Айблов нутқларидан сўнг

Эй, Афина эрлари, айбловчиларим сизга қандай таъсир ўтказганидан хабарим йўқ; ўзимга келсак, улар шунчалар дадил сўзладиларки, ўзимни салкам йўқотиб қўйдим. Шунга қарамай, хафа бўлишмасин-у, бирорта ҳам рост сўз айтишмади. Ўзларининг шунча алдовлари бир томонда қолиб, нотиқлигим билан сизни авраб қўйишимдан огоҳликка чорлаганлари ҳаммадан кўпроқ мени лол қилди; нотиқлик истеъдодим йўқлиги аён бўла бошлаши биланоқ бу айбловларни инкор этишимдан ажабланмасликларини билдирганлари эса уятдан бошқа нарса эмасди (албатта, агар улар нотиқлик истеъдоди деганда ҳақиқатни сўзлашни назарда тутмаган бўлсалар; агар буни назарда тутган бўлсалар, унда мен нотиқ деб аталишга розиман, фақат уларнинг ўлчовида эмас). Қайтараман, улар бир оғиз ҳам рост сўз айтишмади, ростни ҳозир мендан эшитасиз. Зевсга қасамки, эй афиналиклар, улар сўзлагани каби ўраб-чирмаб зеб берилган, баландпарвоз ибораларни эмас, биринчи хаёлга келган, оддий сўзлардан иборат нутқни тинглайсиз. Зотан ишончим комилки, нима десам – ҳақиқат бўлади, орангиздан биров бундан бўлак нарса кутмай қўяверсин; сирасини айтганда менинг ёшимдаги кишига ёш йигитчадай тайёрланган нутқ билан чиқиш ярашмаган бўлур эди. Хулласи калом, сиздан ягона илтимосим, эй Афина эрлари, саррофлик дўконлари қаршисидаги майдонда гапиришга ўрганган сўзларим билан ҳимоялансам, айбга буюрманг ва ҳайрон бўлманг. Гап шундаки, етмишга етиб, умрим бино бўлиб илк бора судга тиркалдим; бу ўриннинг тили менга бегона туюлаётир, сиз бошқа юртдан бўлишимга қарамай, болалигимда суягим қотган услуб ва тилимда сўзлаганимни айбга буюрмаганингиз каби, ҳозир ҳам адолат қилишингизни сўрайман, зотан, фикри ожизимча, яхшими-ёмонми – ўз одатимча сўзлашга имкон бериш ва ҳақиқатни гапираманми-йўқми, фақат шуни эътиборга олиш – ҳакамнинг вазифаси шу эрур, воизнинг иши эса ҳақиқатнигина тилга чиқармоқ. Шунинг боис, эй Афина эрлари, аввало мен олдинроқ ўзимга нисбатан илгари сурилган айбловлардан ҳимоялансам, шундан сўнг ҳозиргиларига тўхталсам, тўғри бўлади. Ахир қаршингизда бундан олдин хам кўплаб қораловчилар бўлган, кўплари энди йўқ, нима бўлганда ҳам улар бирон рост сўз айтмадилар ва мен улардан Анит ва унинг дўстларидан кўра кўпроқ хавфсирайман. Улар ҳам қўрқинчли, аммо булар улардан ҳам даҳшатлироқ! Кўпингизни болалик пайтингиздаёқ менга қарши қилиб қўйдилар, ичингизга зарра ҳақиқат бўлмаган айбловларни сингдирдилар, айтдиларки, ернинг ости ва устидаги ҳамма нарсани тадқиқ қиладиган Суқрот деган одам бор, у ёлғонни ҳақиқатдек кўрсатади. Мана шу миш-мишни тарқатганлар, эй Афина эрлари, менинг қўрқинчли қораловчиларимдир, чунки уларни тингловчилар бундай нарсаларни тадқиқ қилувчилар худоларни ҳам тан олмайди, деб ўйлайдилар. Ундан ташқари, бундай қораловчи жуда кўп ва улар анчадан бери лой чаплашга уринадилар, сизга ҳам оқни қорадан ажратолмаган даврингиздаёқ сингдирганлар, қисқаси, бундай олиб қараса, айбланувчининг иштирокисиз ҳукм қилганлар. Ҳаммасидан қизиғи шуки, уларни исми билан таниёлмайсан ҳам, комедия муаллифлари номидан бошқа ном билан айтолмайсан ҳам. Ичиқоралик ва ҳасад билан ёки ўзлари ҳам бошқалар томонидан қайралгани сабаб сизларни менга қарши қўйганлар барчасидан ҳам мураккаб, чунки улардан бирортасини на буёққа олиб келиб бўлади, на инкор этиб, шунчаки шарпалар билан курашишга, ҳимояланишга, бошқалар қарши чиқмаган пайттагина уларни инкор қилишга тўғри келади. Сиз ҳам шуни тан олинг: менинг, аввал айтганимдек, икки хил айбловчим бор: бири – ҳозир мени айблаётганлар, бошқалари ҳозир айтганим каби қадимдан қоралаб келувчилар. Тан олинг, мен аввал эскилар олдида ўзимни оқлашим лозим, чунки улар қаршингиздагилардан аввалроқ ва кўпроқ қоралаганлар. Яхши. Шундай қилиб, эй Афина эрлари, орангизда узоқ муддатдан буён сақланиб келаётган бўхтонни имкон қадар камроқ вақт ичида инкор этиш ва ҳимояланиш лозим. Албатта, мен учун ҳам, сиз учун ҳам манфаатли бўлса, ҳимоям муваффақиятли чиқишини истардим. Фақат бунинг амалга ошиши қийин деб ўйлайман, ва мен учун бу қандай иш эканлиги мутлақо сир эмас. Майли, алал-оқибат худолар нимани истаган бўлса, шу бўлади, қонун эса бўйсунмоқ ва ҳимояланмоқ учун. Аввалига, келинг, мен ҳақимда аҳмоқона миш-мишнинг келиб чиқишига ҳамда Мелетнинг устимдан арз қилишига сабаб бўлган айблов нимадан иборат эканлигини эслаб ўтайсак. Хўш. Туҳматчилар айнан қандай сўзлар билан менга туҳмат қилдилар? Уларнинг даъволарини, ҳақиқий айбловчилар ўлароқ, келтириш керак: Суқрот ернинг остидаги нарсалар ва осмонлардаги нарсаларни ўрганиб, ёлғонни ҳақиқат деб кўрсатиб ва бошқаларни хам шунга ўргатиб, қонунни бузяпти. Айблов кўриниши айнан шундай. Аристофан комедиясида ўзингиз гувоҳ бўлдингиз, унда аллақандай Суқрот саватчада ётганча, ҳаво бўйлаб сайр қилиб юрганини ва яна менинг умуман хаёлимга келмаган бир қанча сафсаталарни гапиради. Мен буни шундай илмга ва бундай ишларда доноликка етишган инсонларга қарши чиқиб гапирмаяпман (Мелетнинг мени шунда ҳам айблаши етмай турувди!), шунчаки, муҳтарам Афиналиклар, бунинг менга мутлақо алоқаси йўқлигини айтмоқчиман. Бунга ўзингизни гувоҳликка чорлайман ҳамда бу ишни қачондир мени тинглаган кишилар ўзаро ҳал қилишларини сўрайман, зотан орангизда бундайлар кўп. Бир-бирингиздан сўраб кўрингчи, кимдир оғзимдан шундай гаплар чиққани қулоғига чалинганмикин – шунда сиз ҳаммаси нақадар адолатли эканини, мен ҳақимда айтилаётган сўзлар ростми-ёлғонми, билиб олар эдингиз. Агар улардан бошқа яна кимдандир одамларни тарбиялаш ортидан пул топиш илинжида эканимни эшитсангиз, бу ҳам ёлғон; лекин леонтлик Георгий, кеослик Продик, элидлик Гиппий каби тарбияни эплайдиган кишилар шуғулланишида ҳам бирор ёмонлик кўрмайман. Уларнинг бари, эй муҳтарамлар, шаҳарларни кезиб, ватандошларининг билимидан текинга фойдаланиши мумкин бўлган йигитларни ўзлари томонга оғдирадилар, шогирдлик учун пул тўлашга, камига улардан миннатдор бўлишга ҳам ишонтирадилар. Яна билишимча, бу ерда бир парослик муҳтарам олим истиқомат қилади. Йўлимда софистларга ҳамманикини қўшганда ҳам кўпроқ пул тўлаган одам учради – Гиппоникнинг ўғли Каллий, мен унга айтдим (унинг иккита ўғли бор эди): “Каллий! Агар ўғилларинг бузоқ ёки қўзичоқ бўлиб туғилганда, уларнинг зотини такомиллаштирадиган тарбиячи ёллашинг заруриятга айланар ва у, албатта, ё суворийлардан, ёки деҳқонлардан бўларди. Хўш, улар инсон бўлиб дунёга келган экан, тарбиясига кимни ёллаш лозим деб ўйлайсан? Бундай инсоний ҳамда фуқаровий жўмардлиги билан ким танилган бўлса? Фарзанд кўриш олдидан бу ҳақда ўйлаб кўргандирсан, албатта? Шундай одам борми, йўқми?”. “Албатта, бор” – деди у. “Ким у? Қаерлик, ўқитиши учун қанча олади?” “Унинг исми Эвен, – деди у, – парослик, беш минадан олади”. Ва мен бу Эвенни мадҳ қилдим, агар у шундай истеъдодга эга бўлса ва ўқитиш учун шунча арзон ҳақ олса, демак, мадҳ этса арзийдиган киши эди. Агар бу ишда қобилиятим бўлса, бундан керилар ва фахрланардим, аммо, эй Афина эрлари, менинг бунга истеъдодим йўқ!

Орангиздан кимдир айтиши мумкин: “Йўқса нима билан шуғулланасан, эй Суқрот? Сен хақингдаги миш-мишлар қаердан? Қандайдир махсус иш билан шуғулланмаганингда сен ҳақингда бунча кўп гапиришмасди. Бундан бизга хабар бер, то-ки кераксиз хаёлга бормайлик”. Мана бу, фикримча, тўғри, ўзим ҳам айнан нима менга машҳурлик келтиргани ҳамда миш-мишга сабаб бўлганини кўрсатишга ҳаракат қиламан. Эшитинг. Агар кимгадир гапим ҳазил бўлиб туюлаётган бўлса, имони комил бўлсинки, айни ҳақиқатни сўзламоқдаман. Эй Афина эрлари, шуҳратни донишмандликдан бўлак йўлдан топмадим. Бу қандай донолик эди? Албатта, инсониятга оид. Бу менда ҳақиқатан бўлса керак, ҳозир сўз юритганим инсонлар эса аллақандай ғайриинсоний доноликка эришганлар, буни яна қандай аташ мумкин, билмадим. Менинг ўзим бундай доноликни тушунмайман, ким бунинг аксини айтса, алдабди ва менга туҳмат қилибди. Эй муҳтарамлар, буни бир мунча кибр билан айтаётгандек кўринсам, жаҳлингиз чиқмасин; мен ўз сўзимни эмас, сиз учун ишончли бўлган сўзларни гапираман. Бу донолигимга гувоҳ сифатида Дельфадаги Худони келтираман. Ахир сиз Херофонтни танийсиз-ку. У ёшлигидан сизнинг ҳам, менинг ҳам тарафдорим бўлган, сизлар билан бирга сургун бўлиб, сизлар билан қайтиб келди. Унинг қандай одам эканидан ҳам бохабарсиз – хаёлига нима келса, қайтмайдиган зот эди. Кунларнинг бирида Дельфа роҳибига шундай савол беришга жазм қилибди. Сизга аччиғингиз чиқмасин дедим, эй муҳтарамлар! У бу дунёда мендан ҳам донороқ одам бор-йўқлигини сўрабди, Пифия унга ҳеч ким йўқлигини айтибди. Мана, унинг ўзи ўлиб кетган бўлса ҳам, акаси бу гапларни тасдиқлайди. Энди нима учун буни айтаётганимга эътибор беринг, зотан менинг мақсадим бу миш-мишлар қаердан пайдо бўлганини англатишдир.

Буни эшитиб, ўзимдан сўрадим: Худо нима демоқчи, нимани назарда тутяпти? Чунки мен ўзимни доно деб билмайман; аммо у мени ҳаммадан доно деб нимани уқтирмоқчи? Узоқ вақт шуни ўйладим, кейин бор кучимни тўплаб, масалани шундай ҳал қилишга киришдим: донолиги билан танилган бир кишининг ҳузурига бордим, бу билан роҳибга учраб, мана мендан ҳам доно одам деб шуни кўрсатишни режа қилдим. Аммо унга назар ташлаганда – унинг исмини келтиришга ҳеч қандай ҳожат йўқ, у давлат кишиларидан бири эди, эй Афина эрлари, шундай қилиб, унга қараб, англадимки, бу зот ўзи ҳамда атрофидагилар наздидагина доно, ҳақиқий донолик эса унда йўқ эди. Сўнг мен унда асл донолик йўқлигини, ўзини шундай ҳисоблашини исботлашга уриниб кўрдим. Шунда у ва ўша ерда бўлганларнинг кўпчилиги мени ёмон кўриб қолдилар. Ўша жойдан чиқиб кетаркан, мен бу одамдан донороқлигимни тушундим, чунки иккимиз бирон нарсани мукаммал билмаймиз, аммо у, билмаган ҳолида, биламан деб ўйлайди, мен эса билмайман ва билмаслигимни биламан. Бу ҳолда, фикримча, мен ундан донороқ ҳисобланаман, чунки билмаганимни биламан демайман. Ундан бошқа кўзимга доно кўринган кишиларнинг ҳам олдига бориб, аввалги ҳолатга гувоҳ бўлдим; шундан бери мендан унинг ўзи ҳам, бошқалар ҳам нафратланадиган бўлиб қолди.

Шундан сўнг навбатма-навбат бора бошладим. Нафратга дучор бўлаётганимни сезардим, бундан хафа бўлар ва қўрқардим, лекин худонинг сўзини баридан устун қўйиш керакдек кўринаверди. илоҳнинг амрини англамоқ учун ниманидир билишини даъво қилган ҳамманинг ҳузурида бўлиш керакдек туюлаверар эди. Ва, итга қасам, эй Афина эрлари, сизга ростини айтишим керак, шуни ҳис қилдим: худонинг иродаси билан бу ишни тадқиқ қилар эканман, шуҳрат осмон кишилар ақлан тубан эканини кўрдим, улардан паст саналадиганлар эса ақлда баланд туюлди. Аммо, яна шуни айтай, сайру-саёҳатим фақатгина худонинг гапи хато бўлиб чиқиши учун эди. Давлат кишиларидан сўнг шоирларнинг ҳузурига бордим, трагикларига ҳам, дифирамбикларига ҳам, бошқаларига ҳам, чунки ўрнида ўзимнинг улардан ақлсизроқ эканимни тасдиқлатиб олишни истардим. Уларнинг устида энг кўп, астойдил ишлангандек кўринган асарларидан парча олардимда, нимани назарда тутганларини сўрардим, мақсадим нимадир ўрганиш эди. Муҳтарам Афина халқи, сизга хақиқатни айтиш уятли бўлса ҳам, айтай: шу ерда ўтирганларнинг исталган биттаси ўша шоирларнинг битикларини ўзларидан яхшироқ тушунтира олишган бўларди. Шундай қилиб, шоирлар борасида қисқа вақт ичида англаганим шу бўлди: уларнинг ёзгани донолик билан эмас, туғма қобилият билан келади, худди фолбин ва коҳинлардек – ахир улар ҳам кўп яхши гаплар айтадилар, аммо нима деяётганларини билмайдилар. Шунга ўхшаш ҳолатни, фикримча, шоирлар ҳам бошдан кечирадилар; шунингдек, яна англадимки, шоирлик истеъдоди боис улар ўзларини бошқа, билимлари бўлмаган масалаларда ҳам инсониятнинг энг донолари деб ўйлар эканлар. Давлат қаноти остидаги зотлардан нима билан устун бўлсам, булардан ҳам худди шу сабаб билан баланд эканман, деб ўйладиму, у ердан кетдим. Охирида ҳунармандлар олдига бордим. Ўзимнинг ҳеч нарсани билмаслигимга ақлим етарди, улар эса кўп яхши илмлардан бохабар, деб ўйлардим. Бунда адашмаган эканман: ҳақиқатан, улар мен билмаган кўплаб нарсани англар эдилар ва бунда мендан донороқ эдилар. Лекин, эй Афина эрлари, менимча, улар ҳам шоирларнинг хатосини такрорлар эдилар: ўз ҳунарларида уста бўлганликлари туфайли уларнинг ҳар бири ўзини бошқа соҳаларда ҳам доно деб ҳисоблашарди ва мана шу хато уларнинг бор донишмандлигига соя соларди. Шундан сўнг мен ўзимдан сўрадимки, мен, уларнинг донолигига кўра доно, уларнинг жоҳиллигига кўра жоҳил бўлмасдан қандай бўлсам шундайлигимча қолсаммикин, ё улар каби бўлсаммикин? Ва ўзимга ва роҳибга қандай бўлсам, шундайлигимча қолиш ўзим учун яхшироқ экан, дея жавоб бердим.

