yordam koʻrsatishda psixologning joylashgan joyi maʼlumotlarning maxfiyligini taʼminlashi kerak. Xona audio va video aloqa oʻrnatish imkonini beruvchi texnik vositalar bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Favqulodda holatlarda maʼlumotlarning maxfiyligi taʼminlangan taqdirda, xonaga qoʻyilgan talablarga rioya qilmasdan psixologik yordam koʻrsatishga ruxsat beriladi.

8-bob. Inklyuziv taʼlim yoki boshlangʻich tayanch korreksion sinfi mavjud taʼlim muassasalarida psixolog xizmat xonasini jihozlashga qoʻyiladigan talablar

39. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021yil 12-oktabrdagi 638-son qarori bilan tasdiqlangan Umumiy oʻrta taʼlim tashkilotlarida inklyuziv taʼlimni tashkil etish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga koʻra maktabda inklyuziv taʼlim sinfi yoki boshlangʻich tayanch korreksion sinfi tashkil etilgan boʻlsa, taʼlim muassasasi psixologi har bir oʻquvchining psixik salomatligini himoyalash maqsadida quyidagi vazifalarni bajaradi:

oʻquvchini individual rivojlantirish (oilada va inklyuziv taʼlim sharoitida taʼlim berish) dasturlarini tuzish;

oʻquvchilar bilan guruhlarda mashgʻulotlar olib borish;

oʻquvchilarni doimiy ravishda psixolog-pedagogik jihatdan oʻrganish va ularni tarbiyalash boʻyicha ota-onalarga maslahatlar berish;

alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalarni psixologik-pedagogik rivojlantiruvchi oʻyinlar uchun taktil sezgilarni rivojlantirish maqsadida xizmat xonasini sensor oʻyinchoqlar (yumshoq sharlar, matolar, magnit doskalar, loy, plastilin yoki kinetik qum) bilan jihozlash;

sanʼat terapiyasi uchun rangli qogʻoz, qalamlar, boʻyoqlar, mozaikalar va konstruktorlardan foydalanish;

zaruratga qarab sensor xona elementlaridan yorugʻlik terapiyasi, LED lampalar, harakatni rivojlantiruvchi elementlar, oyna yoki bir tomonlama koʻzgu (bola oʻzini kuzatishi va oʻz his-tuygʻularini tushunishi uchun)oʻrnatish;

tabiiy elementlar – gul va oʻsimliklardan xonada ijobiy energiya yaratish;

tinchlantiruvchi rasm, suratlar, tabiat manzaralari, iliq ranglardan foydalanish;

bolalar chizgan rasmlarni, yozgan yaxshi soʻzlarni devorga ilib qoʻyish uchun joy ajratish.

9-bob. Psixolog xizmat xonasini tashkil etish va jihozlash boʻyicha tavsiyalar

Tuzuvchi: O‘.Odiljonov, O.Xudayberganov, A.Nazirov

Kanalga ulanish:👇
https://t.me/trm_metodika

🔎 Muhit va jihozlar – samarali ta’limning asosiy omili

Maktabgacha yoshdagi bolalarning rivojlanishi uchun o‘yin muhiti va jihozlarning to‘g‘ri tanlanishi va tashkil etilishi muhim ahamiyat kasb etadi. Faqat o‘yinchoqlar emas, balki xona dizayni, mebel, yorug‘lik, rang, xavfsizlik, ta’limiy burchaklar – bularning barchasi kompleks holda bolalar rivojlanishini ta’minlaydi. Zamonaviy pedagogikada, xususan “Reggio Emilia” konsepsiyasiga ko‘ra, muhit “uchinchi tarbiyachi” deb baholanadi. Loris Malaguzzi ta’kidlaganidek, bola uchun eng muhim uchta tarbiyachi – kattalar, boshqa bolalar va ularni o‘rab turgan muhitdir. Muhit bolaning mustaqil o‘rganish, ijodkorlik va ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantiradi.

Muhit va jihozlarning asosiy tarkibiy qismlari

🪑 Mebel va jihozlar:
Yosh xususiyatiga mos, ekologik xavfsiz va ergonomik mebel bolaning harakatlanish, mustaqil faoliyat va ijtimoiylashuv imkoniyatlarini kengaytiradi. Stol-stullar, kitob javonlari, konstruktiv va ijodiy burchaklar o‘rnatilishi tavsiya etiladi.

🧸 O‘yinchoqlar va didaktik materiallar:
Bolaning yoshiga va rivojlanishiga mos, tafakkur va ijodkorlikni rag‘batlantiruvchi, tabiat materiallari asosidagi o‘yinchoqlar tanlanishi zarur. Didaktik materiallar – rangli kubiklar, puzzllar, qurilish to‘plamlari, raqam va harflar to‘plami – bolalarning kognitiv rivojlanishiga xizmat qiladi.

🌈 Rang va yorug‘lik:
Tabiiy yorug‘lik va yorqin, sokin ranglarning uyg‘unligi bolaning ruhiy holati va kayfiyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Xonalarda yetarli yorug‘lik va iliq rang gammasidan foydalanish muhim.

🪟 Ta’limiy burchaklar va zonalar:
Kitob o‘qish, qurilish, tasviriy san’at, tabiat burchagi kabi tematik zonalar bolalar uchun mustaqil va guruh faoliyatini tashkil qilishga imkon beradi.

🛡 Xavfsizlik:
Mebel va o‘yinchoqlarning silliq va xavfsiz burchakli bo‘lishi, ekologik tozaligi va gigiyenik talablarga javob berishi, o‘yin muhiti va jihozlarning xalqaro va milliy xavfsizlik standartlariga to‘liq mosligi shart (Vazirlar Mahkamasining 451-son qarori, “O‘yinchoqlar xavfsizligi to‘g‘risidagi texnik reglament”, davlat standartlari)

Muhit va jihozlarning rivojlantiruvchi funksiyasi

✅ Muhitning har bir elementi bolaning mustaqil fikrlashini, tadqiqot olib borishini va ijtimoiy tajribalarini rivojlantiradi. Xalqaro va milliy tadqiqotlar (Finlandiya, Norvegiya, Janubiy Koreya tajribasi) shuni isbotlaydiki, o‘yin muhiti va mos jihozlar yordamida bolalarda muloqot, ijodiy fikrlash va jismoniy rivojlanish sezilarli darajada yaxshilanadi.

✅ O‘zbekiston Respublikasining “Makabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida”gi Qonuni, “Davlat talablari” va “Makabgacha ta’lim va tarbiyaning davlat standarti”da ham bolalar rivojiga qulay, xavfsiz, zamonaviy va sermazmun muhitni yaratish ustuvor vazifa etib belgilangan.

✅ Har bir pedagog va muassasa rahbari uchun asosiy maqsad – bolaning har tomonlama rivojlanishiga yordam beradigan, uni mustaqil o‘rganishga, faollikka, tashabbuskorlikka undaydigan muhit yaratishdir.

Tavsiyalar va xulosalar

🔹 Maktabgacha ta’lim muassasalarida muhit va jihozlarni tanlashda davlat va xalqaro me’yorlar, bolalarning yosh xususiyatlari, xavfsizlik va gigiyena talablari, zamonaviy pedagogik yondashuvlar hisobga olinishi shart.
🔹 Muhitni har doim yangilab va boyitib borish, bolalar uchun innovatsion, ochiq va erkin tajriba hududi sifatida tashkil etish zarur.
🔹 Ota-onalar, tarbiyachilar va mutaxassislar doimiy hamkorlikda bo‘lishi muhit sifati va bolaning rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.

📌 Muhitni to‘g‘ri tashkil etish – har bir maktabgacha ta’lim tashkiloti va pedagogik jamoaning asosiy ustuvor yo‘nalishi hisoblanadi.
muallif: O‘tkir Odiljonov
kanal: @bilim_jihozlari

📜 NORMATIV HUQUQIY HUJJATLAR:

🚪 MAKTAB HUDUDI VA KIRISH QISMI:

• ♿️ Qulay panduslar (tutqich balandligi 70-90 sm, chetlari 15-20 sm)
• 🔐 Xavfsizlik tizimlari (Face ID, videokuzatuv)
• 🧭 Ko'zi ojiz bolalar uchun taktil mnemosxemalar va yo'l ko'rsatkichlar
• 🚸 Maxsus belgilar va kontrastli elementlar

🏢 BINO ICHKI QISMINI MOSLASHTIRISH:

• 🚪 Avtomatik eshiklar, kontrastli belgilar
• 🔊 Vizual-akustik tablolar, induksion halqalar
• 🧏‍♂️ Eshitish qobiliyati cheklangan bolalar uchun maxsus qurilmalar
• 👐 Devorga o'rnatilgan xavfsiz tutqichlar
• 🚻 Moslashtrilgan hojatxonalar (ko'tariladigan tutqichlar, yordam chaqirish tugmalari)

👨‍💼 MA'MURIYAT VA XIZMAT XONALARI:

• 📐 Xodimlar ish joyining ergonomikasi (4.5 kv.m, yorug'lik chap tomondan)
• 🌡️ Optimal harorat rejimi (qishda 22-24°C, yozda 23-25°C)
• 👨‍⚕️ Pedagog-psixolog xonasi (18 kv.m, relaksatsiya hududi, korrektsion jihozlar)

📚 SINF XONALARINI JIHOZLASH:

• 👂 Eshitishi past o'quvchilar uchun oldingi qator o'rindiqlar
• 👁️ Ko'rishi past o'quvchilar uchun deraza yonidagi joylar
• 🧠 Psixologik ehtiyojlarni hisobga olgan o'tirish tartibi
• 🏠 Boshlang'ich sinflarda shaxsiy buyumlar uchun maxsus shkaflar
• 🧩 Korreksion sinflarda o'yin va dam olish hududlari

🔬 FAN XONALARI VA LABORATORIYALAR:

• 🧪 Har bir fan uchun maxsus moslashtrilgan jihozlar
• 🔭 Qulay ko'rgazma stollari va podiumlar
• 💻 Informatika xonasida har bir o'quvchi uchun zamonaviy kompyuter

💺 MEBEL JIHOZLAR TALABLARI:

• 📏 Balandligi rostlanadigan ergonomik stullar
• 🧸 Antialergik materialdan tayyorlangan yumshoq mebellar
• ♿️ Tayanch-harakat tizimida nuqsoni bo'lgan bolalar uchun moslashtrilgan o'rindiqlar

🌟 XULOSA: Inklyuziv ta'lim muhitini yaratish – bu nafaqat me'yoriy talablarni bajarish, balki har bir bola uchun teng ta'lim olish imkoniyatlarini yaratish, jamiyatga to'laqonli a'zo bo'lib kirishlariga zamin yaratishdir. Bu jarayonda barcha ta'lim muassasalari, o'qituvchilar va ota-onalar hamkorlikda harakat qilishi muhim ahamiyatga ega.

