Шундай ажойиб замонда яшаяпмизки, бугун йилнинг исталган вақтида қулупнайларни супермаркетлардан харид қилишимиз мумкин.

Қулупнайларнинг фойдали таркиби

Қулупнайларда 5-12 фоиз углевод (глюкоза, фруктоза, сахароза), лимон ва олма кислотаси, турли модда ва феноль бирикмалар бор. Витаминлардан эса А, С, В ва минераллардан: темир, асал, кобальт, марганец, молибден ва фтор мавжуд.

Биламизки, деярли барча витаминлар жуда нозик бўлади ва қайта ишлаш жараёнида улар йўқ бўлиб кетади. Аммо қулупнай таркибидаги витаминлар қайта ишлаш жараёнида ҳам йўқ бўлиб кетмайди ва киши организмига фойдаси тегади.

Қулупнайлар нимаси билан фойдали?

Агар вазн ошиб кетишидан чўчимасангиз, унда қулупнайни қаймоқ, сметана ёки творог билан бирга истеъмол қилсангиз бўлади. Сут маҳсулотларидаги ёғлар ичак деворларига бирикади ва қулупнайнинг безовта қилувчи ҳолатларининг олдини олади. Агар кишида ичак безовталаниши бўлмаса, қулупнайни янги сут билан истеъмол қилса ҳам бўлади.

Қулупнайни шакар билан ейиш ярамайди, чунки шундоқ ҳам киши организмида шакар моддаси етарлича.

Ушбу мевани бошқа таомлар билан аралаштирмай, биринчи ёки иккинчи овқатдан сўнгина истеъмол қилинг, чунки у ошқозон ичида бижғиш хусусиятига эга. Ўзи умуман олганда, барча меваларда ана шундай хусусият мавжуд. Шунинг учун уларни ҳеч қайси таом билан аралаштириб емаслик тавсия этилади.

Кимда-ким ўз иммунитетини кучайтиришни истаса бунга қулупнай ёрдам беради. Олиб борилган тадқиқотлар шуни кўрсатдики, қулупнай кашанда ва бошқа зарарли одати бор кишиларнинг турли касалликларга чалиниш хавфини пасайтирар экан.

Бундан ташқари, қулупнайларда яна бир ўзига хос хусусият борки, улар кам калорияли мева ҳисобланади. 100 грамм қулупнайда 30 ккал калория мавжуд. Бу мевада сахароза кўп, аммо фруктоза анчайин етарли. Ёғ умуман йўқ, оқсиллар кўп. Бу парҳезга амал қилувчилар учун жуда яхши.

Қулупнайнинг косметика соҳасида фойдалилиги анча олдин айтиб ўтилган. Янги қулупнай ёки унинг шарбати айрим косметик воситалардан кўра яхшироқ таъсир этади: теридаги ажинларни йўқотишда ва терининг озуқа олишида юқори самара беради. Шу билан бирга юздаги доғлар ва сепкилларга қарши кураша олади. Ундан юз учун ишлатиладиган ниқобни оддий уй шароитида ҳам тайёрлаб олса бўлади.

Қулупнай ичакларни тозалашда, жигар ва буйракнинг яхши ишлашига, қабзият ва анемияга қарши, шунингдек,буқоқнинг олдини олишда қўл келадиган фойдали мевадир.

Қулупнайнинг зарарли хусусиятлари

Қулупнай жуда “инжиқ” мева бўлиб, барчага тенг фойдали бўлавермайди. Таркибидаги кислота сабаб ошқозон-ичак йўлларида касаллиги бор кишилар учун у жуда зарарлидир. У айрим кишиларда турли аллергияни қўзғатиши мумкин. Қон босими юқори кишиларга ҳам уни истеъмол қилишни тавсия этишмайди. Ёдда сақланг: қулупнайни меъёридан ортиқ ейиш инсон организми учун хавфлидир.

Бир кунда кўпи билан ярим килоча қулупнайни истеъмол қилиш мақсадга мувофиқдир. Организм айнан шунча миқдордаги қулупнайни ҳазм қила олади.

Эҳтиёт бўлинг: қулупнайнинг эрта навлари жуда тез айниб қолади. Шу сабаб айрим ишлаб чиқарувчилар қулупнайларни тез ҳосилга кириши учун уларга азот ва шунга ўхшаш зарарли нарсаларни қўшишади.

Шифокорларнинг уқдиришича, ўз мавсумида пайдо бўлмаган мева ва сабзавотларнинг таркибида зарарли нетратлар бўлади ва уларда витаминлар жуда ва жуда оз бўлади. Айниқса, қишда пайдо бўладиган қулупнайларнинг мазаси ҳам сизни у даражада хурсанд қилмайди.

7 ёшдан кичик болаларга қулупнайларни бериш тавсия этилмайди. Кечпишар қулупнайни берса бўлади, фақат кунига бериладиган миқдори 100 граммдан ошмаслиги керак.

Қулупнайни қандай танласа бўлади?

Қуруқ, бутун, зарарланмаган ва иложи бўлса яшил қалпоқчали қулупнайларни танланг.

Рангига қараб танласангиз ҳам бўлади. Тўқ қизил рангли қулупнайлар мазаси яхшилигидан ва етилиб пишганлигидан далолат бериб туради. Лекин афсуслар бўлсинки, замонавий давримизда айрим қаллоблар қулупнайларни бўяб ҳам сотишмоқда. Шу сабаб уни сотиб олаётган вақтингизда зийрак бўлинг – қулупнайни ҳидлаб кўринг. Бу меванинг ёқимли, оригинал ҳиди мавжуд, ҳудди ҳар бир меванинг ўз ҳиди бўлганидек.

Шуни билиш муҳимки, боғда етиштириладиган қулупнайлар мавсуми 4 ҳафтани ташкил этади. Бошқа вақтда чиққан қулупнайларнинг эса фойдаси камроқ, мазаси ширинсиз бўлади.

Қулупнай қандай сақланади?

Бу мевани сақлашнинг умуман кераги йўқ. У ҳатто музлатгичда ҳам узоқ сақланиб турмайди. Агар қулупнай нитратлар ёрдамида етиштирилган бўлса, унда у музлатгич ичида соғлиқ учун жуда зарарли маҳсулотга айланади.

Қулупнайни йиғиб олгандан кейин 1-2 кун ичида ейиш керак. Бирданига кўп сотиб олиш ҳам бўлмайди, энг яхшиси уни истеъмол қилганингизча сотиб олинг.

 МАВСУМГА БОҒЛИҚЛИГИ НИМАДА?

Аллергия ташқи ва ички муҳитнинг турли омилларига инсон танаси сезувчанлигининг ортиши бўлиб, бунда иммун тизимидаги бузилиш сабабли тана хавфсиз моддаларни хавфли деб қабул қилади ва ҳимоя тизимини ишга туширади. Натижада эса бурун оқиши, кўз ёшланиши, қичишиш, тери тошмалари пайдо бўлади. Баҳорда содир бўладиган табиат ўзгаришлари, дарахтлар гуллаши, ўсимликлардан ажраладиган чанг зарралари организмга турлича таъсир кўрсатади. Ана шу вақтда иммун тизими сутстлашган бўлса, аллергияга мойиллик юз бериши мумкин. Кўклам кириб келишига ҳали вақт бор, демак, бугундан бошлаб иммунитетни мустаҳкамлаш чораларини бошланг, шунда аллергия хуружига тутилмайсиз.