Айнан шу тадқиқот туфайли, эй афиналиклар, кўпчилик мени ёмон кўриб қолди, яна шундай суръатда-ки, бундан кучли ва чуқурроқ нафратланиш имконсиз; шундан кўплаб туҳматлар келиб чиқди, бошқа томондан эса, менга доно рутбасини бера бошлашди, чунки ўтирганлар ҳар сафар бошқанинг донолигини инкор қилган соҳамда ўзим дономан, дея ўйлайдилар. Аслида эса, эй муҳтарамлар, асл донишманд худодир, ва бу билан у айтмоқчи-ки, инсоний донолик жуда кам нарсага арзийди, ёки ҳеч нарсага арзимайди, ва афтидан, бунда у айнан Суқротни назарда тутмайди, балки менинг номимдан мисол ўрнида фойдаланади, гўё “Эй инсонлар, орангизда энг доно – Суқрот каби ўз билимининг аслида ҳеч нарсага арзимаслигини билган кишидир” демоқчига ўхшайди. Менга келсак, мен ҳам турли ерларни кезиб чиқиб, худонинг сўзи ортидан қувмоқдаман: ватандош ёки ажнабийлардан бирортаси доно кўринмасмикин, ҳозир бундай деб ўйламасамда, худони қўллашга ва ўша одамга доно эмаслигини кўрсатишга ҳаракат қиламан. Мана шу иш сабабидан на шаҳар учун, на уй учун айтарли иш қила олмадим, охир-оқибат худога хизматим орқали қашшоқликка дучор бўлдим.

Бундан ташқари, ўз ихтиёри билан ортимдан эргашаётган ёшлар, энг бой ватандошларнинг фарзандлари мен кишиларни сўроққа тутишимни кўришдан хурсанд бўлишади. Менга тақлидан бошқаларни синашга тушиб кетадилар, менимча, улар кўпдан-кўп ҳеч нарсани билмайдиган, лекин биламан деб ўйлайдиган ва сафсата сотадиган одамларга учрасалар керак. Шундан сўнг сўроққа тутилганлар ўзларидан эмас, мендан хафа бўладилар ва “аллақандай Суқрот деган бетамиз ёшларнинг онгини бузяпти экан” дейдилар. У нима иш қиларкан, нимани ўргатаркан, деб сўрасангиз, бирон нима деёлмайдилар, лекин ўз ноқулайликларини яшириш учун шундай гап айтадиларки, буни ҳамма донолик ихлосмандларига нисбатан айтса бўлади: у осмонларда ва замин остидаги нарсаларни ўрганади, худоларни тан олмайди, ёлғонни ҳақиқат деб етказади. Ҳақиқатни айтишни эса, тушунишимча, улар унча ҳам исташмайди, чунки у ҳолда нимадир биладиган одамдек кўринганлари билан ҳеч нарсани билмасликлари очилиб қолар эди. Манман, қудратли ва кўпчилик бўлганлари ҳамда мен ҳақимда якдил ва ишонарли сўзлаганлари боис шаънимга аталган туҳматларни узоқ муддат ва астойдил қулоғингизга қуйдилар, деб ўйлайман. Шундан кейин Мелет ҳам, Анит ҳам, Ликон ҳам ташландилар. Мелет шоирлар учун, Анит – ҳунармандлар учун, Ликон – нотиқлар учун. Шунинг учун, сўзим бошида айтганимдек, бу қадар кам вақт ичида бу қадар буюк туҳматни инкор эта олсам, ўзим ҳам ҳайрон қолардим. Бор ҳақиқат шу, эй афиналиклар, сизга ҳеч нарсани қолдирмай, оқизмай-томизмай етказмоқдаман. Балки бундан сўнг баттар нафратга дучор бўларман, аммо бу ҳам ҳақиқатни айтганимдан, шу маънода номимга туҳматлар бўлганини ва бу туҳматларнинг сабаблари айнан мана шулар эканлигига далил бўлади. Бу ишни қачон ўргансангизлар ҳам, ҳозирми ё кейинми, ҳар доим натижа шундай қолаверади. Хулласи калом, менинг биринчи айбловчиларимга кўра ҳимоямни қоралайдиганлар ҳам етарли бўлади: ана энди ўз таърифи билан айтганда шаҳримизни яхши кўрувчи Мелет ва бошқа айбловчиларга қарши ҳимояланишга уриниб кўрай. Албатта, уларнинг айбловини бошқаларнинг расмий баёноти деб оламиз. Улар шундай дейди: “Суқрот ёшларни бузяпти, шаҳримиз эътиқод қилувчи худоларни қўйиб, аллақандай янги нарсаларга ишонади”. Айблов айнан шундай; бунинг ҳар бир сўзини элакдан ўтказамиз. Мелет айтишича, мен ёшларни айнитиб, қонунни бузар эмишман; мен дейманки, эй Афина эрлари, қонунни айнан Мелет бузмоқда, чунки муҳим масала билан ҳазиллашиб, ўзига мутлақо аҳамиятсиз мавзуда жон куйдирадиган ва қайғуга тушадиган инсон сифатида ўзини кўрсатиб, одамларни енгилтаклик билан судга чорламоқда, мен эса сизларга бор вазиятни кўрсатишга уринмоқдаман.

–      Мелет, айтчи, ёшларнинг имкон қадар яхши бўлиши сен учун шу қадар муҳимми?

–      Албатта.

–      У ҳолда мана бу одамларга сўзлаб бер, айнан нима уларни яхшироқ қилади? Маълумки, киши қайғурадиган нарсаси хақида маълумотга эга бўлади. Ўзинг айтмоқчи, айнитаётган одамни топдинг: буёққа олиб келиб, мени айбламоқдасан; ана энди айт, ким уларни яхшироқ қилар экан? Кўрдингми, Мелет, жимсан ва нима дейишни ҳам билмайсан. Уят эмасми? Бунинг сенга қизиғи йўқ эканига мана шу далил эмасми? Майли, азизим, жавоб бер: ким уларни яхшироқ қилади?

–      Қонунлар.

–      Буни сўрамаяпман, қадрдоним, ўша қонунларни ҳаммадан яхши биладиган киши ким, деяпман.

–      Улар мана, Суқрот, – ҳакамлар.

–      Нималар деяпсан, Мелет! Мана шу одамлар ўспиринларни тарбиялаб, уларни яхшироқ қилар эканми?

–      Албатта.

–      Ҳаммаларими? Ёки айримлари қобилиятли-ю, бошқалари йўқми?

–      Ҳаммалари.

–      Герага қасамки, жуда яхши гапиряпсан. Шаҳарга фойдаси тегадиган одамлар шу қадар кўп экан. Мана бу тингловчилар-чи, улар ҳам ёшларни яхшироқ қила оладиларми?

–      Улар хам.

–      Мажлис аъзоларичи?

–      Мажлис аъзоларининг ҳам қўлидан келади.

–      Мелет, Халқ мажлиси қатнашувчилари ёшларни бузмайдими? Ёки уларнинг ҳам битта қолмай ҳаммаси ёшларни комилликка етаклайдими?

–      Улар ҳам етаклайдилар.

–      Бундан чиқди, мендан бошқа ҳамма афиналиклар ёшларни ривожлантиради, битта мен бузғунчи эканман. Шундай демоқчимисан?

–      Айнан.

–      Бўйнимга жуда катта айб юкладинг. Айт-чи, отларда ҳам шундайми? Яъни уларни ҳамма ривожлантирадию, кимдир биттаси бузадими? Ёки мутлақо тескари – уларни яхшироқ қилишга кимдир битта одам ёки жуда камчилик, айнан моҳир суворийлар қодир бўлиб, ҳамма отларга ғамхўрлик қилиб, улардан фойдаланса отларга зарар етказиб қўярмикин? Бу борада Анитнинг фикрига қўшиласизларми-йўқми, бу ўз-ўзидан маълум, чунки ўспиринлар учун нақадар улкан бахтки, уларни фақат битта одам бузса-ю, бошқа ҳамма уларга фойда келтирса. Умуман, Мелет, сен ҳеч қачон ёшлар учун қайғурмаганингни етарлича намойиш қилдинг, бефарқлигингни ўзинг яхши ҳис қилиб турибсан: мени судга етаклаб келганинг сабаби сен учун мутлақо аҳамиятсиз. Зевс ҳаққи, Мелет, бизга шуни ҳам айт: яхши одамлар қуршовида яшаган маъқулроқми, аҳмоқлар биланми? Жавоб бер, дўстим! Қийин нарса сўрамаяпман-ку. Ўз яқинларига аҳмоқлар қандайдир зиён, яхши одамлар – қандайдир яхшилик келтирадилар, шундайми?

–      Албатта.

–      Яқинларидан яхшилик эмас, зиён олишни истайдиган кимдир топиладими?

–      Йўқ!

–      Мана, кўрдингми. Сен мени буёққа ўз ихтиёри билан ёшларни бузади деган айблов билан келтирдингми, ёки атайин эмасмиди?

–      Атайин, албатта.

–      Қанақасига, Мелет? Навқирон ва доно зотсан, ёмонлар яқинларига ёмонлик етказишини, яхшилар яхшилик қилишини биласан, мен эса оми қарияман, шу қадарки, яқинларимдан кимгадир ёмонлик етказсам, ўзим ҳам ундан зарар кутишим керак эканига ақлим етмайди, шу ҳолимда бу қадар улкан уқубатни ўз ихтиёрим билан бўйнимга оляпман эканда, айтишингга қараганда! Бунга мен ишонмайман, умуман, ҳеч ким ишонмаса керак. Ё мен зарар бермайман, ёки атай зарар бермайман; шунда иккала ҳолда ҳам ноҳақ бўлиб чиқмоқдасан. Агар ўзим билмай зарар бераётган бўлсам, қонунга кўра буёққа олиб келиш эмас, ўзимга мурожаат қилиш, ўргатиш керак эди; негаки, мен англаб етишим билан атай қилмаган ишимни тўхтатишим аниқ. Сен эса мендан қочдинг, ўргатиш ўрнига каминани буёққа, қонунан ўргатишга эмас, жазолашга лойиқлар келтириладиган жойга олиб келдинг.

Очиқ-ойдинки, эй Афина эрлари, айтганимдек, Мелетга бу ишларнинг ҳеч қачон қизиғи бўлмаган; шундай эса-да, Мелет, бизга айт-чи, қандай қилиб мен ёшларни бузяпман экан? Менга қарши илгари сурган айбловингга кўра уларни шаҳар аҳли топинадиган худоларга шак келтиришга, ўрнига бошқа, янги худоларга эътиқод қилишга ўргатар эканман, шундайми? Таълимотим билан зарар келтиришим ҳақида айтганда шуни назарда тутганмидинг?

–      Айнан, шундай.

–      Демак, сабаб – шу. Мелет, энди зикр этадиганимиз худолар ҳаққи, мен учун ҳам, мана шу муҳтарамлар учун ҳам аниқ бўлсин учун сўзларингни қайтар. Гап шундаки, нима демоқчи эканингни англолмаяпман: мен баъзи худоларни тан олишга чақираман, табиийки, ўзим ҳам художўйман, демак, мутлақ худосиз эмас эканман, айбим бутунлай бошқа нарсада: шунчаки шаҳар тан оладиган худоларни тан олишга чақирмаслигимдами ёки сен мени мутлақо худоларни тан олмасликда ва бошқаларни ҳам шунга ўргатишда айбламоқдамисан?

–      Мутлақо худоларни тан олмаслигинг ҳақида гапирмоқдаман.

–      Ажойиб одам экансан-да, Мелет! Нега бундай деяпсан? Демак, бошқалар тан оладиган Қуёшни ҳам, Ойни ҳам худо деб билмайманми?

–      Айнан шундай, муҳтарам ҳакамлар, чунки у Қуёш – бу тош, Ой эса ер дейди.

–      Анаксагорни айблашга жазм қилмоқдасан, дўстим Мелет, шу билан бирга ҳакамларни ерга урмоқдасан – уларни адабиётни яхши билмайдир, деб ҳисобламоқдасан! Улар клазоменлик Анаксагорнинг китобларида бундай фикрлар кўп эканини билмайди, деб ўйлайсанми? Ёшлар эса, орхестрда бир драхма эвазига билиб оладиган гапларини мендан ўрганишар экан-да, тағин Суқрот шундай аҳмоқона равишда бу ғояларни ўзиники деб даъво қиляпти, дея устимдан кулмасмидилар? Зевс ҳаққи, айт, мен ҳеч қандай худоларни тан олмайманми сенингча?

–      Биттаям.

–      Ишониш қийин, Мелет, менимча, сенинг ўзинг ҳам бунга ишонмасанг керак. Менга келсак, эй Афина эрлари, фикримча, бу одам – сурбет ва аблаҳ, менинг устимдан ана шу сурбетлиги, аблаҳлиги, яна ҳали ёшлиги сабабли арз қилган. У матал ўйлаган бўлса керак: бизнинг доно Суқрот ҳазиллашаётганимни, ўзимга қарши чиқаётганимни сезармикин, ё уни ҳам, бошқа тингловчиларни ҳам лақиллата олармикинман, деб. Чунки у ўз-ўзига қарши чиқяпти, бу “Суқрот худоларни тан олмай қонунни бузяпти, лекин у художўй” дейишдан бошқа нарса эмас. Ҳазил-ку бу! Ўйлаб кўринг, шундай дедими-йўқми. Ҳурматли Мелет, сен бизга айт, сиз эса аввал сўраганларимни унутманг – ўз услубимга кўра гапира бошласам, шовқин солманглар. Мелет, жаҳонда инсонларнинг ишини тан олиб, ўзини тан олмайдиган киши борми? Муҳтарамлар, унга айтиб қўйингларки, шовқин-сурон қилмасдан жавоб берсин. Жаҳонда отни тан олмай, отдан чиқадиган ҳамма нарсадан фойдаланадиган кимдир борми? Ёки сурнайчиларни қўйиб, мусиқани тан оладиган? Унақаси йўқ, азизим! Гапиришни истамасанг, сенга ва йиғилганларга ўзим айтай. Аммо мана бу саволга жавоб беришинг керак: илоҳларни тан олиб, жинларга кўз юмадиган кимдир борми?

–      Йўқ.

–      Ва ниҳоят! Худолар сени жавоб беришга мажбур қилгани жуда яхши. Шундай қилиб, айтишингга кўра, мен илоҳларни тан оламан ва бошқаларга ҳам тан олишни ўргатаман – янгиларгами, эскиларгами, барибир, ҳар ҳолда мен ўзинг айтганингдек, илоҳларни тан оламан, сен буни қасам ичиб тасдиқладинг; агар мен илоҳларни тан олсам, демак, жинларни ҳам тан олишим керак, шундай эмасми? Албатта, шундай. Сукут аломати – ризо, деб қабул қиламан. Биз жинларни ҳам худолар ёки худоларнинг болалари деб ҳисобламаймизми? Ҳами-йўқми?

–      Албатта, шундай деб ҳисоблаймиз.

–      Демак, сен айтганингдек, агар жинларни тан олсам, жинлар эса ўз моҳиятига кўра худолар бўлса, унда мен айтганимдек, ҳазиллашаётган ва матал тўқиётган бўлиб чиқяпсан: худоларни тан олмасликда айблаб, моҳиятига кўра худо бўлган жинларни тан олишимни айтяпсан. Бошқа томондан, агар жинлар худоларнинг қандайдир чала-ярим, нимфалар ёки яна қандайдир мавжудотлардан бўлган фарзандлари бўлса, урфга кўра ўйласак, унда қайси одам худонинг болаларига ишона туриб, худоларни тан олмаслиги мумкин? Бу хачирлар – от ва эшакларнинг зурриёди мавжудлигини айтиб, от ва эшакларнинг ўзини рад қилишдек мантиқсиз эмасми? Мелет, бизни синашдан бўлак мақсад йўқ бу айбловингда, ё аввал-бошдан мени қандай жиноят билан айблашга ақлинг етмаган кўринади. Лекин озгина фаҳм-фаросати бор одамни бир киши ҳам руҳий, ҳам илоҳий ҳодисотларни тан олиб, ўша оннинг ўзида руҳларни ҳам, илоҳларни ҳам рад қилишига ишонтира олмайсан. Хулласи калом, эй Афина эрлари, Мелет айблаётган бирон нарсада айбдор эмасман, фикри ожизимча, бу ҳақда яна баҳслашиш ҳожатсиз – шунча айтилганларнинг ўзи кифоя. Менга нисбатан кўпчиликда катта нафрат борлиги эса, бошида айтганимдек, асл ҳақиқат. Мени нимадир ўлдирса, айнан шу ўлдиради; Мелет ёки Анит эмас, туҳмат ва кўпчиликнинг нафрати – бу кўплаб софдил кишиларни ҳалок қилди, ва, ўйлашимча, яна ҳалок қилажак. Иш мен билан тўхтаб қолади деб ўйламанг!

