1-dars: Modullar

1. Modul nima?

Modul — bu loyihangiz ichidagi alohida .py fayl. U ichiga funksiyalar va o‘zgaruvchilarni joylab, asosiy dasturdan “yashirish” imkonini beradi.

Afzalliklari:

• Asosiy dastur qisqa va tushunarli bo‘ladi
• Kodni boshqa loyihalarda qayta ishlatish mumkin
• Boshqa dasturchilar bilan ulashish oson
• Katta dasturlar odatda ko‘plab modullardan iborat bo‘ladi

2. Modul yaratish

Asosiy dastur faylini odatda main.py deb nomlash tavsiya etiladi. Funksiyalarni alohida faylga ko‘chiramiz.

Misol: talaba_mod.py nomli modul yaratamiz:

Python

def talaba_info(ism, familiya, yosh, kurs, guruh, stipendya=None):
    """Talaba ma'lumotlarini lug'at ko'rinishida qaytaruvchi funksiya"""
    talaba = {
        'ism': ism,
        'familiya': familiya,
        'yosh': yosh,
        'kurs': kurs,
        'guruh': guruh,
        'stipendya': stipendya
    }
    return talaba

def talaba_kirit():
    """Foydalanuvchidan bir nechta talaba ma'lumotlarini qabul qiluvchi funksiya"""
    talabalar = []
    while True:
        print("\nQuyidagi ma'lumotlarni kiriting:")
        ism = input("Ismi: ")
        familiya = input("Familiyasi: ")
        yosh = input("Yoshi: ")
        kurs = input("Kursi: ")
        guruh = input("Guruhi: ")
        stipendya = input("Stipendyasi (bo'sh qoldirish mumkin): ")
        
        talabalar.append(talaba_info(ism, familiya, yosh, kurs, guruh, stipendya))
        
        javob = input("Yana talaba qo'shasizmi? (ha/yo'q): ")
        if javob.lower() == "yo'q":
            break
    return talabalar

def info_print(talaba):
    """Talaba ma'lumotlarini chiroyli chiqaruvchi funksiya"""
    print(f"{talaba['ism'].title()} {talaba['familiya'].title()}, "
          f"{talaba['yosh']} yosh, {talaba['kurs']}-kurs, "
          f"{talaba['guruh']}-guruh, stipendya: {talaba['stipendya']}")

3. Modulni chaqirish usullari

1. Oddiy import

Python

import talaba_mod

talaba1 = talaba_mod.talaba_info("Ali", "Valiyev", 20, 2, "AI-21", 800000)
talaba_mod.info_print(talaba1)

2. Qisqa nom berish (as)

Python

import talaba_mod as tm

talaba1 = tm.talaba_info("Ali", "Valiyev", 20, 2, "AI-21", 800000)
tm.info_print(talaba1)

3. Kerakli funksiyalarni olish

Python

from talaba_mod import talaba_info, info_print

talaba1 = talaba_info("Ali", "Valiyev", 20, 2, "AI-21", 800000)
info_print(talaba1)

4. Funksiyalarga ham qisqa nom berish

Python

from talaba_mod import talaba_info as tinfo, info_print as iprint

talaba1 = tinfo("Ali", "Valiyev", 20, 2, "AI-21", 800000)
iprint(talaba1)

5. Barcha funksiyalarni olish (tavsiya etilmaydi)

Python

from talaba_mod import *

4. Pythonning o‘zida bor modullar

math moduli

Python

import math

print(math.sqrt(400))       # 20.0
print(math.pow(5, 3))       # 125.0
print(math.pi)              # 3.141592653589793
print(math.log2(8))         # 3.0
print(math.log10(100))      # 2.0

Foydali funksiyalar: ceil(), floor(), fabs(), sin(), cos(), tan(), degrees(), radians()

random moduli

Python

import random as r

print(r.randint(1, 100))                # 1–100 oralig‘ida tasodifiy son

ismlar = ['Ali', 'Vali', 'Hasan', 'Husan']
print(r.choice(ismlar))                 # ro‘yxatdan tasodifiy element

sonlar = list(range(11))
r.shuffle(sonlar)                       # ro‘yxatni aralashtirish
print(sonlar)

2-mavzu: Lambda, map() va filter()

1. Lambda (nomsiz) funksiya

Lambda — vaqtinchalik, nomsiz funksiya. Faqat bitta ifoda bo‘lishi mumkin.

Sintaksis:

Python

lambda argumentlar: ifoda

Oddiy misollar:

Python

# Ikki sonni ko‘paytirish
kopaytir = lambda x, y: x * y
print(kopaytir(6, 7))           # 42

# Sonning kvadrati
kvadrat = lambda x: x ** 2
print(kvadrat(9))               # 81

# Matnni katta harfga o‘tkazish
katta = lambda matn: matn.upper()
print(katta("python"))          # PYTHON

Lambda qaytaruvchi funksiya:

Python

def daraja(n):
    return lambda x: x ** n

kvadrat = daraja(2)
kub = daraja(3)

print(f"4 ning kvadrati: {kvadrat(4)}")   # 16
print(f"4 ning kubi: {kub(4)}")           # 64

2. map() funksiyasi

map() — ro‘yxat (yoki boshqa iterable) elementlariga berilgan funksiyani qo‘llaydi.

Python

sonlar = [1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10]

# Har bir sonni 3 ga ko‘paytirish
uch_baravar = list(map(lambda x: x * 3, sonlar))
print(uch_baravar)
# [3, 6, 9, 12, 15, 18, 21, 24, 27, 30]

# Har bir sonning kvadrati
kvadratlar = list(map(lambda x: x ** 2, sonlar))
print(kvadratlar)
# [1, 4, 9, 16, 25, 36, 49, 64, 81, 100]

Matnlar bilan:

Python

ismlar = ['ali', 'vali', 'hasan', 'husan', 'olim']
print(list(map(lambda ism: ism.title(), ismlar)))
# ['Ali', 'Vali', 'Hasan', 'Husan', 'Olim']

Ikki ro‘yxatni qo‘shish:

Python

a = [10, 20, 30]
b = [5, 15, 25]
yigindi = list(map(lambda x, y: x + y, a, b))
print(yigindi)   # [15, 35, 55]

3. filter() funksiyasi

filter() — ro‘yxatdan shartga mos elementlarni ajratib oladi. Funksiya True yoki False qaytarishi kerak.

Python

sonlar = [12, 7, 25, 18, 9, 30, 4, 21, 16, 11]

# Faqat juft sonlar
juftlar = list(filter(lambda x: x % 2 == 0, sonlar))
print(juftlar)   # [12, 18, 30, 4, 16]

# 15 dan katta sonlar
katta_sonlar = list(filter(lambda x: x > 15, sonlar))
print(katta_sonlar)  # [25, 18, 30, 21, 16]

Matnlar bilan:

Python

mevalar = ['olma', 'anor', 'anjir', 'shaftoli', "o'rik", 'tarvuz', 'qovun', 'banan']

# 'a' harfi bilan boshlanadiganlar
a_bilan = list(filter(lambda meva: meva.startswith('a'), mevalar))
print(a_bilan)

# Uzunligi 5 yoki undan kam bo‘lganlar
qisqa = list(filter(lambda meva: len(meva) <= 5, mevalar))
print(qisqa)

Kitoblar misoli:

Python

kitoblar = [
    "Python asoslari",
    "JavaScript to'liq kurs",
    "Ma'lumotlar bazasi",
    "Sun'iy intellekt",
    "Veb dasturlash",
    "Algoritmlar"
]

# "Python" so‘zi bor kitoblar
python_kitoblar = list(filter(lambda k: "Python" in k, kitoblar))
print(python_kitoblar)

# 15 harfdan uzun nomli kitoblar
uzun_nomlar = list(filter(lambda k: len(k) > 15, kitoblar))
print(uzun_nomlar)

Qisqa xulosa

Amaliy topshiriqlar

1. talaba_mod.py modulidan foydalanib, 3 ta talaba ma’lumotini kiriting va chiqaring.
2. Ro‘yxatdagi sonlardan faqat 3 ga bo‘linadiganlarini filter + lambda yordamida ajrating.
3. Ismlar ro‘yxatidan faqat 4 harfli ismlarni ajrating.
4. Kitoblar ro‘yxatidan nomi “dasturlash” so‘zini o‘z ichiga olganlarini toping.
5. math va random modullaridan foydalanib, 5 ta tasodifiy son oling va ularning kvadrat ildizlarini hisoblang.

uy vazifasi:

Uy vazifasi

# Random moduli yordamida o‘yinlar ro‘yxati

Quyida random modulidan foydalanib qilish mumkin bo‘lgan oddiy va qiziqarli o‘yinlar ro‘yxati keltirilgan. Har biriga qisqa kod misoli qo‘shilgan.

1. Son topish o‘yini (Guess the Number)

Kompyuter 1 dan 100 gacha son o‘ylaydi, siz topasiz.

Python

import random

sirli_son = random.randint(1, 100)
urinish = 0

print("1 dan 100 gacha son o‘yladim. Toping!")

while True:
    taxmin = int(input("Sonni kiriting: "))
    urinish += 1
    
    if taxmin < sirli_son:
        print("Kattaroq son kiriting!")
    elif taxmin > sirli_son:
        print("Kichikroq son kiriting!")
    else:
        print(f"Tabriklayman! {urinish} ta urinishda topdingiz.")
        break

2. Tosh-qog‘oz-qaychi (Rock-Paper-Scissors)

Python

import random

variantlar = ["tosh", "qog'oz", "qaychi"]

while True:
    foydalanuvchi = input("tosh / qog'oz / qaychi (chiqish uchun 'exit'): ").lower()
    
    if foydalanuvchi == "exit":
        print("O‘yin tugadi!")
        break
    
    if foydalanuvchi not in variantlar:
        print("Noto‘g‘ri tanlov!")
        continue
    
    kompyuter = random.choice(variantlar)
    print(f"Kompyuter tanladi: {kompyuter}")
    
    if foydalanuvchi == kompyuter:
        print("Durrang!")
    elif (foydalanuvchi == "tosh" and kompyuter == "qaychi") or \
         (foydalanuvchi == "qog'oz" and kompyuter == "tosh") or \
         (foydalanuvchi == "qaychi" and kompyuter == "qog'oz"):
        print("Siz yutdingiz!")
    else:
        print("Kompyuter yutdi!")

3. Zar o‘yini (Dice Roll)

Python

import random

while True:
    input("Zar tashlash uchun Enter bosing...")
    zar = random.randint(1, 6)
    print(f"Tushgan son: {zar}")
    
    yana = input("Yana o‘ynaysizmi? (ha/yo'q): ").lower()
    if yana != "ha":
        break

4. Random ism tanlash (Ismlar o‘yini)

Python

import random

ismlar = ["Ali", "Vali", "Hasan", "Husan", "Guli", "Madina", "Jasur", "Dilnoza"]

print("Bugun navbatchi:")
print(random.choice(ismlar))

5. Kartalar o‘yini (Oddiy)

Python

import random

suitlar = ["♥", "♦", "♣", "♠"]
qiymatlar = ["A", "2", "3", "4", "5", "6", "7", "8", "9", "10", "J", "Q", "K"]

karta = f"{random.choice(qiymatlar)}{random.choice(suitlar)}"
print("Sizga tushgan karta:", karta)

6. So‘z topish o‘yini (Hangman ga o‘xshash oddiy variant)

Python

import random

sozlar = ["python", "dastur", "kompyuter", "algoritm", "funksiya", "modul"]
sirli_soz = random.choice(sozlar)
topilgan = ["_"] * len(sirli_soz)
urinishlar = 7

print("So‘zni toping!")
print(" ".join(topilgan))

while urinishlar > 0 and "_" in topilgan:
    harf = input("Harf kiriting: ").lower()
    
    if harf in sirli_soz:
        for i in range(len(sirli_soz)):
            if sirli_soz[i] == harf:
                topilgan[i] = harf
        print("To‘g‘ri!")
    else:
        urinishlar -= 1
        print(f"Noto‘g‘ri! Qolgan urinish: {urinishlar}")
    
    print(" ".join(topilgan))

if "_" not in topilgan:
    print("Tabriklayman! So‘zni topdingiz:", sirli_soz)
else:
    print("Yutqazdingiz. So‘z:", sirli_soz)

7. Random raqamlar bilan lotereya

Python

import random

print("6 ta omadli raqam:")
raqamlar = random.sample(range(1, 50), 6)
raqamlar.sort()
print(raqamlar)

8. Tosh-qog‘oz-qaychi (Kompyuter o‘zi o‘ynaydi)

Python

import random
import time

variantlar = ["tosh", "qog'oz", "qaychi"]

print("Kompyuter o‘zi o‘ynamoqda...")
time.sleep(1)

birinchi = random.choice(variantlar)
ikkinchi = random.choice(variantlar)

print(f"1-o‘yinchi: {birinchi}")
print(f"2-o‘yinchi: {ikkinchi}")

if birinchi == ikkinchi:
    print("Durrang!")
elif (birinchi == "tosh" and ikkinchi == "qaychi") or \
     (birinchi == "qog'oz" and ikkinchi == "tosh") or \
     (birinchi == "qaychi" and ikkinchi == "qog'oz"):
    print("1-o‘yinchi yutdi!")
else:
    print("2-o‘yinchi yutdi!")

Qisqa xulosa

1. Kirish

Python’da funksiya yozayotganda ba’zan nechta argument kelishini oldindan bilmaymiz. Masalan:

• Foydalanuvchi 3 ta son kiritishi mumkin, yoki 10 ta.
• Ba’zi ma’lumotlar ism bilan, ba’zilari esa kalit so‘z bilan kelishi mumkin.

Bunday holatlar uchun Python maxsus imkoniyat beradi:

• *args — istalgancha isimsiz (positional) argumentlarni qabul qiladi
• **kwargs — istalgancha kalit-so‘zli (named) argumentlarni qabul qiladi

Bu ikki imkoniyat dasturlashni juda moslashuvchan qiladi.

2. *args nima?

*args — funksiyaga uzatilgan barcha isimsiz argumentlarni tuple ko‘rinishida yig‘ib oladi.

Asosiy xususiyatlari:

• * belgisi majburiy
• args nomi shart emas (istalgan nom qo‘yish mumkin: *sonlar, *qiymatlar...)
• Ichida ma’lumotlar tuple sifatida saqlanadi
• Bo‘sh qoldirilsa, bo‘sh tuple (()) bo‘ladi

Oddiy misol:

Python

def salomlash(*ismlar):
    print("Qabul qilingan argumentlar:", ismlar)
    for ism in ismlar:
        print(f"Salom, {ism}!")

salomlash("Ali", "Vali", "Guli")

Natija:

text

Qabul qilingan argumentlar: ('Ali', 'Vali', 'Guli')
Salom, Ali!
Salom, Vali!
Salom, Guli!

Yana bir misol — yig‘indi:

Python

def yigindi(*sonlar):
    return sum(sonlar)

print(yigindi(1, 2, 3, 4))      # 10
print(yigindi(100, 200))        # 300
print(yigindi())                # 0

3. **kwargs nima?

**kwargs — funksiyaga uzatilgan barcha kalit-so‘zli argumentlarni lug‘at (dict) ko‘rinishida yig‘ib oladi.

Asosiy xususiyatlari:

• ** belgisi majburiy
• kwargs nomi shart emas (**malumotlar, **parametrlar ham bo‘lishi mumkin)
• Ichida ma’lumotlar dict sifatida saqlanadi
• Bo‘sh qoldirilsa, bo‘sh dict ({}) bo‘ladi

Oddiy misol:

Python

def malumot_chiqar(**kwargs):
    print("Qabul qilingan lug‘at:", kwargs)
    for kalit, qiymat in kwargs.items():
        print(f"{kalit} → {qiymat}")

malumot_chiqar(ism="Ali", yosh=25, shahar="Toshkent")

Natija:

text

Qabul qilingan lug‘at: {'ism': 'Ali', 'yosh': 25, 'shahar': 'Toshkent'}
ism → Ali
yosh → 25
shahar → Toshkent

4. *args va **kwargsni birga ishlatish

Ikkalasini bir funksiyada ishlatish mumkin. Tartib juda muhim:

Python

def funksiya(oddiy1, oddiy2, *args, **kwargs):
    ...

To‘g‘ri tartib:

1. Oddiy (majburiy) parametrlar
2. *args
3. **kwargs

Misol:

Python

def shaxs(ism, yosh, *args, **kwargs):
    print(f"Ism: {ism}")
    print(f"Yosh: {yosh}")
    print(f"Args: {args}")
    print(f"Kwargs: {kwargs}")

shaxs("Ali", 22, "Toshkent", "O‘qituvchi", hobby="futbol", til="o‘zbek")

Natija:

text

Ism: Ali
Yosh: 22
Args: ('Toshkent', 'O‘qituvchi')
Kwargs: {'hobby': 'futbol', 'til': 'o‘zbek'}

5. Amaliy masalalar va yechimlari

1-masala

Istalgancha son qabul qilib, ularning yig‘indisini qaytaradigan funksiya yozing.

Python

def yigindi(*sonlar):
    return sum(sonlar)

print(yigindi(1, 2, 3))           # 6
print(yigindi(10, 20, 30, 40))     # 100
print(yigindi())                   # 0

2-masala

Istalgancha son qabul qilib, o‘rtacha qiymatini qaytaring. Sonlar bo‘lmasa — 0 qaytaring.

Python

def ortacha(*sonlar):
    if len(sonlar) == 0:
        return 0
    return sum(sonlar) / len(sonlar)

print(ortacha(10, 20, 30))         # 20.0
print(ortacha(5, 15))              # 10.0
print(ortacha())                   # 0

3-masala

Istalgancha kalit-so‘zli argumentni kalit: qiymat ko‘rinishida chiqaring.

Python

def malumot_chiqar(**kwargs):
    for kalit, qiymat in kwargs.items():
        print(f"{kalit}: {qiymat}")

malumot_chiqar(ism="Ali", yosh=25, shahar="Toshkent")

4-masala

Istalgancha kalit-so‘zli argumentni lug‘at ko‘rinishida qaytaring.

Python

def lugat_yarat(**kwargs):
    return kwargs

print(lugat_yarat(a=1, b=2, c=3))
# {'a': 1, 'b': 2, 'c': 3}

5-masala

2 ta majburiy parametr (ism, yosh), keyin *args va **kwargs qabul qiladigan funksiya yozing va barcha ma’lumotlarni chiqaring.

Python

def shaxs(ism, yosh, *args, **kwargs):
    print(f"Ism: {ism}")
    print(f"Yosh: {yosh}")
    if args:
        print("Args:", args)
    if kwargs:
        print("Kwargs:")
        for k, v in kwargs.items():
            print(f"  {k}: {v}")

shaxs("Ali", 22, "Toshkent", "O‘qituvchi", hobby="futbol", til="o‘zbek")

6-masala

Istalgancha son ichidan eng kattasini toping. Sonlar bo‘lmasa — None qaytaring.

Python

def maksimal(*sonlar):
    if not sonlar:
        return None
    return max(sonlar)

print(maksimal(5, 12, 3, 9))       # 12
print(maksimal())                  # None

7-masala

Faqat qiymati son (int yoki float) bo‘lgan kalit-so‘zli argumentlarni yangi lug‘atga yig‘ib qaytaring.