Мавсум аллергияси асосан гулчанглари эвазига юз беради ва тиббиётда поллиноз деб аталади.

Аллергияни уч даврга бўлсак, бошланғич даври – март ойининг бошидан май ойи ўртасигача, яъни дарахтлар гуллаши пайтига тўғри келади. Иккинчи даври май ойидан июлнинг охири, август бошигача давом этади. Бу вақтда дала ўтларининг гуллаши юз беради. Ва ниҳоят учинчи даври бошоқли ўсимликлар, шувоқнинг гуллаши билан боғлиқ бўлиб, август ойидан ноябргача чўзилади.

Март ойида юз бериш эҳтимоли мавжуд аллергия хуружига чап бера олсангиз, кейинги даврларидан осонгина ўтиб оласиз.

АЛЛЕРГЕНЛАР НИМА ЎЗИ?

Ўсимлик ва бошқа чанглар, аллерген маҳсулотлар, косметика, тозалаш ҳамда дори воситалари – аллергенлардир. Шунингдек, уй ҳайвонлари (яъни уларнинг туклари) ҳам аллерген ҳисобланади. Мавсумий аллергияга хос белгилар юзага келишининг 80 фози эса гулчанглари ҳисобига содир бўлади.

Аллергия қўзғатувчи омиллар нафақат ташқи муҳитда, балки ҳар биримизнинг ҳонадонимизда ҳам бор. Мисол учун, уй жиҳозлари, болалар ўйинчоқлари, гилам ёки юмшоқ мебель юзасида тўпланадиган чанг зарраларини олсак, улар ҳам аллергик қўзғатувчилардир. Мазкур аллергенлар кўзга кўринмагани боис у қадар эътибор жалб қилмайди, аммо заифлашган иммунитетга салбий таъсир кўрсатиши мумкин.

ИРСИЙ МОЙИЛЛИКНИНГ ТАЪСИРИ БОРМИ?

Агар ота-онанинг бири ёки ҳар иккисида аллергик касалликлар бўлса, уларнинг фарзандлари ҳам аллергияга мойил бўлиши мумкин. Ташқи сабабларга кўра ҳам мавсумий аллергияга мойиллик кузатилиши ҳеч гап эмас.

Маълумотларга кўра ер юзида аллергик касалликлар ўтган асрнинг 60-йилларидан кейин авж ола бошлаган. Техника тараққий этган ҳамда ривожланиш даражаси бошқалардан юқори бўлган мамлакатларда аллергик касалликларга чалиниш ҳолатлари кўпроқ қайд этилади.

МАҲСУЛОТЛАРГА ЭҲТИЁТ БЎЛАСИЗ, ЧУНКИ...

Агар сизда мавсумий аллергия хуружларига мойиллик бўлса, истеъмол қилаётган маҳсулотларингизга диққат қилинг. Сабаби – маҳсулотларга аллергия мавсум танламайди. Безовталикнинг қўзғалишига олиб келувчи – мош, ловия, нўхот, қорағат, маймунжон, қулупнай, олча, гилос, асал ва ёнғоқни шу бугунданоқ чекланг. Айрим инсонлар, ҳатто, сутга ҳам аллергик ҳисобланишади. Эътибор берган бўлсангиз, томоғи оғриётган киши сут ичганида, йўтал хуружи кучайиб, томоқда қичиниш ортади. Бу сут маҳсулотига нисбатан аллергия борлигининг белгисидир.

МУСТАҚИЛ АНИҚЛАШ МУМКИНМИ?

Одатда, баҳорги аллергия тумов ва кўз ёшланиши билан кечади. Шамоллашнинг дастлабки белгиси эса эт увишиши, яъни совқотишдир. Қолаверса, шамоллаганингизда ланжлик, бош оғриши, тана ҳароратининг кўтарилиши каби аломатларни сезасиз. Аллергияда эса бундай бўлмайди. Иккисини фарқлашда қай ҳолатда бошланганига эътибор беринг. Масалан, кўча-кўйда юрганингизда тез-тез аксириш ёки кўз ёшланиши кузатилса, томоғингиз қичишаётгандей бўлса, бирор ёпиқ хонага кириб олмагунча давом этишига диққат қилинг. Хонага киргач, безовталиклар тўхтаса, аллергияга мойиллигингиз бор. Аксинча, безовталиклар давом этаверса ва улар қаторига бошқа аломатлар ҳам қўшилса, муаммо аллергияда эмас, бу вазиятда шифокор кўриги талаб этилади.

ҲАР ЙИЛИ ТАКРОРЛАНИШИ РОСТМИ?

Аллергия ҳар мавсум қайталаниши мумкин, агар дастлабки муолажа тўлиқ бажарилмаган бўлса. Мазкур хасталик бир умрлик ҳукм бўлмаса-да, аммо керакли дори воситаларини қабул қилиш баробарида пархезга риоя этилишини ҳам талаб қилади. Ҳатто, арзимасдек туйилган истисно кунлари ҳам аллергия хуружларига сабаб бўлиши мумкин. Баҳор яқинлашгани сайин таомномангизда дуккакли маҳсулотлар, ширинлик, асал, ёнғоқ, тухум, қаҳва, какао, қулупнай, помидор, цитрус мевалари камроқ иштирок этишига аҳамият беринг. Ўсимлик чанглари, ҳайвон туклари, ўткир ва ёқимсиз ҳидлардан нарироқ юринг. Уй хоналарини тез-тез шамоллатиб туринг. Шунда мавсум ўзгаришларидан осонгина ўтиб оласиз.

Аллергияга мойиллигингиз бўлса, дераза ойналарига тўрпарда тутинг. Ҳафтада икки марта тўрпардани ҳўл матода артиб, чангидан тозалаб туринг.

ДОРИ ВОСИТАЛАРИ УЙҚУ ЧАҚИРМАЙДИМИ?

Одамлар орасида аллергияга қарши дорилар асабни бўшаштиради, эътиборнинг сусайиши, ҳолсизлик, уйқучанликни келтириб чиқаради деган фараз бор. Бу нотўғри! Ҳозирда ишлаб чиқарилаётган дори воситалари мазкур тахминлардан ҳоли бўлиб, 24 соат давомида аллергияга қарши таъсир кўрсатади ва уйқу чақирмайди. Шунингдек, бугунга келиб турли ҳил аэрозоль шаклидаги маҳаллий гормон препаратлари ҳам мавжуд. Улар фақат маҳаллий таъсир кўрасатади. Қонга ўтмайди.

Аллергияни бир курс муолажа билан даволаш қийин. Бу ишни аста-секинлик билан бажарган маъқул. Агар ўз вақтида даволанилмаса ёки ўзбилармонлик қилинса, ринитдан тортиб лорингит, бронхит, бронхиал астма хасталиклари келиб чиқиш эҳтимоли бор.

Аллергия хуружи юз берганида қўлланиладиган дори препаратларини даволовчи шифокорингиз буюради. Мустақил тарзда аэрозоль ёки бошқа воситаларга чалғиманг. Эҳтимол, сиздаги ўзгаришларни бир неча кунлик пархез ёрдамида ҳам тузатса бўлар.