Лекин кимдир: Суқрот, охир-оқибатда ўлимга олиб келиши мумкин бўлган иш билан шуғулланишга уялмайсанми, дейиши мумкин. Бунга мен адолат билан шундай жавоб бераман: яхши гап айтмаяпсан, дўстим, гўё озгина бўлса ҳам фойда келтираётган киши доим адолатли ишлар қиляптими, адолатсизми, фазилатли ишлар қиляптими, ёки ёвузми, буни эмас, ўлимни ҳисобга олиши керакдек. Сенингча, Троя остонасида қулаган яримхудолар, хусусан, қандайдир уятли иш қилиб қўйишдан қўрққан Фетиданинг ўғли ҳам ёмонми? У Гекторни ўлдириш истагида ёнаркан, буни кўрган маъбуда онаси шундай деганди: “Болам, дўстинг Патроклнинг ўлими учун қасос олсанг ва Гекторни ўлдирсанг, унда сенинг ўзинг ер тишлайсан: Приамнинг ўлимидан сўнг сенга ҳам навбат келади” – у буни эшитиб, ўлим ва хавф-хатарга қарамади, қайтага қўрқоқ, дўстларининг қасдини ерда қолдирадиган бўлиб яшашдан қўрқди. “Золимни енгиб ўлсам, майли – фақат халқнинг кулгисига қолиб, ерга юк бўлиб юрмасам бас”. Бунда у ўлим ва хавф ҳақида ўйлаган деб ўйлайсанми? Ҳақиқат шу, эй Афина эрлари: ким ўзи учун энг яхши жой деб ўйлаган жойига ўзини қўйган бўлса, ёки раҳбари томонидан қўйилган бўлса, у ана ўша ерда хавфни ўтказиши лозим, бунда шармандаликдан бошқа хеч нарсани – ўлимни ҳам, бошқа нарсаларни ҳам ҳисобга олмаслиги керак. Эй Афина эрлари, сизлар томонингиздан менга белгиланган раҳбарлар – Потидей, Амфипол ва Делий қўл остида эканлигимда улар мени қўйган жойларида ҳамма каби қаторда қолган ва ҳаётимни хавф остига қўйган бўлсам-да, энди, мени худоларнинг ўзи шу вазиятга қўйганда, фалсафа билан шуғулланиб ўзим ва бошқаларни синаб яшаш учун ўлимдан ёки яна нимадандир қўрқиб, қатордан қочганимда, бу бориб турган шармандалик бўлмасмиди? Ўтакетган расволикни бўйнимга олган, шунда рости билан мени худоларни тан олмасликда айбласа бўларди, чунки мен руҳонийнинг сўзига кирмаган, ўлимдан қўрққан ва билмаган ҳолимда ўзимни доно ҳисоблаган бўлардим, чунки ўлимдан қўрқиш билмаган нарсангни биламан дейишдир. Ахир биронрта одам ўлим нималигини, у инсон учун буюк неъматлигини билмайди, лекин барча гўё у улкан разолатлигини биладигандек, ундан қўрқади. Энг шармандали жаҳолат – билмаганингни биламан, деб ўйлаш эмасмикин? Менга келсак, эй муҳтарамлар, бундаги кўпдан фақат битта нарсам билан ажралиб тураман: агар мен кимгадир бошқалардан кўра донороқ кўринсам, фақатгина шунинг учунки, мен Аида ҳақида билмасам, шундай, билмайман деб ҳисоблайман. Қонунни бузиш ва ўзимдан яхшироқ зотнинг, у одам бўладими ё худоми, унинг гапига кирмаслик нотўғри ва уятли иш. Шунинг учун яхшилик бўлиб чиқиши мумкин бўлган ҳеч нарсадан ёмонлиги аниқ бўлган нарсачалик қўрқмайман ва қочмайман. Шундай экан, менинг бу ерга келмаслигим лозимлигини, келтиргач, қатл қилмай бўлмаслигини, агар жазодан қутилсам, сизнинг ўғилларингиз Суқрот қилган иш билан шуғулланиб, ҳар бирлари бузилиб кетишларига ишонтирган Анитнинг сўзига кирмай, мени қўйиб юборсангиз ва менга: бу гал, Суқрот, Анитнинг айтганини қилмаймиз ва сени қўйиб юборамиз, фақат бундан кейин тақдқиқот ва фалсафани тарк этасан, агар яна қайтарсанг, қатл этиласан десангизлар, айтаманки: “Толеъ ёр бўлсин, эй Афина эрлари, сизни яхшисиз, аммо сиздан кўра худонинг гапи мен учун аълороқ, токи нафас оларканман, токи қодир эканман – фалсафадан воз кечмайман, йўлимда ким учраса, одатий гапимни айтишдан чарчамайман: эй шаҳарларнинг энг буюги, донолик ва қудрат бешиги бўлган Афина ватандошларининг энг яхшиси, пул дардида, шон-шуҳрат илинжида югуриб, ақл, ҳақиқат ва ўз қалбинг билан шуғулланишдан қочишингдан уялмайсанми?” Агар кимдир менга қарши чиқиб, бундан қочмаётганини айтса, мен унинг олдидан кетмайман, балки уни синов қилиб, сўроқ қилиб, инкор қила бошлайман ва агар унда кўринмаса-ю, у ўзида фазилат борлигини қайтараверса, мен уни энг қимматли нарсани қадрламаётганликда ва энг арзимас нарсани ҳаммадан азиз кўришда айблайман. Мен йўлда учратганим барча билан – ёш билан ҳам, қари билан ҳам, ажнабийлар билан ҳам, сизлар билан ҳам – айниқса сизлар билан, чунки сиз қондошимсиз – суҳбатлашсам, шу ишларни қилардим. Ишонтириб айтаманки, бу худонинг иродаси ва фикри ожизимча, бутун бир шаҳарда менинг худога хизмат қилишимдек улкан яхшилик йўқ. Ахир бор қилар ишим кўчада юриб, ёш-у қарини аввало танангизга қарашдан ёки пул топишдан кўра қалбга, уни яхшироқ қилишга тарғиб қилиш бўлса: мардлик пул билан келмайди, балки мардлиги учун кишиларда пул ва бошқа фазилатлар бўлади, хоҳ у шахсий ҳаётда бўлсин, хоҳ ижтимоий. Агар бу гапларим ёшларни йўлдан уриш бўлса, тарғиб қилаётганим жуда ёмон гаплар экан. Бундан бошқа нимадир деганимни ким даъво қилса, ёлғон гапиряпти. Шунинг учун ҳам, эй афиналиклар, Анитга қулоқ соласизми-йўқми, мени қўйиб юборасизми-йўқми, ҳозир тутган йўлимдан бошқача иш қилмайман, минг бор бошим кундага қўйилса ҳам.

Шовқин солманг, эй муҳтарамлар, тилагимни бажо келтиринг – сўзларимни сурон солмай эшитинг; тинглаш сизга фойда, деб ўйлайман.

Сизга яна шуни айтишим керак-ки, ундан сўнг қичқиргингиз келар, лекин сиз ҳеч ҳам бундай қилманг. Хотиржам бўлинг, агарда мени ўлдирсангиз, мендан кўра кўпроқ ўзингизга зарар. Менга на Мелетдан, на Анитдан ҳеч қандай ёмонлик етмайди, улар менга зарар етказолмайдилар ҳам, чунки ёмонлар яхшиларга зарар етказа олади деб ўйламайман. Улар ўлдириши, ватандан ҳайдаши, ҳуқуқларни олиб қўйиши мумкин. Буни улар ёки яна кимдир катта ёмонлик деб ҳисоблаши мумкин, мен эса бундай деб ўйламайман; кишини адолатсизлик билан ўлимга ҳукм қилишни мўлжаллаш – мана нима ҳақиқий ёвузлик. Шундай қилиб, эй Афина эрлари, мен энди умуман ўзим учун эмас, балки сиз учун ҳимояланмоқдаман, мени ўлимга ҳукм қилиб, худо берган неъматдан қуруқ қолманглар, деяпман.

Сирасини айтганда, агар сиз мени ўлдирсангиз, сизларга менингдек, кулгили эшитилсада, отга ёпишган, катта ва олийжаноб, лекин семизликдан дангасалашган ва ҳайдашларига муҳтож бўлган сўна каби шаҳарга боғланган бошқа кишини топиш осон бўлмайди. Аслида худо мени шаҳарда кун бўйи, ҳар бирингизнинг олдингизга ўтириб, ҳар бирингизни уйғотиш, ўнглаш, огоҳ этиш учун юборганга ўхшайди. Бундай кишини яна топишингиз амри маҳол, эй муҳтарамлар, мени сақлаб қолишингиз учун эса менга ишонмоғингиз даркор. Лекин сиз худди дафъатан уйқудан уйғотилган одам каби менга тарсаки уришингиз ва Анитнинг сўзига кириб, ўлимга ҳукм қилишингиз эҳтимоли ҳам жуда катта, у ҳолда худо сизга раҳм қилиб, бошқа кишини юбормаса, бутун умрингиз ғафлатда ўтажак. Мени шаҳарга худо туҳфа этганини шундан билишингиз мумкин: барча юмушимни ташлаб, неча йилдан буён уй хўжалигимдаги парокандаликка сабр қилиб келяпман, сизларнинг масалаларингизга эса, отангиз ёки акангиз каби ҳар бирингизга шахсан ёндашиб, фазилат ва олийжанобликка ишонтириб бормоқдаман. Агар менга бундан қандайдир манфаат бўлганида ёки булар учун ҳақ олганимда, ҳисобимиз қайсидир маънода тенг бўларди, аммо, кўриб турганингиздек, юзсизларча ҳар нарсада мени айблаган айбловчиларим бунда юзсизликка ҳам қодир бўлмадилар ва қачондир қандайдир ҳақ олганим ёки сўраганимни тасдиқлайдиган бирорта гувоҳ келтирмадилар; шу сабабдан, ўйлайманки, ўз сўзларимнинг исботи сифатида асл гувоҳни ўзим келтираман – бу менинг камбағаллигимдир. Балки бу ҳолда менинг бу каби маслаҳатларни хусусий кўринишда, ҳамма ерни айланиб юриб ва ҳар нарсага аралашиб беришим, сизларнинг мажлисингизда оммавий ҳолатда маслаҳат бермаслигим ғалати кўринар. Бунинг боисини сизлар ҳар ерда кўп бора мендан эшитгансиз: ўз шикоятида Мелет истеҳзо қилганидек, мен қандайдир илоҳий белгиларни ҳис қиламан. Бу менда болаликдан бошланган: аллақандай овоз тўсатдан қилмоқчи бўлган ишимдан қайтариб, мутлақо хаёлимга келмаган бошқа юмушни қилишга ундайди. Мана шу овоз давлат ишлари билан шуғулланишдан мени қайтарди. Менимча, жуда тўғриям қилган. Ишончингиз комил бўлсин, эй Афина муҳтарамлари, агар камина давлат ишлари билан шуғулланишга уриниб кўрганимда, аллақачон ҳалок бўлган ва на сизга, на ўзимга бирор фойда келтирмаган бўлардим. Сизга ҳақиқатни айтаман, мендан хафа бўлманг: агар мен сизга ёки бошқа кўпчиликка очиқ қаршилик кўрсатсам ва давлатда содир бўлаётган ана шу кўплаб адолатсизликлар ҳамда қонунбузарликларни тўхтатмоқчи бўлсам, мени ўлимдан халос этгувчи бирор киши топилмаган бўларди. Йўқ, кимда-ким ҳақиқатан адолат учун ҳаракат қилса, ҳатто бироз муддат тирик қолса ҳам, жамоавий ишга қўшилмаслиги ва хусусий шахс ўлароқ қолмоғи лозим. Бунинг учун энг кучли далилларни келтирман, фикрлар эмас, балки сиз кўпроқ қадрлайдиган – ишларни. Демак, мен билан содир бўлган ҳодисани тингланг, шунда ўлим қаршисида ҳам адолатга терс бирор гапга қўшилолмаслигимни ва алал-оқибат бундан ҳалок бўлишим мумкинлигини англайсиз. Сизга айтмоқчи бўлганим ҳикоя зерикарли, аммо асл ҳақиқатдир. Эй афиналиклар, мен ҳеч қачон шаҳарда қандайдир мансабни эгалламаганман, лекин Мажлисда бўлганман. Қабиламизга Антиохида раислик қилган пайтлар денгиз жангида жабрланганларни сақлаб қололмаган ўнта стратегни, кейинчалик ўзингиз тан олгандек, ноқонуний суд қилишга тўғри келди. Шунда мен, раислик қилувчилар орасида якка ўзим қонуннинг бузилишига қарши чиқдим, ҳамда нотиқлар мени айблашга ва қамоққа олишга уринишганда, ўзларингиз шуни талаб қилиб, қичқирганда шуни тушундимки, қамоқдан ёки ўлимдан қўрқиб сизлардек адолатсизлик тарафдорлари билан бир бўлгандан, хавф-у хатарларга қарамасдан қонун ва адолат томонда бўлганим маъқул экан. Ҳали бу шаҳарни халқ бошқарган даврларда эди, олигархия юзага келгач эса, Ўттизлар ўз навбатида мени ва яна тўртта фуқарони Думалоқ палатага чақиришди ва бизга Саламиндан Леонтни қатл қилиш учун олиб келишни буюришди. Шунга ўхшаш кўп нарсани бошқа кўпчиликка ҳам буюрганлар, иложи борича кўпроқ айбдорларни топишга интилганлар. Фақат шу сафар ҳам сўзим билан эмас, амалим билан мен учун ўлим, қўпол қилиб айтганда, энг бўлмағур нарса эканини исботладим, барча ноқонуний ва худога терс ишлардан сақланиш – мана шу мен учун энг муҳими эди. Шундай қилиб, бу ҳукумат қанчалик қудратли бўлмасин, мени қандайдир адолатсизликка мажбурлай оладиган даражада қўрқита олгани йўқ, лекин биз Думалоқ палатадан чиққанимиздан сўнг мен уйимга, қолган тўртовлон эса Саламинга, Леонтни олиб келишга кетди. Агарда бу ҳукумат тез орада парчаланиб кетмаганида, катта эҳтимол билан мен ўлиб кетган бўлар эдим. Буларнинг барчаси учун сизда етарли гувоҳлар топилади.