Python

def faqat_sonlar(**kwargs):
    natija = {}
    for kalit, qiymat in kwargs.items():
        if isinstance(qiymat, (int, float)):
            natija[kalit] = qiymat
    return natija

print(faqat_sonlar(ism="Ali", yosh=25, bal=4.5, shahar="Samarqand"))
# {'yosh': 25, 'bal': 4.5}

8-masala

*args dagi sonlar yig‘indisini va **kwargs dagi barcha qiymatlarni chiqaring.

Python

def birlashtir(*args, **kwargs):
    print("Args yig‘indisi:", sum(args) if args else 0)
    print("Kwargs qiymatlari:")
    for qiymat in kwargs.values():
        print(" -", qiymat)

birlashtir(10, 20, 30, ism="Vali", yosh=30, kasb="Muhandis")

**`*args` va `**kwargs`** — Python’da funksiyaga o‘zgaruvchan 
miqdordagi argumentlarni uzatish uchun ishlatiladigan maxsus parametrlar.

### 1. `*args` (yulduzcha args)

- Funksiyaga **isimsiz** (positional) argumentlarni istalgancha 
uzatish imkonini beradi.
- Ichida ular **tuple** ko‘rinishida saqlanadi.

**Oddiy misol:**

```python
def salom(*args):
    print(args)          # tuple ko‘rinishida chiqadi
    for ism in args:
        print(f"Salom, {ism}!")

salom("Ali", "Vali", "Guli")
```

**Natija:**
```
('Ali', 'Vali', 'Guli')
Salom, Ali!
Salom, Vali!
Salom, Guli!
```

Yana bir misol (yig‘indi hisoblash):

```python
def yigindi(*sonlar):
    return sum(sonlar)

print(yigindi(1, 2, 3))        # 6
print(yigindi(10, 20, 30, 40)) # 100
```

### 2. `**kwargs` (ikki yulduzcha kwargs)

- Funksiyaga **kalit so‘zli** (named) argumentlarni istalgancha 
uzatish imkonini beradi.
- Ichida ular **lug‘at (dict)** ko‘rinishida saqlanadi.

**Oddiy misol:**

```python
def malumot(**kwargs):
    print(kwargs)               # dict ko‘rinishida
    for kalit, qiymat in kwargs.items():
        print(f"{kalit}: {qiymat}")

malumot(ism="Ali", yosh=25, shahar="Toshkent")
```

**Natija:**
```
{'ism': 'Ali', 'yosh': 25, 'shahar': 'Toshkent'}
ism: Ali
yosh: 25
shahar: Toshkent
```

### 3. Ikkalasini birga ishlatish

```python
def misol(a, b, *args, **kwargs):
    print("a =", a)
    print("b =", b)
    print("args =", args)
    print("kwargs =", kwargs)

misol(10, 20, 30, 40, 50, ism="Ali", yosh=25)
```

**Natija:**
```
a = 10
b = 20
args = (30, 40, 50)
kwargs = {'ism': 'Ali', 'yosh': 25}
```

### Qisqa eslatma

| Belgi       | Nima qabul qiladi          | Ichida qanday saqlanadi |
|-------------|----------------------------|--------------------------|
| `*args`     | Isimsiz argumentlar        | `tuple`                  |
| `**kwargs`  | Kalit so‘zli argumentlar   | `dict`                   |

**Muhim qoida:**  
Funksiya parametrlarida tartib shunday bo‘lishi kerak:  
`oddiy parametrlar` → `*args` → `**kwargs`

Masalan:
```python
def funksiya(x, y, *args, **kwargs):   # to‘g‘ri
```

Masalalar

**`*args` va `**kwargs` bo‘yicha masalalar va javoblari**

Quyida 8 ta masala berilgan. Har birining yechimi va natijasi bilan.

---

### 1-masala (Oddiy `*args`)
Funksiya yozing. U istalgancha son qabul qilsin va ularning 
yig‘indisini qaytarsin.

**Yechim:**
```python
def yigindi(*sonlar):
    return sum(sonlar)

print(yigindi(1, 2, 3))
print(yigindi(10, 20, 30, 40, 50))
print(yigindi())
```

**Natija:**
```
6
150
0
```

---

### 2-masala (`*args` bilan o‘rtacha)
Funksiya yozing. U istalgancha son qabul qilsin va ularning 
o‘rtacha qiymatini qaytarsin. Agar hech qanday son berilmasa, 
`0` qaytarsin.

**Yechim:**
```python
def ortacha(*sonlar):
    if len(sonlar) == 0:
        return 0
    return sum(sonlar) / len(sonlar)

print(ortacha(10, 20, 30))
print(ortacha(5, 15))
print(ortacha())
```

**Natija:**
```
20.0
10.0
0
```

---

### 3-masala (`**kwargs` bilan ma’lumot chiqarish)
Funksiya yozing. U istalgancha kalit-so‘zli argument qabul qilsin va
 har birini `kalit: qiymat` ko‘rinishida chiqarsin.

**Yechim:**
```python
def malumot_chiqar(**kwargs):
    for kalit, qiymat in kwargs.items():
        print(f"{kalit}: {qiymat}")

malumot_chiqar(ism="Ali", yosh=25, shahar="Toshkent")
print("---")
malumot_chiqar(nom="Python", daraja="Boshlang‘ich")
```

**Natija:**
```
ism: Ali
yosh: 25
shahar: Toshkent
---
nom: Python
daraja: Boshlang‘ich
```

---

### 4-masala (`**kwargs` bilan lug‘at qaytarish)
Funksiya yozing. U istalgancha kalit-so‘zli argument qabul qilsin
 va ularni lug‘at (dict) ko‘rinishida qaytarsin.

**Yechim:**
```python
def lugat_yarat(**kwargs):
    return kwargs

print(lugat_yarat(a=1, b=2, c=3))
print(lugat_yarat(ism="Guli", kasb="Dasturchi"))
```

**Natija:**
```
{'a': 1, 'b': 2, 'c': 3}
{'ism': 'Guli', 'kasb': 'Dasturchi'}
```

---

### 5-masala (`*args` va `**kwargs` birga)
Funksiya yozing. U:
- 2 ta majburiy parametr (`ism`, `yosh`) qabul qilsin
- keyin istalgancha isimsiz argument (`*args`)
- keyin istalgancha kalit-so‘zli argument (`**kwargs`)

Funksiya barcha ma’lumotlarni chiroyli chiqarsin.

**Yechim:**
```python
def shaxs(ism, yosh, *args, **kwargs):
    print(f"Ism: {ism}")
    print(f"Yosh: {yosh}")
    
    if args:
        print("Qo‘shimcha ma’lumotlar (args):", args)
    
    if kwargs:
        print("Qo‘shimcha ma’lumotlar (kwargs):")
        for k, v in kwargs.items():
            print(f"  {k}: {v}")

shaxs("Ali", 22, "Toshkent", "O‘qituvchi", hobby="futbol", til="o‘zbek")
```

**Natija:**
```
Ism: Ali
Yosh: 22
Qo‘shimcha ma’lumotlar (args): ('Toshkent', 'O‘qituvchi')
Qo‘shimcha ma’lumotlar (kwargs):
  hobby: futbol
  til: o‘zbek
```

---

### 6-masala (Maksimal topish)
Funksiya yozing. U istalgancha son qabul qilsin va 
eng kattasini qaytarsin. Agar hech narsa berilmasa, `None` qaytarsin.

**Yechim:**
```python
def maksimal(*sonlar):
    if not sonlar:
        return None
    return max(sonlar)

print(maksimal(5, 12, 3, 9))
print(maksimal(100))
print(maksimal())
```

**Natija:**
```
12
100
None
```

---

### 7-masala (`**kwargs` bilan filtr)
Funksiya yozing. U istalgancha kalit-so‘zli argument qabul 
qilsin va faqat **qiymati son** bo‘lganlarini yangi lug‘atga 
yig‘ib qaytarsin.

**Yechim:**
```python
def faqat_sonlar(**kwargs):
    natija = {}
    for kalit, qiymat in kwargs.items():
        if isinstance(qiymat, (int, float)):
            natija[kalit] = qiymat
    return natija

print(faqat_sonlar(ism="Ali", yosh=25, bal=4.5, shahar="Samarqand", ball=90))
```

**Natija:**
```
{'yosh': 25, 'bal': 4.5, 'ball': 90}
```

---

### 8-masala (Barcha narsani birlashtirish)
Funksiya yozing. U istalgancha isimsiz va kalit-so‘zli
 argument qabul qilsin.  
- `*args` dagi barcha sonlarni qo‘shib chiqarsin  
- `**kwargs` dagi barcha qiymatlarni chiqarsin

**Yechim:**
```python
def birlashtir(*args, **kwargs):
    print("Args yig‘indisi:", sum(args) if args else 0)
    print("Kwargs qiymatlari:")
    for qiymat in kwargs.values():
        print(" -", qiymat)

birlashtir(10, 20, 30, ism="Vali", yosh=30, kasb="Muhandis")
```

**Natija:**
```
Args yig‘indisi: 60
Kwargs qiymatlari:
 - Vali
 - 30
 - Muhandis
```

---

# 1. Kerakli kutubxonalarni import qilish

```python
from aiogram import Bot, Dispatcher, types, F
from asyncio import run
```

## Bot

Telegram API bilan ishlaydi.

Misol:

```python
bot = Bot(token=TOKEN)
```

Bot orqali:

- xabar yuborish
- rasm yuborish
- fayl yuborish
- foydalanuvchini bloklash
- va boshqa amallar bajariladi.

---

## Dispatcher

Botning boshqaruv markazi.

Kelgan barcha xabarlarni kerakli funksiyaga yuboradi.

Misol:

```
User
 ↓
Dispatcher
 ↓
Handler
```

---

## types

Telegram obyektlari.

Masalan:

```python
types.Message
```

Bu oddiy xabar.

---

## F

Filter.

Masalan:

```python
F.text
F.photo
F.document
```

Aiogram 3 da juda ko'p ishlatiladi.

---

## run

Async funksiyani ishga tushiradi.

```python
run(start())
```

Dastur shu joydan boshlanadi.

---

# 2. Dispatcher yaratish

```python
dp = Dispatcher()
```

Bu yerda Dispatcher obyekti yaratilmoqda.

Keyinchalik barcha handlerlar unga qo'shiladi.

---

# 3. Echo funksiyasi

```python
async def echo(message: types.Message, bot: Bot):
```

Bu asinxron funksiya.

Parametrlar:

### message

Foydalanuvchi yuborgan xabar.

Masalan:

```
Salom
```

---

### bot

Bot obyekti.

Lekin sizning funksiyangizda ishlatilmayapti.

Uni olib tashlasa ham bo'ladi.

---

# 4. copy_to()

```python
await message.copy_to(
    chat_id=message.chat.id
)
```

Bu xabarni nusxalaydi.

Masalan

User yozadi:

```
Assalomu alaykum
```

Bot ham

```
Assalomu alaykum
```

deb yuboradi.

---

## chat_id

```python
message.chat.id
```

Xabar kelgan chatning ID raqami.

---

# 5. start() funksiyasi

```python
async def start():
```

Bu botni ishga tushirish funksiyasi.

---

## Startup event

```python
dp.startup.register(startup_answer)
```

Bot ishga tushganda

```python
startup_answer()
```

funksiyasi ishlaydi.

Ammo sizning kodingizda

```python
startup_answer
```

yo'q.

Shuning uchun

```
NameError
```

chiqadi.

---

## Message handler

```python
dp.message.register(echo)
```

Har qanday kelgan xabar

```
echo()
```

funksiyasiga yuboriladi.

---

## Shutdown event

```python
dp.shutdown.register(shutdown_answer)
```

Bot to'xtaganda ishlaydi.

Ammo

```python
shutdown_answer
```

ham mavjud emas.

---

# 6. TOKEN

```python
TOKEN = "..."
```

Bu BotFather bergan maxfiy kalit.

Uni GitHub yoki internetga joylash mumkin emas.

Eng yaxshi usul:

```python
from os import getenv

TOKEN = getenv("BOT_TOKEN")
```

yoki `.env` faylidan o'qish.

---

# 7. Bot yaratish

```python
bot = Bot(token=TOKEN)
```

Bu yerda Telegram bot obyekti yaratilmoqda.

---

# 8. Polling

```python
await dp.start_polling(bot)
```

Bot Telegram serveriga ulanadi.

Keyin doimiy ravishda

```
Yangi xabar keldimi?
```

deb tekshiradi.

Bu Polling deyiladi.

---

# 9. run()

```python
run(start())
```

Dastur shu yerdan boshlanadi.

```
Python
 ↓
run()
 ↓
start()
 ↓
start_polling()
 ↓
Bot ishlaydi
```

# Kodning ishlash ketma-ketligi

```
Python

↓

run()

↓

start()

↓

Dispatcher

↓

Telegram

↓

User xabar yuboradi

↓

echo()

↓

copy_to()

↓

Userga xabar qaytadi
```

# Kodingizdagi xatolar

### 1.

```python
dp.startup.register(startup_answer)
```

`startup_answer` funksiyasi yozilmagan.

Masalan:

```python
async def startup_answer(bot: Bot):
    print("Bot ishga tushdi")
```

---

### 2.

```python
dp.shutdown.register(shutdown_answer)
```

Bu funksiya ham yozilmagan.

Masalan:

```python
async def shutdown_answer(bot: Bot):
    print("Bot to'xtadi")
```

---

### 3.

```python
async def echo(message: types.Message, bot: Bot):
```

Bu yerda `bot` ishlatilmayapti.

Shuning uchun oddiyroq yozish mumkin:

```python
async def echo(message: types.Message):
    await message.copy_to(chat_id=message.chat.id)
```

---

### 4.

Bot tokenini kod ichida saqlash tavsiya etilmaydi.

`.env` fayl ishlatish xavfsizroq.

from aiogram import Bot , Dispatcher, types, F
from asyncio import run

dp = Dispatcher()


async def echo(message: types.Message, bot: Bot):
    await message.copy_to( chat_id = message.chat.id)


async def start():
    #dp.startup.register(startup_answer)
    dp.message.register(echo)
    #dp.shutdown.register(shutdown_answer)
    TOKEN = "8735603900:AAFtmzVkH9By8Ypn7y2XRoZtB6TfERp67aY"
    bot = Bot(token = TOKEN)
    await dp.start_polling(bot)
            
run(start())

Wiring

Common Connections:

• Digital Servo Motor
• Connect to breadboard’s positive power bus.
• Connect to breadboard’s negative power bus.
• Connect to 3 on the Arduino.
• Button1
• GND: Connect to a 1kΩ resistor, then to negative power bus on the breadboard
• VCC: Connect to 7 on the Arduino.
• Button2
• GND: Connect to a 1kΩ resistor, then to negative power bus on the breadboard
• VCC: Connect to 5 on the Arduino.
• Blue LED
• Connect the LED cathode to the to a 1kΩ resistor, then to negative power bus on the breadboard, anode to 6 on the Arduino.
• Red LED
• Connect the LED cathode to the to a 1kΩ resistor, then to negative power bus on the breadboard, anode to 4 on the Arduino.

Writing the Code

Note

• You can copy this code into Arduino IDE.
• Don’t forget to select the board(Arduino UNO R4 Minima/WIFI) and the correct port before clicking the Upload button.

#include <Servo.h>

// --- Pin definitions ---
const int servoPin = 3;   // Servo signal wire connected to pin 3
const int redLED   = 4;   // Red LED connected to pin 4 (with resistor)
const int redBtn   = 5;   // Red button connected to pin 5
const int blueLED  = 6;   // Blue LED connected to pin 6 (with resistor)
const int blueBtn  = 7;   // Blue button connected to pin 7

Servo myServo;             // Create a Servo object
int currentAngle = 90;     // Start servo at the middle position (90°)
const int stepSize = 5;    // Servo moves 3° for each button press

// Variables to remember the last button states
bool lastRedState  = HIGH; // HIGH means not pressed (because of INPUT_PULLUP)
bool lastBlueState = HIGH;

void setup() {
  myServo.attach(servoPin);       // Attach the servo to pin 3
  myServo.write(currentAngle);    // Move servo to initial position

  pinMode(redLED, OUTPUT);        // Set LED pins as outputs
  pinMode(blueLED, OUTPUT);

  pinMode(redBtn, INPUT_PULLUP);  // Use internal pull-up resistor
  pinMode(blueBtn, INPUT_PULLUP); // Button is active LOW
}

void loop() {
  // Read current button states
  bool redPressed  = (digitalRead(redBtn)  == LOW); // LOW means pressed
  bool bluePressed = (digitalRead(blueBtn) == LOW);

  // --- Red button logic ---
  if (redPressed && lastRedState == HIGH) { // Detect new press (not held down)
    delay(50);                              // Small delay to debounce
    if (digitalRead(redBtn) == LOW) {       // Check again to confirm press
      digitalWrite(redLED, HIGH);           // Turn on red LED
      currentAngle = max(0, currentAngle - stepSize); // Move 3° toward 0°
      myServo.write(currentAngle);          // Update servo position
    }
  } else {
    digitalWrite(redLED, LOW);              // Turn off LED when not pressed
  }

  // --- Blue button logic ---
  if (bluePressed && lastBlueState == HIGH) { // Detect new press
    delay(50);                                // Debounce
    if (digitalRead(blueBtn) == LOW) {        // Confirm press
      digitalWrite(blueLED, HIGH);            // Turn on blue LED
      currentAngle = min(180, currentAngle + stepSize); // Move 3° toward 180°
      myServo.write(currentAngle);            // Update servo position
    }
  } else {
    digitalWrite(blueLED, LOW);               // Turn off LED when not pressed
  }

  // Remember button states for next loop
  lastRedState  = redPressed;
  lastBlueState = bluePressed;
}

• Ctrl+A = Barchasini belgilash;
• Ctrl+B = Matnni qalin qilish;
• Ctrl+C = Matnni nusxalash;
• Ctrl+D = Duplikat qilish (PowerPoint da obektlarni ikkitalash);
• Ctrl+E = Matnni markazga joylash;
• Ctrl+F = Izlash; • Ctrl+G = Guruhlash (PowerPoint da);
• Ctrl+H = O’rniga qo’yish (Word);
• Ctrl+I = Kursiv yozish;
• Ctrl+J = Matnni sahifa eni bo’yicha yoyish (Word);
• Ctrl+K = Giper havola yaratish (Word, Telegram);
• Ctrl+L = Matnni chapga joylash;
• Ctrl+M = Yangi slayd (PowerPoint);
• Ctrl+N = Yangi sahifa (ko’p dasturlarda);
• Ctrl+O = Ochish (ko’p dasturlarda);
• Ctrl+P = Chop etish (ko’p dasturlarda);
• Ctrl+Q = Chiqib ketish (ko’p dasturlarda);
• Ctrl+R = Matnni o’ngga joylash; .
• Ctrl+S = Saqlash (ko’p dasturlarda);
• Ctrl+T = Yangi vkladka ochish (Brouzerda);
• Ctrl+U = Matnni ostiga chizish;
• Ctrl+V = Joylash (Вставить) (ko’p dasturlarda);
• Ctrl+W = Barcha oynalarni yopish (ko’p dasturlarda);
• Ctrl+X = Ko’chirib olish (Вырезать) (ko’p dasturlarda);
• Ctrl+Y = Oxirgi amalni qaytarish (Ctrl+Z ni teskarisi);
• Ctrl+Z = Oxirgi amalni bekor qilish (ko’p dasturlarda).