Аллергияга мойиллигингиз бўлса, кўчадан қайтгач, бошдан оёқ ювиниб олишга одатланинг. Мутахассислар фикрича, мазкур усул аллергияга қарши энг самалари восита экан.

Маълумки, бугунги кунда жаҳонда коронавирус инфекцияси бўйича эпидемик вазият мураккаблашиши сабабли мамлакатимизда қатор чора-тадбирлар амалга оширилмоқда. Коронавирус инфекциясининг янги турини юртимиз ҳудудига четдан кириб келиши ва тарқалишининг олдини олиш бўйича тизимли ишлар йўлга қўйилган. Шунга қарамасдан, ахборот маконида турли хил ёлғон хабарлар тарқалмоқда. Жойларда бундай хабарларга ўз вақтида расмий жавоб бериш муҳим.

Тошкентдаги “Grand Mir” меҳмонхонасида Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти Европа ҳудудий бюроси билан ҳамкорликда ташкил этилган “Фавқулодда ҳолатларда хавф ҳақида хабар қилиш” мавзуидаги ўқув семинари журналистларнинг тайёргарлигини ошириш, билим ва кўникмаларини бойитиш мақсадида ўтказилмоқда.

Компьютерлар пайдо бўлиши билан жуда кўп одамлар ўтириб ишлаш тарзига ўтди. Табиийки, бу бутун кунни тик оёқда ўтказишдан кўра ёқимлироқ. Аммо, кўплаб бошқа ёқимли нарсалар сингари, ўриндиқда ҳаракатсиз вақт ўтказиш бир мунча салбий оқибатларга олиб келади.

Ўтроқ турмуш тарзи қандай муаммолар келтириб чиқаради?

1. Вазн орттириш

Ҳаракатланиш танадаги тўқималарни қондаги липидлар миқдорини бошқарувчи ва озиқ-овқатдан сўрилган ёғ ва шакарни қайта ишлашга ёрдам берадиган липопротеинлипаз ферментини ишлаб чиқаришга мажбур қилади. Ўтириб вақт ўтказиш тарзи, албатта, ушбу фермент етишмаслигига олиб келади ва ёғ сўрилиши ишига салбий таъсир ўтказади. Натижада сиз семира бошлайсиз.

Узоқ ўтириш метаболик синдром хавфини оширади. Бу нафақат узоқ вақт ўтирадиган, балки жисмоний машқлар билан шуғулланмайдиган одамлар учун ҳам бирдек алоқадор.

Баъзан спортдан узоқ инсонлар ҳам ортиқча калорияни парчалай олишади, яъни улар ҳаракатсиз ўтирмасдан юришади, тик туришади, қимирлашади. Шу сабабли иш куни давомида фақатгина юриш ва туриш имконияти туғилган тақдирда ҳам ундан унумли фойдаланинг.

2. Эрта ўлим хавфи

Бир миллионга яқин инсон саломатлигини кузатиш тадқиқотлари шуни кўрсатадики, кўп ўтирадиган одамларда эрта вафот этиш эҳтимоли кўпроқ. Фактлар келтирадиган бўлсак, ўтиришга мослашган турмуш тарзини олиб боришда эрта ўлим хавфи 22–49 фоизга ошади.

Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотларига кўра, жисмоний фаоллик етишмаслиги дунё бўйича кузатиладиган ўлим ҳолатларининг 6 фоизига сабаб қилиб кўрсатилади. Шунингдек, ҳаракатсизлик кўкрак бези ва йўғон ичак саратони ҳолатларининг тахминан 21-25 фоизи, диабет ҳолатларининг 27 фоизи ва юрак-қон томир касалликларининг 30 фоизида асосий омил ҳисобланади.

3. Қандли диабет ва юрак касалликлари

Тадқиқотчилар деярли 30 хил сурункали касалликларни нофаол ҳаёт тарзи билан боғлашади. Хусусан, узоқ вақт ўтириш юрак-қон томир касалликлари авж олиши хавфини оширади. Бундан ташқари, агар сиз узоқ вақт ўрнингиздан турмасангиз ва кунига 1500 қадамдан кам пиёда юрсангиз, танангизда инсулинга қаршилик ортади. Бу эса иккинчи тоифали диабетнинг асосий сабабидир.

4. Суяк ва мушаклардаги оғриқ

Узоқ вақт ноқулай ўриндиқда ўтирувчилар учун бел ва бўйин оғриқлари бегона эмас. Жисмоний фаоллик етишмаслиги умуртқа қовурғалари ва мушакларига салбий таъсир кўрсатади, қон таъминотининг асосий ролига салбий таъсир қилади, натижада келажакда ҳаракатланишни қийинлаштирувчи сурункали оғриқлар юзага келади.

Оқибатда аянчли занжир пайдо бўлади: сиз кўп ҳаракат қилмаганингиз сабабли мушакларингиз оғрийди ва мушакларингиз оғримасин деб кўп ҳаракат қилмайсиз.

5. Депрессия ва ташвиш

Тадқиқотчилар узоқ ўтиришни депрессия ва ташвишланиш билан боғлайди. Жанубий кореялик мутахассислар томонидан ўтказилган сўровнома натижаларига кўра, кунига 8-10 соат ўтириб ишловчи инсонларнинг бу ҳолатда фақат 5 соат сарфлайдиганларга нисбатан жиддий депрессив касалликка чалиниш эҳтимоли кўпроқ. Психологларнинг фикрига кўра, нофаол турмуш тарзида тушкунлик уч баравар ортади.

Бундан ташқари, жисмоний фаолиятнинг етишмаслиги стрессни орттиради. Кунига 6 соатдан кўпроқ ўтириб ишлайдиган ходимлар жиззакироқ бўлишади ва уларда ёқимсиз ҳолатларга тоқат қилиш қийинроқ кечади.

Муаммодан қандай қутулиш мумкин?

Кундек равшанки, камроқ ўтириш ва кўпроқ ҳаракатланиш зарур. Аммо бир кичик фарқни ҳам ҳисобга олинг. Маастрихт университети тиббий маркази мутахассислари олиб борган тажрибаларга кўра, бор имкониятларни ишга солган ҳолда кичик муддатли жисмоний юклама аввалги кўп соатли ҳаракатсиз ўтиришнинг ўрнини қоплаб бера олмайди.

Бошқа бир тадқиқот шуни кўрсатдики, узоқ вақт давомида ўтириб ишлаш ундан кейин қанча жисмоний фаолият амалга оширишингиздан қатъи назар зарарли бўлиб қолаверади.

Демак, ҳаракатсиз иш кунидан кейинги мунтазам машғулот залларига қатнаш вазиятни юмшата олмайди.

Миннесота штатидаги Майо клиникаси тадқиқотчиси доктор Жеймс Левин «кундалик фаолиятнинг термогенези» атамасини ишлаб чиқди, бу бизнинг уйқу, овқатланиш ва спортдан ташқари барча ҳаракатларимизга сарфлайдиган энергиямиздир. Юриш, тик туриш, сирпаниш, ҳаттоки ошхонани тозалаш ва идишларни ювиш — умуман, кичик бўлган, аммо доимий амалга ошувчи хатти-ҳаракатлар ўтиришга мослашган турмуш тарзидан келиб чиқадиган муаммоларга бардош беришга муайян интенсив машғулотга қараганда кўпроқ қодир.