Энди айтингчи, жамоат ишлари билан шуғулланиб, шу билан бирга ҳақ тарафида турганларга кўмак беришни муҳим десам, шунча умр кўрардим, деб ўйлайсизми? Ҳеч қанақасига, эй Афина муҳтарамлари! Бошқалар ҳам бунинг уддасидан чиқа олмайди. Мен эса бутун умр жамоат ишларида ҳам, хусусий вазиятларда ҳам бўҳтончилар менинг ўқувчиларим деб атайдиганлар билан ҳам, бошқалар билан ҳам адолатга қарши келишмадим. Ҳа, мен ҳеч қачон ҳеч кимнинг ўқитувчиси бўлмаганман, ёш-у қари менинг ишимни кузатишни истаганда қаршилик қилмаганман, холос. Пул учун суҳбат қилмадим, бойга ҳам, камбағалга ҳам сўраш имконини бердим, истаганларга менга жавоб бериш ва сўзларимни тинглашга ҳам йўл бердим. Бу одамлар яхши-ю ёмонлигига адолат билан жавоб бера олмайман, чунки уларнинг ҳеч бирини бирон илмга ўргатмаганман ва бунга ваъда ҳам бермадим. Агар биров мендан хусусий равишда ниманидир ўргангани, бошқалар эшитмаган ниманидир эшитганини сўзласа, билингки, у ёлғон гапиряпти. Унда нега баъзилар мен билан узоқроқ вақт ўтказишни ёқтирадилар? Бунинг жавобини, эй Афина муҳтарамлари, сиз эшитгансиз; ўзим сизга бор ҳақиқатни айтдим: чунки улар ўзларини доно деб атайдиган доно бўлмаган кишиларга берадиган қалтис саволларимни тинглашни хуш кўрадилар. Бунинг ўзига хос лаззати бор, албатта. Бу иш эса менга худо томонидан башоратлар билан ҳам, тушларимда ҳам, умуман, қачондир илоҳий илҳом келган ва инсонга қандайдир олий вазифа топширилганда кузатилган ҳар қандай йўллар билан аён этилди. Бу нафақат ҳақиқат, Афина аҳли, балки исботлашга ҳам осон. Аслида, баъзи ёшларни бузаётган, баъзиларини бузиб бўлган бўлсам, уларнинг ёшлари катта бўлганлари ва қачондир, ёшликларида мен уларга қандайдир аҳмоқона нарсани маслаҳат берганимни англаб қолганлар ҳозир келишлари ва мени айблаб, қасос олишлари керак эди. Агарда уларнинг ўзлари буни истамасалар, уйидагилардан кимдир – оталари, акалари, бошқа қариндошлари бу ҳақда ҳозир эслатар эдилар. Уларнинг кўпини шу ерда кўриб турибман: мана, масалан, оғайним ва ҳамюртим Критон, мана унинг отаси Критобула; кейин сфеттлик Лисаний, унинг отаси Эсхина; яна Эпигеннинг отаси, кефислик Антифон; мана ака-укалари менинг ортимдан юрган яна бошқалар – Феозотиднинг ўғли ва Феодотнинг акаси Никострат, Феодотнинг ўзи дунёдан ўтиб кетди, шундай экан, у ҳар ҳолда акасидан менга қарши гапирмасликни сўрай олмаган бўларди; мана Демодокнинг ўғли, Феагнинг укаси Парад; мана Аристоннинг ўғли Адимант, яна Платоннинг акаси Эантадор, мана бу Аполлодорнинг акаси. Яна қанча одамни келтиришим мумкин, Мелет эса ўз нутқида шулардан бирортасини гувоҳ сифатида кўрсатиши керак эди; агар ўшанда бундай қилишни унутган бўлса, ҳозир қилсин, бунга ижозат бераман – шундай арзлари бўлса, марҳамат, баён қилсинлар. Лекин сизлар мутлақо тескари гувоҳ бўласизлар, эй муҳтарамлар, Мелет ва Анит айтган менингдек бузғунчига барча ёрдамга тайёр эканига гувоҳ бўласизлар. Энг фикри бузиқлар каминага ёрдам беришлари тушунарлидир, лекин уларнинг қариндошларида, ёши улуғ одамлар-да мени ҳимоя қилишга қандай асос бор, Мелет ёлғон гапираётгани, менинг ҳақ эканим борасидаги адолатли ишончдан бошқа? Етар бу ҳақда энди, эй муҳтарамлар! Ўзимни оқлашим учун қуйидаги асосларни келтираман. Балки қайсидир бирингиз ўзи ҳақида эслаб, иши меникичалик муҳим бўлмаса ҳам, ҳакамлардан яхшилик сўраб, йиғлаб-ёлвориб, уларнинг раҳмини яна-да келтириш учун ўз зурриёдлари ва яна кўплаб қариндош-у дўстларини келтирганини эслаб, хафа бўлар. Мен эса, жиддий хавф рўпарамда турганига қарамай, бундай қилмайман. Бу ҳақда ўйлаб кўриб, балки сизлардан кимдир менга нисбатан бешафқат бўлиш керак деб ҳисоблаб, овоз бериши мумкин. Айнан шундай ўйлашяпти, демоқчи эмасман, агар ўйлаётган бўлса, менимча, шундай жавоб берсам тўғри бўлади: дўстим, менинг ҳам дўст-у биродарим бор; Ҳомер айтганидек, дарахтданми, тоғданми тушган эмасман, одам боласиман; қариндошларим, ўғилларим бор, эй Афина эрлари, нақ учта, каттаси вояга етди, иккитаси ҳали гўдак; шундай бўлса ҳам, улардан ҳеч кимни бу ерга келтирмайман ва сизлардан раҳм тиланмайман. Нега бундай қилишни истамайман? Сизларга нисбатан нафрат эмас бу, эй Афина халқи, ҳурматсизлик ҳам эмас. Ўлимдан қўрқаманми-йўқми, қўя турайлик, лекин ўзимнинг ҳамда сизнинг шаънингиз учун ҳам, бутун шаҳарнинг шаъни учун ҳам, шу ёшимда, боз устига тўғрими-йўқми, менга берилган лақаб билан бундай иш қилишим яхши бўлмас эди. Нима бўлса ҳам, Суқрот кўпчиликдан нимаси биландир фарқ қилади, деган гап бор, донолиги ёки жасурлиги, ёки яна қандайдир фазилати билан ажралиб турадиган сизлардан кимдир ўзини бундай тутиши шармандали бўлар эди. Туппа-тузук, обрўли дейиладиган одамларнинг суд вақтида ҳайратланарли ишларни қилишларини кўп кўрдим. Гўё ўлсалар қандайдир даҳшатли ҳодиса бўлади-ю, ўлдирилмасалар абадий яшайдигандек! Менимча, бундайлар шаҳарни шарманда қиладилар: бирор ажнабий Афинанинг танланган жасури ўзини катта лавозимга сайласа – хотиндан фарқи йўқ экан, деб ўйлаши мумкин. Шундай қилиб, эй муҳтарамлар, нафақат биз – обрў-эътиборли кишилар бундай қилмаслигим зарур, балки сиз ҳам буни қилишимизга йўл қўймаслигингиз керак. Қайтага, ким шундай йиғи-сиғи намойишларини кўрсатадиганларни ва шаҳар устидан мазахлар пайдо бўлишига сабаб бўлаётганларни айблашга яқин бўлишларингиз керак, ўзини хотиржам кўрсатадиганларни эмас. Шараф уёқда турсин, менимча, эй афиналиклар, вазиятни аниқлаштириб, ишонтириш ўрнига ҳакамдан илтимос қилиб, жазодан илтимос билан қутулиб қолиш нотўғри, деб ҳисоблайман. Ҳакам раҳм-шафқат кўрсатгани эмас, суд қилиш учун ўтқазилган; қасамни ҳам истаганига раҳм кўрсатишга эмас, қонун бўйича суд қилишга ичган. Шунинг учун ҳам сизни қасамни бузишга чорламаслигимиз, сиз ҳам бу чақириқларга рози бўлмасликларингиз керак, йўқса ноҳақликка йўл қўйганимиз шу бўламиз. Шундай экан, эй Афина эрлари, менга на яхши, на тўғри, на худонинг хоҳиши деб билмаган ишимни қилишим кераклигини айтманг. Айниқса, мана бу Мелет мени ноҳақ айблаб турганида. Зотан, агарда мен сизни йўлдан уриб, илтимосим билан қасамингизни бузишни сўраганимда, сизни худо йўқ, деб ўйлашга ундаган ва ҳимояланиш ўрнига ўзимнинг худоларни тан олмаслигимни исботлаган бўлар эдим. Аслида эса ундай эмас; мен уларни, эй Афина муҳтарамлари, ўз айбловчиларимдан кўра кўпроқ тан оламан ва мен учун ҳам, ўзингиз учун ҳам тўғри қарорни қабул қилишингизни сиз ва худонинг иродасига қолдираман.

Айблов ҳукмидан сўнг

Кўп нарса, эй Афина эрлари, ҳозир содир бўлган ҳодисадан – мени айбдор деб топганингиздан ажабланишга йўл бермайди, зотан, бу мен учун кутилмаган ҳодиса бўлмади. Мени кўпроқ у ва бу томондаги овозлар сони ҳайратлантирмоқда. Бунча кам овоз билан судланаман деб ўйламаган эдим, овозлар кўпроқ бўлади, деб кутгандим. Энди кўриб турибманки, ўттиз битта тош у томондан бу томонга ўтса, оқланиб кетар эканман. Мелетдан эса, ўйлашимча, қоча олдим; қоча олдим ҳам эмас, балки Анит ва Ликон бу ерга мени айблаш учун келмаганларида, у овозларнинг бешдан бирини ололмагани учун минг драхма тўлашга мажбур бўларди.

Бу одам менга ўлим жазоси қўлланилишини сўраяпти. Яхши. Эй Афина муҳтарамлари, мен ўзимга қандай жазо танлай? Муносиб жазони, шундай эмасми? Хўш, қандай экан у? Ҳеч нарсадан ҳеч нарса йўқ, бутун ҳаётим давомида ўзимга тинчлик бермай яшаганим ва кўпчилик кўз тикадиган нарсалар: на пул йиғиш, на хўжалигимни яшнатиш, на стратег бўлишга уриниш, на халқни бошқаришга интилмаганим учун; на бошқарувда, на шаҳримизда бўладиган фитна ва қўзғолонларда асло қатнашмаганим, ўзимни бу ишларда қатнашиб, омон чиқишга жуда ҳақгўй ҳисоблаганим учун; на сизларга, на ўзимга фойда келтирмайдиган жойга бормаганим, ўрнига ҳаммага шахсий суратда улкан, қайтараман, олийжаноблик кўрсата оладиганим ишга киришганим учун, ҳар бирингизни бошқа ишларга киришишдан аввал ўз-ўзингизни камолотга етказиш, яхши ва доно бўлишингиз учун ҳаракат қилишга ундаганим учун қандай адолатли жазога дучор бўлишим лозим? Қандайдир яхшиликка, эй Афина муҳтарамлари, агар ҳақиқатан ҳам ҳамма хизматига ярашасини топадиган бўлса, ўзимга тўғри келадиган яхшиликка муносиб эдим. Ўзингизнинг ахлоқингиз учун зарур бўлган марҳаматингизга муҳтож, хизмат кўрсатган ва камбағал кишига қандай жазо ёки мукофот тўғри келади? Бундай одам учун, эй Афина муҳтарамлари, Пританеядаги текин тушликдан ҳам кўра муносиброқ мукофот йўқ, ҳар ҳолда бунга сиздан – Олимпияда отда, қўш аравада ғалаба қозонган одамдан кўра кўпроқ муносиб, чунки бундай одам сизни бахтли қилишга эмас, бахтлиман деб ўйлашингизга интилади, мен сизни бахтли қилишга интиламан, ва у текин таомга муҳтож эмас, мен эса муҳтожман. Шундай қилиб, агар ўзимга муносиб жазо беришим зарур бўлса, мен Пританеяда текин тушлик танлайман. Балки сиз бу гапни кибрдан айтяпти деб ўйларсиз, худди ёш тўкишлар ва тизза чўкишларда гапирганим каби, аммо ундай эмас, афиналиклар, гап шундаки: менинг ўзим ҳеч кимни онгли равишда хафа қилмаганимга ишонаман, аммо сизни бунга ишонтиролмадим, чунки биз жуда кам суҳбат қурдик; менимча, агар қатл қарорини бир эмас, бир неча кунда кўриб чиқиш имконияти бўлганда ишонган бўлар эдингиз; аммо энди иш у қадар ҳам осон эмас – оз вақт ичида буюк бўҳтонларни ўзидан соқит қилиш. Шундай қилиб, ҳеч кимни хафа қилмаганимга ишонар эканман, ҳеч қачон ўз-ўзимни ҳафа қилиб, ўзимга жазо тайинламайман. Нега? Чунки Мелет мен учун талаб қилаётган жазодан қўрқмайман ва унинг яхши ёки ёмон эканлигини ҳам билмайман. Демак, унинг ўрнига ёмонлик эканлигини аниқ билганим бирор жазони беришим керакдир? Умрбод қамоқми? Мунтазам ўзгариб борадиган ҳокимиятнинг Ўн бирлар қули бўлиб қамоқда яшаш нега керак? Жарима ҳамда уни тўламагунимча қамоқми? Бу умрбод қамоқ, деган гап, чунки тўлагани ҳеч вақойим йўқ.

У ҳолда ўзимни сургун қилишга ҳукм қилсаммикин? Бу қарорни жон деб қўллаб-қувватласангизр керак. Сиз, ўз ҳамюртларим ораларингда бўлишимни қабул қила олмадингиз, сўзларим сиз учун оғир, кўтариб бўлмас кўринди-ки, эндиликда улардан қутулишни истайсиз, хўш, қолганлар буни кўтарармиди? Ҳеч қачон. Йўқса мен учун бу ҳаёт жаннат бўларди – қариганда ватанимдан ҳайдалиб, шаҳардан-шаҳарга ўтиб яшамасдим. Аниқ биламанки, қаерга бормай, ҳар ерда ёшлар сўзимни бу ерда тинглагандек эшитадилар; агар уларни ҳайдасам, уларнинг ўзи мени катталарнинг қўли билан ҳайдаттириб юборади, уларни ҳайдамасам, оталари ва уйидагилари айни шу сабаб ҳам ҳайдайдилар. Ўшанда кимдир: “Суқрот, наҳот биздан кетиб ҳам тинч ва осуда яшай олмаган бўлсанг?” дейди. Айни мана шунга баъзиларингизни ишонтириш қийин. Аслида, бу худога қулоқ солмаслик бўларди, деб айтсам, сиз менга ишонмайсиз ва ҳазиллашяпти, деб ўйлайсиз; бошқа томондан, ҳар куни сиз билан суҳбатлашадиганим мавзуларда – жасорат, мардлик ва ҳоказолар ҳақида гапириб, ўзимни ҳам, бошқаларни ҳам синов остига олсам, инсон учун энг буюк яхшилик шунда, деб айтсам – бунга ишонишингиз ундан ҳам қийин. Аслида эса айнан шундай, эй муҳтарамлар, аммо бунга сизларни ишонтириш қийин. Боз устига мен ўзимни қандайдир аҳмоқона нарсага муносиб деб ўйламайман. Пулим бўлганида, бунинг бадалини тўлардим, менга ҳеч қандай зарари бўлмасди, аммо пул – йўқ. Сизга бир кумуш мина беришга қурбим етади, ўзимга шуни белгилай қоламан. Аммо мана булар, эй Афина муҳтарамлари, – Платон, Критон, Критобул, Аполлодор – улар менга ўттиз мина белгилашимни, тўловни эса ўзлари бўйинларига олишларини айтишяпти, демак, шуни белгилайман, тўловчилар эса шу сизларга ишончли инсонлар бўлади.

Ўлим ҳукмидан сўнг

Бироз кутмадингизлар-да, эй Афина муҳтарамлари, мана энди сиз ҳақингизда шаҳримизни бадном қилмоқчи бўлганлар орасида ёмон гап-сўз тарқайди, улар таниқли донишманд Суқротни ўлдирганингиз учун сизни айблайдилар. Албатта, сизни бадном қилмоқчи бўлганлар мени донишманд деб атайди, гарчи ундай бўлмаса ҳам. Агар бироз кутганингизда, шундоқ ҳам ўша иш ўз-ўзидан содир бўларди; ёшимни эсланг – ҳаётда қанча яшадим-у, ўлимим қанчалик яқин. Бу гапим ҳаммангизга эмас, қатлимга рози бўлганларга айтмоқдаман. Яна ўша одамларга айтмоқчиман-ки, балки, эй муҳтарамлар, сизни ўз томонимга оғдирувчи сўзлар етишмагани учун қатл қилиняпти, деб ўйларсизлар. Ундай эмас. Етмасликка-ку, етмади, аммо сўзлар эмас, балки сурбетлик ва юзсизлик етмади, шунингдек, сизларга хуш ёқувчи сўзларни йиғи-сиғи билан айтишни истамадим. Ҳаётим хавф остида бўлганида қулларга хос нимадир қилишни лозим топмадим, ҳозир ҳам бошқача ҳимояланиб, омон қолгандан кўра, тик туриб ҳимояланиб, ўлим топишни афзал кўраман. Чунки на судда, на урушда, на менга, на бошқа бировга ўлимдан ҳар хил баҳона билан қочиб юриш тўғри келмайди. Чунки жангларда кўпинча маълум бўладики, ўлимдан минг хил усулда қочиш мумкин, қуролни ташлаш, душманга таслим бўлиш, ялиниш... Фақат буларни қила олиш керак. Ўлимдан қочиш осон, эй муҳтарамлар, ахлоқий бузилишдан эса қочиш анча қийинроқ, чунки у ўлимдан тезроқ содир бўлади. Мен эса сокин қарияман, хотиржамлик менга хос, айбловчиларим эса кучли ва забардаст, улар кучли келадиган нарса билан – ахлоқий бузилиш билан хосланган. Мана мен, сизлар томондан суд қилиниб, ўлим томон қадам ташлаб бормоқдаман, уларни эса ҳақиқат суд қилади, улар ёмонлик ва ноҳақлик томон қадам ташлайдилар; мен ўз йўлимда қоламан, улар ўз йўлида. Шундай бўлиши ҳам керак ва менингча, бу тўғри ҳам.