1-bob: GNU/Linux bilan ishlashni boshlash (Getting started)

• 1.1-bo'lim: Foydali qisqa tugmalar (Shortcuts).
• 1.2-bo'lim: Fayllarni boshqarish buyruqlari (File Management).
• 1.3-bo'lim: "Hello World" (Birinchi qadamlar).
• 1.4-bo'lim: Linuxning asosiy utilitalari.
• 1.5-bo'lim: Fayllarni nomi va tarkibi bo'yicha qidirish.
• 1.6-bo'lim: Fayllar ustida amallar (Manipulation).
• 1.7-bo'lim: Fayl va kataloglar haqida batafsil ma'lumot (Details).

2-bob: Linux distributivi nomi va versiyasini aniqlash

• 2.1-bo'lim: Debian-ga asoslangan tizimlarni aniqlash.
• 2.2-bo'lim: Systemd-ga asoslangan tizimlarni aniqlash.
• 2.3-bo'lim: RHEL / CentOS / Fedora-ni aniqlash.

3-bob: Linux yadrosi (Kernel) haqida ma'lumot olish

4-bob: Shell (Buyruqlar qobig'i)

• 4.1-bo'lim: Standart shell'ni o'zgartirish.
• 4.2-bo'lim: Qaysi shell ishlatilayotganini aniqlash.
• 4.3-bo'lim: Alias (buyruqlarga taxalluslar) yaratish.

5-bob: Disk bo'shlig'ini tekshirish (Disk Space)

• 5.1-bo'lim: Kataloglarning diskdan foydalanishini tahlil qilish.
• 5.2-bo'lim: Diskdagi bo'sh joyni ko'rish.

6-bob: Inodlar (Inodes)

7-bob: Foydalanuvchilar va guruhlar (Users and Groups)

• 7.1-bo'lim: Foydalanuvchi qo'shish.
• 7.2-bo'lim: Foydalanuvchini guruhga qo'shish.

8-bob: Paket menejerlari (Package Managers)

• apt, yum, dnf va rpm tizimlari orqali dasturlarni boshqarish.

9-bob: Tizim xizmatlari (Services)

• systemd va service buyruqlari yordamida jarayonlarni boshqarish.

10-bob: Modullar (Kernel Modules)

11-bob: Atrof-muhit o'zgaruvchilari (Environment Variables)

12-bob: Kirish/Chiqishni yo'naltirish (I/O Redirection)

• >, >>, | (payplar) va xatoliklarni yo'naltirish.

13-bob: Fayllarni ko'rish va tahrirlash (View/Edit Files)

• cat, less, nano, vi/vim tahrirlagichlari.

14-bob: Xavfsiz ulanish (SSH)

• Masofaviy serverlarga ulanish va sozlash.

15-bob: Fayllarni tarmoq orqali nusxalash (SCP, Rsync)

16-bob: Tarmoq konfiguratsiyasi (Networking)

• IP manzillar, DNS va portlar bilan ishlash.

17-bob: Jarayonlarni boshqarish (Process Management)

• top, htop, kill va jarayonlarni fonda ishga tushirish.

18-bob: Cron Jobs (Vazifalarni rejalashtirish)

• Avtomatik va vaqtga sozlangan vazifalar.

19-bob: Arxivlash va siqish (Tar, Gzip, Zip)

20-bob: Shell Scripting (Skript yozish)

• O'zgaruvchilar, sikllar (loops) va shartlar (if-else).

21-bob: Tizim loglari (Logs)

• /var/log va journalctl yordamida xatoliklarni qidirish.

1-bob: GNU/Linux bilan ishlashni boshlash

1.1-bo'lim: Foydali qisqa tugmalar (Useful shortcuts)

Terminaldan foydalanish Ushbu hujjatdagi misollar sizning POSIX-mos keluvchi (masalan: bash, sh, zsh, ksh) shell (qobiq) ishlatayotganingizni nazarda tutadi.

GNU/Linux funksionalligining katta qismi terminal orqali amalga oshiriladi. Aksariyat Linux distributivlari foydalanuvchilarga ish stoli muhitidan turib shell bilan muloqot qilish imkonini beruvchi terminal emulyatorlarini o'z ichiga oladi. Shell — bu foydalanuvchi tomonidan kiritilgan buyruqlarni bajaruvchi buyruqlar satri interpretatoridir. Bash (Bourne Again SHell) ko'plab Linux distributivlarida standart shell hisoblanadi (shuningdek, macOS'da ham).

Agar siz Bash'ni standart emacs tugmalar birikmasi bilan ishlatayotgan bo'lsangiz, quyidagi qisqa tugmalar ishlaydi:

Terminalni ochish:

• Ctrl + Alt + T yoki Super + T (Super tugmasi odatda Windows logotipi tushirilgan tugma).

Kursorni harakatlantirish:

• Ctrl + A: Siz yozayotgan qatorning boshiga o'tish.
• Ctrl + E: Siz yozayotgan qatorning oxiriga o'tish.
• Ctrl + XX: Qatorning boshi va kursorning joriy holati o'rtasida tezkor almashish.
• Alt + F: Kursorni bir so'z oldinga surish.
• Alt + B: Kursorni bir so'z orqaga surish.
• Ctrl + F: Kursorni bir belgi oldinga surish.
• Ctrl + B: Kursorni bir belgi orqaga surish.

Matn bilan ishlash (Text manipulation):

• Ctrl + U: Kursordan qator boshigacha bo'lgan qismni kesib oladi va almashuv buferiga (clipboard) saqlaydi. Agar kursor qator oxirida bo'lsa, butun qatorni kesadi.
• Ctrl + K: Kursordan qator oxirigacha bo'lgan qismni kesib oladi.
• Ctrl + W: Kursordan oldingi so'zni o'chiradi va buferga saqlaydi.
• Ctrl + Y: Oxirgi kesib olingan matnni kursordan keyin joylashtiradi (past).
• Alt + T: Kursordan oldingi oxirgi ikki so'zning o'rnini almashtiradi.
• Alt + L: Kursordan so'z oxirigacha bo'lgan harflarni kichik (lowercase) qiladi.
• Alt + U: Kursordan so'z oxirigacha bo'lgan harflarni KATTA (uppercase) qiladi.
• Alt + C: Kursordan boshlab so'z oxirigacha bosh harfga aylantiradi.
• Alt + D: Kursordan so'z oxirigacha o'chiradi.
• Alt + .: Oldingi buyruqda ishlatilgan oxirgi so'zni chiqaradi.
• Ctrl + T: Kursordan oldingi oxirgi ikki belgining o'rnini almashtiradi.

Tarixga (History) kirish:

• Ctrl + R: Avval ishlatilgan buyruqlar orasidan qidirish.
• Ctrl + G: Buyruqni bajarmasdan qidiruv rejimidan chiqish.
• Ctrl + J: Qidiruvda topilgan buyruqni ishga tushirmasdan tahrirlash uchun terminalga nusxalaydi.
• Alt + R: Agar tarixdan olingan buyruq tahrirlangan bo'lsa, o'zgarishlarni bekor qilib asliga qaytaradi.
• Ctrl + P: Oldingi bajarilgan buyruqni ko'rsatadi (Yuqoriga yo'nalish tugmasi kabi).
• Ctrl + N: Keyingi bajarilgan buyruqni ko'rsatadi (Pastga yo'nalish tugmasi kabi).

Terminalni boshqarish:

• Ctrl + L: Ekranni tozalaydi (clear buyrug'i kabi).
• Ctrl + S: Ekrandagi ma'lumotlar chiqishini to'xtatadi. Bu juda uzun natija beruvchi buyruqlarni o'qishda foydali, lekin buyruqning o'zini to'xtatmaydi.
• Ctrl + Q: Ctrl + S bilan to'xtatilgan chiqishni davom ettiradi.
• Ctrl + C: Joriy ishlayotgan jarayonni yakunlaydi.
• Ctrl + D: Joriy shell sessiyasidan chiqadi (exit yoki logout kabi). Ba'zida "Fayl oxiri" (EOF) signali sifatida ishlaydi.
• Ctrl + Z: Oldingi plandagi (foreground) jarayonni vaqtincha to'xtatadi (pause). Shundan so'ng bg buyrug'i bilan uni fonda davom ettirish yoki fg bilan yana oldinga qaytarish mumkin. jobs buyrug'i barcha fon jarayonlarini ko'rsatadi.
• Tab: Fayl va katalog nomlarini avtomatik to'ldiradi.
• Tab + Tab: Agar bir nechta o'xshash nomlar bo'lsa, barcha variantlarni ko'rsatadi.

Maxsus belgilar:

• Ctrl + H: Backspace vazifasini bajaradi.
• Ctrl + I: Tab vazifasini bajaradi.
• Ctrl + G: Qo'ng'iroq (Bell) belgisi.
• Esc: Alt tugmasining o'rnini bosuvchi o'lik tugma (Deadkey).

Terminalni yopish:

• Ctrl + Shift + W: Terminal tabini yopish.
• Ctrl + Shift + Q: Butun terminal oynasini yopish.

Eslatma: Xohishingizga ko'ra, set -o vi buyrug'i orqali vi tugmalar birikmasiga o'tishingiz mumkin. emacs rejimiga qaytish uchun set -o emacs yoziladi.

1.2-bo'lim: Fayllarni boshqarish buyruqlari (File Management Commands)

Linux tizimida joriy va yuqori (ota) kataloglar uchun maxsus belgilashlar mavjud. Bu yangi o'rganuvchilar uchun biroz tushunarsiz tuyulishi mumkin.

Linux terminalida ishlaganingizda, siz doimo joriy ishchi katalogda (current working directory) bo'lasiz. Terminaldagi buyruqlar satri (prompt) sizga to'liq manzilni yoki faqat joriy papka nomini ko'rsatishi mumkin. Masalan:

• user@host ~/somedir $
• user@host /home/user/somedir $Bu yerda joriy ishchi katalog /home/user/somedir hisoblanadi.

Muhim belgilar:

• .. (ikki nuqta) — ota (yuqori) katalogni bildiradi.
• . (bir nuqta) — joriy katalogni bildiradi.

Kataloglar bo'ylab harakatlanish (Directory navigation)

Buyruq

Vazifasi (Utility)

pwd

Joriy ishchi katalogning to'liq manzini olish.

cd -

Oxirgi marta ishlagan katalogga qaytish.

cd ~ yoki shunchaki cd

Joriy foydalanuvchining shaxsiy (home) katalogiga o'tish.

cd ..

Joriy katalogning ota katalogiga (bir pog'ona yuqoriga) o'tish (cd va .. orasida bo'sh joy bo'lishi shart).

Katalog ichidagi fayllarni ko'rish (Listing files)

Buyruq

Vazifasi (Utility)

ls -l

Fayl va kataloglarni uzun (jadval) formatda chiqarish. O'qishga qulayligi uchun -l opsiyasidan foydalanish tavsiya etiladi.

ls -ld dir-name

Katalog ichidagi ma'lumotlarni emas, balki dir-name katalogining o'zi haqidagi ma'lumotlarni chiqaradi.

ls -a

Barcha fayllarni, shu jumladan yashirin fayllarni ham ko'rsatadi (Linuxda nomi . bilan boshlanadigan fayllar yashirin hisoblanadi).

ls -F

Fayl nomining oxiriga uning turini bildiruvchi belgi qo'shadi (* — ishga tushiriladigan, / — katalog, @ — simvolik havola).

ls -lt

Oxirgi o'zgartirilgan vaqti bo'yicha saralaydi (eng yangilari yuqorida).

ls -lh

Fayl o'lchamlarini odam tushunadigan formatda (KB, MB, GB) ko'rsatadi.

ls -lR

Barcha ichki kataloglarni rekursiv ravishda ko'rsatadi.

tree

Fayl tizimining joriy katalogdan boshlab daraxtsimon ko'rinishini hosil qiladi.

Fayl/katalog yaratish, nusxalash va o'chirish

Buyruq

Vazifasi (Utility)

cp -p source destination

Faylni nusxalaydi. -p opsiyasi faylning asl atributlarini (egasi, vaqti, huquqlari) saqlab qoladi.

cp -R source_dir destination_dir

Berilgan katalogni rekursiv ravishda (ichidagi hamma narsasi bilan) nusxalaydi.

mv file1 file2

Linuxda alohida nom o'zgartirish buyrug'i yo'q. Shuning uchun mv faylni ko'chiradi yoki nomini o'zgartiradi.

rm -i filename

Faylni o'chirishdan oldin har safar tasdiqlash so'raydi. Yangi foydalanuvchilar uchun har doim rm -i ishlatish tavsiya etiladi.

rm -R dir-name

dir-name katalogini rekursiv ravishda o'chiradi.

rm -rf dir-name

Katalogni rekursiv o'chiradi, mavjud bo'lmagan fayllarni e'tiborsiz qoldiradi va hech qachon tasdiqlash so'ramaydi. BU BUYRUQNI ISHLATISHDA JUDA EHTIYOT BO'LING!

rmdir dir-name

Agar katalog bo'sh bo'lsa, uni o'chiradi.

mkdir dir-name

dir-name nomli yangi katalog yaratadi.

mkdir -p dir-name/dir-name

Kataloglar ierarhiyasini yaratadi. Agar ota kataloglar mavjud bo'lmasa, ularni ham bir yo'la yaratib ketadi.

touch filename

Agar fayl mavjud bo'lmasa, uni yaratadi; agar mavjud bo'lsa, uning vaqtini joriy vaqtga yangilaydi.

Fayl/katalog ruxsatlari va guruhlari

Buyruq

Vazifasi (Utility)

chmod <specs> filename

Fayl ruxsatlarini o'zgartiradi. Belgi: u - foydalanuvchi, g - guruh, o - boshqalar; + - qo'shish, - - olib tashlash; r - o'qish, w - yozish, x - bajarish.

chmod -R <specs> dir-name

Katalog va uning ichidagi barcha narsalarning ruxsatlarini rekursiv o'zgartiradi.

chmod go=+r myfile

Guruh (g) va boshqalar (o) uchun o'qish (r) ruxsatini qo'shadi.

chmod a+rwx myfile

Barcha foydalanuvchilarga (a) o'qish, yozish va bajarish huquqini beradi.

chown owner1 filename

Fayl egaligini owner1 foydalanuvchisiga o'zgartiradi.

chgrp grp_owner filename

Faylning guruh egaligini grp_owner guruhiga o'zgartiradi.

chgrp -R grp_owner dir-name

Katalog va uning ichidagi barcha narsalarning guruh egaligini rekursiv o'zgartiradi.

1.3-bo'lim: Hello World (Salom Dunyo)

Terminalga quyidagi kodni yozing va Enter tugmasini bosing:

Bash

echo "Hello World"

Bu buyruq quyidagi natijani chiqaradi:

Hello World

1.4-bo'lim: Linuxning asosiy utilitalari (Basic Linux Utilities)

Linuxda deyarli har qanday vazifa uchun maxsus buyruqlar mavjud bo'lib, ularning aksariyati mantiqiy va tushunish uchun oson.

Linuxda yordam olish (Getting Help)

Akademik va professional muhitda buyruqlar haqida ma'lumot olishning eng samarali usullari:

Buyruq

Foydalanish maqsadi (Usability)

man <nom>

<nom> nomli dasturning qo'llanma (manual) sahifasini o'qish.

man <bo'lim> <nom>

Qo'llanmaning ma'lum bir bo'limiga tegishli qismini o'qish.

man -k <kalit_so'z>

Qo'llanma sahifalarida <kalit_so'z> qatnashgan barcha dasturlarni chiqarish.

apropos <so'z>

Tavsifi berilgan so'zga mos keladigan barcha ilovalarni ko'rsatadi (buyruq nomi esdan chiqqanda juda foydali).

whatis vim

vim dasturi haqida qisqacha bir qatorli ta'rif beradi.

<buyruq> --help

Dasturdan foydalanish bo'yicha ko'rsatmalarni chiqaradi. Ba'zan -h ham ishlaydi.

info <nom>

Dastur haqida kengaytirilgan ma'lumotlarni ko'rish.

help

Bash qobig'ida mavjud bo'lgan barcha ichki buyruqlar ro'yxatini ko'rsatadi.

Paketlar bilan ishlash (Debian-ga asoslangan tizimlar uchun):

• dpkg -l: Tizimga o'rnatilgan barcha paketlar ro'yxatini chiqaradi.
• dpkg -L <paket_nomi>: Berilgan paket tomonidan o'rnatilgan fayllar va ularning manzillarini ko'rsatadi.

Foydalanuvchini aniqlash va Linux dunyosida "Kim kim?"

Buyruq

Vazifasi (Usability)

hostname

Tizimning tarmoqdagi nomini (hostname) ko'rsatadi.

hostname -f

Tizimning to'liq domen nomini (FQDN) ko'rsatadi.

passwd

Joriy foydalanuvchining parolini o'zgartirish.

whoami

Terminalda ishlayotgan joriy foydalanuvchi nomini chiqaradi.

who

Tizimga ayni damda kirgan barcha foydalanuvchilar ro'yxati.

w

Tizim holati, vaqti, foydalanuvchilar va ularning nima ish qilayotgani haqida batafsil ma'lumot.

last

Tizimdan oxirgi marta kimlar foydalanganini ko'rsatadi.

last root

root (administrator) foydalanuvchisi oxirgi marta qachon kirganini ko'rsatadi.

lastb

Tizimga kirishdagi barcha muvaffaqiyatsiz (shubhali) urinishlarni ko'rsatadi.

Jarayonlar bilan bog'liq ma'lumotlar (Process related information)

Jarayonlarni (processes) kuzatish tizim resurslarini boshqarish uchun muhimdir.

Buyruq

Vazifasi (Usability)

top

Resurslarni eng ko'p iste'mol qilayotgan jarayonlarni doimiy yangilanib turadigan jadvalda ko'rsatadi. Chiqish uchun q tugmasi bosiladi.

ps

Joriy terminal sessiyasida ishlayotgan jarayonlarni ko'rsatadi.

ps -u root

root foydalanuvchisi tomonidan ishga tushirilgan barcha jarayonlar va buyruqlarni ko'rsatadi.

ps aux

Tizimdagi barcha foydalanuvchilarning barcha ishlayotgan jarayonlarini to'liq ro'yxat qiladi.

1.5-bo'lim: Fayllarni nomi yoki tarkibidagi namunalar bo'yicha qidirish

Linux buyruqlar satri (shell) foydalanuvchilari uchun eng ko'p uchraydigan vazifalardan biri — ma'lum bir nomga ega bo'lgan yoki ichida maxsus matni bor fayl va kataloglarni qidirishdir. Buning uchun quyidagi ikki asosiy buyruqni yaxshi o'rganib olishingiz kerak:

Fayllarni nomi bo'yicha qidirish (find)

Bash

find /var/www -name '*.css'

Ushbu buyruq /var/www katalogi va uning ichidagi barcha quyi papkalardan .css bilan tugaydigan barcha fayllarning to'liq manzili va nomini chiqaradi. Natija namunasi:

• /var/www/html/text-cursor.css
• /var/www/html/style.css

Batafsil ma'lumot uchun: man find

Ichida matni bor fayllarni qidirish (grep)

Bash

grep font /var/www/html/style.css

Bu buyruq ko'rsatilgan fayl ichidan font namunasi (so'zi) qatnashgan barcha qatorlarni chiqaradi. Natija namunasi:

• font-weight: bold;
• font-family: monospace;

Yana bir misol:

Bash

grep font /var/www/html/

Bu buyruq kutilganidek ishlamaydi va sizga quyidagi xatoni beradi:

grep: /var/www/html/: Is a directory (bu katalog ekanligini bildiradi).