Жисмоний тиббиёт ва реабилитация бўйича Америка кенгаши доктори Эдвард Ласовский қуйидагиларга мунтазам равишда амал қилишни тавсия этади:

• Камида ҳар 30 дақиқада ўрнингиздан туринг ва ўз хонангиз ёки офисингизни айланиб чиқинг.
• Телевизор томоша қилиш ёки телефонда гаплашишни тик турган ҳолда амалга оширинг. Сиз икки карра ютасиз: биринчидан, зарур жисмоний машғулотни бажарасиз, иккинчидан, суҳбат ва телевизор учун сарфланадиган вақтни қисқартирасиз, чунки буни тик турган ҳолатда ҳеч ким соатлаб давом эттира олмайди.
• Агар сиз столда ишласангиз, креслодан воз кечишга ҳаракат қилинг. Созламага эга баланд стол сотиб олинг ва тик турган ҳолатда ишланг. Баъзилар югуриш йўлакчасида юриб ишлашга ҳам муваффақ бўлишади.

Колумбия Университетининг Ирвинг тиббиёт маркази тадқиқотчилари фикрига кўра, енгил, аммо доимий жисмоний фаоллик эрта ўлим хавфини 17 фоизга камайтиришга кифоя қилади ва агар бунга югуриш ҳамда велосипед ҳайдаш қўшилса, натижа 35 фоизгача ортади. Умуман олганда, иложи борича камроқ ўтиришга ҳаракат қилинг.

Хитойда кенг тарқалган коронавирус инфекцияси одамларнинг умрига зомин бўлмоқда. Ачинарлиси, бу юқумли касаллик кўплаб давлатларда ҳам қайд этилмоқда. Мамлакатимизда коронавируснинг кириб келиши ва тарқалишининг олдини олиш чоралари кўрилаётганлиги туфайли эпидемологик вазият барқарор бўлиб турибди. Шундай бўлсада, хотиржамликка асло йўл қўймаслик керак. Наманган вилояти соғлиқни сақлаш бошқармаси ташаббуси билан ҳамкор ташкилотлар иштирокида “Наманган” халқаро аэропортида ташкилланган “Халқаро аҳамиятга эга - Хитой Халқ Республикасида кенг тарқалган юқумли касалликнинг (коронавирус) кириб келиши хавфи туғилганда тегишли хизматлар ва идораларга ҳамда раҳбарларга ахборот етказиш, юзага келган хавфни бартараф этиш бўйича ҳамкорликда ҳаракатланиш”мавзусидаги махсус-тактик ўқув машқини ўтказишдан кўзланган мақсад ҳам шундан иборат эди.

Бугун эрталаб вилоят соғлиқни сақлаш бошқармаси тизимидаги шаҳар ва туманлар тиббиёт бирлашмалари ҳамда юқумли касаллликлар шифохонлари раҳбарлари, шошилинч тиббий хизмат ходимлари, фавқулодда вазиятлар бошқармаси ҳудудий ва қуйи тизимига кирувчи хизматлар, вилоят ва туманлар санитария-эпидемиологик ошойишталик марказлари бош врачлари, эпидемиологлар, ветеринария бўлимлари бошлиқлари ва эпизоотологлари, масалага алоқадор идора ва ташкилотларнинг куч ва воситалари аэропорт ҳудудига жамланди.

Вилоят эпидемияга қарши курашиш фавқулодда комиссияси раиси - вилоят ҳокимининг ўринбосари П. Маткаримов махсус-тактик ўқув машқини бошқариб борди. Тегишли хизматлар билан ҳамкорликда ҳаракатланиш режалари амалда синаб кўрилди. Ўта юқумли касалликлар (коронавирус) кириб келиши билан боғлиқ фавқулодда вазиятлар содир бўлганда вилоят санитария-эпидемологик осойишталик маркази, тиббиёт, ветеренария ва бошқа тегишли хизматлар мутахассис ходимлари ишларни олиб бориши ҳамда бошқарув билан ўзаро алоқа алмашинуви бўйича ҳаракатлар кузатилди.

Карантин ва ўта юқумли касалликлар эпидемияси ва эпизоотиясига қарши профилактик чора тадбирларни, шунингдек, коронавирус касаллиги қайд этилганда, уларни бартараф этиш тадбирларини ташкиллаштириш ва амалга оширишга доир амалий кўникмалар ҳосил қилиш амалиёти синовдан ўтказилди. Вилоят санитария-эпидемолгик осойишталик маркази мутахассислари ўқув машқининг мазмун-моҳияти ҳақида тушунча бердилар.

Дастур доирасида самолётда учиб келган йўловчилар орасида коронавирусга чалинганлар борлиги ҳақида шартли равишда хабар тарқалди. Барча хизматлар оёққа турди. Дастлаб ҳаво кемаси дизенфекция қилинди. Махсус тайёргарликдан ўтган шифокорлар тезкор ва белгиланган тартибда ҳаракат қилиб, бемор йўловчиларни ажратиб олишди. Улар орасида ҳомиладор аёл, жарроҳлик амалиётига эҳтиёж сезаётган одам ва юқумли касалликни бошидан кечираётган киши бор эди. Улар ҳимоя либосидаги тиббиёт ходимлари кузатувида аэропортдаги белгиланган хонага олиб кирилди. Эпдемиолог, инфекционист ва бошқа мутахассислар беморлардаги касаллик аломатларини текшириб кўриб, уларни тезкор шифохонага ётқизиш ҳақида маслаҳат беришди. Коронавирусга гумон қилинган беморлар зудлик билан махсус санитар автомашиналарга олиб чиқилди ва белгиланган шифохонага жўнатилди.

Вилоят соғлиқни сақлаш бошқармаси томонидан ишлаб чиқилган ўқув машқи харитасига мувофиқ, эвокуация жараёни йўл ҳаракати хавфсизлиги ходимлари кузатувида амалга оширилди. Тез тиббий ёрдам автомашиналари вилоят юқумли касалликлар шифохонаси томон йўл олди. Мазкур тиббиёт масканида замонавий тиббий асбоб-анжомлар, зурур дори-дармонлар билан таъминланган госпитал, изолятор ва обсерватор хоналари тайёрлаб қўйилган эди. Шартли беморларга шошилинч тиббий хизмат кўрсатилди ва уларни даволаш ишлари бошлаб юборилди. Жумладан, коронавирусга учраган беморга вилоят юқумли касалликлар шифохонаси шифокорлари, қорнида оғриқ сезган беморга РШТЁИМ Наманган филиали жарроҳлари, ҳомиладорга эса вилоят перинатал маркази акушер-гинекологлари тиббий ёрдам кўрсатишди. Касалликка чалинганлигига гумон қилинганлар коронавирус тарқатишининг олди олинди, хавф бартараф этилди.

- Машқда қийин бўлса, амалиётда осон кечади. Бугунги махсус-тактик ўқув машқида коронавирус эпидемияси кириб келган тақдирда нафақат тиббиёт ходимларининг, балки барча тизимларнинг қандай ҳаракатланиши зарурлигини бир карра амалда синаб кўрдик. Фаолиятни янада такомиллаштириш зарурлигига амин бўлдик. Энг муҳими юртдошларимизни коронавирус хавфи ҳақида огоҳ этдик,- дейди вилоят соғлиқни сақлаш бошқармаси бошлиғи Солижон Мўминов.