Tuzuvchi: O‘.Odiljonov va O.Xudayberganov

Kanalga ulanish:👇
https://t.me/trm_metodika

Oʻ.Odiljonov - Oʻzbekiston Respublikasi Taʼlimni rivojlantirish respublika ilmiy-metodik markazi boʻlimi boshligʻi rustamjon.utkir86@gmail.com

Annotatsiya: Ushbu maqolada Airlite fotokatalitik boʻyoqlari yordamida maktab sinf xonalari va binolarida havo sifati qanday yaxshilanishi mumkinligi, rivojlangan mamlakatlardagi joriy etish tajribasi, iqtisodiy va sogʻliq uchun afzalliklari tahlil qilingan. Ilmiy manbalar va aniq misollar orqali ushbu yechimning amaliy samarasi asoslab berilgan.

Kalit soʻzlar: Airlite, fotokataliz, havo tozalash, maktab muhiti, ekologiya, energiya tejamkorlik.

Abstract: This article analyzes how air quality in school classrooms and buildings can be improved using Airlite photocatalytic paints, focusing on the implementation experience in developed countries, economic benefits, and health advantages. The article presents scientific evidence and practical examples to justify the effectiveness of this innovative solution.

Key words: Airlite, photocatalysis, air purification, school environment, ecology, energy efficiency.

Kirish

Havo sifati maktab sinf xonalarida oʻquvchilar salomatligi va oʻqish qobiliyatiga bevosita taʼsir qiladi. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) maʼlumotlariga koʻra, bolalar havo ifloslanishiga kattalarga nisbatan sezgirroq boʻlib, yomon havo ularning oʻsishidan tortib aqliy rivojlanishigacha bir qator muammolar keltirib chiqaradi[1]. Masalan, ventilyatsiya tizimi yaxshi ishlamaydigan (yoki mavjud boʻlmagan) sinflarda oʻquvchilarning akademik oʻzlashtirish natijalari pastroq boʻlishi aniqlangan – tashqi havo aylanish tizimi yaxshi boʻlgan sinflarda oʻquvchilar matematika va oʻqish fanlari boʻyicha yuqoriroq ball olishgan[2]. Shu bois soʻnggi yillarda sinf xonalar havosini yaxshilashga qaratilgan yangi texnologiyalar joriy etilmoqda. Airlite boʻyogʻi – shulardan biri boʻlib, u devor va shiftlarni oddiy boʻyoq kabi surkash orqali havoni faol tozalaydigan zamonaviy usul sifatida taklif etilmoqda. Quyida Airlite boʻyoqlarining texnologik asosi, uning ekologik va sogʻliq uchun ahamiyati, maktab hamda jamoat binolarida xorijdagi qoʻllanish tajribalari, iqtisodiy samaradorligi va oʻquvchi-xodimlar uchun foydalari tahlil qilinadi.

Airlite boʻyoqlarining ishlash mexanizmi va texnologik asosi

Airlite – bu ichki va tashqi devorlarga surtish mumkin boʻlgan maxsus boʻyoq boʻlib, unda havoni tozalash xususiyati bor. Uning asosiy ishlash prinsipi fotokatalizga asoslangan boʻlib, bu tabiatda kuzatiluvchi va havodagi ifloslantirgichlarni parchalaydigan reaksiyadir[3]. Airlite tarkibidagi titaniy dioksidi (TiO₂) nanozarrachalari yorugʻlik tushganda faollashib, boʻyoq yuzasida elektronlar ajralib chiqishiga sabab boʻladi. Bu elektronlar havodagi namlik (H₂O) bilan oʻzaro taʼsirga kirishib, yuqori reaksiyaga kiruvchi qisqa umrli gidroksil radikallarini (OH) hosil qiladi. Hosil boʻlgan radikallar esa havodagi zararli moddalarga (masalan, azot oksidlari NOx, uchuvchan organik birikmalar VOC va boshqalar) hujum qilib, ularni beozor komponentlarga aylantiradi. Natijada devorda Airlite boʻyogʻi qoplamasi bor joyda yorugʻlik va namlik mavjud ekan, havo tarkibidagi turli zararli gazlar va moddalar doimiy ravishda neytrallashadi.

Airlite texnologiyasi tabiatdagi havoni tozalash jarayonini devorga “koʻchiradi”. Yer atmosferasida quyosh nurlari taʼsirida hosil boʻluvchi manfiy zaryadli ionlar havodagi ifloslanish, bakteriya va yoqimsiz hid molekulalarini neytrallashtiradi[4]. Airlite boʻyogʻi xuddi shu prinsip asosida ishlab chiqilgan: yorugʻlik energiyasi va havo namligidan foydalanib, yuzada manfiy zaryadli ionlar hosil qiladi, ular esa toksik ifloslantirgichlar, virus va bakteriyalar hamda hidlarni parchalab bezarar holga keltiradi. Shu tariqa Airlite boʻyalgan devorlar yorugʻlik tushganda atrofida “ion pardasi” hosil qiladi, bu parda havodagi zararli zarrachalarni oʻziga tortib neytrallashtiradi. Muhimi, bu boʻyoq tarkibida hech qanday antibakterial kimyoviy qoʻshimchalar yoki biotsikllar yoʻq – uning antimikrob xususiyati fotokatalitik reaksiyaning oʻziga bogʻliq va vaqt oʻtishi bilan pasayib ketmaydi.

Boʻyoqning tarkibiy asosi ham anʼanaviy boʻyoqlardan mutlaqo farq qiladi. Oddiy boʻyoqlar erituvchi kimyoviy moddalar (achchiq hidli VOClar) asosida tayyorlanadi va surkagandan keyin uzoq vaqt davomida havoga ushbu zararli moddalarni chiqarib turadi – yaʼni oddiy boʻyoqning oʻzi ham ifloslanish manbai hisoblanadi. Airlite esa kalsiy bazasidagi (marmar toshni qayta ishlashdan qolgan mahsulot) poroshok koʻrinishidagi boʻyoq boʻlib, uni suv bilan aralashtirib surtiladi. Umuman yorqin hidsiz, tarkibida uchuvchan organik moddalar umuman yoʻq[5]. Shu bois hududi yangi boʻyalgan bino havosi ham toza boʻlib, darhol foydalanishga muhit tayyor boʻladi. Airlite tarkibidagi nanokatalizatorlar boʻyoq qatlami ichida mahkam oʻrnashgan va havoga ajralib chiqmaydi, shuning uchun inson salomatligiga taʼsir qilmaydi. Bunda fotokatalitik reaksiyani yuzaga chiqarish uchun faqat yorugʻlik (quyosh nuri yoki UB-nurlar) va havo namligi talab etiladi. Qoʻshimcha energiya yoki uskuna kerak emas. Ishlab chiqaruvchilar maʼlumotiga koʻra, Airlite boʻyogʻi oʻz xususiyatlarini kamida 10-yil davomida saqlab qoladi[6]. Demak, bir marta boʻyalgan devor uzoq muddat davomida xuddi filtr singari havodan zararli gʻubor, tutun va gazlarni “yutuvchi” vazifasini bajaradi.

Airlite boʻyogʻining ekologik va sogʻliqqa taʼsiri

Airlite boʻyogʻi havo sifatiga ijobiy taʼsir koʻrsatishga moʻljallangan innovatsion mahsulot boʻlib, uning samaradorligi bir qator ilmiy sinov va tadqiqotlar bilan tasdiqlangan. Laboratoriya sharoitida oʻtkazilgan tahlillarga muvofiq, Airlite qoplamali yuzalar azot oksidlari (NOx) miqdorini nazorat namunasiga nisbatan 45% ga koʻproq pasaytirgan, uchuvchan organik moddalar miqdorini esa 20% ga koʻproq kamaytirgan. Yaʼni, Airlite boʻyalmagan oddiy yuzada passiv yoki tabiiy yoʻl bilan zararli gazlar maʼlum vaqtda maʼlum miqdorga kamaygan boʻlsa, Airlite qoplamasi bilan bunda sezilarli darajada katta qoʻshimcha reduksiya qayd etilgan. Yevropada 2007-yilda Italiyaning Rim shahrida ifloslangan tunnelni Airlite boʻyagʻi bilan qoplash orqali oʻtkazilgan ilk tajriba ham yuqori natija bergan – tunnel markazida azot dioksidi konsentratsiyasi 20% ga tushgani qayd etilgan. Bu Airlitening haqiqiy muhitda ham ifloslanishni sezilarli darajada kamaytirish qobiliyati borligini koʻrsatadi.

Airlite havodagi zararli gazlargina emas, balki biologik xavfli zarrachalarga nisbatan ham taʼsirchan. Fotokatalitik reaksiya natijasida hosil boʻlgan gidroksil radikallari va manfiy ionlar bakteriyalar, zamburugʻ sporalari va viruslarning tuzilishiga zarar yetkazib, ularni bartaraf etadi. London shahrida oʻtkazilgan tajribalar Airlite boʻyogʻi surkalgan xonalarda bakteriya va zamburugʻlar 99,9% ga yoʻq qilinganini koʻrsatgan[7]. Yevropa Ittifoqi koʻmagida amalga oshirilgan tadqiqot xulosalariga koʻra esa, mazkur boʻyoq yuzasidagi bakteriya va viruslar 99,9% oʻldiriladi hamda qoldiq sporalari koʻpayishiga yoʻl qoʻyilmaydi. COVID-19 pandemiyasi davomida havodagi viruslarga qarshi kurashishda fotokatalitik qoplamalarning samarasi yanada dolzarb boʻldi – Yaponiyada ilmiy tadqiqotlar titaniy dioksidi asosidagi fotokataliz texnologiyasi SARS-CoV-2 (kovid) virusini taʼsirsizlantirishga ham samarali ekanini tasdiqladi[8]. Shu maʼnoda, Airlite kabi boʻyoqlar diqqatga sazovor, chunki ular devorlarni dezinfeksiyalovchi doimiy yuzaga aylantiradi.