Buni to'g'ri bajarish uchun -R (rekursiv) opsiyasidan foydalanish kerak:

Bash

grep -R font /var/www/html/

Natijada barcha ichki kataloglardagi fayllar ham tekshiriladi. E'tibor bering, agar grep bir nechta fayldan qidirsa, natija qaysi faylga tegishli ekanligini ko'rsatish uchun qator boshiga fayl nomini qo'shib qo'yadi. Agar bu nomlar kerak bo'lmasa, -h opsiyasini qo'shishingiz mumkin.

Batafsil ma'lumot uchun: man grep

1.6-bo'lim: Fayl manipulyatsiyasi (File Manipulation)

Fayllar va kataloglar Linuxning markazida turadi. Ularni buyruqlar satri orqali yaratish, ko'rish, ko'chirish va o'chirish juda muhim va kuchli ko'nikma hisoblanadi. Bu buyruqlar grafik fayl menejerlari (explorer) bajaradigan vazifalarni terminalda bajarish imkonini beradi.

• Bo'sh matnli fayl yaratish (myFile nomli):touch myFile
• Fayl nomini o'zgartirish (myFile dan myFirstFile ga):mv myFile myFirstFile
• Fayl tarkibini ko'rish:cat myFirstFile
• Fayl tarkibini sahifalab ko'rish (peydjer yordamida):less myFirstFile
• Faylning dastlabki bir necha qatorini ko'rish:head myFirstFile
• Faylning oxirgi bir necha qatorini ko'rish:tail myFirstFile
• Faylni tahrirlash:vi myFirstFile
• Joriy ishchi katalogdagi fayllarni ko'rish:ls
• Bo'sh katalog (papka) yaratish:mkdir myFirstDirectory
• Ko'p bosqichli yo'lga ega katalog yaratish:mkdir -p src/myFirstDirectory(Bu buyruq bir vaqtning o'zida ham src, ham uning ichida myFirstDirectory papkalarini yaratadi).
• Faylni katalog ichiga ko'chirish:mv myFirstFile myFirstDirectory/
• Joriy ishchi katalogni o'zgartirish (papkaga kirish):cd myFirstDirectory
• Faylni o'chirish:rm myFirstFile
• Ota katalogga (yuqoriga) qaytish:cd ..
• Bo'sh katalogni o'chirish:rmdir myFirstDirectory
• Bo'sh bo'lmagan katalogni (ichida fayllari bor) o'chirish:rm -rf myFirstDirectory

Eslatma: Kataloglarni o'chirishda ./ (joriy joy) va / (ildiz tizimi) belgilariga juda ehtiyot bo'ling. / belgisini noto'g'ri ishlatish butun fayl tizimingizni o'chirib yuborishi mumkin.

1.7-bo'lim: Fayl va katalog tafsilotlari (File/Directory details)

ls buyrug'i fayllar haqida ko'proq ma'lumot olish uchun birgalikda ishlatilishi mumkin bo'lgan bir nechta opsiyalarga ega.

Tafsilotlar va Huquqlar (Details/Rights)

-l opsiyasi fayl ruxsatlari (permissions), hajmi va oxirgi o'zgartirilgan sanasini ko'rsatadi. Masalan, joriy papkada test nomli katalog va someFile.txt fayli bo'lsa, ls -l buyrug'i quyidagicha natija beradi:

Bash

-rw-r--r-- 1 user users   70 Jul 22 13:36 someFile.txt
drwxrwxrwx 2 user users 4096 Jul 21 07:18 test

Ruxsatlar drwxrwxrwx formatida ko'rsatiladi:

1. Birinchi belgi: Fayl turini bildiradi. Agar u katalog (papka) bo'lsa d, aks holda - belgisi bo'ladi.
2. Keyingi uchta rwx: Fayl egasi (user) uchun ruxsatlar.
3. Undan keyingi uchta rwx: Fayl a'zo bo'lgan guruh (group) uchun ruxsatlar.
4. Oxirgi uchta rwx: Qolgan barcha foydalanuvchilar (others) uchun ruxsatlar.

Belgilarning ma'nosi:

• r (read) — faylni o'qish mumkinligini bildiradi.
• w (write) — faylni o'zgartirish (yozish) mumkinligini bildiradi.
• x (execute) — faylni ishga tushirish (bajarish) mumkinligini bildiradi.
• Agar biror huquq berilmagan bo'lsa, tegishli harf o'rnida - belgisi turadi.

Yuqoridagi misolda foydalanuvchi someFile.txtni o'qiy oladi va o'zgartira oladi, lekin guruh faqat o'qish huquqiga ega.

Huquqlarni o'zgartirish (chmod)

Agar sizda sudo huquqi bo'lsa, chmod ### fayl_nomi buyrug'i orqali huquqlarni o'zgartirishingiz mumkin. Bunda:

• r (o'qish) = 4
• w (yozish) = 2
• x (bajarish) = 1

Masalan, test katalogiga quyidagicha huquqlarni o'rnatmoqchi bo'lsangiz:

• Ega (Owner): rwx = 4+2+1 = 7
• Guruh (Group): r-x = 4+0+1 = 5
• Boshqalar (Other): r-x = 4+0+1 = 5

Buyruq quyidagicha bo'ladi:

Bash

chmod 755 test

O'qishga qulay hajm (Readable Size)

-l bilan birga -h (human readable) opsiyasi qo'shilsa, fayl o'lchamlari KB, MB, GB ko'rinishida chiqariladi:

Bash

ls -lh
# Natija: 4.0K (4096 o'rniga)

Yashirin fayllar (Hidden)

Yashirin fayllarni ko'rish uchun -a (all) opsiyasi ishlatiladi:

Bash

ls -a

Bu buyruq .profile kabi nuqta bilan boshlanadigan yashirin fayllarni ham ko'rsatadi.

Katalog umumiy hajmi

Joriy katalogni umumiy hajmini ko'rish uchun -s opsiyasi ishlatiladi (ko'pincha -h bilan birga):

Bash

ls -sh

Rekursiv ko'rinish (Recursive View)

Agar katalog ichidagi barcha ichki papkalar va ularning ichidagi fayllarni ham bir yo'la ko'rmoqchi bo'lsangiz, -R (recursive) opsiyasidan foydalanasiz:

Bash

ls -R

Bu buyruq butun ierarxiya bo'yicha "daraxt" ko'rinishidagi ro'yxatni chiqaradi.

2-bob: Linux distributivi nomi va versiyasini aniqlash

Tizim administratorlari va dasturchilar uchun ishlayotgan operatsion tizimning aniq distributivi va versiyasini bilish juda muhimdir. Ushbu bo'limda turli tizim oilalarida ushbu ma'lumotlarni aniqlash usullari keltiriladi.

2.1-bo'lim: Debian-ga asoslangan distributivlarni aniqlash (Debian, Ubuntu, Mint va boshqalar)

Debian oilasidagi tizimlarda eng qulay va standart usul lsb_release buyrug'idan foydalanishdir.

Buyruq:

Bash

lsb_release -a

Ubuntu tizimidagi natija namunasi:

• Distributor ID: Ubuntu — Distributiv nomi.
• Description: Ubuntu 14.04.4 LTS — To'liq tavsifi.
• Release: 14.04 — Versiya raqami.
• Codename: trusty — Versiyaning kodli nomi.

Agar tizimda lsb_release o'rnatilmagan bo'lsa, /etc/issue faylini tekshirib ko'rishingiz mumkin:

Bash

cat /etc/issue

Muhim eslatma: /etc/debian_version faylidan foydalanmang, chunki uning tarkibi har doim ham distributivning to'liq nomiga mos kelmasligi mumkin.

2.2-bo'lim: Systemd-ga asoslangan zamonaviy distributivlarni aniqlash

Bu usul zamonaviy Linux tizimlarining deyarli barchasida (Arch, CentOS, Debian, Fedora, Red Hat, Ubuntu va boshqalar) ishlaydi. Buning uchun /etc/os-release faylidagi o'zgaruvchilarni tahlil qilish kerak.

Asosiy o'zgaruvchilar:

• NAME, VERSION, ID, PRETTY_NAME.

Fedora tizimida ushbu fayl ko'rinishi:

Plaintext

NAME=Fedora
VERSION="24 (Workstation Edition)"
ID=fedora
PRETTY_NAME="Fedora 24 (Workstation Edition)"

Bash qobig'ida ushbu fayldan to'g'ridan-to'g'ri foydalanish:

Skriptlar ichida ma'lumotni tezkor olish uchun quyidagi usul qo'llaniladi:

Bash

( source /etc/os-release && echo "$PRETTY_NAME" )

2.3-bo'lim: RHEL / CentOS / Fedora distributivlarini aniqlash

Red Hat oilasiga mansub tizimlarda distributiv haqidagi ma'lumotni maxsus reliz faylidan olish mumkin:

Buyruq:

Bash

cat /etc/redhat-release

Natija: Fedora release 24 (Twenty Four)

Shuningdek, ushbu tizimlarda ham lsb_release -a buyrug'i (agar o'rnatilgan bo'lsa) to'liq ma'lumot beradi.

2.4-bo'lim: Uname — joriy tizim haqida ma'lumot chiqarish

uname (Unix Name so'zining qisqartmasi) buyrug'i operatsion tizim va yadro (kernel) haqida texnik ma'lumotlarni taqdim etadi.

Umumiy sintaksis:

uname [OPTION]

Asosiy opsiyalar va ularning vazifasi:

Opsiya

Vazifasi (Utility)

-s

Yadro nomini chiqaradi (Kernel name).

-n

Tarmoqdagi xost nomini chiqaradi (Hostname).

-r

Yadro relizini ko'rsatadi (Kernel release).

-v

Yadro versiyasini ko'rsatadi.

-m

Apparat ta'minoti nomini (arxitekturani) ko'rsatadi (Machine hardware).

-a

Barcha ma'lumotlarni birgalikda chiqaradi.

-o

Operatsion tizim nomini chiqaradi.

Misol:

Bash

uname -a
# Natija namunasi: Linux hope 5.4.0-42-generic x86_64 GNU/Linux

2.5-bob: Distributiv haqida asosiy ma'lumotlarni aniqlash

Tizim haqida tezkor va umumiy ma'lumot olish uchun uname -a buyrug'idan foydalaniladi.

Arch Linux tizimidagi misol:

Bash

$ uname -a
Linux nokia 4.6.4-1-ARCH #1 SMP PREEMPT Mon Jul 11 19:12:32 CEST 2016 x86_64 GNU/Linux

2.6-bob: GNU Coreutils'dan foydalanish

GNU coreutils barcha Linux tizimlarida mavjud bo'lgan asosiy vositalar to'plamidir. Agar siz qaysi tizimda ekanligingizni bilmasangiz, bu buyruq siz uchun birinchi qadam bo'lishi kerak.

Buyruq: uname -a

Natija tahlili (misol tariqasida):

Linux Scibearspace 3.16.0-4-amd64 #1 SMP Debian 3.16.7-ckt25-2+deb8u3 (2016-07-02) x86_64 GNU/Linux

Bu ma'lumotlar quyidagilarni anglatadi:

• Scibearspace: Kompyuterning tarmoqdagi nomi (hostname).
• 3.16.0-4-amd64: Yadro (kernel) versiyasi va tizim arxitekturasi.
• SMP Debian 3.16.7...: Bu tizim Debian ekanligini va 3.16 yadrosida ishlayotganini bildiradi.
• Oxirgi qism: Tizim Debian 8 (3-yangilanish) ekanligini ko'rsatmoqda.

2.7-bob: Linux OT nomi va reliz raqamini topish (Debian va RPM)

Aksariyat Linux distributivlari o'z versiya ma'lumotlarini /etc/lsb-release (Debian oilasi uchun) yoki /etc/redhat-release (RPM oilasi uchun) fayllarida saqlaydi.

Quyidagi universal buyruq yordamida ko'plab Debian va RPM hosilalari (masalan, Linux Mint va CentOS) haqida ma'lumot olishingiz mumkin:

Universal buyruq:

Bash

cat /etc/*release

Ubuntu tizimidagi natija namunasi:

Plaintext

DISTRIB_ID=Ubuntu
DISTRIB_RELEASE=14.04
DISTRIB_CODENAME=trusty
DISTRIB_DESCRIPTION="Ubuntu 14.04 LTS"

3-bob: Ishlab turgan Linux yadrosi (Kernel) haqida ma'lumot olish

Linux yadrosi operatsion tizimning yuragi bo'lib, u apparat ta'minoti va dasturiy ta'minot o'rtasidagi barcha amallarni boshqaradi. Ushbu bobda yadroning joriy holati va parametrlari haqida ma'lumot olish usullari bayon qilingan.

3.1-bo'lim: Linux yadrosi tafsilotlarini aniqlash

Ishlab turgan yadro haqida to'liq ma'lumot olish uchun uname buyrug'idan turli opsiyalar bilan foydalanishimiz mumkin.

Asosiy buyruq:

Bash

uname -a

Natija namunasi:

Linux df1-ws-5084 4.4.0-64-generic #85-Ubuntu SMP Mon Feb 20 11:50:30 UTC 2017 x86_64 x86_64 x86_64 GNU/Linux

uname buyrug'ining qo'shimcha opsiyalari:

Sintaksis: uname [OPTION]...

Agar hech qanday opsiya berilmasa, u -s deb qabul qilinadi.

Opsiya

Vazifasi (Academic Utility)

-a, --all

Barcha ma'lumotlarni tartib bilan chiqaradi (noma'lum bo'lsa -p va -i tashlab ketiladi).

-s, --kernel-name

Yadroning nomini chiqaradi (odatda Linux).

-n, --nodename

Tarmoqdagi xost nomini (hostname) ko'rsatadi.

-r, --kernel-release

Yadroning reliz raqamini chiqaradi (masalan: 4.4.0-64-generic).

-v, --kernel-version

Yadroning versiyasi va qachon yig'ilgani haqidagi ma'lumotni chiqaradi.

-m, --machine

Kompyuterning apparat arxitekturasini ko'rsatadi (masalan: x86_64).

-p, --processor

Protsessor turini ko'rsatadi (ba'zida "unknown" bo'lishi mumkin).

-i, --hardware-platform

Apparat platformasini ko'rsatadi.

-o, --operating-system

Operatsion tizim nomini chiqaradi (masalan: GNU/Linux).

--help

Yordam xabarini chiqaradi va ishni to'xtatadi.

--version

Dastur versiyasini ko'rsatadi.

Qo'shimcha ma'lumot (Akademik izoh):

Linux yadrosi haqida ma'lumot olishning yana bir usuli /proc virtual fayl tizimidan foydalanishdir. Masalan, quyidagi buyruq ham uname -a kabi batafsil ma'lumot beradi:

Bash

cat /proc/version

Ushbu fayl yadro versiyasidan tashqari, uni yig'ish uchun ishlatilgan GCC kompyutori versiyasi haqida ham ma'lumotni o'z ichiga oladi.

Buyruq (Tugmalar)

Vazifasi (Utility)

Ctrl + K

Kursordan keyingi matnni kesib olish (cut/kill).

Ctrl + Y

Kesib olingan matnni joylashtirish (yank/paste).

Ctrl + A

Kursorni qatorning boshiga olib boradi.

Ctrl + E

Kursorni qatorning oxiriga olib boradi.

Ctrl + D

Kursordan keyingi yoki kursor turgan belgini o'chiradi.

Ctrl + L

Ekranni/terminalni tozalaydi.

Ctrl + U

Buyruq satri va kursor orasidagi barcha narsani o'chiradi.

Ctrl + _

Buyruqlar satrida yozilgan oxirgi amalni bekor qiladi (undo).

Ctrl + C

Oldingi planda ishlayotgan jarayonni (process) to'xtatadi.

Ctrl + R

Buyruqlar tarixidan (history) teskari qidiruv.

~/.bash_history

Shell-da ishlatilgan oxirgi 500 ta buyruq/hodisalarni saqlaydigan fayl.

history

Buyruqlar tarixini ko'rsatadi.

history | grep <so'z>

Tarixdan <so'z> kalit so'zi qatnashgan buyruqlarni topadi (o'tmishda ishlatilgan buyruqning bir qismini eslaganda juda foydali).

Mana 4-bobning yakuniy qismlari va 5-bobning boshlanishi bo'yicha 100% to'liq akademik tarjima:

4.3-bo'lim: Shaxsiy buyruq aliasini (taxallusi) yaratish

Agar siz bash-da uzun buyruqlarni qayta-qayta yozishdan charchagan bo'lsangiz, o'zingizning shaxsiy buyruq aliasingizni yaratishingiz mumkin.

Buning eng yaxshi usuli uy papkangizdagi .bash_aliases deb nomlangan faylni tahrirlash (yoki u mavjud bo'lmasa, yaratish) hisoblanadi. Umumiy sintaksis quyidagicha:

alias buyruq_aliasi='asl_buyruq'

Bu yerda asl_buyruq — siz nomini o'zgartirmoqchi bo'lgan buyruq, buyruq_aliasi esa siz unga bergan yangi nomdir.

Masalan:

alias install='sudo apt-get -y install'

Ushbu qator install yangi aliasini asl sudo apt-get -y install buyrug'iga biriktiradi. Bu shuni anglatadiki, terminalda install so'zini ishlatganingizda, bash buni sudo apt-get -y install sifatida talqin qiladi.

4.4-bo'lim: Tizimingizda faylni joylashgan manzilini aniqlash

Bash yordamida locate buyrug'i orqali faylni osongina topishingiz mumkin. Masalan, deylik siz mykey.pem faylini qidiryapsiz:

locate mykey.pem

Ba'zan fayllar g'alati nomlarga ega bo'lishi mumkin, masalan: random7897_mykey_0fidw.pem. Agar siz ushbu faylni qidirayotgan bo'lsangiz-u, lekin faqat mykey va pem qismlarini eslasangiz, locate buyrug'ini grep bilan "payp" (|) orqali quyidagicha birlashtirishingiz mumkin:

locate pem | grep mykey

Bu usul tarkibida har ikkala qism mavjud bo'lgan barcha natijalarni chiqaradi.

Eslatma: Hamma tizimlarda ham locate utilitasi o'rnatilmagan yoki yoqilmagan bo'lishi mumkin. locate juda tez va samarali ishlaydi, chunki u vaqti-vaqti bilan tizimingizni skanerlaydi va barcha fayllarning nomi hamda joylashuvini keshga (cache) saqlab qo'yadi. Agar ma'lumot yig'ish funksiyasi yoqilmagan bo'lsa, u sizga hech narsa topib bera olmaydi. Keshdagi ma'lumotlarni yangilash uchun updatedb buyrug'i yordamida fayl tizimini qo'lda skanerlashni ishga tushirishingiz mumkin.

Agar locate ishlamasa, find utilitasidan foydalanishga to'g'ri keladi:

find / -name mykey.pem -print

Bu buyruq taxminan locate mykey.pem bilan bir xil vazifani bajaradi, lekin u keshdan foydalanish o'rniga har safar butun fayl tizimini skanerlab chiqadi. Bu tabiiyki sekinroq va kamroq samarali, lekin real vaqt rejimida aniqroqdir.