Шундай қилиб яна бир махсус-тактик ўқув машқи муваффақиятли якунланди. Оғир оқибатларга олиб келувчи хавфли касаллик ёйилишига чек қўйиш бўйича тегишли тузилма ва тизимларнинг маҳорати оширилди.

Абдулла ҒОЗИЕВ.

Кўпчилигимиз юрак хуружи қандай бўлишидан хабардормиз. Ҳеч бўлмаганда у хақда эшитганларимиз бор. Бироқ ҳар ким ҳам юрак фаолиятидаги ўзгаришлардан огоҳлантирувчи белгилар ҳақида билмаса керак. Агар ўзингизда қуйидаги 6 огоҳлантирувчи белгисини сезсангиз, албатта шифокорга мурожаат этинг.

АСОСИЙ ОМИЛЛАР

Одатда 40 ёшдан ошган эркак ва аёлларда юрак фаолияти билан боғлиқ касалликлар кузатилади. Бироқ организм тузилиши ва бошқа бир қатор омиллар борки, касаллик ёшини анча аввалга суриши мумкин. Булар:

ўта семизлик (тана вазнининг меъёридан ортиқчалиги);

камҳаракатлилик;

тановул вақти кўп туз истеъмол қилиш;

носоғлом турмуш тарзи (зарарли одатларнинг мавжудлиги).

Агар мана шу омиллар мавжуд бўлиб, наслда, айтайлик, ота-онада юрак касалликлари бўлса, наслий мойилликнинг эрта уйғониши юз бериши мумкин.

УНУТМАНГ!

Юрак-қон томир касалликлари юзага келиши учун жисмоний ва эмоционал зўриқиш таъсири бўлиши керак. Айнан мана шу таъсир сабаб юрак касалликлари хуруж қилади.

ОҒРИҚНИНГ БЕЛГИСИ

Одатда юрак касалликларига тахмин қилинувчи оғриқлар: санчиқли, ачишувчан, эзиб оғрувчи, симиллаган кўринишларда бўлади. Бундан ташқари, оғриқлар нафақат юрак соҳаси, балки тананинг бошқа аъзоларида ҳам сезилиши мумкин.

БЎЙИН СОҲАСИДАГИ ОҒРИҚ

Бўйин соҳасидаги симиллаб, чўзилувчан турга мансуб оғриқ аста-секин чап елка ва қўлларга тарқалади. Баъзида бундай оғриқнинг тез-тез такрорланиши юрак безовталигини билдириши мумкин.

Нега шундай? Юрак тўқимасининг зарарланган асаб толалари орқа миядан юқори ва пастга тарқалган сигналларни юборади. Ўз навбатида сигналлар елка ва бўйин соҳасида акс этади. Мазкур оғриқ бир ерда тўпланмай, тарқалиб ҳаракатланиши мумкин.

ҲОЛСИЗЛИК, НАФАС ҚИСИШИ...

Яқин кунларда ҳолсизлик, камқувватлилик ва баъзан бош айланиши безовта қилаяптими? Эҳтимол зинадан кўтарилаётганингизда нафасингиз қисиши ҳам кузатилаётгандир. Бу белгилар шифокорга кўриниш учуни етарли асосдир.

Нега шундай? Қон айланишининг бузилиши кислород таъминотига тўсқинлик қилади. Агар ўз-ўзидан нафас олиш қийинлашиб қолса, бу стенокардиянинг илк белгилари бўлиши ҳам мумкин.

Юрак фаолияти билан боғлиқ нафас қисишини ажратиш учун оғир юк кўтариш, руҳий зўриқиш ҳолатларида хуруж қилишига диққат қилинг.

КЎНГИЛ АЙНИШИ

Юрак оғриқлари чап кўкрак соҳасида бўлади, деган тасаввурда бўлсак-да, айрим ҳолларда кўнгил айниши, лохаслик ва жиғилдон қайнаши, тана босимининг кўтарилиши ҳам касалликнинг эрта белгиларидан бўлиши мумкин. Одатда бундай белгилар юрак хуружи, инфаркт ёки миокарддан олдин кузатилади.

Нега шундай? Юракдаги ўзгаришлар ҳақидаги сигнал тана бўйлаб тарқалганда кўкрак қафаси ва елкаларда оғриқ туриши мумкин. Кўнгил айниши ва лохаслик эса безовталик асосли эканлигини тасдиқлайди.

ТИШ ВА ЖАҒ ОҒРИҚЛАРИ

Кутилмаганда тиш оғриғининг пайдо бўлиши нафақат оғиз бўшлиғи касалликлари, балки юрак-қон томир фаолияти билан боғлиқ безовталикларнинг белгиси бўлиши ҳам мумкин. Аҳамият берган бўлсангиз, тиш оғриғини қанча даволатманг, оғриқ қайталайверади. Бундай вақтларда шифокорга кўриниш ва оғриқ юрак билан боғлиқлиги эҳтимолини текшириш лозим.

Нега шундай? Юракдаги ўзгаришлар тана бўйлаб огоҳлантирув сигнал бўлиб тарқалганда елка, бўйин соҳалари билан бирга тиш ва жағ суякларида ҳам акс этиши мумкин. Айниқса, тишнинг жағ суяги билан бирга зириллаб оғришига беътибор бўлиш ярамайди.

БОШ ОҒРИҒИ

Бир ойда тез-тез такрорланувчи бош оғриғининг асаб қўзғалишлари билан юзага келиши ҳамда қон босимининг ўзгариши ҳолатлари юрак-қон томир фаолияти билан боғлиқ бўлиши мумкин. Бунда бош оғриғи тез-тез такрорланиб, кўз олдида ёруғлик синиқлари акс этса, албатта шифокорга учраш зарур.

Нега шундай? Организмдаги қон айланиши (циркуляция) ҳолати бузилишларида бир қатор жараёнлар юзага келиб, шулар қаторида юрак фаолиятида ҳам таъсири бўлади. Бу эса ўз навбатида бош оғриғи, босим бузилишларини келтириб чиқаради.

ДИҚҚАТНИ ЖАМЛОЛМАСЛИК

Аритмия (юрак пульсининг тез ёки секин уриши) сабаб айрим вақтларда диққатни жамлаш қийинлашиб, паришонхотирлик юзага келиши мумкин. Бу ҳолат доимий турмуш тарзида билинмай, кутилмаганда юз беради ва бир муддат диққатни жамлашнинг имкони йўқолади.

Нега шундай? Қон босими пасайиб кетганда мия фаолияти учун етарли даражада қон етиб бормайди. Натижада онгда ахборот таҳлили бир муддат тўхтаб, идрок этиш секинлашади.

ШИФОКОР ТАВСИЯСИ

Касалликнинг олдини олиш учун турмуш тарзини яхши тарафга ўзгартириш лозим. Шунингдек, ҳазми оғир ёғлар ва туз миқдорини камайтириб, парҳез таомларга ўтиш ҳамда ўтроқ турмуш тарзидан чекланиш фойдадан холи бўлмайди. Қолаверса, бир кунда 3 км.дан 5 км.гача пиёда юриш ҳам юрак-қон томирлари фаолиятига ижобий таъсир этади.

