امید کربلایی

omidkaarbalaei — Sat, 17 Jul 2021 07:34:49 GMT

در نزد منطق دانان، فکر یا اندیشه، حاصل دو حرکت تعریف شده است :حرکت از مجهول مطلوب به سوی معلومات و از معلومات به سوی مجهول مطلوب، برای روشن ساختن مجهول.(1) مرحوم مظفر با دقتی بیشتر، فکر را چنین تعریف کرده است :
(اجراء عملیه عقلیه فی المعلومات الحاضره لاجل الوصول الی المطلوب)؛(2) انجام عملیات عقلی در معلومات حاضر در ذهن، برای دستیابی به مطلوب.
وی در این عملیات عقلی، پنج مرحله را از هم تفکیک کرده است :
1. روبرو شدن با مشکل که همان مجهول است.
2. شناخت نوع مشکل، چرا که گاهی با مشکلی روبرو هستیم که از نوع آن آگاهی نداریم.
3. حرکت عقل مرحله اول، از مشکل به معلوماتی که نزدش آموخته است.
4. حرکت عقل مرحله دوم میان معلومات، برای بررسی آنها تا آنچه رابرای مشکل مناسب است، گرد آوری کرده، در جهت حل آن مشکل به سامان آورد.(3)
5. حرکت عقل مرحله سوم از معلومات گردآوری شده، از آنچه نزد اواست، به سوی مطلوب.
این تعریف از فکر، تنها ویژه تحصیل نظریات به اصطلاح منطق دانان است و شامل همه اقسام اندیشه نمی شود. در حقیقت، سه قسم اندیشه وجود دارد:
1. اندیشه برای کسب بدیهیات.
2. اندیشه برای کسب نظریات.
3. اندیشه برای جعل اعتباریات.
اندیشه برای کسب بدیهیات، به جهت تقدم معرفت شناختی اش، براندیشه برای کسب نظریات، آشکارا مهم تر است. بدیهیات، به خودی خود در ذهن حاضر نیستند و کسب آنها به تامل و تعمق عقلی نیاز دارد؛اما در این عمل عقلی، عقل نه به معلومات قبلی خود، بلکه به خودواقعیت توجه می کند و بی واسطه درباره خود واقعیت می اندیشد و از آن تصور یا تصدیق را انتزاع می کند.(4)
قسم سوم اندیشه، اندیشه برای جعل اعتباریات، در حیات بشری، به ویژه حیات اجتماعی بشری اهمیت عملی بسیار زیادی دارد و بر خلاف دو قسم پیشین اندیشه، اندیشمند در پی کشف واقعیت نیست، بلکه به جعل اعتباریات لازم برای حیات اجتماعی اش می پردازد.
اعتبار دو قسم است : ادبی و قانونی. اعتبار ادبی برای تاثیر دراحساسات فرد یا جامعه است و با ذوق و امور نفسانی انسان پیوند دارد؛ولی اعتبار قانونی، برای مصلحت فردی یا اجتماعی ساخته می شود و باجنبه رفتاری فرد یا جامعه پیوند دارد، پس هدف اعتبار قانونی، هدایت فرد یا جامعه به سوی تحقق مصلحت یا دور کردن از مفسده است.همچنین اعتبار ادبی در خارج تحقق نمی یابد، بلکه اثر روانی یافرهنگی آن محقق می شود و در آن مراد استعمالی با مراد جدی مطابقت ندارد، در حالی که خود اعتبار قانونی در خارج محقق می شود و در آن مراداستعمالی با مراد جدی یکسان است. از آنجا که اعتبارات سیاسی از قسم اعتبارات قانونی اند؛ ما توجه خود را به اندیشه برای جعل این قسم ازاعتبار معطوف می کنیم. در این قسم اندیشه، برای اعتبارات پایه،مراحل زیر قابل تشخیص است :
1. مواجهه با مشکل که همان نیاز است.
2. شناخت نوع نیاز (منشا اعتبار)؛ در غیر این صورت نمی توان دریافت، چه چیزی برآورنده نیاز است.
3. انتخاب هدف حل مشکل (5)؛ در غیر این صورت نیز نمی توان دریافت، چه چیزی برآورنده نیاز است.
4. حرکت عقلی در میان حقایق برای انتخاب مبدا اعتبار؛ مبدا اعتبارامری واقعی است و ویژگی ها و آثاری دارد که ابداع امری با آثار شبیه به آن، اما دارای ماهیتی متناسب با نوع نیاز، نیاز را در جهت هدف موردنظر برمی آورد.

مهمترين اشكالي كه ميتوان بر كتاب وارد دانست، همچنانكه اشاره شد، اين است كه مؤلفان محترمِ آن، رويكردخويش را مشخص نكردهاند و فقط به صورتي مـبهم اشـاره كردهاند كه هم عقل و هم وحي حجيت دارد. در واقع ايشان در موضعِ كلامِ سنتي هسـتند؛ اما هر جا كه اين رويكرد قادر به تبيينِ دقيقي از موضوع و يا ارائة استدلالي قوي نبـوده، از استدلالها و نيز اصطلاحات فلسفة صدرايي بهره بردهاند و همين نكته موجب تناقضاتي در مباحث كتاب شده كه بعضي موارد آن را ذكر خواهيم كرد. د) اشكال مهم ديگر، استفادة ناصحيح يا سوء استفاده از فلسفة ملاصدرا اسـت. واضـح است كه در تمامي مسائل مورد بحث در اين كتاب، ملاصدرا داراي نظر خاصي است و بـا مباني فلسفة خويش آن را اثبات كرده است. اشكال در اين نيست كه مؤلّفان انديشة اسلامي مخالفآراي ملاصدرا باشند؛ بلكه اشـكال آن اسـت كـه گـاهي در توضـيح و اثبـات رأي خويش از برخي آراي وي استفاده كرده و به نتايج آن كه مخالف رأي ايشـان اسـت ملتـزم نبودهاند.

ادامه مطالب اندیشه اسلامی از زبان امید کربلایی در لینک زیر

امید کربلایی

@omidkaarbalaei

امید کربلایی