5-bob: Disk bo'shlig'ini tekshirish

5.1-bo'lim: Kataloglarning diskdan foydalanishini tahlil qilish

Ba'zan qaysi katalog qancha disk joyini egallayotganini aniqlash talab etiladi, ayniqsa df -h buyrug'ini ishlatganingizdan so'ng diskda joy kam qolganini payqasangiz.

du (Disk Usage):

du buyrug'i fayllar to'plami va kataloglar uchun diskdan foydalanishni rekursiv ravishda umumlashtiradi. Odatda u -sh opsiyasi bilan ishlatiladi:

• -s, --summarize: har bir argument uchun faqat umumiy natijani ko'rsatish.
• -h, --human-readable: o'lchamlarni odam tushunadigan formatda chiqarish (masalan, 1K, 234M, 2G).

Joriy katalogdagi fayllarning diskdan foydalanishini umumlashtirish uchun:

du -sh *

Yashirin fayllarni ham qo'shish uchun:

du -sh .[!.]* *

Chiqish natijasiga umumiy yakuniy miqdorni (total) qo'shish uchun -c opsiyasi qo'shiladi:

du -sch .[!.]* *

Eng muhimi, du buyrug'ini ildiz (root) katalogida to'g'ri ishlatish qaysi ilova, xizmat yoki foydalanuvchi disk joyini haddan tashqari ko'p egallayotganini topishda "hayotni saqlab qoluvchi" harakat hisoblanadi. Masalan, pochta serverida disk joyi keskin kamayib ketsa, bunga spam hujumi sabab bo'lgan bo'lishi mumkin va buni du yordamida aniqlash mumkin.

Ildiz katalogini diskdan foydalanish bo'yicha tekshirish:

sudo du -sch /.[!.]* /*

Kataloglarni o'lcham chegarasi (threshold) bo'yicha saralash:

Oxirgi va eng samarali usul — kichik kataloglarni e'tiborsiz qoldirish uchun minimal chegara qiymatini qo'shishdir. Quyidagi buyruq ildiz katalogi ostidagi faqat 1GB dan katta bo'lgan papkalarni ko'rsatadi:

sudo du --threshold=1G -ch /.[!.]* /*

Natija namunasi:

Plaintext

1,4G    /usr/lib
1,8G    /usr/share
3,5G    /usr
5,8G    total

5.2-bo'lim: Disk bo'shlig'ini tekshirish (Checking Disk Space)

Serveringiz yoki kompyuteringizdagi turli bo'limlar (partition) va drayvlar holatini, ularning qanchalik to'lganini tekshirish juda keng tarqalgan vazifadir. Buning uchun quyidagi buyruqni ishga tushirishingiz kerak:

df -h

Ushbu buyruq quyidagiga o'xshash natija beradi:

Plaintext

[root@mail ~]# df -h
Filesystem                    Size  Used  Avail  Use%  Mounted on
/dev/mapper/VolGroup-lv_root   19G  1.6G    16G    9%  /
tmpfs                         245M     0   245M    0%  /dev/shm
/dev/sda1                     485M   47M   413M   11%  /boot

Ushbu oddiy misolda biz ildiz (/) bo'limining atigi 9% qismi ishlatilganini ko'rishimiz mumkin.

Murakkabroq misolda esa df buyrug'i yordamida turli o'rnatish nuqtalarini (mount points) ko'rishimiz mumkin:

Plaintext

[root@mail ~]# df -h
Filesystem            Size  Used  Avail  Use%  Mounted on
/dev/mapper/VG-root   1.9T  1.7T    89G   95%  /
/dev/mapper/VG-var    431G  145G   264G   36%  /var
devtmpfs              7.8G  204K   7.8G    1%  /dev
tmpfs                 7.8G  4.0K   7.8G    1%  /dev/shm
/dev/md1              495M  126M   344M   27%  /boot
ku.example.com:9421   2.5T  487G   2.0T   20%  /mnt/test
tmpfs                 500M   86M   415M   18%  /var/ngx_pagespeed_cache

Ushbu misolda:

• / (ildiz) bo'limi 95% ga to'lgan.
• Qo'shimcha /var bo'limi esa atigi 36% band.
• /mnt/test manziliga 2T hajmli tashqi tarmoq drayvi (external network mount) ulangan.
• /var/ngx_pagespeed_cache manziliga 500M hajmli ramdisk (tmpfs) o'rnatilgan.

Mana 6-bobning 100% to'liq va akademik tartibdagi o'zbekcha tarjimasi:

6-bob: Tizim ma'lumotlarini olish

Tizimga oid turli ma'lumotlarni yig'ish uchun ishlatiladigan buyruqlar to'plami.

6.1-bo'lim: Protsessor (CPU), Xotira (Memory), Tarmoq va Disk (I/O operatsiyalari) haqida statistika

Linux tizimining asosiy komponentlari haqida umumiy statistik ma'lumotlarni olish uchun stat oilasiga mansub buyruqlar juda foydali hisoblanadi.

CPU (Protsessor)

Protsessorga oid statistikani olish uchun mpstat buyrug'idan foydalanishingiz mumkin. Quyidagi opsiyalar bilan natija yanada tushunarli bo'ladi:

$ mpstat 2 10

(Har 2 soniyada, jami 10 marta ma'lumot chiqaradi)

Memory (Xotira)

Operativ xotiraning (RAM) qolgan qismini ko'rish uchun free buyrug'ini hamma biladi, lekin barcha statistika, jumladan Kirish/Chiqish (I/O) operatsiyalarini ko'rish uchun:

$ vmstat 2 10

Disk

Disk operatsiyalari haqida real vaqt rejimida umumiy ma'lumot olish uchun iostat dan foydalanish mumkin:

$ iostat -kx 2

Network (Tarmoq)

Tarmoq xizmatlarida nima sodir bo'layotganini ko'rish uchun netstat buyrug'i qo'llaniladi:

• $ netstat -ntlp — ochiq TCP soketlari.
• $ netstat -nulp — ochiq UDP soketlari.
• $ netstat -nxlp — ochiq Unix soketlari.

Real vaqt rejimida tarmoq trafigini kuzatish uchun:

$ sudo iftop

Qo'shimcha:

Barcha komponentlar bo'yicha I/O operatsiyalariga oid statistikani real vaqtda yaratish uchun dstat dan foydalanish mumkin. Ushbu vosita vmstat, iostat va ifstat buyruqlari o'rnini bosuvchi universal instrumentdir.

6.2-bo'lim: lscpu va lshw vositalaridan foydalanish

lscpu buyrug'i protsessor haqida ma'lumot olishning eng oson usulidir.

$ lscpu

Natija namunasi:

• Architecture: x86_64 (Tizim arxitekturasi)
• CPU(s): 4 (Yadrolar soni)
• Thread(s) per core: 1 (Har bir yadro uchun oqimlar soni)
• Vendor ID: GenuineIntel (Ishlab chiqaruvchi)
• CPU MHz: 1998.000 (Chastota)
• L1d/L1i/L2 cache: (Kesh xotira o'lchamlari)

lshw vositasi yordamida:

$ lshw | grep cpu

(Protsessor modeli va uning texnik imkoniyatlarini ko'rsatadi)

6.3-bo'lim: Qurilmalar ro'yxati (Hardware List)

lshw — kompyuterning apparat konfiguratsiyasi haqida batafsil ma'lumot olish uchun kichik, ammo kuchli vositadir. U xotira konfiguratsiyasi, proshivka (firmware) versiyasi, ona plata (mainboard), CPU versiyasi va tezligi, kesh sozlamalari, shina (bus) tezligi va boshqalar haqida hisobot beradi.

• $ sudo lshw | less — ma'lumotni varoqlab ko'rish.
• $ sudo lshw -html > myhardware.html — hisobotni HTML formatida saqlash.
• $ sudo lshw -xml > myhardware.xml — hisobotni XML formatida saqlash.

Boshqa qurilmalar ma'lumotlari:

• PCI ma'lumotlari: $ lspci -tv
• USB ma'lumotlari: $ lsusb -tv
• BIOS ma'lumotlari: $ dmidecode -q | less
• Disk haqida aniq ma'lumot (masalan, sda diski): $ hdparm -i /dev/sda

Qo'shimcha foydali buyruqlar:

• $ smartctl -A /dev/sda | grep Power_On_Hours — ushbu disk jami necha soat ishlaganini ko'rsatadi.
• $ hdparm -tT /dev/sda — diskning o'qish tezligini sinovdan o'tkazadi.
• $ badblocks -s /dev/sda — diskda o'qib bo'lmaydigan (bad) bloklar bor-yo'qligini tekshiradi.

6.4-bo'lim: Protsessor (CPU) modeli va tezligi haqidagi ma'lumotlarni topish

Ubuntu va boshqa Linux tizimlarida protsessor haqida eng batafsil ma'lumotni /proc/cpuinfo virtual faylini o'qish orqali olish mumkin.

Buyruq:

$ cat /proc/cpuinfo

Natija namunasi (tahlili):

• processor : 0 — mantiqiy protsessor tartib raqami.
• vendor_id : GenuineIntel — ishlab chiqaruvchi identifikatori (Intel).
• model name : Intel(R) Core(TM)2 Quad CPU Q6600 @ 2.40GHz — protsessorning to'liq nomi va nominal tezligi.
• cpu MHz : 1596.000 — protsessorning ayni damdagi ishchi tezligi (quvvatni tejash rejimi tufayli nominal tezlikdan past bo'lishi mumkin).
• cache size : 4096 KB — kesh xotira hajmi.
• cpu cores : 4 — fizik yadrolar soni.
• flags — protsessor tomonidan qo'llab-quvvatlanadigan texnologiyalar (masalan, vmx — virtuallashtirish, sse — oqimli ma'lumotlar ishlovi).

Protsessorlar (shu jumladan yadrolar) sonini sanash:

$ grep -c processor /proc/cpuinfo

6.5-bo'lim: Jarayonlarni monitoring qilish va ma'lumot yig'ish

Linux hostida jarayonlarni (process) kuzatishning ikki xil usuli mavjud:

1. Statik monitoring

Eng ko'p qo'llaniladigan buyruq — ps (process status). U ayni damda ishlayotgan jarayonlar va ularning identifikatsiya raqamlari (PID) haqida ma'lumot beradi.

Foydali opsiyalar:

• Ierarxiya ko'rinishida ro'yxatlash:$ ps -e -o pid,args --forest
• CPU ishlatishi bo'yicha saralash:$ ps -e -o pcpu,cpu,nice,state,cputime,args --sort pcpu | sed '/^ 0.0 /d'
• Xotira (RAM) ishlatishi bo'yicha saralash:$ ps -e -orss=,args= | sort -b -k1,1n | pr -TW$COLUMNS
• Maxsus jarayonning (masalan, firefox) barcha oqimlarini (threads) ko'rish:$ ps -C firefox-bin -L -o pid,tid,pcpu,state

Ochiq fayllarni tekshirish (lsof):

Jarayon qaysi fayl yoki yo'llardan (path) foydalanayotganini ko'rish uchun:

$ lsof -p [PID] (bu yerda $$ — joriy shell identifikatori).

2. Interaktiv (dinamik) monitoring

Real vaqt rejimida ma'lumotlarni yangilab turuvchi vositalar:

• top: Standart va eng mashhur dinamik monitoring buyrug'i. Ma'lumotlarni filtrlash va saralash uchun ko'plab ichki opsiyalarga ega.
• htop: top buyrug'ining zamonaviy va rangli muqobili. Unda jarayonlarni boshqarish (masalan, o'chirish) ancha qulay.$ htop -d 5 (har 5 soniyada yangilanadi)
• atop: Barcha harakatlarni log faylga yozib borish xususiyatiga ega (standart bo'yicha har 600 soniyada).
• Ixtisoslashgan vositalar:
• iotop — diskka kirish/chiqish (I/O) operatsiyalari monitoringi.
• iftop — tarmoq trafigi monitoringi.

Mana 7-bobning 100% to'liq va akademik tartibdagi o'zbekcha tarjimasi:

7-bob: ls buyrug'i

7.1-bo'lim: ls buyrug'i uchun opsiyalar

ls (list) buyrug'ining barcha asosiy opsiyalari:

• ls -a: barcha fayllarni, jumladan . bilan boshlanadigan yashirin fayllarni ham ro'yxatlaydi.
• ls --color: ro'yxatni rangli ko'rinishda chiqaradi [=always/never/auto].
• ls -d: kataloglarning o'zini ro'yxatlaydi (ichidagilarini emas).
• ls -F: har bir ob'ekt turiga qarab oxiriga maxsus belgi (* / = > @ |) qo'shadi.
• ls -i: fayllarning inode (indeks tuguni) raqamini ko'rsatadi.
• ls -l: uzun formatda ro'yxatlaydi — huquqlar, ega va vaqtni ko'rsatadi.
• ls -la: yashirin fayllar bilan birga uzun formatda ro'yxatlaydi.
• ls -lh: uzun formatda, fayl o'lchamlarini o'qishga qulay (KB, MB, GB) ko'rinishda chiqaradi.
• ls -ls: uzun formatda fayl o'lchamlari bilan birga chiqaradi.
• ls -r: teskari tartibda ro'yxatlaydi.
• ls -R: kataloglar daraxtini rekursiv (ichma-ich) ravishda ro'yxatlaydi.
• ls -s: har bir faylning hajmini ko'rsatadi.
• ls -S: fayl hajmi bo'yicha saralaydi (kattasidan kichigiga).
• ls -t: vaqt va sana bo'yicha saralaydi.
• ls -X: fayl kengaytmasi (extension) bo'yicha saralaydi.

7.2-bo'lim: ls buyrug'ining eng ko'p ishlatiladigan opsiyalari

ls argumentlarsiz ishlatilganda joriy ishchi katalogdagi fayl va kataloglarni ko'rsatadi. (Odatda . bilan boshlanuvchi yashirin fayllarni ko'rsatmaydi).

Misol:

Bash

user@ubuntu14:/usr$ ls
bin  games  include  lib  lib32  local  sbin  share  src

Barcha fayllarni ko'rish (yashirin fayl va papkalar bilan birga):

Buning uchun ls -a yoki ls --all ishlatiladi.

Bash

user@ubuntu14:/usr$ ls -a
.  ..  bin  games  include  lib  lib32  local  sbin  share  src

Fayllar, papkalar va ramziy havolalarni (symbolic links) farqlash:

Buning uchun ls -F yoki ls --classify ishlatiladi.

Bash

user@ubuntu14:~$ ls -F
Desktop/  Downloads/  Music/  test* a_link@

Bu yerda quyidagi belgilar ob'ekt turini bildiradi:

• “/” — katalog (papka).
• “*” — ishga tushiriladigan (executable) fayl.
• “@” — ramziy havola (symbolic link).

Fayl va kataloglar haqida batafsil ma'lumot olish:

Buning uchun ls -l ishlatiladi.

Bash

user@ubuntu14:~/example$ ls -l
total 6464
-rw-r--r-- 1 user group      41 Dec 24 12:19 Z.txt
drwxr-xr-x 2 user group    4096 Dec 24 12:00 a_directory
lrwxrwxrwx 1 user group       6 Dec 24 12:04 a_link -> a_file
-rw-r----- 1 user group 6586816 Dec 24 12:07 big.zip

Ushbu misolning tahlili:

1. total 6464: Tarkibdagi barcha narsalarning umumiy hajmi 6464 KB.
2. Birinchi belgi: Ob'ekt turi (masalan, d — katalog, l — havola, - — oddiy fayl).
3. Keyingi 9 ta belgi: Foydalanuvchi (user), guruh (group) va boshqalar uchun ruxsatlar.
4. Raqam: Hard linklar (qattiq havolalar) soni.
5. Ega va Guruh: Fayl egasining nomi va guruhi.
6. O'lcham: Baytlarda ko'rsatilgan hajm. -h opsiyasi qo'shilsa, masalan 6586816 soni 6.3M ko'rinishida chiqadi.
7. Vaqt tamg'asi: Odatda fayl oxirgi marta o'zgartirilgan vaqt.
8. Nomi: Fayl yoki katalog nomi. Havolalar (link) o'zi yo'naltirilgan asl faylni ham ko'rsatadi.

Mana 8-bobning 100% to'liq va akademik tartibdagi o'zbekcha tarjimasi:

8-bob: 'tar' buyrug'i yordamida fayllarni siqish (arxivlash)

Umumiy opsiyalar

• -c, --create: Yangi arxiv yaratish.
• -x, --extract: Arxivdan fayllarni ajratib olish (chiqarish).
• -t, --list: Arxiv tarkibini ro'yxat ko'rinishida ko'rsatish.
• -f, --file=ARCHIVE: ARCHIVE arxiv fayli yoki katalogidan foydalanish.
• -v, --verbose: Qayta ishlanayotgan fayllarni batafsil ro'yxat qilish.

Siqish (Compression) opsiyalari

• -a, --auto-compress: Siqish dasturini aniqlash uchun arxiv kengaytmasidan (suffix) foydalanish.
• -j, --bzip2: Arxivni bzip2 filtri orqali o'tkazish.
• -J, --xz, --lzma: Arxivni xz filtri orqali o'tkazish.
• -z, --gzip: Arxivni gzip filtri orqali o'tkazish.

8.1-bo'lim: Katalogni siqish

Katalogni oddiy arxivlash (siqmasdan):

tar -cf ./arxivim.tar ./papkam/

Fayl va kataloglar arxivga qo'shilayotganini batafsil ko'rish uchun -v opsiyasidan foydalaning:

tar -cvf ./arxivim.tar ./papkam/

Katalogni 'gzip' yordamida siqib arxivlash uchun -z opsiyasini ishlatishingiz kerak:

tar -czf ./arxivim.tar.gz ./papkam/

Shuningdek, -j opsiyasi orqali arxivni 'bzip2' bilan siqishingiz mumkin:

tar -cjf ./arxivim.tar.bz2 ./papkam/

Yoki -J opsiyasi yordamida 'xz' bilan siqish:

tar -cJf ./arxivim.tar.xz ./papkam/

8.2-bo'lim: Arxivdan katalogni ajratib olish (Extract)

Arxivni joriy joyga ajratib olish namunasi:

tar -xf arxiv-nomi.tar

Agar arxivni ma'lum bir manzildagi katalogga ajratib olmoqchi bo'lsangiz:

tar -xf arxiv-nomi.tar -C ./katalog/manzil

8.3-bo'lim: Arxiv tarkibini ko'rish

Arxiv faylini ochmasdan (chiqarmasdan) uning tarkibini ro'yxat qilish:

tar -tf arxiv.tar.gz

Natija namunasi:

Arxivdagi-Papka/

Arxivdagi-Papka/fayl1

Arxivdagi-Papka/Boshqa-Papka/

Arxivdagi-Papka/Boshqa-Papka/fayl2

8.4-bo'lim: Arxiv tarkibini batafsil ro'yxat qilish

Tarkibni ro'yxatlash uchun misol:

tar -tvf arxiv.tar

Ro'yxatlash uchun -t opsiyasi ishlatiladi. tar.gz arxivining tarkibini ko'rish uchun yana -z opsiyasidan foydalanish lozim:

tar -tzvf arxiv.tar.gz

8.5-bo'lim: Bir yoki bir nechta katalogni istisno qilgan holda siqish

Agar siz katalogni arxivlamoqchi bo'lsangiz-u, lekin arxiv ichiga bir yoki bir nechta quyi papkalar kirmasligini xohlasangiz, --exclude opsiyasidan foydalanasiz.

tar -cf arxiv.tar ./mening-papkam/ --exclude="mening-papkam/sub1" --exclude="mening-papkam/sub3"

Ushbu tuzilmada:

mening-papkam/

sub1/

sub2/

sub3/

Natijada arxiv ichida faqat quyidagilar qoladi:

./arxiv.tar

mening-papkam/

sub2/

8.6-bo'lim: Yetakchi komponentlarni olib tashlash (Strip components)

Arxivdan chiqarishda ma'lum miqdordagi yetakchi (boshlang'ich) kataloglarni olib tashlash uchun --strip-components opsiyasidan foydalaniladi:

--strip-components=RAQAM

(Arxivdan chiqarishda fayl nomlaridan RAQAM miqdoricha yetakchi kataloglarni olib tashlaydi)

Masalan, arxiv ichidagi eng yuqori (birinchi) katalogni olib tashlab, faqat uning ichidagilarini chiqarish uchun:

tar -xf --strip-components=1 arxiv-nomi.tar

Mana 9-bobning 100% to'liq va akademik tartibdagi o'zbekcha tarjimasi:

9-bob: Xizmatlar (Services)

9.1-bo'lim: Ubuntuda ishlayotgan xizmatlar ro'yxatini ko'rish

Tizimingizdagi xizmatlar ro'yxatini olish uchun quyidagi buyruqni ishga tushirishingiz mumkin:

service --status-all

service --status-all buyrug'ining natijasi System V tomonidan boshqariladigan xizmatlar holatini ko'rsatadi:

• + belgisi — xizmat ishlayotganini (running) bildiradi.
• - belgisi — xizmat to'xtatilganini (stopped) bildiradi.
• ? belgisi — xizmat holati noma'lumligini bildiradi.