Энди эса, қадрли айбловчиларим, бундан кейин сизга нималар бўлиши ҳақида гап очишга изн берсангиз. Зотан, умрим шу нуқтага етдики, бу пайтда одамлар, айниқса, қачон ўлиши ҳақида башорат қилишга мойил бўлади. Мен айтаманки, эй мени ўлдирган муҳтарамлар, ўлишим билан сизга ўлимимдан-да оғирроқ қасос келади. Чунки бу билан ўз ҳаётингизга ҳисоб беришдан халос бўлмоқчи эдингиз, энди эса бунинг мутлақо тескариси юз беради – энди юзларингизни очувчи кўпаяди. Аввал сиз уларни сезмас эдингиз, мен эса уларни тутиб турардим. Улар қанча ёш бўлса, шунча тоқатсиз бўлади, сиз эса ҳеч нарсани тушунмай қоласиз. Аслини олганда, одамни ўлдириш орқали нотўғри яшаётганингиз ҳақидаги иддаолардан халос бўла олмайсиз. Ахир бундай ҳимояланишнинг на бир тўлиқ имкони бор, на бу яхши йўл, яхши ва имконли йўлини эса сизларга мен айтаман: бошқаларнинг оғзини ёпиш ўрнига, яхшироқ бўлишга ҳаракат қилинг. Мана энди, шуни айтиб, сизни тарк этаман. Мени оқлаганларга эса то қатл жойи тайёр бўлгунча мазкур ҳодиса ҳақида бажонудил суҳбатлашиш ниятим борлигини билдираман. Ҳозирча ёнимда бўлинг, муҳтарамлар! Вақтимиз бор экан, суҳбатимизга ҳеч нарса халақит бермайди. Сиздек дўстларимга бугунгидек вазият аслида нимани англатишини айтиб берай. Эй муҳтарам ҳакамлар – сизни бемалол ҳакам деб айта оламан – қизиқ иш содир бўлди. Аслида, бутун ўтган вақт давомида менга таниш бўлган илоҳий овоз доимо эшитилиб турди ва энг кераксиз вақтларда, нимадирни нотўғри қилмоқчи бўлганимда мени тўхтатиб турди; энди эса, ўзингиз кўриб тургандек, энг ёмон ёвузликдек кўринадиган бир ишга дучор бўлдим; ҳар ҳолда, шундай тушунилади; лекин илоҳий овоз на эрталаб бу ерга йўлга чиқар эканман, на судга кирар эканман, на нутқ сўзлар эканман, мени тўхтатмади. Аввалари нимадир десам, кўпинча сўзимнинг ўртасида у овоз мени тўхтатиб қўяр, бу ишда эса бирор маротаба тўхтатмади. Буни қандай тушунмоқ керак? Сизга айтай: тушунишимча, бунинг ҳаммаси фойдамга бўлди, биз эса ўлимни ёвузлик, деб ҳисоблаб адашдик. Бунинг учун энди буюк далилим бор, чунки қилмоқчи бўлган ишим яхшиликка бўлмаганда, илоҳий овоз мени албатта тўхтатган бўлар эди.

Келинглар, мушоҳадада давом этамиз: ўлим яхшилик эканлиги қанчалик тўғри бўлиши мумкин? Ўлим, очиғини айтганда, икки нарсадан бирини англатади: ёки гап-сўзлардан келиб чиқсак, бор нарсанинг йўқ бўлиши бўлиб, у ҳолда марҳум ҳеч нарсани ҳис қилмайди, ёки бу руҳ учун қандайдир кўчиш нуқтаси, бу ердан бошқа жойга ўтиш даври. Агарда бу ҳар қандай ҳиснинг йўқ бўлиши бўлиб, гўё уйқуга кетгандек иш бўлса, бу жуда ҳайратланарли неъмат бўларди. Менимча, бундай, ҳатто туш ҳам кўрмасдан ухлаб ўтказилган тунни ҳаётидаги бошқа кунлар билан солиштириб, бундан яхшироқ ва ёқимлироқ кунни топиш айтилганда, наинки ҳар қандай оддий одам, балки Олий Зотнинг ўзи ҳам бундай кунларни бошқа кунлар билан таққослашнинг мутлақо ҳожати йўқлигини айтган бўларди. Демак, ўлим шундоқ экан, мен буни ўзим учун неъмат деб биламан, чунки унда бутун ҳаёт бир тундан ҳеч қанақасига яхшироқ эмас, бўлиб чиқяпти. Бошқа томондан, агар ўлим бу ердан бошқа ерга кўчиш бўлса ва барча ўлганлар ўша ердадир, деган гаплари тўғри бўлса, бундан ҳам яхшироқ нарса борми, эй муҳтарамлар? Аслида, мана бу “ҳакам”лардан қутулиб, Аид ҳузурига бориб, у ерда ҳақиқий ҳакамларни топсанг, Аид ҳузурида суд қилиши айтиладиган Миносни, Радамантни, Эакни, Тритолемни ва адолати билан ном қозонган ҳамма яримхудоларни топсанг, – буни ёмон нарса деб айтиб бўладими?! Ҳар бирингиз Орфей, Мусей, Гесиод, Гомерлар билан бирга бўлиш учун нималарга рози бўлмас эдингиз! Менга келсак, агар буларнинг барчаси ҳақиқат бўлса, минг бора ўлишга тайёрман, ўзим учун эса, у ерда Паламед билан, ёки Теламоннинг ўғли Аякс билан ёки яна қадимгилардан суднинг ноҳақ қарори билан ҳалок бўлган кимдир билан суҳбатлашиш ва ўз тақдиримни уларники билан қиёслаб кўриш қизиқ бўлар эди. Ва ниҳоят, энг асосийси – у ердаги одамларни худди бу ердагидек таниб олиш учун вақт сарфлаш, яъни ким доно, ким эса доно эмас, аммо ўзини доно деб ўйлайди; эй муҳтарам ҳакамлар, буюк қўшинни Троя остонасига келтирганлардан ҳақиқатни тинглаш, Одиссей, Сизиф ва кўплаб бошқа эркак ва аёлларни таниш, суҳбатлашиш ва бирга яшаш таърифлаб бўлмас неъмат бўларди. Шубҳа йўқ-ки, у ерларда бунинг учун ўлдиришмайди, чунки, аввало, у ердаги одамлар, гап-сўзларга ишонилса, абадий ўлмас эканликлари учун буёқдагилардан фазилатлидирлар.

Лекин сиз учун ҳам, эй муҳтарам ҳакамлар, ўлим ҳақида ҳеч қандай ёмон хаёл қилиш тўғри келмайди, сирасини айтганда, яхши одам билан на тириклигида, на ўлгандан сўнг ёмон иш содир бўлади, чунки худолар унинг ишини доимо ўнглайдилар; мана ҳаётим ҳам ўз-ўзидан ўнгланмади, қайтага, очиқ-ойдинки, ўлиб, бу заҳматлардан халос бўлиш мен учун аълороқ. Шунинг боис ўша овоз мени ушлаб турмади, ўзим ҳам на бу ҳукмни чиқарганларга, на айбловчиларимга таъна қилмайман. Айтайлик, улар менга ҳукм ўқиб, зарар етказиш мақсадида айблашгани нафратга сазовордир. Лекин барибир уларга бир кичик илтимос билан юзланмоқчиман: эй муҳтарамлар, агар бир кун ўғилларим катта бўлиб, мардлик ва жасорат ўрнига пул ёки яна бошқа нимадирнинг дардига тушишса, мен сизларга қилган ишни уларга қилиб, қасос олинглар; агар ўзлари ҳеч нарса бўлмаган ҳолларида ўз ҳақларида кўп ўйлай бошласалар, мен сизларга қилган каби керакли нарса устида бош қотирмаганликлари ва ўзлари ҳеч ким бўлмасдан туриб ўз ҳақларида бир нарсаларни ўйлаб олганликларини айтинглар. Шундай қилар экансиз, ўғилларимнигина эмас, менинг ўзимни ҳам адолат билан жазолаган бўласиз. Кетар пайти етди, мен – ўлимга, сиз – ҳаётга борасиз, аммо қайси биримиз аъло йўлга кетаётганимиз ёлғиз Худога аён.

ТАМОМ

02.06.2023

Таржимон: Одилхон Орифжонов

Tibbiyot tarixiga murojaat qilinarkan, asosan Hippokrat, Galen, Ibn Sino, Uilyam Harvi kabi nomlar ko‘p tilga olinadi. Biroq tarixda shunday olimlar o‘tganki, o‘z davrida paydo bo‘lib, jimgina o‘z vazifalarini bajarib, yana o‘zlari jimgina bu dunyodan chiqib ketadilar. Ular uchun bu dunyoda muhimi — o‘z missiyasini bajarish, xolos. Ana shunday olimlardan biri o‘rta asrlarda Damashq va Qohirada yashagan, Harvidan bir necha asr oldin biologiyaning eng muhim sirlaridan birini — o‘pka orqali qon aylanishini kashf etgan olim Alouddin Abulhasan Ali ibn Abu Ḥazm al-Qurayshiy bo‘lib, o‘z vaqtida Ibn an-Nafis nomi bilan tanilgan edi.

Ibn an-Nafis 1210-yilda Damashq yaqinidagi al-Qurashiyya nomli kichik qishloqda, Quraysh qabilasiga mansub arab oilasida tug‘ilgandi. Bolalik davri Ayyubiylar sulolasi hukmronligi ostidagi ilmiy yuksalish davrida o‘tdi. Payg‘ambar qabilasiga mansublikni imtiyoz emas, mas’uliyat sifatida qabul qilgan Ibn an-Nafis 16 yoshida Nuriddin Zangiy asos solgan, o‘sha davrning yetakchi tibbiyot markazlaridan biri hisoblangan Nuriy shifoxonasida tibbiyot ilmini o‘rganishni boshladi. Uning ustozi Suriya va Misr bosh tabibi ad-Dahvor edi. Ibn an-Nafis undan sinchkovlik va tanqidiy fikrlashni o‘rgandi.

Jismoniy salomatlikning ruhiy kamolot bilan chambarchas bog‘liqligini anglagan Ibn an-Nafis tibbiyot bilan bir qatorda ilohiyot, falsafa va adabiyotni ham chuqur o‘rgandi. Keyinchalik u nafaqat tabib, balki shofe’iy mazhabi faqihi sifatida nom chiqarib, Qohirada islom huquqi bo‘yicha ma’ruzalar o‘qidi.

1236-yilda ayyubiy sultoni al-Komilning taklifida o‘z ilmini yanada oshirish imkoniyatini payqagan Ibn an-Nafis Misrga ko‘chib o‘tdi. U yerda Misr bosh tabibi lavozimigacha ko‘tarilib, mashhur mamluk sultoni Baybars kabi hukmdorlarga xizmat qildi. Bu davrda uning faoliyati gullab-yashnadi: shifoxonalarni boshqardi, bemorlarni davoladi, shifokor shogirdlar avlodini tayyorladi va hatto o‘zining boy ilmiy merosini yaratdi. O‘z missiyasini bajarganini his qilgan, mol-mulkka esa faqat ana shu maqsad yo‘lidagi vosita deb bilgan olim umrining so‘ngida uyini ham, boy kutubxonasini ham Qohiradagi Mansuriy shifoxonasiga hadya qildi.

Xo‘sh, bu qanday missiya edi? Ibn an-Nafis amalga oshirgan eng yirik kashfiyot uning o‘pkada qon aylanishini tavsiflashidir. Ming yildan ortiq vaqt davomida Galenning qon yurak to‘sig‘idagi teshiklar orqali ko‘rinmas tarzda o‘tishi haqidagi fikri shubha ostiga olinmagan edi. Ibn an-Nafis bu fikrni tanqid qildi. O‘zining “Ibn Sinoning Qonun kitobidagi anatomiyaga sharh” asarida Galenning bu da’vosini rad etib, shunday yozdi:

“Ikki bo‘shliq orasida yo‘l yo‘q. To‘siq zich. Qon o‘pka arteriyasi orqali o‘pkaga o‘tib, u yerda havo bilan aralashishi, so‘ngra o‘pka venasi orqali yurakning chap bo‘shlig‘iga qaytishi kerak.”

Bunday aniq ta’rif Yevropadagi “qayta kashfiyot”dan bir necha asr oldin aytilgandi. Bu bilan cheklanib qolinmadi. Ibn an-Nafis “yurak o‘z toj tomirlari orqali oziqlanishi”ni ta’kidladi va hatto biz hozirda kapillyarlar deb ataydigan mayda qon tomirlari mavjudligini taxmin qildi.

Ibn an-Nafis sermahsul yozuvchi edi. Aytishlaricha, u 110 jilddan ortiq asar yozgan. Uning asosiy asarlari quyidagilar:

“Ash-Shamil fi as-Sino’a at-Tibbiyya” (“Tibbiyot san’ati haqida keng qamrovli kitob”): 300 jildlik tibbiy ensiklopediya yaratishga urinish; taxminan 80 jildi yozib tugatilgan. Unda jarrohlikdan tortib ovqatlanish ilmigacha qamrab olingan.

“Al-Mo‘jaz fi at-Tibb” (“Tibbiyotning qisqacha kitobi”): Islom dunyosidagi ko‘plab shifokorlar avlodi uchun qo‘llanma bo‘lib qolgan qisqacha darslik.

“Sharh Tashrih al-Qonun” (“Ibn Sinoning Qonun kitobidagi anatomiyaga sharh”): Unda kichik qon aylanish doirasi haqidagi kashfiyoti bayon etilgan.

“Al-Muxtor fil-Ag‘ziya” (“Oziq-ovqat mahsulotlarini tanlash”): Ovqatlanish va salomatlik haqidagi kitob.

“Al-Muhażżab fil-Kuhl” (“Oftalmologiya bo‘yicha mukammal kitob”): Ko‘z kasalliklari va ularni davolash haqida kitob.

“Al-Risola al Komiliyya fil Siyra al Nabaviyya” (“Theologus Autodidactus”): Aqliy dalillar orqali islom ilohiyotini himoya qiluvchi falsafiy roman — ilmiy fantastika va ilohiyotning ilk uyg‘unlashuvi.

Ibn an-Nafisning tibbiy iste’dodi boshqa barcha fazilatlaridan ustun bo‘lsa-da, u nufuzli huquqshunos va ilohiyotchi ham edi. U “al-Masruriya” madrasasida dars bergan, uning nomi o‘z davrining buyuk shofe’iy ulamolari qatorida tilga olinadi. Falsafiy asarlarida aql va e’tiqod uyg‘un bo‘lishi mumkinligi ta’kidlangan va u skeptiklarga qarshi tananing qayta tirilishi kabi tushunchalarni himoya qilish uchun mantiqdan foydalangan.

Ibn an-Nafis 1288-yilda Qohirada, 78 yoshida vafot etdi. Shogirdi Safiy Abul-Fath uni she’riy marsiya yozdi. Ibn an-Nafis o‘z qadriyatlariga sodiq qolib, uyi va kutubxonasini tibbiyot va ilm-fan rivojiga xizmat qilishi uchun hadya qilib qoldirdi.

Asrlar davomida uning inqilobiy g‘oyalari Yevropada e’tibordan chetda qoldi. G‘arb olimlari Maykl Servetus va Uilyam Harvi kabi olimlarning xizmatlarini tan olishdi. Faqatgina 1924-yilda misrlik olim Berlinda Ibn an-Nafisning qo‘lyozmalarini qayta topgach, uning tarixdagi o‘rni tiklandi.
Bugungi kunda uni “qon aylanish fiziologiyasining otasi”, Galenning fikriga qarshi chiqish jinoyat hisoblangan davrda boshqacha fikrlashga jur’at etgan olim deb atashadi.

Uning hayot yo‘li bizga ilm yo‘lidagi xolislik va xarislikka namuna bo‘lib xizmat qiladi.

https://t.me/ufq_horizon

Ushbu tadqiqot o‘rta asrlarda, ya’ni milodiy IX asrdan XIV asrgacha bo‘lgan davrda musulmon olimlarining G‘arb ilm-faniga qo‘shgan ulkan hissasini chuqur o‘rganadi. Tarixiy tahlil orqali, islom dunyosi va Yevropa o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar ilm-fan taraqqiyotiga, jumladan, bilimlarni uzatish, mumtoz matnlarni tarjima qilish, fan va falsafaning global rivojlanishiga qanday hissa qo‘shganligi ochib beriladi. Ba’zan e’tibordan chetda qolgan bu hissalar O‘rta asr G‘arb ziyoli qatlami islom dunyosi bilan madaniy almashinuv va hamkorlik natijasida shakllanganligini ko‘rsatadi.

O‘rta asrlar Yevropada Zulmat davri deb atalishiga qaramay, global tafakkur va bilimning shakllanishida hal qiluvchi rol o‘ynadi. Aksincha, bu davr islom olamining oltin asri bo‘lib, Yevropada ilmiy izlanishlarni jonlantirgan muhim yutuqlarga guvoh bo‘ldi. Bu davrda islom dunyosi madaniyat cho‘qqisiga ko‘tarilib, Ispaniya, Italiya, Suriya kabi turli yo‘llar orqali Yevropa uchun axborot va g‘oyalar manbai bo‘lib xizmat qildi. Bu jarayon astronomiya, matematika, fan va tibbiyotni qamrab olgan klassik arab va yunon matnlarini lotin tiliga tarjima qilishni nazarda tutardi. Ayniqsa, arab tilidagi falsafiy matnlarni tarjima qilish Yevropada falsafaning rivojlanishiga chuqur ta’sir ko‘rsatdi, bunda musulmon faylasuflarining ta’siri tabiiy falsafa, ruhshunoslik va metafizikada yaqqol namoyon bo‘ldi.