Airlite boʻyogʻining yana bir ekologik foydasi – hid va gʻuborlarni kamaytirishidir. Boʻyalgan xonalarda tamaki yoki boshqa chiqindi hidlari tez neytrallashadi va havo toza holatda saqlanadi. Shu bilan birga, boʻyoq yuzasi kir va changning yopishishini qiyinlashtiradigan himoya qatlami hosil qiladi. Demak, bunday devorlar oʻz-oʻzini tozalashga moyil: chang kamroq oʻrnashadi, qoladigan kir qatlamlar ham kamayadi. Airlite tashqi fasadlarda qoʻllanilganda esa qoʻshimcha ravishda quyosh nurlarini aks ettirib, binolarning yozgi isishi pasayishiga yordam beradi – bu esa energiya tejamkorligiga xizmat qilib, konditsionerga sarflanadigan elektr energiyasini va atmosferaga SO₂ chiqindilarini kamaytiradi (hisob-kitoblarga koʻra 29% gacha havo tozalash tizimi xarajatlarini qisqartirish mumkin). Binobarin, Airlite nafaqat inson salomatligi uchun, balki atrof-muhit uchun ham koʻp qirrali ijobiy taʼsirga ega deb xulosa qilish mumkin: havoni tozalaydi, binolar mikroklimatini yaxshilaydi va chiqindilarni pasaytiradi.

Maktab va jamoat binolarida qoʻllash boʻyicha xorijiy tajriba

Airlite boʻyoqlaridan foydalanish gʻoyasi ilk bor Yevropada paydo boʻlib, hozirgi kunda dunyoning turli rivojlangan mamlakatlarida amaliy tajribalar orqali sinovdan oʻtkazilmoqda hamda kengroq joriy etilmoqda. Jumladan, quyida ayrim mamlakatlardagi tajribalar keltiriladi:

·  Italiya: Airlite texnologiyasi aynan Italiyada yaratilgan va ilk marotaba shu yerda sinovdan oʻtkazilgan. Yuqorida taʼkidlanganidek, 2007-yilda Rimdagi Traforo Umberto I tunneli Airlite bilan boʻyalganida, tunnel ichidagi NOx gazlari 20% ga kamaygani rasman qayd etilgan. Shundan soʻng bu boʻyoq Italiyaning oʻzida turli joylarda qoʻllanildi: ayrim kasalxonalar, ofislar va maktablarning ichki devorlari Airlite bilan boʻyaldi va havo sifati sezilarli yaxshilandi, deb xabar berilgan. Masalan, Rimdagi bino devorida Airlite boʻyalib yaratilgan Yevropadagi ilk “smog yeyuvchi” rasm ham keng eʼtiborga tushgan – ushbu 100 m² maydondagi devor kartina nafaqat estetik, balki har kuni havodan kunda tonnalab zararli gazlarni oʻziga yutib turish xususiyatiga ega. Italiya tajribasi shuni koʻrsatdiki, bu innovatsiya jamoat joylarida havo sifati muammosini hal etishda samara berishi mumkin.

·  Buyuk Britaniya: Yevropada Airlite keng qoʻllanayotgan mamlakatlardan yana biri – Buyuk Britaniya. Londondagi Halcyon International School mamlakatda Airlite boʻyogʻini qoʻllagan birinchi maktab hisoblanadi. Maktab binosini qayta boʻyash zarurati tugʻilganida, ular ekologik toza va foydali yechim izlab Airliteni tanlashdi. Boʻyashdan soʻng amalga oshirilgan monitoringlar binoda havo sifati yaxshilangani va hidlar kamayganini koʻrsatdi. Maktab rahbariyatining taʼkidlashicha, bu innovatsiya oʻquvchilar farovonligi va atrof-muhitga hissa qoʻshishi bilan ularni qoniqtirgan, chunki bino ichida havo yanada toza boʻldi va hatto binoda qoladigan baʼzi hidlar barham topdi. Buyuk Britaniya hukumati ham havo ifloslanishini kamaytirish yoʻllarini qidirib, Airlite boʻyoqlarini turli davlat obyektlarida sinab koʻrdi. Londondagi bir davlat idorasi binosida 31 m² maydonli xona Airlite bilan boʻyaldi va shu binodagi shunga oʻxshash boshqa xona oddiy boʻyoq bilan boʻyalgan holda solishtirildi – natijada Airlite boʻyalgan xonaning havosida NOx 50% dan ortiqqa kamaygani qayd etildi. Yana bir tajriba sharoitida (East London, Jo Richardson Community School maktabgacha taʼlim tashkilotlarining guruh xonasi) Airlite boʻyalgan sinfda bir oydan soʻng azot dioksidi 96,4% ga pasaygani, uchuvchan organik moddalar 98% ga kamaygani oʻlchangan, shuningdek, anʼanaviy boʻyoqqa nisbatan hech qanday xavfli chiqindi chiqarmasligi va boʻyoqning uglerod izi 67% ga kamroq ekani aniqlangan. Bu natijalar Airlite texnologiyasi bolalar maskanlarida haqiqatan katta samara berishini va havo tarkibini meʼyorga keltirib, bolalar nafas oladigan muhitni tubdan yaxshilashini koʻrsatadi.

·  Germaniya: Germaniyada ham maktab va jamoat joylarida havo sifatiga katta eʼtibor qaratiladi va shu bois fotokatalitik boʻyoqlardan foydalanishga qiziqish ortmoqda. Mamlakatda KEIM kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan Ecosil®-ME kabi fotokatalitik taʼsirga ega ichki boʻyoqlar mavjud[9]. Bu boʻyoq devorlardagi zararli gazlar va hidlarni neytrallashtirishga yordam beradi hamda bakteriya va zamburugʻlarning oʻsishini sezilarli darajada cheklaydi. KEIM Ecosil-ME dezinfeksiyalovchi vositalarga ham chidamli boʻlib, allergiyasi bor insonlar va bolalar muassasalari uchun mosligi sertifikatlangan. Hozircha Airlite brendi Germaniya bozorida rasman keng tarqalmagan boʻlsa-da, mavjud mahalliy analoglar orqali mamlakatda maktab, bolalar bogʻchasi va shifoxona kabi joylarda havoni fotokatalitik tozalash amaliyotida qoʻllab kelmoqdalar.

·  Yaponiya: Yaponiyada fotokataliz sohasi ilmiy va sanoat yoʻnalishida juda rivojlangan. Titaniy dioksidi orqali fotokatalitik effekt birinchi bor aynan yaponiyalik olim Akira Fudjishima tomonidan kashf etilgani bejiz emas – bu texnologiya hozir Janubiy-Sharqiy Osiyoda, xususan Yaponiyada jahon darajasidagi “toza texnologiya” sifatida tan olingan[10]. Yaponiyada koʻplab binolar tashqi fasadi oʻz-oʻzini tozalaydigan fotokatalitik qoplamalar bilan qoplangan, shuningdek, ichki sharoitda ham bakteriya va viruslarni yoʻq qiluvchi maxsus qoplamalardan foydalanilmoqda. Masalan, 2020-yilda Osakadagi Kaltech kompaniyasi devorga oʻrnatiluvchi fotokatalitik havo tozalagich uskunasi orqali COVID-19 virusini mahalliy sharoitda yoʻq qilish boʻyicha ilk muvaffaqiyatli sinovlarni oʻtkazgan edi. Yaponiya maktablarida ham pandemiyadan soʻng havo tozalashga doir qoʻshimcha choralar qabul qilindi. Ayrim oʻquv maskanlari anʼanaviy havo almashinuv tizimlariga qoʻshimcha ravishda fotokatalitik filtrlarga ega qurilmalar oʻrnatdi. Airlite brendi Yaponiyada rasman sotuvga chiqmagan boʻlsa-da, u yerdagi umumiy tajriba shundan iboratki, fotokataliz texnologiyalari havo tozalash, suvni zararsizlantirish va hatto yuqumli kasalliklar profilaktikasida keng qoʻllanilmoqda. Shu bois Yaponiya tajribasi Airlite kabi boʻyoqlar uchun ham ilmiy asos yaratib bergan desak boʻladi.

·  AQSH: Amerika Qoʻshma Shtatlarida soʻnggi yillarda maktab va idoralardagi havo sifatiga jamoatchilik eʼtibori orta boshladi. Ayniqsa COVID-19dan keyin maktablarni ventilyatsiyalash va havodagi viruslarni filtrlash masalalari kun tartibiga chiqqan. Airlite hali AQSH bozorida ancha keng tarqalmagan boʻlsa-da, kompaniya mahsulotni amerika standartiga moslashtirish va sertifikatlash jarayonlarini yakuniga yetkazmoqda. Ayrim xususiy uylar va tijoriy ofislarda Airlite yoki shu kabi havo tozalovchi boʻyoqlar qoʻllana boshlangani xabar qilingan. Masalan, AQSHdagi baʼzi startap kompaniyalar mahalliy iqlim va bozorga mos oʻz fotokatalitik boʻyoqlarini ishlab chiqmoqda – ularning baʼzilari 5–8-yil davomida 99% gacha VOC va zararli gazlarni parchalash xususiyatini reklama qilmoqda. Shuningdek, yirik boʻyoq ishlab chiqaruvchilar (masalan, Sherwin-Williams) ham “havo tozalovchi boʻyoq” turlarini chiqara boshladi, demak bu bozor AQSHda ham rivojlanmoqda. Kutilmaganda, pandemiya sharoiti bolalar taʼlim muassasalari havosini yaxshilashda bunday innovatsion boʻyoqlarning ahamiyatini AQSHda ham ochib berdi – masalan, Kaliforniya va Florida kabi shtatlarda ayrim maktab okruglari sinf xonalari devorlarini qayta boʻyashda kamida VOCsiz (yoki havo tozalash xossaga ega) boʻyoqlar talabini qoʻyishmoqda. Yaqin kelajakda Airlite AQSH bozorida ham rasman tasdiqlanib, maktab va kasalxonalarda qoʻllanishi kutilmoqda.