Buni service XIZMAT_NOMI status buyrug'ini ishga tushirish orqali ham tekshirib ko'rishingiz mumkin.

Ba'zi xizmatlar Upstart tomonidan boshqariladi. Barcha Upstart xizmatlarining holatini sudo initctl list buyrug'i bilan tekshirish mumkin. Upstart tomonidan boshqariladigan har qanday xizmat service --status-all ro'yxatida ham ko'rinadi, lekin u ? belgisi bilan belgilanadi.

9.2-bo'lim: Systemd orqali xizmatlarni boshqarish

Systemd — zamonaviy Linux distributivlarida xizmatlar va tizim resurslarini boshqarish uchun ishlatiladigan standart tizimdir.

Xizmatlarni ro'yxatga olish

• systemctl — Ishlayotgan barcha xizmatlarni ro'yxatga oladi.
• systemctl --failed — Ishlamay qolgan (xatolikka uchragan) xizmatlarni ko'rsatadi.

Nishonlarni (Targets) boshqarish (SysV dagi Runlevel-larga o'xshash)

• systemctl get-default — Tizimingiz uchun standart yuklanish nishonini (default target) topadi.
• systemctl set-default <nishon-nomi> — Tizim uchun standart yuklanish nishonini o'rnatadi.

Xizmatlarni ish jarayonida (runtime) boshqarish

• systemctl start [xizmat-nomi] — Xizmatni ishga tushirish.
• systemctl stop [xizmat-nomi] — Xizmatni to'xtatish.
• systemctl restart [xizmat-nomi] — Xizmatni qayta ishga tushirish.
• systemctl reload [xizmat-nomi] — Xizmatdan o'z sozlamalarini (konfiguratsiyasini) qayta yuklashni so'rash.
• systemctl status [xizmat-nomi] — Xizmatning joriy holatini ko'rsatish.

Xizmatlarning avtomatik ishga tushishini boshqarish

• systemctl is-enabled [xizmat-nomi] — Xizmat tizim yuklanayotgan vaqtda (boot) yoqilganligini tekshirish.
• systemctl is-active [xizmat-nomi] — Xizmat ayni damda faol (ishlayotgan) ekanligini tekshirish.
• systemctl enable [xizmat-nomi] — Xizmatni tizim yuklanayotganda avtomatik ishga tushadigan qilish.
• systemctl disable [xizmat-nomi] — Avtomatik ishga tushishni o'chirish.

Xizmatlarni niqoblash (Masking)

• systemctl mask [xizmat-nomi] — Xizmatni niqoblash (bu xizmatni xatolik bilan ishga tushirib yuborishni imkonsiz qiladi).
• systemctl unmask [xizmat-nomi] — Xizmatni niqobdan chiqarish.

Systemd-ni qayta yuklash

• systemctl daemon-reload — Yangi yaratilgan yoki o'zgartirilgan unit fayllarni (xizmat sozlamalarini) tizimga qayta tanitish uchun ishlatiladi.

Mana 10-bobning 100% to'liq va akademik tartibdagi o'zbekcha tarjimasi:

10-bob: Xizmatlarni boshqarish (Managing Services)

10.1-bo'lim: Xizmat bilan bog'liq muammoni tashxislash

Systemd ishlatadigan tizimlarda (masalan, Fedora 15+, Ubuntu 15.04+ (Server va Desktop), RHEL/CentOS 7+):

systemctl status [xizmat_nomi]

Bu yerda [xizmat_nomi] — tekshirilayotgan xizmat; masalan: systemctl status sshd. Ushbu buyruq xizmat haqidagi asosiy holat ma'lumotlarini va loglarga yozilgan so'nggi xatoliklarni ko'rsatadi.

Xatoliklarni chuqurroq o'rganish uchun journalctl buyrug'idan foydalanish mumkin. Masalan, journalctl -xe buyrug'i tizim jurnalidagi oxirgi 1000 ta qaydni peydjerga (masalan, less) yuklaydi va to'g'ridan-to'g'ri oxirgi qatorlarga o'tadi. Shuningdek, journalctl -f buyrug'i yordamida log xabarlarini real vaqt rejimida kuzatib borish mumkin.

Muayyan bir xizmatga tegishli loglarni ko'rish uchun -t bayrog'idan foydalaning:

journalctl -f -t sshd

Boshqa foydali opsiyalar:

• -p: ustuvorlik (priority) bo'yicha saralash (masalan, -p warnings faqat ogohlantirish va undan yuqori xatolarni ko'rsatadi).
• -b: oxirgi yuklanishdan (boot) boshlab ko'rish.
• -S: belgilangan vaqtdan (since) boshlab ko'rish.

Misol:

journalctl -p err -S yesterday

(Kechadan beri xatolik (error) sifatida qayd etilgan barcha hodisalarni ko'rsatadi).

Agar journalctl mavjud bo'lmasa yoki tizim jurnalidan foydalanmaydigan ilovalar logini kuzatayotgan bo'lsangiz, faylning so'nggi bir necha qatorini ko'rish uchun tail buyrug'idan foydalaniladi. tail uchun foydali bayroq — -f ("follow"), u faylga yangi ma'lumotlar qo'shilishi bilan ularni ko'rsatib boradi.

Tizimdagi aksariyat xizmatlarning xabarlarini ko'rish uchun:

tail -f /var/log/messages

Yoki xizmat imtiyozli (privileged) bo'lsa va maxfiy ma'lumotlarni yozishi mumkin bo'lsa:

tail -f /var/log/secure

Ba'zi xizmatlarning shaxsiy log fayllari bor. Masalan, Linux audit demoni bo'lmish auditd o'z loglarini /var/log/audit/ papkasida saqlaydi. Agar xizmatingiz natijasini /var/log/messages ichida ko'rmasangiz, /var/log/ katalogidan xizmatga xos shaxsiy loglarni qidirib ko'ring.

10.2-bo'lim: Xizmatlarni ishga tushirish va to'xtatish

System-V uslubidagi init skriptlarini ishlatadigan tizimlarda (masalan, RHEL/CentOS 6):

• service <xizmat> start — Ishga tushirish.
• service <xizmat> stop — To'xtatish.

Systemd ishlatadigan tizimlarda (masalan, Ubuntu 15.04+, RHEL/CentOS 7+):

• systemctl start <xizmat> — Ishga tushirish (masalan: systemctl start dnsmasq).
• systemctl stop <xizmat> — To'xtatish (masalan: systemctl stop dnsmasq).

10.3-bo'lim: Xizmat holatini olish (Getting status)

System-V uslubidagi tizimlarda (masalan, RHEL/CentOS 6):

service <xizmat> status

Systemd ishlatadigan tizimlarda (masalan, Ubuntu 15.04+, RHEL/CentOS 7+):

systemctl status <xizmat>

Mana 11-bobning 100% to'liq va akademik tartibdagi o'zbekcha tarjimasi:

11-bob: Foydalanuvchilarni tahrirlash (Modifying Users)

Parametrlar tafsiloti (Parameter Details)

• username (foydalanuvchi nomi): Foydalanuvchining nomi. Katta harflardan foydalanmang, nuqta ishlatmang, nom tire (-) bilan tugamasligi kerak, tarkibida ikki nuqta (:) va maxsus belgilar bo'lmasligi lozim. Shuningdek, raqam bilan boshlanishi mumkin emas.

11.1-bo'lim: O'z shaxsiy parolingizni o'rnatish

O'zingiz foydalanayotgan akkaunt parolini o'zgartirish yoki o'rnatish uchun quyidagi buyruqni kiriting:

passwd

11.2-bo'lim: Boshqa foydalanuvchining parolini o'rnatish

Buning uchun buyruqni root (administrator) huquqi bilan bajaring:

passwd username

11.3-bo'lim: Foydalanuvchi qo'shish

Tizimga yangi foydalanuvchi qo'shish uchun quyidagilarni root sifatida bajaring:

useradd username

11.4-bo'lim: Foydalanuvchini o'chirish

Foydalanuvchini tizimdan olib tashlash uchun quyidagilarni root sifatida bajaring:

userdel username

11.5-bo'lim: Foydalanuvchini va uning uy papkasini o'chirish

Foydalanuvchini o'chirish bilan birga, unga tegishli barcha fayllar va uy papkasini (home folder) ham to'liq yo'qotish uchun quyidagilarni root sifatida bajaring:

userdel -r username

11.6-bo'lim: Joriy foydalanuvchi a'zo bo'lgan guruhlarni ko'rish

O'zingiz qaysi guruhlarga a'zo ekanligingizni bilish uchun:

groups

Foydalanuvchi va guruhlarning raqamli identifikatorlari (UID va GID) haqida batafsilroq ma'lumotni id buyrug'i orqali olish mumkin.

11.7-bo'lim: Muayyan foydalanuvchi a'zo bo'lgan guruhlarni ko'rish

Boshqa bir foydalanuvchining guruhlarini tekshirish uchun:

groups username

Foydalanuvchi va guruhlarning raqamli identifikatorlari haqida batafsilroq ma'lumotni id username buyrug'i orqali olish mumkin.

Mana 12-bobning 100% to'liq va akademik tartibdagi o'zbekcha tarjimasi:

12-bob: LAMP Stack

LAMP (Linux Apache MySQL PHP) — ishlab chiqish muhiti sifatida Linux operatsion tizimi, veb-server sifatida Apache HTTP serveri, ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimi (RDBMS) sifatida MySQL va server tomonidagi (Back-End) dasturlash tili sifatida PHP dan iborat texnologiyalar to'plamidir.

LAMP veb-ishlab chiqish sohasida ochiq kodli (Open Source) texnologiyalar yechimi sifatida ishlatiladi. Ushbu stakning Windows versiyasi WAMP (Windows Apache MySQL PHP) deb ataladi.

12.1-bo'lim: Arch Linux-da LAMP o'rnatish

Ushbu buyruq orqali biz barcha kerakli paketlarni va so'nggi yangilanishlarni bir bosqichda o'rnatamiz:

pacman -Syu apache php php-apache mariadb

HTTP (Apache) sozlamalari

/etc/httpd/conf/httpd.conf faylini tahrirlang:

• ServerAdmin you@example.com qatorini ehtiyojingizga qarab o'zgartiring.
• Veb-sahifalar papkasi standart bo'yicha ServerRoot "/etc/httpd". Directory ham xuddi shu papkaga sozlanishi kerak, shuning uchun <Directory "/etc/httpd"> qatorini tekshiring.
• Ushbu papka o'qish va ijro etish huquqiga ega bo'lishi kerak: chmod o+x /etc/httpd
• .htaccess fayli ishlashi uchun AllowOverride qiymatini none dan All ga o'zgartiring.

Har bir foydalanuvchi uchun ~/public_html papkasi kerak bo'lsa (ya'ni foydalanuvchi sahifasiga http://localhost/~username/ orqali kirish uchun), quyidagi qatordagi izohni olib tashlang:

Include conf/extra/httpd-userdir.conf

So'ngra har bir foydalanuvchi uchun public_html papkasini yarating va huquqlarni (755) sozlang:

chmod 755 /home

chmod 755 /home/username

chmod 755 /home/username/public_html

SSL ishlatmoqchi bo'lsangiz, ushbu qatorni faollashtiring:

LoadModule ssl_module modules/mod_ssl.so

Virtual domenlar kerak bo'lsa, Include conf/extra/httpd-vhosts.conf qatorini faollashtiring va tegishli faylda domenlarni sozlang.

Xavfsizlik uchun /etc/httpd/conf/extra/httpd-default.conf faylida ServerSignature ni Off va ServerToken ni Prod holatiga keltiring.

PHP sozlamalari

/etc/httpd/conf/httpd.conf faylida:

• LoadModule mpm_event_module... qatorini izohga oling.
• LoadModule mpm_prefork_module... qatorini faollashtiring.
• LoadModule ro'yxatining oxiriga: LoadModule php7_module modules/libphp7.so ni qo'shing.
• Include ro'yxatining oxiriga: Include conf/extra/php7_module.conf ni qo'shing.

/etc/php/php.ini faylida:

• extension=mysqli.so va extension=pdo_mysql.so qatorlarini faollashtiring.
• Vaqt mintaqasini (timezone) sozlang (masalan: date.timezone = Asia/Tashkent).

MySQL (MariaDB) sozlamalari

Root sifatida ishga tushiring:

mysql_install_db --user=mysql --basedir=/usr --datadir=/var/lib/mysql

MySQL demonini ishga tushiring:

systemctl enable mysqld

systemctl start mysqld

Yakunida xavfsizlik sozlamalari uchun: sh /usr/bin/mysql_secure_installation buyrug'ini bajaring.

12.2-bo'lim: Ubuntu-da LAMP o'rnatish

Apache o'rnatish:

sudo apt-get install apache2

MySQL o'rnatish:

sudo apt-get install mysql-server

PHP o'rnatish:

sudo apt-get install php5 libapache2-mod-php5

Tizimni qayta ishga tushirish (xizmatni):

sudo systemctl restart apache2

PHP o'rnatilishini tekshirish:

php -r 'echo "\n\nPHP o'rnatilishi muvaffaqiyatli yakunlandi.\n\n\n";'

12.3-bo'lim: CentOS-da LAMP o'rnatish

1. Apache veb-serverini o'rnatish

sudo yum -y install httpd

O'rnatilgach, xizmatni yoqing va ishga tushiring:

sudo systemctl enable --now httpd

Brauzerda http://localhost manzilini ochib tekshiring.

2. MariaDB serverini o'rnatish

sudo yum -y install mariadb-server

Xizmatni yoqing va ishga tushiring:

sudo systemctl enable --now mariadb

Ma'lumotlar bazasini himoyalash uchun mysql_secure_installation skriptidan foydalaning. Bu skript root parolini o'zgartirish, test bazalarini o'chirish va masofaviy kirishni cheklash imkonini beradi.

3. PHP o'rnatish

sudo yum -y install php php-common

So'ngra Apache xizmatini qayta ishga tushiring:

sudo systemctl restart httpd

PHPni test qilish:

/var/www/html katalogida index.php faylini yarating va unga quyidagi qatorni qo'shing:

<?php phpinfo(); ?>

Brauzerda http://localhost/index.php manzilini oching. Agar serveringiz haqida ma'lumotlar chiqsa, o'rnatish to'g'ri bajarilgan. Aks holda, php --version orqali o'rnatilishni qayta tekshiring.

Mana 13-bobning 100% to'liq va akademik tartibdagi o'zbekcha tarjimasi:

13-bob: tee buyrug'i

Opsiyalar va tavsif

• -a, --append: Berilgan fayllarga ma'lumotni qo'shib yozadi (ustidan yozib yubormaydi).
• -i, --ignore-interrupts: To'xtatish signallarini (interrupt signals) e'tiborsiz qoldiradi.
• --help: Yordam xabarini ko'rsatadi va ishni to'xtatadi.
• --version: Versiya haqidagi ma'lumotni ko'rsatadi va ishni to'xtatadi.

tee — standart kirishdan (stdin) o'qiydi va natijani standart chiqishga (stdout) hamda fayllarga yozadi.

tee buyrug'ining nomi sanitariya-tesisat ishlaridagi T-simon ulagich (T-splitter) sharafiga qo'yilgan bo'lib, u suvni ikki yo'nalishga ajratadi va shakli bosh lotincha "T" harfiga o'xshaydi.

tee buyrug'i ma'lumotlarni standart kirishdan har bir faylga va bir vaqtning o'zida standart chiqishga nusxalaydi. Amalda, tee o'z kirishini dublikat qiladi va uni bir vaqtning o'zida bir nechta chiqishlarga yo'naltiradi.

13.1-bo'lim: Natijani ham standart chiqishga, ham faylga yozish

Quyidagi buyruq natijani faqat ekranda (stdout) ko'rsatadi:

$ ls

Quyidagi buyruq natijani ekranga chiqarmasdan, faqat faylga yozadi:

$ ls > file

Quyidagi buyruq esa (tee yordamida) natijani ham ekranga (stdout), ham faylga yozadi:

$ ls | tee file

13.2-bo'lim: Konveyer (pipe) zanjiri o'rtasidagi natijani faylga yozish va uni qaytadan zanjirga uzatish

Siz tee buyrug'idan biror buyruq natijasini faylda saqlash va shu bilan birga ushbu natijani boshqa bir buyruqqa yo'naltirish uchun foydalanishingiz mumkin.

Quyidagi buyruq joriy crontab yozuvlarini crontab-backup.txt fayliga yozadi va ayni vaqtda ushbu yozuvlarni sed buyrug'iga o'tkazadi. sed buyrug'i matn almashtirishni amalga oshirgandan so'ng, natija yangi cron vazifasi sifatida qo'shiladi:

$ crontab -l | tee crontab-backup.txt | sed 's/old/new/' | crontab –

13.3-bo'lim: Natijani bir nechta fayllarga yozish

Siz o'z natijangizni tee yordamida bir vaqtning o'zida bir nechta fayllarga (jumladan terminalingizga ham) yo'naltirishingiz mumkin:

$ ls | tee file1 file2 file3

13.4-bo'lim: tee buyrug'iga ma'lumotni fayl oxiridan qo'shishni yuklash

Standart holatda tee buyrug'i fayl ichidagi ma'lumotlarni o'chirib, ustidan yozib yuboradi. Siz tee buyrug'iga ma'lumotni faylning mavjud mazmuni oxiriga qo'shib yozishni (append) quyidagi -a opsiyasi orqali buyurishingiz mumkin:

$ ls | tee -a file

Mana 14-bobning 100% to'liq va akademik tartibdagi o'zbekcha tarjimasi:

14-bob: Secure Shell (SSH)

SSH (Secure Shell) — shifrlangan aloqa kanali orqali mijozdan turib serverga masofadan kirish uchun ishlatiladi. OpenSSH masofaviy qobiqqa kirishni ta'minlovchi, ammo ma'lumotlarni shifrlamaydigan Telnet ulanishlariga muqobil (xavfsiz) variant sifatida ishlatiladi. OpenSSH mijoz dasturi aksariyat GNU/Linux distributivlarida standart bo'lib o'rnatilgan. Ushbu misollar SSH ulanishlarini qabul qilish va boshqa xostga ulanish uchun SSH utilitalaridan qanday foydalanishni ko'rsatadi.