БУ МУҲИМ!

35-40 ёшлилар ҳар йили тиббий кўрикдан ўтишлари шарт. Айниқса, қондаги липидлар кўрсаткичи, қанд миқдорини текширтиришлари ва зарур ҳолларда керакли муолажаларни олишлари маслаҳат берилади.

Олий тоифали шифокор-кардиолог 
Дилором МАДАМИНОВА тавсиялари асосида тайёрланди.

 Ҳаттоки, кичик миқдордаги спиртли ичимлик ҳам қон босимини кўтариб, инсультнинг юзага келиш хавфини оширади, деган хулоса ҳавола қилинади нуфузли Ланcэт журналида эълон қилинган йирик тадқиқотда. Бунга қадар кунига ичилган оз миқдордаги алкогол киши саломатлигига зиён етказмайди, деб ҳисоблаб келинар эди.

Буюк Британия ва Хитой олимлари 10 йил давомида 500 минг нафар хитойликларни кузатганлар.

Олимларга кўра, тадқиқот натижалари барча миллатларга мос тушади. Олимлар мазкур натижаларни алкоголнинг танага тўғридан-тўғри таъсирини намоён қилувчи энг яхши далил сифатида тасвирлаган.

Кўп ичишнинг зарари тиббиётга узоқ вақтдан бери маълум эди, аммо баъзи тадқиқотлар кам миқдордаги алкогол саломатлик учун фойда келтириши мумкин, деган хулосага келган. Бироқ мазкур тадқиқот ҳеч қайси миқдордаги ичкилик хавфсиз эмаслигини кўрсатган.

ТАДҚИҚОТДА НИМА ДЕЙИЛАДИ?

Тадқиқотни олиб борган Оксфорд, Пекин университетлари ва Хитой Тиббий Фанлар Академияси олимлари қуйидаги хулосаларни тақдим қилган:

Кунига бир ёки икки марта алкогол ичиш инсульт хавфини 10-15 фоизгача оширади

Кунига тўрт марта ичиш инсульт хавфини 35 фоизга қадар оширади

Тадқиқотда бир марталик ичкилик қуйидагича тавсифланган:

Кичик бокалдаги вино

Бир шиша пиво

Бир марта кўтаришга етувчи бошқа спиртли ичимликлар

Тадқиқот давомида оз миқдорда ичилган вино ёки пивонинг саломатлик учун фойда келтириши исботланмаган.

Олимларга кўра, алкоголнинг юрак фаолиятига салбий таъсири юзасидан тугал хулосага келиш учун яна бир неча давомида изланиш олиб боришга тўғри келади.

НЕГА АЙНАН ХИТОЙЛИКЛАР КУЗАТИЛДИ?

Шарқий Осиё алкоголнинг таъсирларини ўрганиш учун қулай жой саналади.

Хитойда кўплаб одамлар ичишдан қайтарувчи қадимий генлар комбинациясига эга. Ушбу генлар алкоголга нисбатан ёқимсиз реакция юзага келишига таъсир қилади. Шу сабабдан хитойлик эркакларнинг учдан бир қисми ичмайди. Жуда кам аёллар алкогол истеъмол қилиши мумкин.

Олимларнинг маълум қилишича, генетик бичимига қараб ичувчилар ва ичмайдиган одамларнинг саломатлигини қиёслаш билан алкоголнинг бевосита асоратларини аниқ ўрганиш мумкин.

Ғарбликларда бундай генларнинг мавжуд эмаслиги туфайли ўхшаш тадқиқотни бошқа ерда ўтказишнинг имкони бўлмаслиги мумкин.

БОШҚА ЭКСПЕРТЛАР НИМА ДЕЙДИ?

Кембриж Университетидан доктор Стивен Бержес юқорида тилга олинган тадқиқотнинг айрим чекловлари борлигини айтади - унда фақатгина Хитой аҳолиси ўрганилган ва асосий эътибор винога эмас, балки спиртлар ҳамда пивога қаратилган.

Бироқ доктор Бержес тадқиқот ўзида сўнгги ўн йилликларда ўтказилган бошқа кўплаб илмий ишлар натижаларини ўзида акс эттирганини таъкидлайди.

«Инсульт хавфи истеъмол қилинган алкогол миқдорига монанд равишда ошиб боради. Шунинг учун одамлар ўзини ичкиликдан тия олмаса, ҳеч бўлмаганда, унинг миқдорини камайтириши лозим.»

Амалий статистика фани бўйича фахрий профессор Кевин Маквой эса тадқиқотнинг ҳамма саволга жавоб бермаганини маълум қилади.

"Бу тадқиқот бизнинг алкогол тўғрисидаги билимларимизни янада оширади, аммо у алкоголнинг нега инсульт хавфини орттирадию, лекин юрак хуружига сабаб бўлмаслигининг тагига етмаган."

Кембриж Университетидан бошқа бир профессор Девид Спигелҳалтер тадқиқот билан танишиб чиққанидан сўнг ўзида иккиланиш пайдо бўлгани ҳақида сўзлайди.

«Мен доимо меъёрида ичилган алкоголнинг юрак-қон томир хасталикларига сабаб бўлмаслигига ишонар эдим, энди бу борада шубҳага бориб қолдим.»

На днях на 1-м роддоме Намангана прошла пресс-конференция, посвященная актуальным проблемам материнства и детства. На вопросы журналистов отвечали представители областного управления здравоохранения по защите материнства и детства, главный врач роддома Мухлиса Атаматова.

Были отмечены позитивные новости: недавно поступила партия медицинской техники на 1,2 млрд. сумов, снизилось число новорожденных с дефектами.

Здесь работают 250 врачей и медсестер, роддом может принять 95 пациенток, успешно работают родильное и лечебное отделения на 50 и 40 мест соответственно. Действуют отделения гинекологии и реанимации. В 2018 году было принято 4385 родов, в 2019 году – 5087, в 2018 году родилось 37 близнецов, а в 2019-м – 40. Детская смертность в минувшем году составила 94 случая, 67 % рожениц страдают анемией, бывают и близкородственные браки, что ведет к рождению детей-инвалидов. – Роды проходили трудно. Сын три дня лежал в коме. Сейчас ему скоро два года, и я до сих пор благодарна врачам за то, что вытащили нас с того света, – говорит Гулжахон Сатторова.

Акушер-гинеколог Азиза Каримова рассказала о причинах роста числа родов, закончившихся кесаревым сечением. Сейчас этот показатель возрос до 19 – 20 %.

Особо была отмечена роль центров скрининга матери и ребенка, которые позволяют выявить пороки на ранней стадии и предотвратить рождение детей с инвалидностью, говорили об ответственности свекровей и мужей, которые кошмарят молодых матерей, необходимости соблюдения всех предписаний врачей в период беременности. Далее медики доказали, что они умеют не только принимать роды, спасать матерей и младенцев, извлекать новорожденных посредством кесаревого сечения, но и обладают талантами в области литературы и искусства. Девушки, одетые по моде средневекового Востока, блестяще исполнили газели Навои.

Алтынбек БАЙБУЛАТОВ.