Yevropa Ittifoqi miqyosida Airlite boʻyogʻiga qiziqish yuqori darajada: u Ispaniya, Italiya, Portugaliya va Buyuk Britaniyada sotuvda mavjud boʻlib, qolgan davlatlarga ham kengayib bormoqda. Xulosa qilish mumkinki, rivojlangan mamlakatlarda Airlite va oʻxshash texnologiyalarga doir dastlabki tajribalar ijobiy natija bermoqda. Maktab, shifoxona, aeroport, ofis kabi muhitlarda havo sifati sezilarli yaxshilangani, vaholanki bu oddiy boʻyoq surtishdek koʻringan oddiy chora bilan erishilgani, innovatsiya kelajagi porloqligidan dalolat beradi.

Qoʻllashning iqtisodiy samaradorligi

Yopiq binolarda havo tozalashning anʼanaviy usullari (ventilyatsiya tizimlari, filtrlar, havo tozalagich priborlar) maʼlum darajada qimmat va energiya talab qiluvchi boʻlishi mumkin. Airlite boʻyogʻi esa bino inshootiga integratsiyalashgan yechim sifatida iqtisodiy jihatdan ham jozibador. Birinchidan, uning boshlangʻich qiymati oddiy yuqori sifatli interyer boʻyoqlariga yaqin – yaʼni loyiha uchun maxsus qimmat uskuna yoki material talab etilmaydi. Buyuk Britaniyada Airlite boʻyoqlarining narxi standart devor boʻyoqlari bilan taqqoslanadi va uni boʻyoqchilar odatdagi valik yoki buyoq pulverizatori bilan surkashi mumkinligi aytilgan. Demak, oʻrnatish uchun qoʻshimcha mehnat yoki malaka talab qilinmaydi, bu esa katta loyihalarda muhim omil.

Ikkinchidan, Airlite energiya tejaydi va xarajatlarni pasaytiradi. Tashqi fasadlarga surtilganda buyoq yuzasi quyosh nurining katta qismini aks ettirib, binolarni havo tozalash tizimi xarajatlarini 20-30% ga kamaytishi mumkinligi hisoblangan. Masalan, iliq iqlimli shaharda maktab binosi Airlite bilan tashqi tomonlardan boʻyalsa, yoz oylarida xonalarning harorati bir necha darajaga pastroq saqlanishi mumkin – bu esa konditsionerlar kamroq ishlashi va elektr energiyasi tejalishini taʼminlaydi. Shu bilan birga, Airlite uzoq muddatli mahsulot: uning havo tozalash xossalari kamida oʻn yil davomida saqlanib qolishi tasdiqlangan. Oddiy boʻyoqlar esa koʻpincha 3-5-yilda yangilanishi kerak boʻladi; Airlite holatida esa qayta boʻyash sikli uzunligi sababli uzoq muddatda xarajat tejaladi.

Uchinchidan, Airlite boʻyogʻi ekspluatatsiya xarajatlarini kamaytiradi. Bino ichida havo tozalagich elektr asboblariga ehtiyojni qisqartirishi mumkin (chunki devorning oʻzi havoni filtrlashiga yordam beradi). Shuningdek, Airlite qoplamasi devorlarning kirlanishini kamaytirishi sabab ularni tozalash va dezinfeksiyalashga sarflanadigan mehnat va mablagʻ qisqaradi. Masalan, oddiy boʻyoq surilgan maktab sinfxonasida yil davomida devorlarda yogʻ tushishi, qoldiqlar yopishishi mumkin va maʼlum vaqtda qayta quruq tozalash yoki boʻyash talab etiladi. Airlite boʻyalgan xonalarda esa devorlar oʻzini oʻzi tozalab turushi va mikroblarni oʻldirishi bois, qoʻshimcha xizmat koʻrsatish ehtiyoji kamayadi. Bundan tashqari, Airlite ekologik toza boʻlgani uchun tizim sertifikatlarida imtiyozlar beradi: masalan, u xalqaro WELL standartining havo sifati, VOCni kamaytirish kabi talablariga javob berib, binolarning ekologik sertifikat olishida ball toʻplashga yordamlashadi[11]. Binoning “yashil” sertifikatlarga ega boʻlishi esa ayni paytda koʻp mamlakatlarda iqtisodiy jihatdan qoʻllab-quvvatlanadi (soliq imtiyozlari, grantlar va h.k.).

Yana bir iqtisodiy samarasi – Airlite boʻyogʻi suyuqlik shaklidagi kukun shaklida sotiladi, yaʼni tashish va saqlash arzonroq hamda ishlashidan keyin hech qanday xavfli chiqindi qoldirmaydi. Masalan, Buyuk Britaniyada bir kichik obyektda oʻtkazilgan sinovda Airlite va oddiy boʻyoq qiyoslanganida, Airlite qoʻllanilishi natijasida 5 kilogrammga yaqin xavfli boʻyoq chiqindisi oldini olingani va 20 gramm atrofida uchuvchan organik moddalar chiqarilmagani hisoblab chiqilgan. Bu esa chiqindilarni utilizatsiya qilish xarajatini ham tejashini anglatadi. Shu tariqa, Airlite iqtisodiy samaradorligi bir necha jabhada namoyon boʻladi:

oʻrnatish qiymatining pastligi;

energiya va kommunal toʻlovlarni tejash;

xizmat koʻrsatish xarajatlarini kamaytirish;

ekologik imtiyozlarni qoʻlga kiritish.

Oʻquvchilar va xodimlar uchun foydalari

Ilmiy manbalarda Airlite boʻyogʻining inson salomatligi va maktab muhiti uchun bir qator bevosita va bilvosita foydalari taʼkidlangan. Eng asosiy jihati – sinf havosining tozaligi taʼminlanadi. Havoda azot dioksidi, formaldegid, benzol kabi koʻzga koʻrinmaydigan hafvli gazlar yoki allergiya chaqiruvchi moddalar yoʻq qilinsa, bolalar va oʻqituvchilarning nafas yoʻllari sogʻlomroq boʻladi. Masalan, bolalar orasida keng tarqalgan astma kasalligi koʻpincha maktabdagi changʻ, qoldiq hidlar va qolip zanglari bilan bogʻliq yomon havo bilan kuchayadi. AQSH ekologik agentligi maʼlumotlariga koʻra, binolarda namlik va qolip (plesen) mavjud boʻlsa, uy yoki makondagilarning astma va nafas yoʻllari kasalligi xavfi 30-50% ga oshar ekan. Airlite esa qolip zanglari paydo boʻlishini deyarli bartaraf etadi va devorlarda hidlanuvchi bakteriyalarning koʻpayishiga toʻsqinlik qiladi. Bu bolalar uchun nafas olish yengillashishi, allergiya holatlarining kamayishiga olib kelishi mumkin. Xususan, Airlite bilan boʻyalgan bolalar bogʻchalari xonalarida havodagi mikrob va zamburugʻlar yoʻq qilingani bolalarni turli yuqumli kasalliklar (masalan, mavsumiy gripp) tarqalishidan ham himoyalashga hissa qoʻshadi, chunki virus va bakteriyalarning katta qismi devor yuzasiga tushganda neytrallashadi.

Maktab xodimlari – pedagog kadrlar va personallar – uchun ham havoning toza boʻlishi ishlash samaradorligi va salomatlik jihatidan juda ahamiyatli hisoblanadi. Toza havo va yaxshi ventilyatsiya oʻqituvchilarning ish qobiliyatini oshiradi: yomon havoda sersuvlik, charchoq va diqqat pasayishi kuzatilsa, toza havoda odam oʻzini yaxshiroq his qiladi. Hatto havo harorati va tozaligining ozgina oʻzgarishi oʻqituvchi hamda oʻquvchilarning aqliy ishlarini bajarish qobiliyatiga taʼsir etishi ilmiy tadqiqotlarda qayd etilgan. Demak, Airlite kabi texnologiya orqali sinfda havo tarkibi meʼyorlashsa, oʻquvchilarning darsda diqqati yaxshilanishi, xastalanib dars qoldirish holatlari kamayishi mumkin. Havosi toza maktablarda oʻrtacha davomat yuqoriroq va oʻquvchilarning dars qoldirish koʻrsatkichi pastroq boʻlishi ham kuzatilgan – masalan, AQSHda oʻtkazilgan tahlillarda havo muhiti sof maktablarda har 1000 oʻquvchiga 4-5 taga koʻproq bola doimiy qatnashishi va har 1000 oʻquvchiga taʼtilni tashlab ketish (oʻqishdan chiqish) holati 10-13 taga kamroq ekani aniqlangan. Albatta, bunda faqat havo emas, balki umumiy maktab sharoiti hissasi bor, lekin havo sifati asosiy omillardan biri ekani ayon boʻlgan. Shuning uchun, Airlite boʻyogʻi orqali havoning tozalanishi oʻquvchilarning uzluksiz darsga qatnashuvi va ularning oʻqish samaradorligiga ijobiy taʼsir koʻrsatishi mumkin.

Psixologik jihatdan ham toza havo muhiti odamni tinchlantirib va stressning kamayishiga olib keladi. Musaffo havoda nafas olish insonning asab tizimiga tinchlantiruvchi taʼsir koʻrsatishi, stress gormonlarini kamaytirishi bir necha tadqiqotlarda taʼkidlangan. Airlite boʻyogʻi bilan boʻyalgan xonalarda atrofdagi yoqimsiz hidlar (masalan, sinfdagi koʻp bolalar boʻlganida chiqadigan ogʻir havo yoki qoʻllanilgan kimyoviy moddalar hidi) neytrallashib ketadi. Bu esa sinfda yoki ofisda musaffo va yangilangan atmosfera yaratadi, bunday sharoitda ham bolalar, ham kattalar oʻzlarini xotirjamroq va sergʻayrat his qilishadi. Maktablarda havoni yaxshilashning boshqa usullari (koʻproq daraxtlar ekish, sinf xonasini shamollatish) bilan bir qatorda devorlarni Airlite bilan boʻyash ham ichki muhitni yanada kulay qilish yoʻlida muhim qadam boʻladi.