14.1-bo'lim: Masofaviy serverga ulanish

Serverga ulanish uchun mijoz kompyuterida SSH buyrug'idan quyidagicha foydalanish kerak:

ssh -p port user@server-address

• port — serverning SSH xizmati tinglayotgan porti (standart port 22).
• user — serverda SSH huquqiga ega bo'lgan mavjud foydalanuvchi.
• server address — serverning IP manzili yoki domen nomi.

Hayotiy misol: Tasavvur qiling, siz veb-sayt yaratyapsiz. Hosting kompaniyasi server manzili web-servers.com, porti 2020 va foydalanuvchi nomi usr1 ekanligini aytdi. Bunday holda buyruq quyidagicha bo'ladi:

ssh -p 2020 usr1@web-servers.com

Agar masofaviy tizimdagi foydalanuvchi nomi mahalliy kompyuteringizdagi bilan bir xil bo'lsa, foydalanuvchi nomini yozmasangiz ham bo'ladi. Masalan, ikkala tizimda ham usr1 bo'lsangiz, shunchaki web-servers.com deb yozish kifoya.

ProxyJump orqali ulanish:

Agar siz ulanmoqchi bo'lgan serverga to'g'ridan-to'g'ri kirish imkoni bo'lmasa, oraliq server (sakrash serveri) orqali ulanish uchun -J kalitidan foydalanishingiz mumkin:

ssh -J usr1@10.0.0.1:2020 usr2@10.0.0.2 -p 2222

Bu buyruq sizni 10.0.0.1 (2020-port) serveri orqali 10.0.0.2 (2222-port) serveriga ulaydi. Albatta, har ikkala serverda ham akkauntingiz bo'lishi kerak. Eslatma: -J kaliti OpenSSH 7.3 versiyasidan boshlab qo'shilgan.

14.2-bo'lim: OpenSSH paketlar to'plamini o'rnatish

Masofaviy SSH serverga ulanish va SSH ulanishlarni qabul qilish uchun openssh o'rnatilgan bo'lishi kerak:

• Debian/Ubuntu: sudo apt-get install openssh-server openssh-client
• Arch Linux: sudo pacman -S openssh
• CentOS/RHEL (Yum): sudo yum install openssh

14.3-bo'lim: SSH serverni ulanishlarni qabul qilish uchun sozlash

Dastlab, SSH demonining (sshd) konfiguratsiya faylini tahrirlashimiz kerak. Odatda u /etc/ssh/sshd_config manzilida joylashgan bo'ladi.

Matn muharriri yordamida quyidagi qiymatlarni o'zgartiring (izohdagi # belgisini olib tashlang):

• Port (0 dan 65535 gacha bo'lgan sonni tanlang, odatda 4 xonali son tavsiya etiladi).
• PasswordAuthentication yes (parol orqali kirishga ruxsat berish).
• AllowUsers user1 user2 (faqat belgilangan foydalanuvchilarga ruxsat berish).

Eslatma: Xavfsizlikni oshirish uchun parolli kirishni butunlay o'chirib, SSH kalitlaridan foydalanish afzalroqdir.

14.4-bo'lim: Parolsiz ulanish (kalitlar juftligi yordamida)

Buning uchun sizda kalitlar juftligi bo'lishi kerak: maxfiy kalit (id_rsa) va ochiq kalit (id_rsa.pub). Ochiq kalitni masofaviy serverdagi ~/.ssh/authorized_keys fayliga nusxalashingiz kerak.

Buning oson usuli:

ssh <user>@<ssh-server> 'cat >> ~/.ssh/authorized_keys' < id_rsa.pub

Ochiq kalit serverga to'g'ri joylashtirilgach, shunchaki maxfiy kalit bilan tizimga kirishingiz mumkin:

ssh <user>@<ssh-server> -i id_rsa

14.5-bo'lim: Ochiq va maxfiy kalitlarni yaratish

SSH mijoz uchun kalitlar yaratish buyrug'i:

ssh-keygen -t rsa -b 4096 -C "email@manzil.com"

• -t rsa — kalit turini belgilaydi.
• -b 4096 — bitlar sonini (xavfsizlik darajasini) belgilaydi.
• -C — izoh (odatda elektron pochta manzili).

Standart saqlash joyi: maxfiy kalit uchun ~/.ssh/id_rsa, ochiq kalit uchun ~/.ssh/id_rsa.pub.

14.6-bo'lim: SSH xizmatini o'chirish

Agar zarur bo'lsa, server qismini o'chirib qo'yish orqali mijozlar ulanishining oldini olish mumkin:

• Ubuntu:sudo service ssh stopsudo systemctl disable sshd.service
• Debian:sudo /etc/init.d/ssh stopsudo systemctl disable sshd.service
• Arch Linux:sudo killall sshdsudo systemctl disable sshd.service

Mana 15-bobning 100% to'liq va akademik tartibdagi o'zbekcha tarjimasi:

15-bob: SCP (Secure Copy)

15.1-bo'lim: Secure Copy (Xavfsiz nusxalash)

scp buyrug'i fayllarni masofaviy manzillarga yoki masofaviy manzillardan xavfsiz tarzda nusxalash uchun ishlatiladi. Agar fayl joriy ishchi katalogda (CWD) bo'lsa, faqat fayl nomining o'zi kifoya, aks holda masofaviy xost nomini o'z ichiga olgan to'liq yo'l (path) talab qilinadi. Masalan:

remote_user@some_server.org:/path/to/file

Joriy katalogdagi mahalliy faylni yangi katalogga nusxalash:

scp localfile.txt /home/friend/share/

Masofaviy faylni o'zingizning joriy ishchi katalogingizga nusxalash:

scp rocky@arena51.net:/home/rocky/game/data.txt ./

Faylni bir masofaviy manzildan boshqa bir masofaviy manzilga nusxalash:

scp mars@universe.org:/beacon/light/bitmap.conf jupiter@universe.org:/beacon/night/

Katalogni va barcha quyi kataloglarni nusxalash uchun scp buyrug'iga -r (rekursiv) opsiyasini qo'shing:

scp -r user@192.168.0.4:~/project/* ./workspace/

15.2-bo'lim: Asosiy foydalanish (Basic Usage)

Masofaviy faylni mahalliy katalogga nusxalash:

scp user@remotehost.com:/remote/path/to/foobar.md /local/dest

Mahalliy faylni masofaviy katalogga nusxalash:

scp foobar.md user@remotehost.com:/remote/dest

Kalit fayllardan (PEM) foydalanish (xuddi ssh kabi):

SSH kalitlari yordamida autentifikatsiya qilish uchun -i bayrog'idan foydalanishingiz mumkin:

scp -i my_key.pem foobar.md user@remotehost.com:/remote/dest

Mana 16 va 17-boblarning 100% to'liq va akademik tartibdagi o'zbekcha tarjimasi:

16-bob: GnuPG (GPG)

GnuPG — ma'lumotlarni xavfsiz imzolash yoki shifrlash imkonini beruvchi murakkab kalitlarni boshqarish tizimidir. GPG — GnuPG kalitlarini yaratish va ulardan foydalanish uchun ishlatiladigan buyruqlar satri vositasi.

GnuPG ko'pincha SSH ulanishlarini parolsiz va interaktiv autentifikatsiyasiz amalga oshirishda qo'llaniladi, bu esa xavfsizlik darajasini sezilarli darajada oshiradi.

16.1-bo'lim: Ochiq kalitni eksport qilish

Ochiq va maxfiy kalitlar juftligidan foydalanish uchun siz ochiq kalitingizni (public key) boshqalar uchun ochiq qilishingiz kerak. Diqqat: Hech qachon maxfiy kalitingizni (private key) boshqalar bilan baham ko'rmang. Ochiq kalitni quyidagi buyruq bilan eksport qilish mumkin:

gpg --armor --export POCHTA_MANZILI > public_key.asc

Shuningdek, kalitni keys.gnupg.net kabi ochiq kalit serverlariga yuklash mumkin:

1. Kalitlar ro'yxatini ko'ring: gpg --list-keys
2. Kalitning 8 xonali ID raqamini (Primary ID) toping.
3. Serverga yuboring: gpg --send-keys PRIMARY_ID

16.2-bo'lim: GnuPG kalitini tezkor yaratish

Tasodifiy baytlar generatsiyasini tezlashtirish uchun haveged dasturini o'rnating, so'ngra:

gpg --gen-key — kalit yaratish.

gpg --keyserver pgp.mit.edu --send-keys NNNNNNNN — kalitni nashr qilish.

17-bob: Tarmoq konfiguratsiyasi (Network Configuration)

Linux bir nechta tarmoq qurilmalarini qo'llab-quvvatlaydi. Qurilma nomlari noldan boshlab raqamlanadi (masalan, eth0, eth1).

17.1-bo'lim: Mahalliy DNS ruxsati (Local DNS resolution)

/etc/hosts fayli DNS serverga murojaat qilmasdan, mahalliy darajada aniqlanadigan xostlar ro'yxatini saqlaydi.

Fayl formati RFC 952 standarti bilan belgilanadi.

17.2-bo'lim: Domen nomlarini aniqlash uchun DNS serverlarini sozlash

/etc/resolv.conf fayli domen nomlarini IP manzilga aylantirish uchun ishlatiladigan DNS serverlar ro'yxatini saqlaydi.

Namuna:

nameserver 8.8.8.8 — asosiy DNS server.

nameserver 8.8.4.4 — yordamchi DNS server.

17.3-bo'lim: Yo'nalishlarni (routes) ko'rish va boshqarish

route buyrug'i yordamida:

• route -n — yo'nalishlar jadvalini tezkor ko'rish.
• route add default gw 2.2.2.1 eth0 — standart shlyuzni (gateway) qo'shish.

ip buyrug'i yordamida:

• ip route show — yo'nalishlar jadvalini ko'rsatish.
• ip route add default via 1.2.3.254 — standart shlyuzni sozlash.

17.4-bo'lim: Tarmoqdagi boshqa tizim uchun xost nomini sozlash

Tarmoqdagi biror IP manzilga (masalan, 192.168.1.44) qisqa nom (masalan, remote_pc) biriktirish uchun /etc/hosts fayliga quyidagi qatorni qo'shing:

192.168.1.44 remote_pc

Endi siz ushbu kompyuterga ping remote_pc buyrug'i orqali murojaat qilishingiz mumkin.

17.5-bo'lim: Interfeys tafsilotlari

• ifconfig -a: Barcha mavjud interfeyslarni ko'rish.
• ethtool eth0: Tarmoq drayveri va apparat sozlamalarini (tezlik, dupleks va h.k.) tekshirish.
• ip link show: Tarmoq interfeyslari holatini ko'rish.
• ip addr show: Interfeyslarga biriktirilgan IP manzillarni ko'rish.

17.6-bo'lim: Interfeysga IP manzil qo'shish

1. DHCP orqali (Avtomatik):

sudo dhclient eth0

2. Statik (Doimiy) — /etc/network/interfaces fayli orqali:

Plaintext

auto eth0
iface eth0 inet static
    address 10.10.70.10
    netmask 255.255.0.0
    gateway 10.10.1.1

3. Statik (Vaqtincha) — ifconfig orqali:

sudo ifconfig eth0 10.10.50.100/16 up

Mana 18-bobning 100% to'liq va akademik tartibdagi o'zbekcha tarjimasi:

18-bob: Midnight Commander (mc)

Midnight Commander yoki qisqacha mc — bu konsol (terminal) asosidagi fayl menejeridir. Ushbu mavzu uning funksional imkoniyatlari tavsifi, misollar va undan to'liq salohiyat bilan foydalanish bo'yicha maslahatlarni o'z ichiga oladi.

18.1-bo'lim: Fayllarni ko'rish (browsing) rejimidagi funksional tugmalar

Quyida Midnight Commander-ning fayllarni ko'rish rejimida klaviaturadagi funksional tugmalar orqali bajariladigan amallar ro'yxati keltirilgan:

• F1: Yordam oynasini ochish.
• F2: Foydalanuvchi menyusini ochish.
• F3: Tanlangan fayl mazmunini ko'rish.
• F4: Tanlangan faylni ichki tahrirlagichda (editor) ochish.
• F5: Tanlangan faylni ikkinchi paneldagi ochiq katalogga nusxalash (Copy).
• F6: Tanlangan faylni ikkinchi paneldagi ochiq katalogga ko'chirish (Move).
• F7: Joriy paneldagi katalog ichida yangi papka (directory) yaratish.
• F8: Tanlangan fayl yoki katalogni o'chirish (Delete).
• F9: Ekranning yuqori qismidagi asosiy menyuga fokusni o'tkazish.
• F10: Midnight Commander dasturidan chiqish.

18.2-bo'lim: Faylni tahrirlash (editing) rejimidagi funksional tugmalar

Midnight Commander-da o'rnatilgan tahrirlagich mavjud bo'lib, u ko'rish rejimida fayl ustida turganda F4 tugmasini bosish orqali ishga tushadi. Shuningdek, uni alohida rejimda quyidagi buyruq bilan ham chaqirish mumkin:

mcedit <fayl_nomi>

Tahrirlash rejimida ishlaydigan amallar ro'yxati:

• F1: Yordam oynasini ochish.
• F2: Joriy faylni saqlash.
• F3: Matnni belgilash boshlanishini qayd etish. Belgilash uchun kursorni istalgan yo'nalishda harakatlantiring. Ikkinchi marta bosish belgilash yakunini qayd etadi.
• F4: Matnni qidirish va almashtirish (search/replace) muloqot oynasini ochish.
• F5: Tanlangan matnni kursor turgan joyga nusxalash (copy/paste).
• F6: Tanlangan matnni kursor turgan joyga ko'chirish (cut/paste).
• F7: Matnni qidirish muloqot oynasini ochish.
• F8: Tanlangan matnni o'chirish.
• F9: Ekranning yuqori qismidagi asosiy menyuga fokusni o'tkazish.
• F10: Tahrirlagichdan chiqish.

Mana 19 va 20-boblarning 100% to'liq va akademik tartibdagi o'zbekcha tarjimasi:

19-bob: Ildiz katalogni o'zgartirish (chroot)

Change root (chroot) — bu joriy ishlayotgan jarayon va uning barcha quyi (child) jarayonlari uchun ko'rinadigan ildiz katalogni (/) o'zgartirish operatsiyasidir. Bunday o'zgartirilgan muhitda ishga tushirilgan dastur ushbu katalog daraxtidan tashqaridagi fayllar va buyruqlarga kira olmaydi.

19.1-bo'lim: Talablar (Requirements)

• Root imtiyozlari (administrator huquqi).
• Boshqa ishchi Linux muhiti (masalan, Live CD yuklanishi yoki mavjud boshqa distributiv).
• Arxitektura mosligi: chroot manbasi va boriladigan joyning arxitekturasi mos kelishi kerak (buni uname -m buyrug'i bilan tekshiring).
• Yadro modullari: chroot muhitida kerak bo'lishi mumkin bo'lgan yadro modullari yuklangan bo'lishi shart (masalan, modprobe yordamida).

19.2-bo'lim: Katalog ichida ildizni qo'lda o'zgartirish

1. Barcha talablar bajarilganiga ishonch hosil qiling.
2. Vaqtinchalik API fayl tizimlarini ulang (mount):Bashcd /yangi/ildiz/joylashuvi mount -t proc proc proc/ mount --rbind /sys sys/ mount --rbind /dev dev/ mount --rbind /run run/ # (ixtiyoriy)
3. Internet ulanishi kerak bo'lsa, DNS ma'lumotlarini nusxalang:cp /etc/resolv.conf etc/resolv.conf
4. Ildizni o'zgartiring (chroot):chroot /yangi/ildiz/joylashuvi /bin/bash
5. Mahalliy bash konfiguratsiyasini yuklang:source /etc/profile va source ~/.bashrc
6. Muhitni farqlash uchun maxsus buyruq satri (prompt) yarating:export PS1="(chroot) $PS1"
7. Ish yakunlangach, chiqish:exit
8. Fayl tizimlarini uzing (unmount):cd / va umount --recursive /yangi/ildiz/joylashuvi

19.3-bo'lim: chroot-dan foydalanish sabablari

Chroot odatda tizimga yuklanish yoki kirish imkoni bo'lmagan holatlarda texnik xizmat ko'rsatish uchun ishlatiladi.

Asosiy misollar:

• Yuklovchini (bootloader - masalan, GRUB) qayta o'rnatish.
• initramfs obrazini qayta qurish.
• Paketlarni yangilash yoki eski versiyaga qaytarish (upgrade/downgrade).
• Unutilgan parolni tiklash.
• Dasturiy ta'minotni toza muhitda yaratish (build).

20-bob: Paket menejerlari (Package Managers)

20.1-bo'lim: apt yordamida paketlarni yangilash

Advanced Package Tool (apt) — Debian, Ubuntu va shunga o'xshash distributivlarda dasturlarni o'rnatish va o'chirishni boshqaradi.

• update: Paketlar haqidagi yangi ma'lumotlarni (Packages.gz) yuklaydi.sudo apt-get update
• upgrade: Tizimdagi barcha o'rnatilgan paketlarning eng yangi versiyalarini o'rnatadi.sudo apt-get upgrade
• dist-upgrade: upgrade funksiyasidan tashqari, paketlarning yangi versiyalari bilan bog'liq qaramliklar (dependencies) o'zgarishini aqlli boshqaradi.sudo apt-get dist-upgrade

20.2-bo'lim: pacman yordamida paket o'rnatish

Pacman — Arch Linux va uning hosilalarida ishlatiladi.

• Qidiruv: pacman -Ss qidirilayotgan_soz
• O'rnatish: sudo pacman -S paket_nomi

20.3-bo'lim: pacman yordamida paketlarni yangilash

• Muayyan dasturni yangilash: sudo pacman -S dastur_nomi
• Butun tizimni yangilash: sudo pacman -Syu

20.4-bo'lim: yum yordamida paketlarni yangilash

Yum (Yellowdog Updater, Modified) — Red Hat, Fedora va CentOS tizimlarida qo'llaniladi.

• search: Kerakli dasturni repozitoriyalardan qidiradi.yum search qidiruv_sozi
• install: Dasturni va uning barcha kerakli qaramliklarini avtomatik topib o'rnatadi.sudo yum install paket_nomi
• update: O'rnatilgan paketlarni eng so'nggi versiyaga yangilaydi.sudo yum update

apt-dan farqli o'laroq, yum buyruqlari har qanday operatsiyadan oldin repozitoriya metama'lumotlarini avtomatik tekshiradi.

Mana ushbu kitobning so'nggi bobi va mualliflar ro'yxatining 100% to'liq o'zbekcha tarjimasi:

21-bob: Linux yadrosini (kernel) kompilyatsiya qilish

21.1-bo'lim: Ubuntu tizimida Linux yadrosini kompilyatsiya qilish

Ogohlantirish: Diskingizda kamida 15 GB bo'sh joy borligiga ishonch hosil qiling.