Islomning G‘arb madaniyatining turli jabhalariga singib ketgan ta’siri uning uning oltin davridagi ilm-fan, san’at va turli sohalardagi yangiliklar majmuasini o‘zida mujassam etgan. G‘arbiy Yevropa tillariga, shu jumladan, ingliz tiliga ham ko‘plab arabcha o‘zlashmalar aynan shu davrdan, asosan, qadimgi fransuz tili orqali kirib kelgan. Bularga Aldebaran kabi yulduz nomlari, alkimyo (al-kimya), algebra (al-jabr), algoritmlar (Al-Xorazmiy) kabi ilmiy atamalar va shakar (sukkar), kamfora (kafur), paxta (qutn), kofe (qahva) va boshqa ko‘plab mahsulotlar bilan bog‘liq so‘zlar kiradi (Cresswell, 2021).

O‘rta asrlardagi keskinlik va ziddiyatlar davrida Islom va G‘arb o‘rtasida sezilarli bilim almashinuvi mavjud bo‘lib, bu mavjud qiyinchiliklardan ustun kelgan nozik voqelikni namoyon etdi. Geosiyosiy va diniy murakkabliklarga qaramay, bu sivilizatsiyalar o‘rtasidagi ilmiy muloqotlar urush-janjallar bilan cheklanmadi. Aksincha, u hamkorlikdagi ilmiy sa’y-harakatlar rivojlangan manzarani ochib berdi, bu esa sivilizatsiyalar va dinlar o‘rtasidagi hamkorlikni intellektual g‘oyalar almashinuvi orqali yo‘lga qo‘yish mumkinligini ko‘rsatdi. Bu esa, hatto nizoli davrlarda ham bilimga intilish muloqot va bir-birini anglash uchun umumiy asos bo‘lib xizmat qilganini, madaniyatlar va e’tiqodlar o‘rtasidagi chegaralar o‘tkazuvchan bo‘lgan muhitni yaratganini, g‘oyalar oqimini yo‘naltirib, ham islom, ham G‘arb sivilizatsiyalarining intellektual merosiga hissa qo‘shish imkonini berganini ta’kidlaydi.

Islomning G‘arbdagi ilmiy taraqqiyotga qo‘shgan hissasi haqida ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Freely (2010) 8-asrda Bag‘doddagi Abbosiylar sulolasi davrida paydo bo‘lgan islom ilm-fani Yunoniston, Mesopotamiya, Hindiston va Xitoydan kelgan bilimlarni o‘zida mujassamlashtirganini tasvirlaydi. Bu bilimlar G‘arb mutafakkirlariga, jumladan Foma Akvinskiy va Kopernikka chuqur ta’sir ko‘rsatdi, Uyg‘onish davrini ilhomlantirishda va zamonaviy fanni vujudga keltirishda hal qiluvchi rol o‘ynadi.

Shuningdek, Bobrik (2021) zulmat asrlarida Islomning G‘arb tibbiyoti, ilm-fani va falsafasiga ko‘rsatgan ta’sirini o‘rganib, O‘rta yer dengizi bo‘ylab arab nufuzini kengaytirgan Abbosiylar sulolasining mashhur hukmdori Xorun ar-Rashidga alohida e’tibor qaratadi. Tadqiqot VIII-IX asrlarda Ispaniyadan O‘rta Osiyogacha bo‘lgan Islom hududlari, Franklar qirolligi va Vizantiya imperiyasi o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni yoritib beradi.

Livingston (2018) VIII asrdan to XIX asrdagi musulmon mutafakkirlari va islohotchilarning sa’y-harakatlarigacha bo‘lgan Islom ilm-fanining keng qamrovli tarixini va uning sivilizatsiyaga qo‘shgan hissasini tadqiq etadi. Ushbu izlanish Islom ilm-fanining dinamik rivojlanishini, undagi ilm-fan tarafdorlari va muxoliflarining o‘rnini ta’kidlaydi.

Al-Daffa’ (2020) o‘z tadqiqotida VII-XIII asrlardagi Islomning oltin davrida musulmonlarning matematikaga qo‘shgan hissasini chuqur o‘rganadi. Xill (2016) esa musulmon olimlarining o‘rta asr Yevropasi texnologik taraqqiyotiga ko‘rsatgan ta’sirini, ularning an’analarni saqlab qolish va o‘z kashfiyotlari hamda innovatsiyalarini joriy etishdagi rolini tahlil qiladi.

Oldingi tadqiqotlarga o‘xshash ravishda, ushbu izlanish ham VIII-XIV asrlarda Islomning G‘arb bilimlariga ko‘rsatgan ta’sirini musulmon va nasroniy dunyolari o‘rtasidagi madaniy aloqalarni o‘rganish orqali tadqiq etishga qaratilgan. Biroq, bu tadqiqot o‘ziga xos tarzda mazkur davrda G‘arb intellektualizmi va ilm-fanini shakllantirishda Islomning o‘rnini ko‘rib chiqadi, dinlararo munosabatlarning muhim ahamiyatini alohida ta’kidlaydi. Islomning hissasini ko‘rsatish bilan cheklanmay, bu dinlar o‘rtasidagi muloqot va bilim almashinuvining ahamiyatini ham bo‘rttirib ko‘rsatadi. O‘zaro hurmat va bilim almashinuvini rivojlantirish fanning turli sohalarida taraqqiyotga erishish uchun qulay muhit yaratishini ta’kidlaydi.

Uslublar

Ushbu tadqiqotda qo‘llanilgan tarixiy tadqiqot usuli O‘rta asrlar davrida G‘arb ilm-fanining rivojlanishiga Islomning qo‘shgan hissasini o‘rganish uchun asos yaratadi. Bu yondashuv tadqiqotchilarga o‘sha davrdagi sivilizatsiyani shakllantirgan voqealar va madaniyatlararo aloqalarni aniq va batafsil yorituvchi hikoyalar yaratish imkonini beradi. Mazkur tadqiqot Islom va nasroniylik o‘rtasidagi munosabatlar haqidagi tarixiy tushunchamizni chuqurlashtirish orqali, ularning insoniyat sivilizatsiyasiga qo‘shgan umumiy hissasi to‘g‘risida qimmatli ma’lumotlar taqdim etadi.

O‘zaro kollaboratsiya: Islom va Nasroniylik o’rtasidagi tarixiy hamkorlik

O‘rta asrlardagi bilim almashinuvida islom va nasroniy olimlari o‘rtasidagi o‘zaro manfaatli hamkorlik ajoyib voqea sifatida namoyon bo‘ladi. Bu jarayon VIII asrda, nasroniy olimlar yunon matnlarini arab tiliga tarjima qilish bilan faol shug‘ullanib, donishmandlikning madaniyatlararo uzatilishiga asos solgan paytdan boshlanadi. Keyinchalik musulmon olimlari bu tarjima asarlarni nafaqat o‘zlashtirib rivojlantirdilar, balki ularni yangi intellektual tadqiqot cho‘qqilariga ham olib chiqdilar. Bu intellektual simbiozning hal qiluvchi bosqichi Yevropada ro‘y berdi. Toledo va Sitsiliyada xristian tarjimonlari arab tilidagi matnlarni lotin tiliga o‘girish vazifasini zimmasiga oldilar. Ushbu davriy jarayon islom va nasroniy olimlari o‘rtasida bilim mash’alasi qayta-qayta uzatilgan chuqur o‘zaro bog‘liqlikning yaqqol namunasidir. Tarjima sohasidagi hamkorlik sa’y-harakatlari tarixdan aks sado berib, O‘rta asr G‘arb tafakkuriga ulkan hissa qo‘shgan intellektual yuksalishning ajralmas xususiyatiga aylandi.

Bilimlarning uzatilish tarixi qanday kechgan? O‘rta asrlarda Yevropa va islom dunyosi o‘rtasida ko‘plab aloqa nuqtalari mavjud bo‘lib, bu bilim almashinuvini yuzaga keltirgan. VII asr davomida, islom o‘zining oltin davriga yetmasdan oldin, Falastinda istiqomat qiluvchi nestorian, melkit yoki yakobit nasroniy rohiblari hamda Falastindagi islom markazlariga tashrif buyurgan yunonlar klassik yunon matnlarini suriyoniy tiliga tarjima qilishgan (Wilfred, 2014).

Keyinchalik, IX asrda va undan keyin musulmonlar bu matnlarni, ayniqsa Bag‘dod kabi ilm markazlarida saqlabgina qolmay, ularni rivojlantirdilar. Bu yerda Abbosiylar xalifaligiga tegishli va nasroniylar boshqaruvida bo‘lgan Bayt al-Hikma kutubxonasi qurilgan bo‘lib, milodiy 832-yildan boshlab minglab qo‘lyozmalarni o‘z ichiga olgan (Bennison, 2010). Yunon adabiyotini, xususan, ilmiy va falsafiy asarlarni arab tiliga tarjima qilishga tizimli ravishda harakat qilindi. Ushbu tarjima harakati yunon bilimlarining qadr-qimmatini anglagan va uni islom dunyosining gullab-yashnayotgan intellektual muhitiga singdirishga intilgan Abbosiy hukmdorlar tomonidan qo‘llab-quvvatlangan va homiylik qilingan.

Abbosiy xalifalar, jumladan Ma’mun (milodiy 813–833-yillarda hukmronlik qilgan) “Bayt al-hikma” (“Donishmandlik uyi”)ni tashkil etish orqali yunon matnlarini tarjima qilishni faol targ‘ib qilgan. Bu muassasa turli madaniy va diniy kelib chiqishga ega bo‘lgan olimlarni, shu jumladan nasroniylarni birlashtirgan ilmiy faoliyat markazi vazifasini bajargan. Xalifalar xristian tarjimonlarining yunon tilidagi mahoratini tan olishgan va shu bois ularga ko‘pincha muhim asarlarni arab tiliga tarjima qilish vazifasi topshirilgan (Cuneo, 1966).

Yunon va arab tillarini mukammal bilgan xristian olimlari, ayniqsa Hunayn ibn Is’hoq va uning maktabi, qadimgi yunon faylasuflari, olimlari va allomalarining asarlarini tarjima qilishda muhim rol o‘ynagan. Milodiy 861-yildan 892-yilgacha turli xalifalar davrida Bayt al-Hikmani boshqargan Hunayn va uning maktabi ko‘plab yunon olimlarining asarlarini arabchalashtirish bilan shug‘ullangan. Ular Galen, Oribasiy, Eginalik Pavel, Gippokrat, Edessalik Rufus, Dioskorid va Feomnest kabi olimlarning asarlarini tarjima qilishgan. Shuningdek, Platon va Aristotel singari faylasuflar, Evklid, Avtolik va Ptolemey kabi matematiklar, hamda Artemidor, Damashqlik Nikolay, Arximed, Menelay, Tianalik Apolloniy, Afrodisiyalik Aleksandr, Porfiriy va Femistiy kabi boshqa ziyolilarning asarlarini ham arab tiliga o‘girganlar (Cuneo, 1966).

Ushbu keng qamrovli tarjima tashabbusi o‘sha davrda yunon bilimlarining butun islom olamiga yoyilishida muhim rol o‘ynadi. Xristianlar o‘zlarining til bilish mahorati va yunon intellektual an’analariga oshnoligidan qadrlangan. Musulmon va nasroniy olimlarning yunon adabiyotini arabchaga o‘girish borasidagi hamkorligi Abbosiylar davrining ajralib turuvchi belgisi bo‘lib, bu islom oltin asri deb atalgan madaniy va aqliy yuksalish davrini aks ettirdi.

Keyinchalik, bu matnlarni Maykl Skot singari olimlar lotinchaga tarjima qildilar. U Ibn Rushdning “Hayvonlar tarixi” va “Ruh haqida” asarlarini o‘girgan. Shuningdek, Toledoda Kremonalik Jerar bilan hamkorlikda ishlab, Ptolemeyning “Almagest” asarini arabchadan lotinchaga tarjima qilgan (Marenbon, 1988). Lotincha tarjimalar Sitsiliyada ham topilgan. Bu ikki hudud islom olamidan G‘arbga bilim uzatishning eng muhim yo‘nalishlariga aylandi. Ispaniya va Italiya Yevropaga islomiy bilimlarni yetkazishda asosiy markazlar sifatida shakllandi.

Ispaniyaning markazida joylashgan Toledo islom, nasroniy va yahudiy dunyolari o‘rtasidagi madaniy aloqalarning asosiy markaziga aylanib, klassik bilimlarni tushunishda tub o‘zgarishlarga olib keldi. U yunon, rim, fors va hind mumtoz asarlarining keng ko‘lamli tarjimalari amalga oshiriladigan joyga aylandi. Kremonalik Jerar (Spenser, 2013), Batlik Adelard (Ahmed & Iskandar, 2021) kabi mashhur tarjimonlar turli kelib chiqishdagi olimlar bilan hamkorlikda bu asarlarni arab yoki lotin tiliga o‘girdilar (Rahman & Muhammad, 1984). Bu jarayon yevropaliklarga islom dunyosining boy ilmiy va falsafiy merosidan foydalanish imkonini beruvchi muhim madaniy ko‘prik vazifasini o‘tadi. Toledodagi klassik qo‘lyozmalar saqlanadigan kutubxona G‘arb olimlariga tabiiy fanlar, tibbiyot, matematika, astronomiya va falsafani qamrab olgan arab bilimlaridan bahramand bo‘lish imkoniyatini berdi (Grant, 2001).

Bu ulkan hajmdagi tarjimalar nafaqat mahalliy foydalanish uchun saqlanib qoldi, balki ko‘chirilib, butun Yevropa bo‘ylab tarqaldi, G‘arb fanining rivojlanishiga asos solib, O‘rta asrlardagi zamonaviy universitetlarning shakllanishiga ta’sir ko‘rsatdi. Toledo va shunga o‘xshash ilmiy markazlar chuqur bilimlar almashinuvini ta’minlab, Yevropadagi intellektual taraqqiyotga ijobiy hissa qo‘shdi. Toledo madaniy va ilmiy meros uyg‘unlashgan markaz sifatida, bilim sohasidagi keyingi yutuqlarga yo‘l ochdi (Grant, 2001).

Sitsiliyada milodiy 965-yilda musulmonlar tomonidan bosib olinib, 1091-yilda normanlar tomonidan qaytarib olinganidan so‘ng, normand-arab-vizantiya sinkretik madaniyati gullab-yashnadi. Qirol Rojer II o‘z saroyida musulmon askarlar, shoirlar va olimlarni jalb etib, islom madaniyatini qo‘llab-quvvatladi va o‘ziga xos madaniy uyg‘unlikni yaratdi. Bu davrda marokashlik Muhammad al-Idrisiy O‘rta asrlarning mashhur geografik risolasi bo‘lgan “Uzoq o‘lkalarga yoqimli sayohatlar kitobi” yoki “Rojeriana jadvali” (Tabula Rogeriana) asarini yaratib, o‘z hissasini qo‘shdi (Meri, 2006).

Salib yurishlari G‘arb va Shom o‘rtasidagi bilim almashinuvini chuqurlashtirib, bunda Vizantiya imperiyasi muhim rol o‘ynadi (Meri, 2006). Antokiya kabi Shom shaharlari arab va lotin madaniyatlari o‘rtasidagi kuchli madaniy ta’sirning guvohi bo‘ldi. XI-XII asrlarda Leonardo Fibonachchi, Batlik Adelard, Konstantin Afrikan kabi yevropalik xristian olimlari arab ilmini o‘rganish uchun musulmon o‘lkalariga safar qildilar. XI-XIV asrlarda ko‘plab yevropalik talabalar Abbosiylarning oliy ta’lim markazlarida tahsil olib, tibbiyot, falsafa, matematika va kosmografiya kabi fanlarni chuqur o‘rganishdi (Young et al., 2006).