Одамлар «кир кўринган» жойларни тозалаш ўрнига ўз уйлари бўйлаб зарарли микроблар тарқалиши олдини олишга эътибор қаратгани маъқул, дейилади Британияда жойлашган Оммавий Саломатлик бўйича Қироллик Жамияти ҳисоботида.

Жамиятнинг огоҳлантиришича, қўллар, кийимлар ва хонадаги юзаларни ўз вақтида тозалаш гигиена учун муҳим - аммо ҳар тўрт инсондан бири буни унча аҳамиятли эмас, дея ҳисоблайди.

Тозаликка айни вақтида амал қилиш инфекциялар ва антибиотик қаршиликни енгишга ёрдам бериши мумкин.

Шунингдек, "ўта тоза" тушунчаси ҳам ҳақиқатга тўғри келмаслиги айтилади.

Ҳисобот муаллифларига кўра, жамиятнинг катта қисми ифлослик, микроблар, тозалик ва гигиена тушунчалари ўртасидаги фарқни яхши англай олмайди.

Икки минг нафар инсон иштирок этган сўровномада одамларнинг 23 фоизи иммун тизимини мустаҳкамлаш учун болалар зарарли микроблар таъсирида қолиши зарурлигини таъкидлаган.

Бироқ ҳисоботни тайёрлаган экспертлар бунинг "анчайин хатарли қараш" эканини таъкидлаб, болаларга беэътибор бўлиш уларнинг хавфли инфекцияларни юқтириб олишига олиб келиши мумкинлигидан огоҳлантирганлар.

Бунинг ўрнига одамлар уйдаги маълум жойларни - ҳаттоки, улар тоза кўринса ҳам - ўз вақтида тозалашга эътибор қаратиши лозим, дейди мутахассислар.

Қандай вақт ва ҳолатларда гигиенага риоя қилиш лозим?

• овқат тайёрлаганда ва унга тегинганда
• қўл билан овқатланганда
• ҳожатхонадан чиққандан сўнг
• йўталган, аксирган ва бурунни қоққан вақтда
• "кир" кийимларни ушлаган ва ювган пайтда
• уй ҳайвонларига тегинганда
• уйни тозалаб, ахлатни ташлаб келганда
• инфекция юқтирган оила аъзосига ғамхўрлик қилганда

Овқатланиш, ҳожатхонадан фойдаланиш, йўталиш, аксириш, уй ҳайвонларини ушлаш ва касал одамларга қарашдан сўнг қўлларни ювиш ўта муҳимдир, дейилади ҳисоботда.

Гўшт каби хом озиқ-овқатларни тайёрлашдан кейин ёки айрим таомларни тайёрлашдан олдин ошхона юзалари ва маҳсулотлар майдаланадиган тахтачаларни тозалаш талаб этилади.

Идиш-товоқлар ювиладиган латталар ва чўткаларни ҳам фойдалангандан сўнг яхшилаб тозалаш тавсия қилинади.

Пол ва уй жиҳозлари ифлос кўриниши мумкин, лекин, одатда, улар юзасидаги микроблар соғлиқ учун у қадар жиддий хавф туғдирмайди.

Тозалаш бактерияларни қандай йўқотади?

Хона юзалари ва идишларни илиқ, совунли сув билан ювиш бактерияларни кетказиб, уларнинг канализацияга оқиб кетишини таъминлайди.

Бироқ бактерияни батамом ўлдириш учун уни 70 даражадан юқори ҳароратли сувда маълум вақт ушлаб туриш керак бўлади.

Қандай маҳсулотлардан фойдаланмоқ лозим?

Уйни тозалашда уч асосий категорияга мансуб маҳсулотларни ишлатиш мумкин.

• тозалаш воситалари - юзани ювади ва ёғни кеткизади, аммо бактерияларни ўлдира олмайди.

•дезинфекцияловчи воситалар - бактерияни ўлдиради, лекин ёғ билан қопланган ёки аниқ кўриниб турган чангли юзаларни самарали тозалай олмайди.

• Санитария-гигиена воситалари - уларни ҳам тозалаш, ҳам дезинфекциялашда қўллаш мумкин. Аввалига бундай воситалар билан чанг, овқат қолдиқлари ва ёғни тозалаб, сўнг юзага дезинфекцияловчи воситаларни қўллаш яхши самара бериши мумкин.

Энг муҳими, ҳар қандай восита қадоғига ёпиштирилган қўлланмани диққат билан ўқиш зарур, дейди экспертлар.

Шунингдек, овқат тайёрлашдан аввал ошхона юзаларини латта билан артишдан кўра, қоғоз сочиқларни ишлатган маъқул. Сабаби қайта-қайта ишлатилган латта бактериялар маконига айланиб қолади, огоҳлантиради мутахассислар.

Экспертлар нима дейди?

Гигиена ва Тропик Тиббиёт бўйича Лондон Мактабидан профессор Салли Блумфилднинг айтишича, одамлар тозалик ва гигиена ўртасидаги фарқни англаб етиши лозим.

«Тозалаш чанг ва микробларни кетказишни англатган бир вақтда, гигиена уйдаги жойларни ўз вақтида ва тўғри йўл билан тозалаш, демакдир.»

Гигиена бўйича эксперт Лиза Акерли шундай дейди: "Ташқарига чиқиш, дўстлар, оила аъзолари ва уй ҳайвонларига жисмонан тегиниш "яхши бактериялар"ни танага юқтиришга ёрдам беради ҳамда фойдали микробиомни шакллантиради. Бироқ одамлар танганинг нариги тарафини кўра олиши ҳам муҳим. Гигиена ҳеч қачон эсдан чиқмаслиги зарур."

"Вақтида ва тўғри амал қилинган гигиена инфекциялардан арзон йўл ва ортиқча ташвишсиз ҳоли бўлишни таъминлайди", қўшимча қилади Акерли хоним.

Шигеаки Хинохара — Япониянинг узоқ умр кўрувчилар мамлакати номини олишига сабабчи инсонлардан бири. Унинг ўзи ҳам мисли кўрилмаган фаол кексалик даври намунасидир. Хинохара 75 ёшидан кейин 150 та китоб ёзган. Улар орасида энг машҳури “Узоқ умр кўриш, яхши яшаш” номли китоб 1,2 миллион ададда чоп этилган. 100 ёшдан кейин одамларни даволаш ва маъруза ўқишда давом этган.

Таъкидлаш жоизки, Хинохарани фақат шифокор сифатида танишмаган, у 90 ёшида ўз орзусини амалга ошириб, оркестр дирижёрлик пультини бошқарган. Шифохонада ўз беморлари учун мусиқий оқшомлар уюштирган.

Қуйида Шигеаки Хинохаранинг узоқ умр кўришга оид қоидалари билан бўлишишга қарор қилдик.

1. Инсон таом ёки уйқудан эмас, шодлик лаҳзаларидан қувват олади. Ёдингизда бўлса, болалик чоғимизда қувноқ  дамларда ҳатто овқатланишни ҳам, уйқуни ҳам унутиб қўяр эдик. Катталарда ҳам шундай. Танамизни ортиқча таом ёки уйқу билан қийнашга ҳожат йўқ.