Ubuntu >= 13.04 versiyalarida kompilyatsiya qilish:

A varianti) Git-dan foydalanish

Agar siz doimiy ravishda Ubuntu yadrosining so'nggi manbalari bilan sinxron bo'lishni xohlasangiz, Git-dan foydalaning. Batafsil ko'rsatmalarni "Kernel Git Guide" qo'llanmasidan topishingiz mumkin. Git repozitoriyasi kerakli boshqaruv fayllarini o'z ichiga olmaydi, shuning uchun ularni quyidagi buyruq bilan yaratishingiz kerak:

fakeroot debian/rules clean

B varianti) Manba arxivi (source archive) yuklab olish

Bu variant standart Ubuntu paketlarini qo'shimcha tuzatishlar (patches) bilan qayta qurmoqchi bo'lgan foydalanuvchilar uchun. Quyidagi buyruq yordamida qurish qaramliklarini (dependencies) o'rnating va manbani joriy katalogga chiqaring:

1. Quyidagi paketlarni o'rnating:sudo apt-get build-dep linux-image-uname -r``

C varianti) Manba paketini yuklab olish va qurish

Bu variant Ubuntu tomonidan tahrirlangan yadro manbasini o'zgartirish yoki u bilan tajriba o'tkazishni xohlovchilar uchun.

1. Eng so'nggi yadro manbasini kernel.org saytidan yuklab oling.
2. Arxivni katalogga chiqaring va uning ichiga kiring:Bashtar xf linux-*.tar.xz cd linux-*
3. ncurses konfiguratsiya interfeysini quring:make menuconfig
4. Standart konfiguratsiyani qabul qilish uchun yo'nalish tugmalari yordamida < Exit > yozuvini belgilang va Enter ni bosing.
5. Konfiguratsiyani saqlash uchun yana bir bor Enter ni bosing.
6. Yadroni qurish uchun make buyrug'idan foydalaning:makeEslatma: Bir nechta protsessor yadrolaridan foydalanish va fayllarni parallel kompilyatsiya qilish uchun -j bayrog'idan (masalan, make -j4) foydalanishingiz mumkin.

Siqilgan yadro obrazi (compressed kernel image) quyidagi manzilda joylashgan bo'ladi: arch/[arxitektura]/boot/bzImage. Bu yerda [arxitektura] sizning tizimingiz turiga (masalan, x86) teng.

Minnatdorchilik (Credits)

Ushbu kontentni taqdim etishda yordam bergan Stack Overflow Documentation hamjamiyatining barcha a'zolariga o'z minnatdorchiligimizni bildiramiz. Yangi kontent yoki o'zgarishlar bo'yicha takliflarni web@petercv.com manziliga yuborishingiz mumkin.

Mualliflar va hissa qo'shganlar (ba'zilari):

• Léo Léopold Hertz 준영 — 21-bob
• Nathan Osman — 21-bob
• BrightOne — 9, 13, 14 va 19-boblar
• Philip Kirkbride — 4, 7, 12 va 20-boblar
• Sava — 1, 4, 14 va 18-boblar
• Y4Rv1K — 6 va 17-boblar
• (Va ro'yxatda keltirilgan o'nlab boshqa ko'ngillilar)

https://meet.google.com/jta-hitg-tfe?authuser=0

Salom ijodkorlar! Ushbu ko'rsatmalarda men sizga tosh qog'oz qaychi o'yinini qanday qilganimni ko'rsataman, Ha siz buni to'g'ri eshitdingiz!

Qaror qabul qilish uchun tosh qog'oz qaychi o'ynagan kunlarni eslaysizmi?

O'sha yaxshi kunlar qanday edi, o'sha kunlar unutilmas, keksayganimiz sayin bizda bir nechta do'stlar qoladi, ba'zilari esa do'stlarsiz tugaydi.

Bu kulgili tuyulishi mumkin, lekin u qattiq haqdir va ularning ko'plari allaqachon bu tajribali bo'lishi mumkin.

Endi siz so'rashingiz mumkin, nega men bularning barchasini aytyapman? Javob ushbu loyihada yotadi.

Men introverts yoki zerikish bilan urdi, kim bir necha uchun, shuningdek, interaktiv loyiha sifatida bu qildi.

'Bu hech qachon qaror qabul qilish, aks holda do'stlaringiz uchun ishlatiladigan xiyla kim siz uchun bir do'stim! ular tosh qog'oz qaychi o'ynaganda.

Ushbu loyihaning rejasi

Ushbu loyiha uchun ushbu sxema Tinkercad sxemalari yordamida, so'ngra xuddi shu dastur yordamida simulyatsiya qilingan

Simulyatsiyaning afzalliklari

Hech qanday virtual sinovsiz quradigan loyihani o'ylab ko'ring, oxirida, agar loyiha muvaffaqiyatsiz bo'lsa, jarayonda vaqtni behuda sarflashingiz mumkin.

Ushbu dramalarni yo'q qilish uchun men simulyatorlardan foydalanishni taklif qilaman.

Ushbu loyihada men sxemani qurish va sinab ko'rish uchun Tinkercad Circuits simulyatoridan foydalandim, keyinchalik ushbu virtual loyihani haqiqiy elektron komponentlar yordamida jismoniy loyihaga aylantirdim.

Bu vaqt va pulni tejash uchun loyihaning 100% mukammal ishlashini ta'minlaydi.

Eslatma: rahmat WWW.LETSMAKEPROJECTS.COM arduino kodlari uchun

Bizning loyihamiz nima qiladi?

Yuqorida aytib o'tilganidek, rok qog'oz qaychi o'yinni o'ynash uchun 2 kishiga muhtoj, bu erda siz bitta odamsiz, ikkinchisi esa ushbu qurilma.

Rahmat NextPCB:

Ushbu loyiha NextPCB ko'magi tufayli ajoyib muvaffaqiyat bilan yakunlandi. Agar sizda PCB loyihalari bo'lsa, jozibador chegirmalar olish uchun ularning veb-saytiga tashrif buyuring.

• 0-5pcs PCB prototiplari uchun faqat 10$. Nextpcb.com/pcbprototype
• Ro'yxatdan o'ting va NextPCB dan $100 oling: Nextpcb.com/coupon

Nima Uchun NextPCB

• Eng samarali, iqtisodiy, innovatsion PCB echimlari
• Yuqori Sifat
• Arzonroq Narx
• Tezroq Yetkazib Berish

Bu interaktiv qurilma va bu ajoyib oilaviy vaqt o'tkazish uchun ishlatilishi mumkin!

Bu sizning do'stingiz uchun mukammal o'rinbosar sifatida ishlaydi!(hazil)

Faqat ushbu qurilma oldida belgilaringizni ko'rsating va mashina nima berishini ko'ring.

Servolar tasodifiy ko'rinishi uchun kodlanganligi sababli qurilma oxiridan aldash imkoniyati yo'q.

Bu bilan bizga bu loyihani qurish tomon bosh qilaylik dedi etilmoqda.

Materiallar

Bu yerda siz ham men sotib yo'nalishlarga bergan bu loyihani qurish kerak bo'ladi materiallar ro'yxati

• Tinkercad
• Arduino IDE
• Internetga ulangan kompyuter/noutbuk
• Ramka yasash uchun karton
• Arduino UNO bu yerdan oling (havola olib tashlandi)
• dasturlash kabeli
• Plastik Servos x 3 bu yerdan (havola olib tashlandi)
• Oddiy o'chirish tugmasi
• Qayta zaryadlanuvchi batareyalar/18650 yoki lityum-ion batareyalar
• Batareya ushlagichi
• Kichik Non Taxtasi
• Jumper simlari
• Bu yerdan ultratovush sensori va o'tish simlari (havola olib tashlandi)
• Issiq elim
• Super elim
• Qora mato bo'yoq
• Shaffof lenta

Siz mahsulotni yuqoridagi havolalarimdan olishingiz mumkin, shunda siz meni qo'shimcha xarajatlarsiz qo'llab-quvvatlaysiz.

1-Qadam: Tinkercad Circuits Muharriri Yordamida Simulyatsiya

Haqiqiy modelni qurishdan oldin men sxemani yaratish uchun Tinkercard-dan foydalanardim.

VIDEO: men simulyatsiya videosini yozib oldim va uning funktsiyalari haqida aniq tasavvurga ega bo'lishingiz uchun uning qanday ishlashini ko'rsatish uchun ushbu bosqichning oxiriga biriktirdim.

Chalkashlik uchun biron bir xonani oldini olish uchun men sxemani qurgandan keyin simulyatordan foydalanish videosini qo'shdim.

Sxemani qurish juda oddiy va oson, buning uchun komponentlarni sudrab olib tashlash, ularni rangli simlar bilan ulash va kodni matn shaklida yuklash kifoya.

Men allaqachon kodni yozdim va faqat ushbu kodni berdim.

Kod ishlayotganligini tekshirish uchun simulyatorni yoqing.

Kodi mukammal yaxshi ishlaydi va siz bilan o'ynash uchun, men bir xil kodlari bergan.

Kod uchun quyidagi amallarni bajaring.

Kodga ko'ra, servo harakati tasodifiydir, shuning uchun servo keyingi harakatini aniqlab bo'lmaydi.

• Tinkercad sxemalari va Arduino yordamida tosh qog'oz qaychi-1-qadamYuklash

2-Qadam: Tosh Qog'oz Qaychi Sxemasi

Ushbu loyihani amalga oshirish uchun ishlatiladigan sxema yuqorida ko'rsatilgan

Bu oddiy va oson, agar siz sxemani o'qishda qiyinchiliklarga duch kelsangiz, bu erda elektron qurish uchun yozma tushuntirish mavjud

Ultrasonik yoki HC-SR04 sensor ulanishlari

Bu bor 4 Gnd bor ignalar majmui, Trig, Echo va Vcc

Gnd va Vcc salbiy va ijobiy elektr ta'minoti uchun va bu bevosita ulangan-va + bir breadboard haqida relslar

Trig Uno kuni D11 pin ulangan

Echo d10 piniga ulangan

Arduino uno ulanishlari

Barcha qismlarga elektr ta'minoti BMT kengashi tomonidan taqdim etiladi

Shunday qilib, biz BMT Gnd - ni breadboard-ga ulaymiz

5v uchun Uno + breadboard temir

Arduino ning Gnd va Vin pinlari batareyadan tashqi quvvat manbai uchun ishlatiladi

Mikro servo ulanishlar

Ushbu loyihada biz 3 mikro servosidan foydalanamiz

Har bir mikro servo 3 kirish piniga ega

Ijobiy, salbiy va Signal pimi

Barcha 3 servolarning ijobiy va salbiy pinlari breadboardning + va-relslariga ulanadi

Servo signal pin D3 ulangan bo'ladi-da, Uno haqida D6 va D9 Pim

Bu sxemani yakunlaydi

3-Qadam: Ulanishlarni O'rnatish

Ko'rish 1 ko'proq

Biz allaqachon simulyatsiya va sxemani qurishdan o'tganimizdek, sxema hech qanday qiyin ish bo'lmaydi

Jumper simlarini komponentlarga ulashdan, so'ngra non taxtasi bilan ulanishdan boshlang

Ulanish paytida bo'shashgan o'tish simlarini ishlatishdan saqlaning, chunki agar shunday qilsangiz va oxirida, agar biron bir komponent ishlamasa, vaqtni behuda sarflashga olib keladigan aniq joyni topish qiyin ish

Barcha komponentlar orasidagi aloqalarni o'rnatganingizdan so'ng biz kodni yuklashga tayyormiz

4-qadam: tosh qog'oz qaychi uchun Arduino kodi

Mana, tosh qog'oz qaychi uchun Arduino kodi simulyatorda xuddi shu kod ishlatilgan

Siz ushbu kodni yuklab olishingiz va Arduino IDE-da ochishingiz mumkin

UNO platasini dasturlash kabeli bilan ulang va menyu-asboblar-portga o'tib, IDE ichidagi to'g'ri portni tekshiring

Portni tanlang, taxta turini tanlang va yuklash-ni bosing

Kengash kod bilan yuklangandan so'ng biz sxemani sinab ko'rishimiz mumkin

Eslatma: Arduino USB quvvatidan foydalanmaslikni tavsiya qilaman, aksincha batareyadan bo'lgani kabi alohida quvvat manbaidan foydalaning

ushbu bosqichdagi ikkinchi rasmda mikro servolarga ajratilgan pinlar ko'rsatilgan

5-Qadam: Ramka Yasash

Yana 3 ni ko'rish

Barcha elektronikalarni ushlab turish uchun men kartondan kassa yasadim, chunki elektron komponentlar standart o'lchamlarda bo'ladi, siz ushbu o'lchamlardan mos keladigan muammolar haqida qayg'urmasdan foydalanishingiz mumkin.

Men ushbu o'lchamlarning qismlarini ishlatdim

Baza va yuqori 2 dona 15 x 8cm uchun

Tomonlar uchun 2 dona 15 x 4 sm va qirralarning 8 x 4 sm

Siz ushbu kartondan foydalanishingiz mumkin, ammo unga yanada jozibali ko'rinish berish uchun ularni mato bo'yoqlari yordamida qora rangga bo'yadim

Bilasizmi?

Agar sizda kartonni bo'yash uchun bo'yoq cho'tkasi va vatingiz bo'lmasa, siz quloqchinlar / quloq tamponlaridan foydalanishingiz mumkin, ular kartonni bo'yash uchun juda yaxshi ishlaydi

6-Qadam: Qurilish Ramkasi

Yana 3 ni ko'rish

Karton bilan bo'yalgan joylar quriganidan keyin biz ularni yig'ishimiz mumkin, men sizga yopishtirish uchun super elim ishlatishni maslahat bermayman, chunki agar siz superglue qo'llaganingizdan keyin biron bir joyni o'tkazib yuborsangiz, sirt juda qattiq bo'ladi va yana elim surtsangiz, xuddi shu joy yaxshiroq xizmat qilmaydi

Men issiq elimdan foydalanishni maslahat beraman, bu erda taqdim etilgan bosqichlardagi rasmlarni kuzatib boring, keyinchalik qirralar bilan boshlang

Kuchni oshirish uchun burchaklar uchun ham issiq elim qo'shing

7-Qadam: Ramka Ichiga Komponentlarni Qo'shish

Ko'rish 2 ko'proq

Ramkamiz tayyor bo'lgandan so'ng, biz ilgari yig'ilgan elektronikani qo'shishimiz mumkin.

Ramka ichidagi komponentlarni mahkamlashdan oldin sxemani ishlash uchun sinab ko'ring, agar biror narsani o'tkazib yuborsangiz, avval uni tuzating.

Har qanday komponentni siljitmaslik uchun komponentlarni taglikka joylashtirishdan oldin oz miqdorda superglue ishlating.

Arduino kichik breadboard ustiga o'tiradi, holbuki, men bazasiga bir batareya saqlovchi va breadboard qo'shib bo'ladi.

Batareya va Arduino platasi o'rtasida kalitni qo'shing, bu oddiy kalit tugmani bosish orqali quvvatni ta'minlashi kerak

Ushbu bosqichning oxirgi rasmida qutidagi barcha komponentlarning qushlarning ko'rinishi ko'rsatilgan.

Endi asosiy qism o'qiladi, biz keyingi bosqichda yuqori qism ustida ishlaymiz.

8-Qadam: Yuqori Qismni O'rnating

Ko'rish 4 ko'proq

Yuqori qismda servo kabi barcha ishlaydigan komponentlar mavjud, bu bizning loyihamizning eng muhim qismidir

Biz birinchi navbatda yuqori qopqoqqa ultrasonik sensorni qo'shamiz (ilgari kartondan qilingan)

Men ushbu sensorni qo'shish uchun kartonda kichik bir uyani yasadim, uni aniq joyga qo'yishingiz mumkin

Hammasini birlashtirish uchun issiq elimdan foydalaning

Endi bizning yuqori qismimiz tayyor, avval qurilmadagi yuqori kalitdagi servolarni yopishtirishdan oldin va servo harakatlarini tekshiring

Siz bu qismni o'tkazib yubora olmaysiz va uni to'g'ridan-to'g'ri yopishtira olmaysiz, chunki servo noto'g'ri joylashishi noto'g'ri harakatlarga olib keladi

harakatlarni tekshiring va servolarni tepaga yopishtiring

Ushbu jarayonning oxiri bizda deyarli loyihani tugatishga tayyormiz

9-Qadam: Tugatish

Ko'rish 4 ko'proq

Bilasizmi va men bilamanki, ushbu loyihada ko'plab o'tish simlari ishlatilgan va ularni tashqarida qoldirish loyihani tartibsiz ko'rinishga olib keladi.

Shunday qilib, tugatish bu ko'rinishni ancha toza qiladi.

Ushbu qurilmadan uzoq vaqt foydalanganimizdan keyin qayta zaryadlanuvchi batareyalardan foydalanayotganimiz sababli batareyani zaryadlash kerak, buning uchun ramkani ochish va yopish uchun tizim kerak

Shu maqsadda, orqa ramkaning bir tomoni shaffof lenta / yopishqoq lenta yordamida birlashtiriladi, shunda biz kerak bo'lganda batareyaga va kontaktlarning zanglashiga kirishimiz mumkin

Yuqoridagi rasmlarda ko'rsatilgan kalitlarni joylashtirishni ko'rib chiqing

10-Qadam: Belgilarni Qo'shish

Ko'rish 1 ko'proq

Men micro servo shoxi qo'shiladi 1cm x 11cm bo'lgan karton chiziqlar kesib qilgan, men bu loyiha uchun buyumlar eng chop 3D bir rejasi bor edi, lekin ularning ko'plari o'z uyida bir 3D printer yo'q, deb men karton yordamida qilgan.

Endi buni har kim amalga oshirishi mumkin, chunki hamma kartonga kirish huquqiga ega

Tosh, qog'oz va qaychi belgilari/ramzlari men qog'ozga qo'l bilan chizganman

Ushbu belgilarni karton chiziqlar uchiga yopishtiring, endi superglue yordamida bu chiziqlarni mikro servo shoxlariga ulang

agar elim butunlay quruq sinov, bu qurilma bor bir marta, shubhasiz, u har qanday masalalar holda ishlashi kerak

11-qadam: qanday foydalanish

Ushbu qurilmadan foydalanish juda oddiy

• Faqat tugmani yoqing va 2 soniya kuting.
• Endi qo'llaringizni sensorga yaqinlashtiring va tosh qog'oz yoki qaychi belgilarini yasashni boshlang
• Qurilma o'z belgilarini ko'rsatadi
• Endi sizda qattiq raqobatchi bor!
• Qurilmadagi belgilar tasodifiy bo'ladi, shuning uchun siz keyingi harakatni taxmin qila olmaysiz
• Ushbu qurilmani taassurot qoldirish uchun oilaviy vaqt partiyalariga yoki do'stingizning uyiga olib boring.

Maza qiling!

O'yin kodini ishga tushirganingizda, u quyidagi kabi ko'rinadi: Boshida kartalar teskari (orqa tomoni ko'rinadi), siz kartalarni bosib ochasiz va juftlarini topasiz. Bu yerda umumiy xotira o'yini misollari (Flet versiyasi o'xshash):

wordwall.net

memory-games.en.softonic.com

memozor.com

mindgames.com

Kodda rasmlar tasodifiy (picsum.photos dan), shuning uchun sizda turli rasmlar chiqishi mumkin, lekin mexanizm bir xil. Agar o'zingiz ishga tushirib ko'rmoqchi bo'lsangiz, python memory_game.py buyruq bilan bajaring!