Ibn Sinodan Ibn Rushdga: Falsafaga o‘tkazilgan ta’sir

Avitsennizm va Averroizm o‘rta asrlarda Ibn Sino va Ibn Rushd ta’siri tufayli Yevropada aristotelizm yuksalishini ifodalovchi atamalardir. Ibn Sino (980–1037) Aristotel asarlarining muhim sharhlovchisi bo‘lib, ko‘plab sohalarda, ayniqsa mantiqda, o‘zining original fikrlari bilan uni boyitgan. Lotin avitsennizmining asosiy ahamiyati ruh tabiati va mavjudlik-mohiyat farqi kabi ta’limotlarni talqin qilishda namoyon bo‘ladi. Ibn Sino o‘rta asrlarda ilm-fan va falsafa rivojlanishida hal qiluvchi shaxs bo‘lib, uning aqliy merosi hozirgi zamon tafakkuriga ta’sir ko‘rsatishda davom etmoqda. U Platon, Aristotel va Plotin g‘oyalarini uyg‘unlashtirib, o‘ziga xos falsafiy qarashlarni shakllantirdi (Collinson, Plant, Wilkinson, 2000).

Uning falsafiy asarlari, ayniqsa metafizika va bilish nazariyasi sohasidagi ishlari, o‘rta asr xristian faylasuflariga chuqur ta’sir ko‘rsatdi. Ibn Sino falsafasining xristian mutafakkirlariga ta’sir etgan asosiy jihatlaridan biri uning islomiy doirada Aristotel va neoplatonizm g‘oyalarini uyg‘unlashtirishi edi. Ibn Sinoning Aristotel metafizikasini talqin qilishi, xususan mohiyat va mavjudlik o‘rtasidagi farqni ko‘rsatishi, Foma Akvinskiy singari xristian sxolastik faylasuflarga tub o‘zgarishlar keltiruvchi ta’sir ko‘rsatdi.

Akvinskiy (1225–1274) o‘rta asrning eng nufuzli xristian faylasufi va ilohiyotshunosi edi. Italiyaning Rokkasekka shahrida tug‘ilgan bu alloma sxolastik falsafiy an’ananing yetakchi vakillaridan biri sifatida e’tirof etilgan. Bu yo‘nalish cherkov ta’limotini klassik yunon falsafiy tafakkuri, ayniqsa Aristotel ta’limoti bilan uyg‘unlashtirishga intilgan. Akvinskiy o‘zining “Ilohiyot majmuasi” nomli ulkan asari bilan mashhur. Unda u xristian e’tiqodini Aristotel falsafasi bilan uyg‘unlashtirishga harakat qilgan. Uning maqsadi aql va e’tiqod birgalikda mavjud bo‘la olishini, aql esa e’tiqod ta’limotini chuqurroq anglashga xizmat qilishini ko‘rsatish edi (Elders, 2020).

Akvinskiy Ibn Sino g‘oyalari bilan shug‘ullangan va ularni o‘z ilohiyot tizimiga singdirgan. Akvinskiyni, ayniqsa, Ibn Sinoning Xudoning zaruriy mavjudligi g‘oyasi (Schumacher, 2019) hamda aql va e’tiqod o‘rtasidagi munosabatlar tahlili (Shah, 2024) o‘ziga jalb etgan. Akvinskiy bu g‘oyalarni o‘zlashtirdi va keyinchalik moslashtirdi, ularni Aristotel falsafasi va xristian ta’limotining o‘zi yaratgan ta’sirli sintezi orqali xristian ilohiyoti bilan uyg‘unlashtirishga intildi.

Ibn Sinoning xristian faylasuflariga ta’siri Foma Akvinskiydan tashqariga ham yoyildi. Shotlandiyalik Duns Skott (1265–1308) ham Ibn Sino asarlari bilan shug‘ullanib, uning falsafiy fikrlarini o‘zining ilohiyot izlanishlariga singdirdi. Ibn Sinoning metafizik tafakkurining muhim qismi bo‘lgan mohiyat va mavjudlik o‘rtasidagi farq unga chuqur ta’sir ko‘rsatdi. Ibn Sino mavjudlik mohiyatning ajralmas qismi emas, balki alohida jihati ekanligini ta’kidlagan edi. Skott o‘zining metafizik mulohazalarida bu farqni ko‘rib chiqib, borliq, individuatsiya va voqelik tabiati haqidagi munozaralariga hissa qo‘shdi (Kilich, 2017).

Skottga Ibn Sino bevosita ta’sir ko‘rsatmagan bo‘lsa-da, lotincha tarjimalar va sharhlar orqali Ibn Sino g‘oyalarining tarqalishi Skott va boshqa o‘rta asr nasroniy faylasuflari o‘z intellektual izlanishlarini rivojlantirgan muhitni yaratdi. Shu bilan birga, bu davrda islom va xristian olimlari o‘rtasidagi g‘oyalar almashinuvi o‘rta asr G‘arbining intellektual manzarasini shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynadi. Xulosa qilib aytganda, Ibn Sino falsafasi o‘zining aristotelcha va neoplatoncha tushunchalar sintezi bilan o‘rta asr xristian faylasuflariga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Uning ayniqsa metafizika hamda aql va e’tiqod munosabatlari bilan bog‘liq g‘oyalari xristian olimlari tomonidan qabul qilinib, o‘zlashtirildi va xristian sxolastikasining rivojlanishiga hissa qo‘shdi.

Keyinchalik Ibn Sino ta’limoti o‘rnini Averroizm egalladi. Ibn Rushd nomi bilan ham tanilgan Averroes asarlari Yevropa nasroniylariga ko‘proq ta’sir ko‘rsatgani ma’lum. Ispan musulmon faylasufi, olimi va tibbiyot bilimdoni Ibn Rushd (1126–1198) falsafa olamiga, ayniqsa Aristotel asarlarini sharhlashda ulkan hissa qo‘shdi. U Aristotelning o‘sha davrda islom dunyosidagi falsafiy fikrlar uchun asos bo‘lgan asarlarini talqin qilish va tushuntirishda katta sa’y-harakatlar qildi (Akasoy & Giglioni, 2013). Shu bilan birga, Averroes diniy ta’limotlar, ayniqsa islom bilan uyg‘unlashtirilishi mumkin bo‘lgan falsafiy qarash va ratsional tushunchani ishlab chiqdi.

Keyinchalik tomizm deb atalgan, shuningdek Averroes ta’sirida shakllangan Akvinskiy qarashlari Aristotel g‘oyalarining xristian ilohiyoti doirasida o‘zlashtirilishi va moslashtirilishini ko‘rsatadi. Akvinskiy o‘z teologiyasini shakllantirishda Averroesning falsafiy tushunchalarini qo‘llagan, ularni tanqid qilgan va xristianlik ta’limotlariga moslashtirish uchun tuzatishlar kiritgan (Elders, 2020). Averroesning sezilarli ta’sir ko‘rsatgan tushunchalaridan biri intellektual dualizm g‘oyasi edi. Averroes ta’kidlashicha, inson aqli universal bo‘lib, koinot aqli bilan birlashib, “passiv aql” deb nomlanuvchi yaxlitlikni hosil qiladi. Akvinskiy Averroesning qarashlarini birlashtirib, bu g‘oyani individual jon va uning o‘limdan keyingi mavjudligi haqidagi xristian e’tiqodlari bilan uyg‘unlashtirdi (Elders, 2020). Akvinskiy, shuningdek, Averroesning “faol aql” tushunchasida ko‘rsatilganidek, haqiqatni anglashda aqlning ahamiyati haqidagi g‘oyasini ham qabul qildi. Akvinskiyning ta’kidlashicha, inson aqli nafaqat passiv, balki faol ham bo‘lib, u insonga o‘z aqli orqali fikrlash va haqiqatni anglash imkonini beradi (Cory, 2015).

Akvinskiy Averroesdan ilhom olgan bo‘lishiga qaramay, ularning din va falsafaga yondashuvlarida sezilarli farqlar mavjud. Akvinskiy sxolastikaning muhim xususiyatlaridan biri bo‘lgan haqiqatni bilishda vahiy va diniy e’tiqodning roliga ko‘proq e’tibor beradi. Bunga qarama-qarshi o‘laroq, Averroes aqlni olamni tushunishning asosiy vositasi sifatida birinchi o‘ringa qo‘yishga moyil. Biroq, Averroesning Akvinskiyga ta’siri o‘rta asrlarda xilma-xil va intellektual jihatdan boy tizimni tashkil etgan mumtoz falsafa, xristian ilohiyoti va islom tafakkuri an’analari o‘rtasidagi murakkab dinamika va muloqotni ochib beradi (Cory, 2018).

Nemis olimi Buyuk Albert yoki Albertus Magnus (1200–1280)ning falsafiy qarashlarida, ayniqsa Aristotel tafakkurining xristian ilohiyoti bilan qorishib ketishida Averroesning ta’siri katta bo‘lgan. Magnus Aristotel falsafasini xristian teologiyasi tamoyillari bilan uyg‘unlashtirishga harakat qilib, sxolastik falsafa rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgani bilan mashhur. Xususan, uning ko‘zga ko‘ringan shogirdlaridan biri Akvinskiy edi. Magnus lotin tiliga tarjima qilingan Averroes asarlaridan ilhomlangan. Averroesning Magnusga ta’sirining asosiy jihati falsafa va epistemologiya sohalarida yotadi. Averroes koinotni anglashda aqlning rolini ta’kidlagan, bu nuqtai nazarni Magnus o‘z tafakkuriga falsafiy elementlarni kiritganida qabul qilgan (Hasse, 2008).

Averroesning jon va aql haqidagi g‘oyalari olamni ratsionallashtirish va tushunish kuchlari sifatida Magnusda o‘z aksini topdi, u bu tushunchalarni xristianlik tafakkuri doirasiga kiritdi. Magnus Averroesning din va falsafa o‘rtasidagi munosabatlar haqidagi fikrini ham ma’qulladi. Averroes singari, u din va aql birlasha olishini, falsafa, ayniqsa Aristotel falsafasi, koinot va haqiqat haqida chuqur tushunchalar bera olishini tan oldi. Inson aqli va diniy vahiyning birligi, Magnus fikricha, olam va ilohiy haqiqatni har tomonlama tushunishga olib keladi. Shuning uchun Averroesning Magnusga ta’siri epistemologik jihatlardan tashqariga chiqib, o‘rta asrlarda klassik falsafa va xristian ilohiyot an’anasi o‘rtasidagi muloqotni chuqurlashtirishga qaratilgan sa’y-harakatni ifodalaydi (Hasse, 2008).

Xristian sxolastikasining ikki vakilidan tashqari, Averroes o‘zining “Ilohiy komediya” nomli monumental asari bilan mashhur bo‘lgan italyan shoiri, faylasufi va siyosatchisi Dante Aligeriga (1265–1321) ham ta’sir ko‘rsatgan. Ushbu durdona asarda Dante islom an’analari va hikoyalari haqidagi asosiy bilimlarni o‘z ichiga oladi, bu esa islomning Italiya intellektual manzarasiga yaqqol ta’sirini ko‘rsatadi (McCambridge, 2016). Dantening yana bir diqqatga sazovor asari “Monarxiya”da Averroesning ta’siri, ayniqsa davlat nazariyasini shakllantirishda, diniy va dunyoviy hokimiyat o‘rtasidagi munosabatlarda o‘z aksini topgan.

Dante “Monarxiya” asarini imperator hokimiyatini himoya qilish va imperiya va papalik o‘rtasidagi ajralishni yoqlash uchun yozgan. Averroesning Dantega ta’siri uning diniy hokimiyatdan farqli dunyoviy davlat zarurligi haqidagi g‘oyalarida namoyon bo‘ladi. U Aristotelning Averroes davom ettirgan falsafasini alohida diniy kuchlar tushunchasi bilan birlashtirib, dalil keltiradi. Dante imperiyaning dunyoviy tuzilmasi papalikdan farqli rol va maqsadga ega ekanligini ta’kidlab, ularning mustaqil harakatlari zarurligini uqtiradi (Brenet, 2018).

Dantening nuqtai nazari Averroesning din va davlat o‘rtasidagi munosabatlar haqidagi fikrlariga mos keladi.

Dantening qarashi Ibn Rushdning falsafa va din o‘rtasidagi munosabatlar haqidagi fikrlariga hamohang. Dante umumiy tinchlik va farovonlikka erishish uchun diniy hokimiyatdan mustaqil bo‘lgan universal monarxiya zarurligini ta’kidlaydi (Ahmed, 2016). U diniy arboblarning ma’naviy masalalardagi muhim rolini tan olgan holda, dunyoviy ishlar imperiyaning zimmasida ekanligini uqtiradi. Ibn Rushddan ilhomlanib, Dante imperator hokimiyatida mujassam bo‘lgan donishmandlik va din keraksiz ziddiyatlarsiz yonma-yon mavjud bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi. Ibn Rushd g‘oyalaridan ta’sirlangan Dantening bu konsepsiyasi keyinchalik Yevropa siyosiy tafakkurida, ayniqsa Uyg‘onish davrida, dunyoviy davlat g‘oyasining shakllanishiga asos bo‘ldi (Ahmed, 2016).

Al Xorazmiy Algoritmi: Matematikaga ta’sir

Islomning ilm-fan taraqqiyotiga qo‘shgan eng mashhur hissasi butun dunyodagi sanoq tizimlari uchun asos bo‘lgan arab raqamlar tizimini joriy etishdir. O‘rta asrlarda musulmon matematiklari birinchi bo‘lib 0 dan 9 gacha bo‘lgan raqamlarni qo‘llab, bu tizimni kiritdilar. Bu esa rim raqamlari tizimi kabi oldingi tizimlarga qaraganda ancha samarali hisoblash imkonini berdi. 0 raqami hind raqamlaridan o‘zlashtirilgan bo‘lib, Al-Xorazmiy va Al-Kindiy sonlar nazariyasiga o‘z hissalarini qo‘shdilar, ko‘paytuvchilarga ajratish va bo‘lish kabi tushunchalarni kiritdilar. X asrda Forobiy va Xaziniy kabi musulmon matematiklari sonlar nazariyasi va murakkab matematikani yanada rivojlantirdilar. Bu hissalar zamonaviy matematikada muhim ahamiyat kasb etib, kriptografiya, graflar nazariyasi va hisoblash texnikasi kabi sohalarga katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Leonardo da Vinchi va Leonardo Fibonachchi kabi italiyalik mutafakkirlar keyinchalik matematika olamiga arab raqamlar tizimini olib kirdilar (Ahmed va boshqalar, 2005).

Belgilar va tenglamalar yordamida mohiyatlar o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganuvchi matematik bo‘lim bo‘lgan algebra o‘z ildizlari bilan Al-Xorazmiyga borib taqaladi (Lim va Brezina, 2016). Uning “Ilm al-jabr va l-muqobala” nomli kitobi o‘zgaruvchilar, koeffitsiyentlar va tenglamalarni yechish usullarini kiritib, algebraik nazariyaga asos soldi. Al-Xorazmiyning xizmatlari algoritmlarni ishlab chiqishga ham tarqalgan bo‘lib, “algoritm” atamasining o‘zi uning ismining lotinlashtirilgan shaklidir. Algoritmlar, ya’ni masalalarni yechish yoki vazifalarni bajarishning izchil bosqichlari, kompyuter dasturlash va turli xil texnologik ilovalarning asosini tashkil etadi (Ahmed va boshqalar, 2005).

Al-Xorazmiyning geometriya sohasidagi ishlari, Al-Kindiy va Al-Haysam kabi boshqa musulmon olimlarining hissalari bilan birga geometrik shakllar va munosabatlar haqidagi tushunchalarni boyitdi. Ular rangtasvir va ilmiy illyustratsiyaning asosi bo‘lgan rasmdagi perspektiva tushunchasini birinchi bo‘lib kashf etdilar. Musulmon olimlari trigonometriyada ham muhim rol o‘ynab, astronomiya va navigatsiya uchun zarur bo‘lgan sinus jadvallarini tuzdilar. Ularning geometriya va trigonometriya sohasidagi xizmatlari hozirgi zamon jahon fan-texnika taraqqiyotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi (Ahmed va boshqalar, 2005).

Shifo kompasi: Tibbiyotga ta’sir

Ibn Sinoning “Al-qonun fit-tibb” yoki “Tib qonunlari” (1025) asari lotin tiliga tarjima qilinib, qo‘lyozma va bosma shaklda butun Yevropa bo‘ylab keng tarqalgan. Bu kitob G‘arbda ilk zamonaviy davrgacha asosiy tibbiy darslik sifatida xizmat qilgan va XV-XVI asrlarda o‘ttiz besh martadan ko‘proq nashr etilgan. U tibbiyot fani tarixidagi eng ta’sirli asarlardan biri bo‘lib, asrlar davomida ham Islom, ham G‘arb dunyosida asosiy tibbiy qo‘llanma vazifasini bajargan (Adamson, 2013).