2. Ҳар қандай ирқ, миллат ёки жинс вакиллари узоқ яшаши мумкин. Уларни фақат бир жиҳат бирлаштиради: узоқ умр кўрувчилар орасида бирорта ортиқча вазнли одам йўқ. Масалан, мен нонуштага бир чой қошиқ зайтун мойи қўшилган қаҳва ёки сут ё апельсин шарбати  ичаман (у артериялар ва тери учун фойдали). Тушликка – печенье ва сут, агар ҳаддан ташқари банд бўлсам, ҳеч нима. Мен ишлаётган вақтимда умуман очликни ҳис қилмайман. Кечки овқатга сабзавотлар, бироз балиқ ва гуруч ейман. Ҳафтада икки марта 100 граммдан ёғсиз гўшт истеъмол қиламан.

3. Ишларни доим олдиндан режалаштиринг. Менинг иш дафтарим одатда келгуси йилгача тўлган бўлади – беморлар олдиндан  қабулга ёзилади, маърузалар ва шифохонадаги ишлар. Бироқ 2016 йилда бироз кўнгил ёзишни режалаштирдим ва Токиодаги Олимпиадада бўлдим.

4. Пенсияга умуман чиқиш керак эмас. Агар буни четлаб ўтишнинг иложи бўлмаса, буни имкон қадар кечроққа суринг. Бугунга келиб Японияда пенсия ёши – 65 ёш, лекин бу ярим аср илгари белгиланган меъёр, у даврда мамлакатдаги ўртача умр кўриш давомийлиги 68 ёш бўлган, бутун Япония учун 100 ёшли қариялар сони эса атиги 125 киши бўлган. Ҳозир япон аёллари ўртача 86 йил умр кўришади, эркаклар эса – 80 йилгача, 100 ёшдан ошганлар сони эса – 36 минг нафар!

5. Ўз билимларингиз билан бўлишинг. Мен йилига 150 маъруза ўқийман, улар турли аудиторияларга мўлжалланган – мактаб ўқувчиларидан тортиб то ишбилармонларгача. Менинг маърузаларим бир соатдан бир ярим соатгача давом этади ва мен уларни тик турган ҳолатда ўқийман.

6. Шифокор сизга қандайдир таҳлил топшириш ёки операция қилдиришни тавсия қилса, унга савол беринг: худди шу тавсияни ўз фарзандлари, аёли ёки қариндошларига берган бўлармиди ёки йўқ? Шифокорлар ҳамма касалликни ҳам даволай олмайди. Ортиқча азоб-уқубатларга нима ҳожат? Баъзан мусиқа ёки жониворлар терапияси жарроҳлик операцияларидан яхшироқ ёрдам беради.

7. Саломатликни сақлаб қолиш учун зинадан ҳаракатланинг ва ўз буюмларингизни ўзингиз кўтаринг. Мен бирйўла икки зинани хатлаб чиқаман, шунда мушаклар яхшироқ ишлайди.

8. Роберт Браунинг томонидан яратилган “Аббат Фоглер” поэмаси мени жуда илҳомлантиради. Унда ёзилишича, санъатда ва ҳаётда инсон ўз олдига катта мақсадларни қўйиши керак. Дейлик, айлана  чизмоқчисиз, у шу қадар катта бўлиши керакки, бутун умр давомида тугата олманг. Биз бу айлананинг бир қисминигина кўрамиз, қолгани эса бизнинг нигоҳимиз ва ҳаётимиздан ташқарида.

9. Оғриқ — сирли нарса; уни енгишнинг энг яхши усули - бу қандайдир жуда қизиқ нарсага чалғиш. Боланинг тиши оғриганда уни бирор ўйин билан чалғитиш керак, шунда у оғриқни дарҳол унутади. Шифохоналар бу борада бош қотириши керак. Бизнинг шифохонамизда шодликка сабаб кўп: мусиқа, жониворлар ва арт-терапия. Буларнинг бари жуда яхши ёрдам беради.

10. Кўп моддий бойлик тўплашга ҳаракат қилманг. Ёдингизда бўлсин: вақти-соатингиз қачон тугашини ҳеч ким билмайди. Уларни барибир ўзингиз билан бирга олиб кета олмайсиз.

11. Шифохоналар катта фожиаларга тайёр туриши ва уларга мурожаат қилган ҳар бир инсонни қабул қилиши керак. Бизнинг шифохонамиз шундайки, зарурат туғилганда ҳар қандай жойда операция қилиш мумкин: ертўлада, коридорда ва б. Фожиаларга тайёр туриш ҳақида гапирганимда кўпчилик мени ақлдан озганга чиқарарди, бироқ 1995 йилнинг 20 мартида “Аум Синрикё” сектаси Токио метросига ҳужум уюштирганда бу тайёргарлик жуда катта фойда берди. Биз 740 нафар жабрланувчини қабул қилдик ва икки соатда бу зарин гази бўлганини аниқладик. Биргина бемор ҳалок бўлди, лекин 739 нафарини қутқариб қолдик.

12. Фақат илм-фаннинг ўзи одамларга ёрдам бера олмайди. Илм-фанга таянадиган бўлсак, у барчани бир қолипга солади, лекин биз ҳаммамиз ҳар хилмиз, касалликлар эса бизнинг қалбимиз билан чамбарчас боғлиқ. Касалликни тушуниш ва инсонга ёрдам бериш учун нафақат илм-фан, балки санъат ҳам керак.

13. Ҳаёт кутилмаган ҳодисаларга тўла. 1970 йилнинг 31 мартида, 59 ёшимда мен Токиодан Фукуокуга учдим. “Қизил армия” коммунистик партияси аъзолари самолётни қўлга олганида, ажойиб қуёшли тонг эди, мен Фудзияма манзараларидан завқ олиб кетаётган эдим. Кейинги тўрт кунни мен 40 даражали иссиқда  креслога занжирбанд ҳолатда ўтказдим. Шифокор сифатида ўзимни ташқаридан кузатдим ва тананинг инқирозли вазиятларга қанчалик мослашишини кўрдим.

14. Ўзингиз ҳавас қилган инсонлардан-да ўзишга ҳаракат қилинг. Менинг отам 1900 йилда Шимолий Каролинадаги Дюка Университетида ўқиш учун АҚШга борган. У фаол инсон ва менинг қаҳрамонларимдан бири бўлган. Кейинроқ бошқалари ҳам пайдо бўлди. Қийин вазиятда қолганимда шундай инсонлар менинг ўрнимда бўлганида қандай йўл тутган бўларди, деб ўйлайман.

15. Узоқ яшаш — жуда яхши. Биз 60 ёшгача оиламиз фаровонлиги учун ишлаймиз, олдимизга қўйган мақсадларга эришиш осонроқ. Бироқ кейин биз бутун жамият фаровонлиги учун ҳаракат қилишимиз керак. Мен 65 ёшдан кейин бепул ишлай бошладим – кунига 18 соатдан, ҳафтасига етти кундан. Ҳар дақиқа ўз ишимдан завқ оламан.

Доктор Шигеаки Хинохара, Токиодаги Муқаддас Лука шифохонасининг президенти, 2017 йилнинг 18 июлида ҳаётдан кўз юмган. У деярли сўнгги кунларигача беморларни қабул қилишда давом этган. Афсонавий шифокор 105 ёшида вафот этган.