Xulosa

Maktab sinf xonalari va jamoat binolarida havo sifati muammosini hal etish uchun innovatsion yondashuv – Airlite fotokatalitik boʻyoqlaridan foydalanish – rivojlangan mamlakatlarda ijobiy natijalar bermoqda. Italiya, Buyuk Britaniya, Yaponiya kabi mamlakatlar tajribasi bu texnologiya havodagi zararli gazlar, havfli bakteriya va viruslar, qolip va hidlarni samarali bartaraf etishini koʻrsatdi. Eng muhimi, bu usul oddiy boʻyoq surtishdek sodda boʻlib, binolarning interyer va eksteryeriga oson tatbiq etiladi, iqtisodiy jihatdan tejamkor va barqaror hisoblanadi. Ilmiy tadqiqotlar Airlite boʻyogʻi bilan qoplangan yuzalar NOx, SO, VOC kabi ifloslanishni 80-90% gacha kamaytira olishini va mikrobiologik xavflarni deyarli toʻliq yoʻq qilishini tasdiqlagan. Albatta, har bir binoning havo sifatiga taʼsir etuvchi omillar turlicha boʻlishi mumkin, shuning uchun Airlite qoʻllashdan kutiladigan natija muhitga qarab oʻzgarishi mumkin. Lekin rivojlangan mamlakatlar tajribasidan koʻrinadiki, havoni tozalovchi boʻyoqlar zamonaviy arxitekturada muhim oʻrin egallab bormoqda. Ularni qoʻllash orqali bolalarimizning sogʻlom va toza muhitda taʼlim olishiga erishish, shu bilan birga energiya va resurslarni tejash imkoniyati mavjud. Zich shahar muhiti va iqlim oʻzgarishi sharoitida bunday innovatsion yechimlar nafaqat ommabop, balki zaruriydir. Airlite misoli shuni koʻrsatadiki, kichik texnologik oʻzgartish – devor boʻyogʻini almashtirish – orqali ham global ekologik va salomatlik muammolarini mahalliy darajada yengillatish mumkin.

Manba va adabiyotlar:

1.Yevropa Ittifoqi Horizon 2020 loyihasi hisoboti (The paints that eat pollutants and heat homes | Horizon Magazine) (The paints that eat pollutants and heat homes | Horizon Magazine).

2. Buyuk Britaniya Green Building Council tadqiqoti (Air purifying paint | UKGBC),

3. JSST maʼlumotlari (CASE STUDY: London Air Pollution - How One School is Improving Air Quality in the Classroom - Celtic Sustainables)

4. AQSH EIA maʼlumotlari (How Does Indoor Air Quality Impact Student Health and Academic Performance? | US EPA).

5. Airlite loyihasining rasmiy natijalari (Non-toxic eco-paint is a smart way to improve air quality | AIRLITE Project | Results in brief | H2020 | CORDIS | European Commission)

6. Kun.uz rasmiy sayti (TBC Bank Ўзбекистонда илк маротаба ҳавони тозалайдиган инновацион деворий тасвирни тақдим этди).

7. Gazeta.uz rasmiy sayti (https://www.gazeta.uz/oz/2025/03/20/eco-mural/)

8. Yuz.uz rasmiy sayti (https://yuz.uz/uz/news/toshkent-shahrida-havoni-tozalaydigan-birinchi-devoriy-surat-chizildi)

[1] CASE STUDY: London Air Pollution — How One School is Improving Air Quality in the Classroom — Celtic Sustainables

[2] How Does Indoor Air Quality Impact Student Health and Academic Performance? | US EPA

[3] The paints that eat pollutants and heat homes | Horizon Magazine

[4] https://www.wates.co.uk/wp-content/uploads/2022/09/Airlite-the-next-generation-of-paint-case-study.pdf

[5] Non-toxic eco-paint is a smart way to improve air quality | AIRLITE Project | Results in brief | H2020 | CORDIS | European Commission

[6] Air-Purifying Paint? Yes Please! – Hypo Air

[7] Air purifying paint | UKGBC

[8] Bright future for photocatalysis | JSTORIES

[9] KEIM ECOSIL®-ME — paint with photocatalytic effect

[10] YNU YOKOHAMA National University | President Talk YNU CROSSTALK vol.3

[11] Certifications — Airlite

Oʻ.Odiljonov — Oʻzbekiston Respublikasi Taʼlimni rivojlantirish respublika ilmiy-metodik markazi, Taʼlim tashkilotlarini jihozlashga nisbatan moddiy-texnik talablarni ishlab chiqish boʻlimi boshligʻi;

ANNOTATSIYA

Mazkur ilmiy maqolada Oʻzbekiston Respublikasida umumiy oʻrta taʼlim muassasalarini zamonaviy moddiy-texnik jihozlar bilan taʼminlash masalalari tadqiq etilgan. Maqolada taʼlim muassasalarini modernizatsiyalash sohasidagi davlat siyosati, normativ-huquqiy asoslar, xalqaro tajriba va innovatsion yondashuvlar tahlil qilingan. Moddiy-texnik bazani rivojlantirishning ustuvor yoʻnalishlari, moliyalashtirish mexanizmlari hamda sohada mavjud muammolar va ularni hal etish yoʻllari koʻrsatilgan. Tadqiqot natijasida taʼlim muassasalarining moddiy-texnik taʼminotini yaxshilash va modernizatsiyalash boʻyicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.

Kalit soʻzlar: umumiy oʻrta taʼlim, moddiy-texnik baza, modernizatsiya, raqamli taʼlim muhiti, innovatsion taʼlim texnologiyalari, STEM-laboratoriyalar, “Aqlli maktab”.

KIRISH

Bugungi kunda Oʻzbekiston Respublikasida taʼlim tizimini rivojlantirish, sifatli taʼlim xizmatlarini taqdim etish, zamonaviy moddiy-texnik bazani yaratish davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi. Xususan, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 11-maydagi “2022-2026-yillarda maktab taʼlimini rivojlantirish boʻyicha milliy dasturni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi PF-134-son Farmoni umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasini mustahkamlash va modernizatsiyalash sohasida keng qamrovli ishlarni amalga oshirishga asos boʻldi.

Zamonaviy dunyoda taʼlim sifati koʻp jihatdan oʻquv jarayonining moddiy-texnik taʼminoti bilan bevosita bogʻliq. Jahon taʼlim makoniga integratsiyalashuv va raqamli iqtisodiyotga oʻtish sharoitida umumiy oʻrta taʼlim muassasalarini zamonaviy oʻquv-laboratoriya uskunalari, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va innovatsion jihozlar bilan taʼminlash dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.

Ushbu maqolaning maqsadi Oʻzbekiston Respublikasida umumiy oʻrta taʼlim muassasalarini moddiy-texnik jihozlarini modernizatsiyalash jarayonining hozirgi holatini, ilgʻor xorijiy tajribani oʻrganish hamda sohani rivojlantirish boʻyicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.

ASOSIY QISM

1. Moddiy-texnik bazani modernizatsiyalashning normativ-huquqiy asoslari

Oʻzbekiston Respublikasida umumiy oʻrta taʼlim muassasalarini moddiy-texnik jihozlar bilan taʼminlash masalalari bir qator muhim normativ-huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinadi.

Oʻzbekiston Respublikasining “Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonuni (2020-yil 23-sentabr, OʻRQ-637-son) [1].

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 11-maydagi “2022-2026-yillarda maktab taʼlimini rivojlantirish boʻyicha milliy dasturni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi PF-134-son Farmoni taʼlim muassasalarini modernizatsiyalash sohasidagi islohotlarning asosiy yoʻnalishlarini belgilab berdi. Milliy dasturda 2026-yilgacha quyidagi vazifalarni amalga oshirish koʻzda tutilgan:

·  1,4 mingdan ortiq yangi maktablar qurish;

·  4,5 mingdan ortiq maktablarni rekonstruksiya qilish va kapital taʼmirlash;

·  2800 ta fizika, kimyo va biologiya laboratoriya sinflari bilan jihozlash;

·  2030 ta axborot texnologiyalari kabinetlarini yaratish;

·  2000 dan ortiq STEAM-laboratoriyalar tashkil etish;

·  500 ta “Aqlli maktab” tizimini joriy etish [2].

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-maydagi “Maktabgacha va maktab taʼlimini rivojlantirishga oid qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi 241-son qarori maktablarni moddiy-texnik jihozlar bilan taʼminlashning aniq mexanizmlarini belgilab berdi. Qarorda umumiy oʻrta taʼlim muassasalarini zarur oʻquv-laboratoriya jihozlari, kompyuter texnikasi va boshqa texnik vositalar bilan jihozlashning minimal talablari, shuningdek, ularni moliyalashtirish manbalari koʻrsatilgan [3].

2. Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasining hozirgi holati: muammolar va imkoniyatlar

Oxirgi yillarda Oʻzbekistonda umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasini mustahkamlash boʻyicha keng koʻlamli ishlar amalga oshirilmoqda. Maktabgacha va maktab taʼlimi vazirligi maʼlumotlariga koʻra, 2021-2023-yillarda 750 dan ortiq yangi maktablar qurildi, 2300 dan ortiq maktablar rekonstruksiya qilindi va kapital taʼmirlandi.

Biroq, Tadqiqoti natijalari shuni koʻrsatdiki, qishloq joylardagi maktablarning 37,5 foizi hamon zamonaviy moddiy-texnik taʼminot bilan yetarli darajada jihozlanmagan. Tadqiqot davomida quyidagi asosiy muammolar aniqlangan:

1.   Hududlar oʻrtasidagi tafovut. Shahar va qishloq maktablari oʻrtasida moddiy-texnik taʼminot darajasida sezilarli farq mavjud. Shahar maktablarining 82% i zamonaviy oʻquv-laboratoriya uskunalari bilan taʼminlangan boʻlsa, qishloq maktablari uchun bu koʻrsatkich 58% ni tashkil etadi.

2.   Texnik xizmat koʻrsatish muammolari. Mavjud jihozlarga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash boʻyicha samarali tizim yoʻqligi aniqlangan. Soʻrovnomada ishtirok etgan maktab direktorlarining 65% i jihozlarni taʼmirlash va yangilash masalasi eng muhim muammolardan biri ekanligini taʼkidlashgan.

3.   Zamonaviy jihozlardan foydalanish koʻnikmalarining yetishmasligi. Oʻqituvchilarning 47% i zamonaviy oʻquv-laboratoriya jihozlari va axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan samarali foydalanish boʻyicha yetarli koʻnikmalarga ega emasligi aniqlangan.

4.   Moliyalashtirish manbalarining cheklanganligi. Maktab budjetidan faqat joriy xarajatlar qoplanadi, jihozlarni yangilash va modernizatsiyalash uchun qoʻshimcha mablagʻlar zarur [4].

3. Ilmiy tadqiqotlar va ilgʻor xalqaro tajribaning tahlili

Taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasini modernizatsiyalash masalasini oʻrganishda ilmiy tadqiqotlar asosiy ahamiyatga ega. Soʻnggi yillarda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar shuni koʻrsatmoqdaki, zamonaviy moddiy-texnik baza bilan taʼminlangan maktablarda oʻquvchilarning academic koʻrsatkichlari sezilarli darajada yuqori.

Jumladan, A.Abdujabborov va S.Tursunova tomonidan oʻtkazilgan “Taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasi va oʻquvchilar yutuqlari oʻrtasidagi aloqa” (2023) nomli tadqiqot natijalariga koʻra, zamonaviy laboratoriya uskunalari bilan jihozlangan maktablarda oʻquvchilarning aniq fanlar (fizika, kimyo, biologiya) boʻyicha oʻzlashtirish darajasi 22-27% ga yuqori ekanligi aniqlangan [5].

Bundan tashqari, D.Mamatov tomonidan oʻtkazilgan “Raqamli taʼlim texnologiyalarining taʼlim sifatiga taʼsiri” (2022) nomli tadqiqot natijalariga koʻra, zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari bilan jihozlangan sinflarda oʻquvchilarning axborotni idrok etish va tahlil qilish qobiliyati 31% ga, kreativ fikrlash qobiliyati esa 24% ga oshishi aniqlangan [6].

Xalqaro tajribani oʻrganish ham muhim ahamiyatga ega. Jahon banki va YUNESKO tomonidan 2021-2022-yillarda oʻtkazilgan “Education 4.0” tadqiqotiga koʻra, moddiy-texnik bazani modernizatsiyalash boʻyicha eng ilgʻor tajribalar quyidagi davlatlarda kuzatiladi:

1.   Finlandiya. Taʼlim muassasalarini “open learning space” (ochiq taʼlim muhiti) konsepsiyasi asosida jihozlash. Bu yerda oʻquvchilar loyiha ishlari, mustaqil tadqiqotlar va guruh ishlarini samarali amalga oshirishi uchun barcha sharoitlar yaratilgan.

2.   Janubiy Koreya. “Smart School” konsepsiyasini joriy etish. Barcha oʻquv jarayoni raqamlashtirilgan, oʻquvchilar planshetlar yordamida interaktiv darslik va materiallardan foydalanadi, oʻqituvchilar esa real vaqt rejimida oʻquvchilarning individual yutuqlarini kuzatib boradi.

3.   Singapur. STEM (Science, Technology, Engineering, Mathematics) taʼlimini rivojlantirish uchun maxsus jihozlangan laboratoriyalar yaratish. Bu yerda oʻquvchilar amaliy tajribalar, modellashtirish va robototexnika bilan shugʻullanishlari mumkin [7].

Bu xalqaro tajriba Oʻzbekistondagi taʼlim muassasalarini modernizatsiyalash jarayonida muhim ahamiyatga ega boʻlishi mumkin.

4. Moddiy-texnik bazani modernizatsiyalashning ustuvor yoʻnalishlari

Oʻtkazilgan tadqiqotlar natijalari va xalqaro tajribani oʻrganish asosida Oʻzbekistonda umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasini modernizatsiyalashning quyidagi ustuvor yoʻnalishlarini ajratib koʻrsatish mumkin:

1.   Raqamli taʼlim muhitini yaratish. Barcha umumiy oʻrta taʼlim muassasalarini yuqori tezlikdagi internet, zamonaviy kompyuter texnikasi, multimedia proyektorlari, interaktiv doskalar bilan taʼminlash. “Aqlli sinf” konsepsiyasini joriy etish, oʻquv jarayonini boshqarish va monitoring qilish uchun maxsus dasturiy taʼminotdan foydalanish.

2.   Zamonaviy oʻquv-laboratoriya bazasini yaratish. Fizika, kimyo, biologiya kabinetlarini zamonaviy laboratoriya uskunalari, virtual laboratoriyalar, 3D-modellashtirish vositalari bilan jihozlash. Oʻquvchilarda amaliy koʻnikmalarni shakllantirish uchun maxsus jihozlangan STEM laboratoriyalarini yaratish.

3.   Inklyuziv taʼlim uchun sharoitlar yaratish. Maxsus taʼlim ehtiyojlari boʻlgan oʻquvchilar uchun qulay muhit yaratish, maxsus oʻquv-rivojlantiruvchi jihozlar, panduslar, liftlar, sanitariya xonalari bilan taʼminlash.

4.   Energiya samaradorligi va “yashil texnologiyalar”ni joriy etish. Maktab binolarini ekologik toza materiallar bilan qurish va taʼmirlash, qayta tiklanadigan energiya manbalari (quyosh panellari, issiqlik nasoslari)dan foydalanish, suv va energiya sarfini kamaytirish boʻyicha innovatsion texnologiyalarni joriy etish.

5.   Maktablarni “aqlli” boshqarish tizimlarini joriy etish. Maktab faoliyatini boshqarish, monitoring va nazorat qilish uchun zamonaviy axborot tizimlari (“Aqlli maktab”, “Elektron jurnal”, “Elektron kutubxona”)ni joriy etish.

5. Moddiy-texnik bazani modernizatsiyalashning moliyalashtirish mexanizmlari

Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasini modernizatsiyalash uchun quyidagi moliyalashtirish manbalaridan foydalanish tavsiya etiladi:

1.   Davlat byudjeti mablagʻlari. 2022-2026-yillarda maktab taʼlimini rivojlantirish boʻyicha milliy dastur doirasida ajratilgan mablagʻlardan maqsadli foydalanish.

2.   Davlat-xususiy sheriklik mexanizmlari. Taʼlim sohasidagi loyihalarni amalga oshirish uchun xususiy sektor investitsiyalarini jalb qilish.

3.   Xalqaro moliya institutlari va donor tashkilotlar mablagʻlari. Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki, YUNESKO, YUNISEF kabi xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda loyihalarni amalga oshirish.

4.   Maqsadli jamgʻarmalar va homiylik mablagʻlari. Mahalliy hokimiyat organlari, biznes-strukturalar va fuqarolik jamiyati institutlari bilan hamkorlik qilish, homiylik mablagʻlarini jalb qilish.

5.   Innovatsion moliyalashtirish mexanizmlari. Kraudfanding, ijtimoiy obligatsiyalar, taʼsir investitsiyalari kabi innovatsion moliyalashtirish mexanizmlaridan foydalanish.

XULOSA VA TAVSIYALAR

Oʻzbekistonda umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasini modernizatsiyalash — bu sifatli, zamonaviy va raqobatbardosh taʼlim tizimini yaratishning muhim shartidir. Olib borilgan tadqiqotlar natijalari shuni koʻrsatadiki, zamonaviy moddiy-texnik baza bilan taʼminlangan maktablarda oʻquvchilarning bilim va koʻnikmalari sezilarli darajada yuqori.

Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasini modernizatsiyalash jarayonini takomillashtirish uchun quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi:

1.   Raqamli transformatsiya dasturini ishlab chiqish va amalga oshirish. Barcha umumiy oʻrta taʼlim muassasalari uchun raqamli transformatsiya dasturini ishlab chiqish, zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini keng joriy etish.

2.   Moddiy-texnik bazani modernizatsiyalash boʻyicha uzoq muddatli strategiyani ishlab chiqish. 2030-yilgacha boʻlgan davrda umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasini modernizatsiyalash boʻyicha uzoq muddatli strategiyani ishlab chiqish.

3.   Texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash tizimini takomillashtirish. Mavjud jihozlarga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash boʻyicha samarali tizim yaratish, mahalliy darajada texnik yordamni tashkil etish.

4.   Oʻqituvchilarning malakasini oshirish. Zamonaviy oʻquv-laboratoriya jihozlari va axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan samarali foydalanish boʻyicha oʻqituvchilar uchun maxsus kurslar tashkil etish.

5.   Davlat-xususiy sheriklik mexanizmlarini rivojlantirish. Taʼlim muassasalarini moddiy-texnik taʼminlash jarayoniga xususiy sektorni faol jalb qilish, investitsiyalarni ragʻbatlantirish.

6.   Moddiy-texnik taʼminot standartlarini takomillashtirish. Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarini moddiy-texnik taʼminlash standartlarini muntazam yangilab borish, xalqaro tajribani hisobga olish.

7.   Monitoring va baholash tizimini yaratish. Umumiy oʻrta taʼlim muassasalari moddiy-texnik bazasining holatini muntazam monitoring qilish va baholash tizimini yaratish.

8.   Innovatsion loyihalarni qoʻllab-quvvatlash. Moddiy-texnik bazani modernizatsiyalash sohasidagi innovatsion loyihalarni qoʻllab-quvvatlash uchun maxsus grantlar va tanlovlar tashkil etish.

Ushbu tavsiyalarni amalga oshirish Oʻzbekistonda umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasini samarali modernizatsiyalash, taʼlim sifatini oshirish va raqobatbardosh kadrlar tayyorlashga xizmat qiladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI

1.   Oʻzbekiston Respublikasining "Taʼlim toʻgʻrisida"gi Qonuni (2020-yil 23-sentabr, OʻRQ-637-son). https://lex.uz/docs/5013007

2.   Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “2022-2026-yillarda xalq taʼlimini rivojlantirish boʻyicha milliy dasturni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi PF-134-son Farmoni (2022-yil 11-may). https://lex.uz/docs/-6008663?ONDATE=11.05.2022%2000

3.   Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Maktabgacha va maktab taʼlimini rivojlantirishga oid qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi 241-son qarori (2022-yil 11-may). https://lex.uz/ru/docs/-6008665

4.   "Oʻzbekiston umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasi holatini oʻrganish" tadqiqoti. Toshkent, 2023-yil.

5.   Abdujabborov A., Tursunova S. “Taʼlim muassasalarining moddiy-texnik bazasi va oʻquvchilar yutuqlari oʻrtasidagi aloqa”. “Taʼlim va innovatsiyalar” jurnali, 2023-yil, №2, 34-42 betlar.

6.   Mamatov D. “Raqamli taʼlim texnologiyalarining taʼlim sifatiga taʼsiri”. Monografiya. Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2022-yil, 215 bet.

7.   YUNESKO va Jahon banki. “Education 4.0: Shaping the Future of Education”. Joint report, 2022. 127 p.

8.   Akramova G.R. “Zamonaviy maktabning moddiy-texnik bazasini shakllantirish asoslari”. Oʻquv qoʻllanma. Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2021-yil, 176 bet.

9.   Qodirov Sh.Sh. “Taʼlim muassasalarini moddiy-texnik jihozlashning xalqaro tajribasi”. “Xalqaro taʼlim tizimida ilgʻor tajribalar” toʻplami, Toshkent, 2023-yil, 87-96 betlar.

S.Moʻminov — Oʻzbekiston Respublikasi Taʼlimni rivojlantirish respublika ilmiy-metodik markazi, Ixtisoslashtirilgan pedagogika va inklyuziv taʼlimni rivojlantirish boʻlimi bosh mutaxassisi

Annotatsiya. Umumtaʼlim muassasalarida alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalar uchun qulay muhit yaratish bilan jamiyatning barcha bolalariga teng taʼlim olish imkoniyatini taʼminlash, barcha bolalar, jumladan jismoniy, aqliy, yoki psixologik cheklovlari boʻlgan bolalar ham maktablarda oʻzlarini xavfsiz va qoʻllab-quvvatlangan his qilishi, oʻquvchilarning taʼlim jarayonida toʻliq ishtirok etishlarini taʼminlash va ularning oʻquv-tarbiya jarayoniga toʻsqinlik qiluvchi cheklovlarni yengib oʻtishga yordam berish uchun qanday qulay, xavfsiz muhit yaratish yoritilgan.

Kalit soʻzlar: Inklyuziv taʼlim, maxsus pedagog, inklyuziv guruhlar, inklyuziv taʼlim sinfi, boshlangʻich tayanch korreksion sinfi, yordamchi texnologiyalar, nogironligi boʻlgan shaxs, pandus, taktil belgilar, tayanch tutqichlar, sensor muhit, mobil koʻtargichlar, kontrastli belgilari, multimedia vositalari, ovoz kuchaytirgichlar, sinf doskasi, oʻquvchi ish joyi, oʻqituvchi ish joyi, moddiy-texnik jihozlar, sinf xonasi, oʻquv jihozlari, maxsus yordam koʻrsatish xonasi.

Abstract. By creating a comfortable environment for children with special educational needs in general education institutions, ensuring equal access to education for all children of the society, all children, including children with physical, mental, or psychological limitations, feel safe and supported in schools, students are fully involved in the educational process. How to create a comfortable, safe environment to ensure their participation and help them overcome barriers to learning.

Key words: Inclusive education, special pedagogue, inclusive groups, inclusive education classroom, elementary correctional classroom, assistive technologies, person with disabilities, ramp, tactile signs, handrails, sensory environment, mobile lifts, contrast signs, multimedia tools, loudspeakers, blackboard, studentʼs workplace, teacherʼs workplace, material and technical equipment, classroom, educational equipment, special assistance room.

Kirish.

Oʻzbekiston Respublikasi “Nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari toʻgʻrisida” 2020-yil 15-oktabrdagi OʻRQ-641-sonli qonuni, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida” 2019-yil
29-apreldagi PF-5712-sonli Farmoni, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Nogironligi boʻlgan shaxslarga koʻrsatilayotgan tibbiy-ijtimoiy xizmatlar sifatini yanada yaxshilash chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2021-yil 9-avgustdagi PQ-5217-sonli qarori, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalarga taʼlim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2020-yil 13-oktabrdagi PQ-4860-sonli qarori va Vazirlar Mahkamasining “Alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalarga taʼlim berishga oid normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash toʻgʻrisida” 2021-yil 12-oktabrdagi 638-sonli qarorlariga muvofiq, umumtaʼlim muassasalarida alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalar uchun qulay taʼlim muhitini yaratish va ularning taʼlim olish imkoniyatlarini kengaytirish vazifalari belgilab berilgan. Ushbu vazifalarni amalga oshirish uchun inklyuziv taʼlimning tarkibiy qismlarini takomillashtirish, taʼlim jarayonlarini moslashtirish va alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalar uchun individual yondashuvlar ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi.

Shuni alohida taʼkidlab oʻtish joizki, yangi tahrirda qabul qilingan “Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonunga ham inklyuziv taʼlim haqida modda kiritilishi, Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaning 50-moddasida “Taʼlim tashkilotlarida alohida taʼlim ehtiyojlariga ega boʻlgan bolalar uchun inklyuziv taʼlim va tarbiya taʼminlanadi” jumlasining kiritilishi diqqatga sazovordir.

Shuningdek, umumtaʼlim muassasalarida alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalarga qulay muhit yaratish bilan jamiyatning barcha bolalari uchun teng taʼlim olish imkoniyatini taʼminlash borasidagi muhim vazifalaridan biri hisoblanadi. Barcha bolalar, jumladan jismoniy, aqliy, yoki psixologik cheklovlari boʻlgan bolalar ham, maktablarda oʻzlarini xavfsiz va qoʻllab-quvvatlangan his qilishlari zarur.

Asosiy qism.

Mamlakatimizda inklyuziv taʼlimni taʼlim oluvchilarning ijtimoiy ehtiyojlari va shaxsiy manfaatlaridan kelib chiqqan holda fan, taʼlim va ishlab chiqarishning mustahkam integratsiyasini taʼminlash asosida tashkil etishning huquqiy — meʼyorlari ishlab chiqilgan. “Alohida taʼlim ehtiyoji boʻlgan bolalar uchun inklyuziv taʼlimni tashkil etish maqsadida taʼlim muassasalari moddiy texnika bazasini mustahkamlash, oʻquv dasturlarini adaptivlashtirish, sogʻlomlashtiruvchi sifatli taʼlim xizmatlari imkoniyatlarini oshirish hamda bu jarayonga mos yuqori malakali kadrlar tayyorlash” kabi muhim vazifalar belgilandi.

Shunday qilib, qulay muhit – bu nafaqat maktab infratuzilmasi va jihozlarini, balki taʼlim jarayonida har bir bolaning individual ehtiyojlariga moslashtirishni oʻz ichiga olgan tushunchadir. Bunday muhitni yaratishda taʼlim muassasasining barcha jihatlari – maktab binolari, sinf xonalari, sport zallari, shuningdek, atrof-muhiti toʻliq inobatga olinishi kerak. Qulay muhit nafaqat jismoniy qulayliklarni, balki psixologik xavfsizlikni ham taʼminlashi zarur. Bu esa oʻquvchilarning erkin harakatlanishi, oʻqishga boʻlgan qiziqishini oshirish va taʼlim jarayonida faol ishtirokini qoʻllab-quvvatlashga xizmat qiladi.

Maktab maʼmuriyati va pedagog kadrlarlar uchun oʻquv-uslubiy qoʻllanma tavsiya sifatida ishlab chiqilgan boʻlib, ularga taʼlim jarayonini inklyuziv taʼlim muhitiga moslashtirishda va bolalarning toʻliq ishtirok etishi uchun zarur shart-sharoitlarni yaratishda yoʻl-yoʻriq koʻrsatilgan. Mazkur qoʻllanma maktab jamoasiga inklyuziv taʼlim muhitini yaratishda amaliy maslahatlar va samarali vositalar taqdim etib, alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalarning taʼlim jarayonidagi faolligi va ularning rivojlanish imkoniyatlarini oshirishga koʻmaklashadi. Bundan tashqari yuqoridagi tavsiyalar bolalarning alohida ehtiyojlariga moslashtirish, jismoniy cheklovlari boʻlgan oʻquvchilarning harakatlanishini yengillashtiruvchi vositalarni joriy etish, psixologik xavfsiz muhit yaratishga yordam beradi.

Umumtaʼlim muassasalarining kirish hududidan tortib, sinfxona, oʻyin maydonchalari, maʼmuriy-metodik xonalar va sanitariya-gigiyena hududlarigacha boʻlgan infratuzilmani qayta koʻrib chiqilib, har bir bolaning jismoniy va psixologik qulayligini taʼminlash uchun zarur tavsiyalar ishlab chiqilishi zarur. Maktab hududida alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalarning barcha ehtiyojlarini toʻliq qondirish maqsadida yordamchi texnologiyalardan foydalanish, sensor muhitni yaxshilash, xavfsizlikni taʼminlash va favqulodda vaziyatlarda bolalarni qoʻllab-quvvatlash boʻyicha amaliy tavsiyalar berib boriladi.

Umumtaʼlim muassasalarida alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalar uchun qulay muhit yaratishdan asosiy maqsadlari:

umumtaʼlim muassasalarda alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalar uchun qulay, xavfsiz va samarali taʼlim muhitini yaratishda rahbar va pedagog kadrlarga amaliy yordam berish.

taʼlim jarayonida har bir bolaning individual ehtiyojlariga moslashtirish, jismoniy, psixologik va sensor muhitni yaxshilash boʻyicha tavsiyalar taqdim etish.

Asosiy vazifalar quyidagilaridan iborat:

umumtaʼlim muassasalarini moddiy-texnik jihozlash boʻyicha rahbar va pedagog kadrlarga uslubiy tavsiyalar berish, shuningdek, sinfxona, oʻyin maydonchalari, sanitariya-gigiyena hududlari va boshqa jamoat joylarida alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalar uchun qulayliklar yaratish;

sensor (toʻsiqsiz harakat) muhitni yaxshilash va xavfsizlikni taʼminlash boʻyicha tegishli choralarni joriy etish;

jismoniy va psixologik cheklovlari boʻlgan bolalarni taʼlim jarayoniga faol jalb qilish uchun oʻquv jarayonini moslashtirish va individual yondashuvlar tavsiya qilish;

favqulodda vaziyatlarda alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalarni qoʻllab-quvvatlash boʻyicha amaliy choralarni taqdim etishdan iboratdir.

Alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalar bilan ishlash uchun maxsus jihozlangan xonalar ularning taʼlim jarayonini yengillashtirish va individual ehtiyojlarini qondirishga yoʻnaltirilgan boʻlishi kerak. Bu xonalar maxsus pedagoglar tomonidan korreksion-pedagogik mashgʻulotlar oʻtkazilishi uchun qulay, yorugʻ va ijobiy kayfiyat beradigan tarzda bezatilishi zarur. Har xil tashxisga ega boʻlgan bolalar bilan ishlash uchun yordamchi texnologiyalar mavjud boʻlishi lozim. Bolalar mashgʻulot davomida oʻzlarini erkin his qilishlari uchun mos stol va stullar, shuningdek, divan va kreslo kabi qulay mebellar mavjud boʻlishi tavsiya etiladi. Agar bolada toliqish alomatlari kuzatilsa, dam olish uchun alohida burchak tayyorlangan boʻlishi lozim.

Raqamli texnologiyalarni taʼlim jarayoniga qoʻllash orqali bolalarning taʼlim dasturini yengil oʻzlashtirishlariga yordam beradi. Mashgʻulotlar, reabilitatsiya va davolash jarayonlarini samarali tashkil etish uchun turli xil trenajyorlar va mashq qurilmalari mavjud boʻlishi tavsiya qilinadi. Balans va motorika kabi koʻnikmalarni rivojlantirish uchun maxsus uskunalar, masalan, balans doskalar va turli maydonlar mavjud boʻlishi lozim. Shuningdek, xonalar qoʻl yuvish uchun maxsus burchak tashkil etilishi va gigiyenik vositalar bilan taʼminlangan boʻlishi hamda chiqindilarni tashlash uchun maxsus urnalar boʻlishi tavsiya etiladi.

Umumtaʼlim muassasalarining alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalarga moʻljallangan xonalarda oʻquv qurollari va koʻrgazmali vositalarni saqlash uchun javonlar va shkaflar boʻlishi hamda xonalar kompyuter texnikasi, chop etish qurilmalari, shuningdek, ritmika mashgʻulotlari uchun ovoz kuchaytirgich moslamalari bilan jihozlanishi kerak. Bunday xonalarni quyosh nuridan muhofaza qilish maqsadida pardalar oʻrnatilishi lozim. Havoni tozalash va moʻtadillash agregatlari (konditsioner yoki ventilyatsiya tizimi) boʻlishi tavsiya etiladi.

Shuningdek, taqdimotlar va namoyishlar uchun multimedia vositalari hamda sinf doskasi boʻlishi kerak. Oʻqituvchilar uchun qulay ish joyi (oʻqituvchi uchun stol, yumshoq stul va kompyuter texnikasi), oʻquvchilar uchun esa moslashtirilgan stol va stullar oʻrnatilishi zarur.

Ushbu shart-sharoitlar alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalarga qulay va samarali taʼlim muhitini yaratishda muhim ahamiyatga ega.

Jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari boʻlgan bolalar, shuningdek uzoq vaqt davolanishga muhtoj boʻlgan bolalar uchun ixtisoslashtirilgan umumiy oʻrta taʼlim tashkilotlari - inklyuziv shaklda taʼlim berish maktab-internatlari SHNQ 2.08.07 va SHNQ 2.07.02 talablariga muvofiq loyihalanishi lozim. Bunda

maxsus maktab-internatlarida:

kirish joylarida, xollarda, yoʻlaklarda, oʻquv sinflarida, dam olish xonalarida, oshxonalarda va oʻquvchilar tashrif buyuradigan joylarda videokuzatuv uskunalari;

koʻzi ojiz va zaif koʻruvchi bolalar uchun qoʻshimcha yoritkichlar (doska tepasida, stol ustida, zinalar va yoʻlaklarda) oʻrnatilishi, zinalarning perilasi va devorlarda yoʻnalishni koʻrsatuvchi, shuningdek sinf va xonalarga kirish joy (eshik)larida «Brayl» shriftli (boʻrtma harfli) yozuv va belgilar;

nutqida va eshitishida nuqsoni boʻlgan bolalarga har bir oʻquvchi uchun alohida stol ustida joylashgan zamonaviy ovoz kuchaytiruvchi apparati mavjudligi, oʻquv fanlari boʻyicha audio-video materiallari mavjudligi, alohida korreksion xona;

tayanch-harakatida nuqsoni boʻlgan bolalar uchun:

binoga kirish qismida va ostonali eshiklarda panduslar;

oʻquvchilarning yuqori qavatlariga chiqib tushishlari uchun koʻtarish moslamalari (lift, eskalator, koʻtargich (podyomnik) va sh.k.);

sport zalda davolovchi jismoniy-sogʻlomlashtirish mashqlarini bajarish uchun jihozlangan burchak hamda davolovchi maxsus boʻrtma yoʻlakchalar;

inklyuziv shaklda taʼlim berish maktab-internatlarida taʼlim berish muhiti korreksion uskunalar, taʼlim berish texnik vositalari va maxsus mebellar bilan jihozlanishi nazarda tutilishi lozim.

Inklyuziv taʼlim berish shakllari boʻlgan boshqa taʼlim tashkilotlari va muassasalarida maxsus SHNQ (3.11.3-bandida) talablarida nazarda tutilgan chora-tadbirlar loyiha topshiriqlariga muvofiq koʻzda tutilishi lozim.

Oʻquv xonasining 10 - 15 nafar oʻquvchiga moʻljallangan maydoni 36 м2 dan, 15 - 30 nafar oʻquvchiga moʻljallangan maydoni 40 м2 dan kam boʻlmasligi lozim.

Oʻquv-toʻgarak mashgʻulotlari va uzaytirilgan kun uchun universal xonalar, maktab-internatlarda oʻyinlar uchun xonalar maydoni 30 м2 dan kam boʻlmasligi kerak. Xonalar soni umumiy oʻrta taʼlim tashkilotlari va maktab-internatlarning sigʻimidan kelib chiqib loyiha topshirigʻi asosida qabul qilinadi.

Koʻzi ojizlarni yoʻllardagi mavjud xavfli hududlarga (masalan, alohida turuvchi ustunlar, daraxtlar, zinalar, piyodalar oʻtish joylariga) yaqinlashganligi toʻgʻrisida ogohlantirish uchun yoʻl qoplamalari taktil va kontrast rangli belgilarga ega boʻlishi lozim. Shuningdek, koʻzi ojizlar uchun ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalarining ichki va tashqi harakatlanish yoʻlaklarida, shuningdek zinalar va panduslar oldida qulayliklar yaratish maqsadida ogohlantiruvchi va yoʻnaltiruvchi kontrast rangli maxsus taktil yoʻl qoplamalari yotqizilishi lozim .

Shuningdek quyidagilar bo‘lishi tavsiya etiladi:

eshitishda nuqsoni boʻlgan bolalar uchun ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalar binolari yaqinidagi shovqin darajasi 60 dB dan oshmasligi;

qurilish obyektlari atrofidagi trotuarlar kengligi 1,5 m dan kam boʻlmasligi, bino va inshootlar ichki yoʻlaklari, qarama-qarshi yoʻnalishli yoʻllarda oʻrindiqli aravachadagi nogironligi boʻlgan shaxs harakatlanishi uchun yoʻlning kengligi kamida 1,5 m boʻlishi;

trotuarlarning boʻylama nishabligi 5 foizdan oshmasligi kerak. Bino va inshootlar oldidagi trotuardan tushish qismi, shuningdek trotuarlarning har 10 — 12 m oraligʻida joylashadigan (1,5 m dan kam boʻlmagan) gorizontal maydoni 10 foiz boʻylama nishablikda boʻlishi;

harakatlanish yoʻlining koʻndalang qiyaligini 1-2 foiz atrofida qabul qilish;

oʻrindiqli aravachadagi nogironligi boʻlgan shaxslar harakatlanishi uchun pandusning kengligi 1,0 m dan kam boʻlmasligi;

pandus har bir marshining koʻtarilish balandligi 0,8 m dan oshmasligi kerak. Bunda, pandusning boʻylama qiyaligi 1:12 nisbatda, koʻndalang qiyaligi esa 1:50 nisbatda boʻlishi;

panduslar cheti 0,15 - 0,20 m balandlikdagi bortlarga va 0,7 - 0,9 m balandlikda tutqichlar (maktabgacha yoshdagi bolalar uchun 0,5 m)ga ega boʻlishi, tutqichlarning uzunligi pandus uzunligiga nisbatan 0,03 m uzunroq boʻlishi kerak. Tutqichning aylana diametri 0,04-0,05 m ni tashkil etishi;

har bir pandusning boshi va oxirida aravachaning qiyinchiliksiz burilishiga imkon beradigan, pandus kengligidan kam boʻlmagan va uzunligi kamida 1,5 m boʻlgan gorizontal maydoncha loyihalanishi;

pandus yoʻnalishi oʻzgarsa, yoʻnalish oʻzgarishi boʻylab maydonchaning eni 1,5 m dan kam boʻlmasligi, umumiy gorizontal maydonchaning boʻyi esa ikkita marsh kengligiga teng boʻlishi lozim.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1. Oʻzbekiston Respublikasining “Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonuni, 2020-yil 23-sentabrdagi OʻRQ-637-son https://lex.uz/docs/5013007 ;

2. Oʻzbekiston Respublikasi “Nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari toʻgʻrisida” 2020-yil 15-oktabrdagi OʻRQ-641-sonli qonuni https://lex.uz/docs/5049511 ;

3. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Nogironligi boʻlgan shaxslarga koʻrsatilayotgan tibbiy-ijtimoiy xizmatlar sifatini yanada yaxshilash chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2021-yil 9-avgustdagi PQ-5217-sonli qarori https://lex.uz/ru/docs/5569803 ;

4. Oʻzbekiston Respublikasining Prezidentining “Alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalarga taʼlim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2020-yil 13-oktabrdagi PQ-4860-son Qarori. https://lex.uz/docs/5044711 ;

5. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalarga taʼlim berishga oid normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash toʻgʻrisida” 2021-yil 12-oktabrdagi 638-sonli qarori https://lex.uz/en/docs/5679836 ;

6. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Oʻquv asbob-uskunalari va anjomlarining xavfsizligi toʻgʻrisidagi umumiy texnik reglamentni tasdiqlash haqida”gi https://lex.uz/docs/3231533 ;

7. Amirsaidova Sh.M. “Maxsus pedagogika fani taraqqiyotida sharq mutafakkiri gʻoyalarining oʻrni va roli” . Ped. fan. nom dos – T., 2006;

8. D.S.Qaxarova “Inklyuziv taʼlim texnologiyasi” Toshkent. 2014;

9. “Umumtaʼlim muassasalarida alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalar uchun qulay muhit yaratish” nomli metodik qoʻllanma, Oʻ.Odiljonov, S.Moʻminov, O.Xudayberganov, Toshkent 2024-yil.