“Tib qonunlari” tibbiyot fanining ahamiyati, ilmiy uslubiyat va tibbiyot amaliyotidagi asosiy tamoyillarni ta’kidlovchi kirish qism bilan boshlanadi. So‘ngra Ibn Sino inson tanasi anatomiyasi, a’zolar tizimi va ularning vazifalari haqida chuqur ma’lumot beradi, tana qismlari va ularning o‘zaro ta’sirini batafsil yoritadi. Asar kasallik alomatlari, tashxis usullari, klinik belgilar va kasalliklarni aniqlash yo‘llarini qamrab oladi. Ibn Sino ayrim kasalliklarning yuqumli tabiatini, yangi dorilarni samarali sinash usullarini, hamda dori-darmonlar, parhez, tibbiy muolajalar va giyohlar yordamida davolash usullarini ham muhokama qiladi. Bundan tashqari, u yunon va fors tibbiyotiga oid ilgarigi asarlarga havola qilib, ularga sharhlar beradi (Adamson, 2013).

Ibn Sinoning yana bir e’tiborga loyiq asari “Kitob ash-Shifo” (Shifo kitobi) Yevropada mashhur darslikka aylangan fan va falsafaning keng qamrovli qomusiy asaridir. U falsafa, fan, mantiq, matematika, axloq va metafizika kabi ko‘plab ilmiy sohalarni o‘z ichiga oladi. Ibn Sino unda mulohaza yuritishning asosiy tushunchalari, mulohazalar tasnifi, dalil turlari, isbotlar, tabiiy fanlar, matematika mavzulari hamda substansiya, mavjudlik, Xudo va koinotning yaratilishini o‘z ichiga olgan falsafiy bo‘limni batafsil muhokama qiladi (Adamson, 2013).

IX-X asrlarga kelib, Muhammad ibn Zakariyo ar-Roziy, ya’ni G‘arbda Razes nomi bilan tanilgan olim, tibbiyot va farmakologiyaga ulkan hissa qo‘shib, 200 ta tibbiy risola yozgan. Uning eng mashhur asari “Kitob al-Hoviy” (Tibbiyotning qomusiy kitobi) tibbiyot fanining turli jihatlari, kasalliklar, tashxis qo‘yish, davolash, farmakologiya, tibbiy etika va tibbiyotning amaliy tomonlarini qamrab oladi. Roziyning kasalliklarni batafsil tasvirlashi, tashxis qo‘yish jarayonida bemor tarixiga alohida e’tibor qaratishi va davolash bo‘yicha ko‘rsatmalari, jumladan tibbiy terapiya va dori-darmonlar tavsiyasi katta ahamiyatga ega bo‘lgan (Ahmed va boshqalar, 2005). Asrlar davomida yevropalik tibbiyot talabalari uning qizamiq va chechak haqidagi nazariyalaridan foydalanib kelishgan (Magner, 2002).

X asrning yana bir atoqli siymosi, Abulkasis nomi bilan tanilgan Abu al-Qosim az-Zahraviy andalusiyalik tabib va jarroh edi. Uning eng muhim asari “Kitob at-Tasrif” (Tibbiyot usuli), shuningdek “At-Tasrif li man ajiza an al-ta’lif” (Tibbiy san’atning mukammal kitobi) deb ham atalgan bo‘lib, jarrohlik usullari va tibbiy amaliyotlarning ilk batafsil bayoni hisoblanadi (Ramen, 2006). Abulkasis unda turli xil jarrohlik va tibbiy muolajalarni, jumladan, amputatsiya, o‘smani olib tashlash, kuygan jarohatlarni davolash, yaralarni tikish usullari va jarrohlik asboblarini batafsil tasvirlaydi. “Al-Tasrif”dagi aniq chizilgan turli jarrohlik usullari va tibbiy asboblar tasviri jarrohlar uchun ko‘rgazmali qo‘llanma vazifasini o‘tagan. Bu kitob zamonaviy tibbiyot fani rivojlanishining poydevorlaridan biriga aylandi va tibbiyot hamda jarrohlik fanlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. XII asrda Kremonalik Jerar tomonidan lotin tiliga tarjima qilingan bu asar asrlar davomida Yevropa tibbiyot maktablarida o‘qitilgan va 1770-yilgacha qayta-qayta nashr etilgan.

Alkimyo: Kimyo ilmi

O‘rta asrlarda islom dunyosida alkimyo an’anaviy alkimyoviy amaliyotlar va musulmon olimlarining dastlabki amaliy kimyo tajribalarini o‘z ichiga olgan. “Alkimyo” atamasi arabcha “al-kimiyā” so‘zidan kelib chiqqan. Vizantiya imperiyasi inqirozga yuz tutgach, alkimyoviy izlanishlar Islom sivilizatsiyasiga ko‘chdi. Bu yerda musulmonlar kimyo fanining rivojlanishida hal qiluvchi rol o‘ynadilar. Islom oltin davrida musulmon olimlari qadimgi yunon (masalan, Arastu) va rim (masalan, Pliniy) asarlarining tarjimalarini o‘rganib, qadimiy kimyoviy bilimlarni saqlab qoldilar hamda ulardan foydalandilar.

Jobir ibn Hayyon, ya’ni Geber milodiy VIII-IX asrlarda yashab o‘tgan bo‘lib, kimyo fanining asoschisi sifatida e’tirof etiladi. Uning Kufa shahrida (hozirgi Iroq hududida) yaratilgan “Al-Kimiya” nomli asosiy asari kimyoviy moddalarning eng qadimgi tizimli tasnifini o‘z ichiga oladi (Haq, 1995). Ibn Hayyonning ishlarida kimyoviy jarayonlar yordamida organik moddalardan anorganik birikmalar olish usullari bayon etilgan. U nafaqat ilk tajribalarni o‘tkazdi, balki dastlabki kimyoviy laboratoriya jihozlarini ham ishlab chiqdi. Bu esa zamonaviy asbob-uskunalarning paydo bo‘lishiga zamin yaratdi va alkimyoni yanada tizimlashtirilgan fanga aylantirdi.

Abu Bakr ar-Roziy (Roziy) o‘zining “Sirr al-asror” (Sirlar siri) nomli mashhur asari bilan kimyo faniga ulkan hissa qo‘shdi. Ushbu keng qamrovli asar kimyoning turli jihatlarini qamrab olgan bo‘lib, unda tajribalar, kimyoviy birikmalarni yaratish va qo‘llash, hamda moddalarning xususiyatlarini o‘rganish masalalari batafsil yoritilgan. Ar-Roziyning ishlari haydash va sublimatsiya tushunchalarini chuqur tushunishga yo‘l ochdi va G‘arb dunyosida kimyo fanining rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi (Vančik, 2021).

Islom kimyosining ta’siri Uyg‘onish davrida ham davom etdi. Bunga XII asrda Kremonalik Gerard singari olimlarning “Al-Kimiya” va “Sirr al-Asror” kabi asarlarni lotin tiliga tarjima qilganliklari misol bo‘la oladi. Bu tarjimalar islom dunyosidan Yevropaga kimyoviy bilimlarni yetkazishda muhim ahamiyat kasb etdi. Uyg‘onish davrining yevropalik olimlari, jumladan, Boyl va Lavuaze, ushbu asarlardan ilhomlanib, o‘zlashtirilgan bilimlarni o‘z nazariyalariga singdirdilar. Ibn Hayyonning, ayniqsa haydash va sublimatsiya sohasidagi tajribalari, Yevropa olimlariga katta ta’sir ko‘rsatdi va zamonaviy kimyoning rivojlanish yo‘nalishini belgilab berdi. Shunday qilib, Uyg‘onish davrida musulmon olimlarining asarlarini tarjima qilish Yevropada kimyo fanining taraqqiyotiga poydevor bo‘ldi (Nagendrappa, 2012).

Samoviy harakatlar: Astronomik ilmlarga ta’sir

Islom dini astronomiya rivojlanishida hal qiluvchi rol o‘ynab, musulmon olimlar VIII asr boshlaridan boshlab bu sohaga ulkan hissa qo‘shganlar. Bu ta’sir astronomiyadan tashqariga chiqib, umuman fan taraqqiyotiga keng ko‘lamda ta’sir ko‘rsatgan. Suriyalik mashhur musulmon olimi Al-Battoniy (858–929), G‘arbda Albategnyus nomi bilan tanilgan, o‘zining “Al-Zij as-Sabiy” asari bilan astronomiyada o‘chmas iz qoldirgan. Bu asar Quyosh va Oy harakatlarining aniq hisob-kitoblari, mukammal astronomik jadvallarni o‘z ichiga olgan. Al-Battoniyning Quyosh va Oy tutilishlarini kuzatishi, tropik yilni puxta o‘lchashi astronomiyada matematik modellarning takomillashuviga turtki bo‘ldi. Uning Quyosh va Oy orbitalarining ekssentrikligi haqidagi kashfiyotlari astronomik tushunchalarni shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etdi (Saliba, 1995).

Boshqa mashhur astronom Bag‘dodlik Al-Farg‘oniy (800–870) bo‘lib, u Yevropada Alfraganus nomi bilan tanilgan. Uning “Kitob fi javoniy” (Astronomiya asoslari) nomli asarida sayyoralar harakati, Yerning o‘lchami va masofasi, sayyoralar orbitasini tasvirlashda ellipslardan foydalanish masalalari chuqur tadqiq etilgan. Bu fors olimining ishlari Yevropa astronomiyasi uchun muhim manba bo‘lib xizmat qildi, sayyoralar va osmon jismlarining harakatlari haqida yangi ma’lumotlar berdi, quyosh va oy masofalarini o‘lchashda katta yordam ko‘rsatdi (Saliba, 1995).

O‘rta asrlarda yashagan suriyalik astronom Ibn ash-Shatir (1304–1375) inqilobiy nazariyalarni ilgari surdi va sayyoralar harakatining yangicha modelini taklif etdi. Uning innovatsion g‘oyasi sayyoralarning Quyosh atrofida epitsiklik elliptik yo‘llar bo‘ylab aylanishini nazarda tutardi. Bu kashfiyot Nikolay Kopernikning geliotsentrik g‘oyalaridan oldin ilmiy inqilobga katta hissa qo‘shdi. Ibn ash-Shatirning geotsentrik nazariyasi va yuqori aniqlikdagi Oy harakati modeli astronomik bilimlarni yanada boyitdi (Saliba, 1995).

G‘arbda Azarxel nomi bilan tanilgan kordovalik Al-Zarqaliy (1029–1087) Quyosh va Oy tutilishlarini alohida sinchkovlik bilan kuzatgan. U Quyosh orbitasining elliptikligi haqidagi nazariyani ilgari surdi, vaqtni va osmon jismlari harakatini o‘lchashda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan astrolyabiya va kvadrant kabi astronomik asboblarni ixtiro qildi. Al-Zarqaliyning xizmatlari vaqt o‘lchash va navigatsiya kabi sohalarni ham qamrab oldi (Blake, 2016).

Ushbu musulmon olimlari yulduzlar, sayyoralar va tutilishlarni kuzatish, vaqtni aniq o‘lchash, mukammal astronomik asboblar yaratish va murakkab matematik hisob-kitoblar orqali astronomiya fanini boyitdilar. Ularning ta’siri islom dunyosida astronomiyaning rivojlanishiga kuchli turtki berdi va samoviy hodisalar haqidagi global tushunchalarni shakllantirdi. Bu olimlar qadimgi sivilizatsiyalardan meros qolgan astronomik bilimlarni saqlash va zamonaviy davrgacha yetkazishda muhim ko‘prik vazifasini o‘tadilar.

Arab kechalari: San’at va adabiyotga ta’sir

San’at va adabiyotning islom sivilizatsiyasiga qo‘shgan hissasi go‘zallik va ma’naviyat bilan uyg‘unlashgan turli jihatlarni qamrab oladi. Islom san’atining muhim yo‘nalishlaridan biri X asrda paydo bo‘lgan xattotlik san’ati bo‘lib, u muqaddasligi va diniy ahamiyati tufayli e’zozlanadi. Islom xattotligi oddiy uslublardan to murakkab uslublargacha bo‘lib, Qur’on qo‘lyozmalari va tarixiy inshootlarni bezatib, arab tilining nafosatini badiiy tarzda namoyon etadi (Blair, 2020).

Roshidun xalifaligi davrida, ayniqsa xalifa Usmon ibn Affon hukmronligi paytida Qur’on qo‘lyozma shakliga o‘tkazildi, bu esa islom xattotligining boshlanishini belgiladi. Vaqt o‘tishi bilan turli xattotlik uslublari rivojlanib, Qur’on qo‘lyozmalari, diniy matnlar, masjidlar, binolar, jihozlar va boshqa san’at asarlarini bezashda qo‘llanila boshlandi. Xat deb ataluvchi xattotlik san’ati islom san’atida muhim o‘rin egalladi va yuksak ma’naviy-estetik qiymatga ega bo‘ldi. Uning ta’siri G‘arb san’atiga, xususan Fransiya va Ispaniyaga ham yetib bordi (Darke, 2020).

Islom san’ati nafaqat xattotlikni, balki tasviriy san’at va me’morchilikni ham o‘z ichiga oladi. Murakkab, mavhum va simmetrik geometrik naqshlar bilan ajralib turadigan islom san’ati ko‘pincha ma’naviy qadriyatlar va Allohning ulug‘vorligini aks ettirishga qaratilgan ajoyib vizual muvozanatga erishadi. VIII asrdan boshlab masjid, saroy va madrasalarda chiroyli me’moriy detallar, gumbaz, minora kabi o‘ziga xos elementlar qo‘llanila boshlandi. Bunga Quddusdagi Al-Aqso masjidida Umaviylar xalifaligi tomonidan 691-yilda qurilgan Qoya gumbazini misol qilib keltirish mumkin. Islom me’morchiligi oddiy funksional tuzilmalar doirasidan chiqib, ochiqlik, vazifa va go‘zallik o‘rtasidagi uyg‘unlik ramziga aylandi. Islom san’ati va me’morchiligi o‘rtasidagi murakkab bog‘liqlik kundalik hayotda ma’naviy va estetik tajribalarni boyitish bilan birga, Allohning ulug‘vorligini ulug‘lovchi va sharaflovchi xilma-xil badiiy merosni yaratdi (Darke, 2020).

O‘rta asrlardan keyingi davrda, islom ta’siridagi me’morchilikning yorqin namunalaridan biri Hindistondagi Toj Mahal bo‘lib, u 1632–1648-yillarda qurilgan Boburiylar me’morchiligining durdonasi hisoblanadi. Boburiylar hukmdori Shoh Jahon tomonidan marhuma rafiqasi Mumtoz Mahalga bo‘lgan muhabbatining ramzi sifatida qurdirilgan Toj Mahal go‘zallik va mukammallikni namoyish etadi. Qimmatbaho toshlar va arab xattotlik naqshlari bilan bezatilgan yodgorlikning katta gumbazi o‘ziga xos xususiyat sifatida ajralib turadi. 1983-yilda YuNESKOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan Toj Mahal abadiy muhabbat ramzi bo‘lib, butun dunyo ahlini o‘ziga maftun etib kelmoqda (Tillotson, 2012).

Islom san’ati Yevropa san’atida, ayniqsa Uyg‘onish davrida o‘chmas iz qoldirdi. Geometrik motivlardan tortib xattotlik san’atigacha bo‘lgan turli elementlar Yevropa rassomlarining estetika va texnikaga bo‘lgan qarashlariga ta’sir ko‘rsatdi va o‘zgartirdi. Islom san’atining matematik aniqligidan ilhomlangan geometrik naqshlardan foydalanish Yevropa tasviriy san’ati, me’morchiligi va hunarmandchiligida keng qo‘llanildi. Ispaniyadagi gotika me’morchiligi hamda fransuz va ingliz gotika uslublariga ta’siri Umaviylar xalifaligi va qaytib kelgan nasroniy salibchilar tomonidan kiritilgan islomiy elementlarning izini ko‘rsatadi (Darke, 2020).

Islom xattotlik san’ati bevosita o‘zlashtirilmagan bo‘lsa-da, Yevropada harflar va tipografik dizaynlarning rivojlanishiga turtki bo‘ldi. Estetik qadriyatlar, ranglardan foydalanish va materiallarni tanlash, ayniqsa mozaika va vitrajlarda, Mikelanjelo va Titsian kabi Uyg‘onish davri ustalariga ta’sir ko‘rsatdi (Nasr & Jahanbegloo, 2010). Islom hunarmandchiligi, jumladan to‘qimachilik, kulolchilik va to‘quvchilik san’ati Uyg‘onish davrida Yevropa hunarmandchiligida sezilarli iz qoldirib, bezak san’atining rivojlanishiga turtki bo‘ldi. Minoralar, gumbazlar va naqshinkor bezaklar kabi me’moriy elementlar Yevropa me’morlariga ta’sir ko‘rsatdi, bunga Uyg‘onish davri me’morchiligida gumbazlarning kiritilishi misol bo‘la oladi (Darke, 2020).

Islom san’atidan bilimlar va badiiy g‘oyalarning o‘tishi nafaqat G‘arb san’atini boyitdi, balki badiiy ifodada yangilik va xilma-xillikni ham rivojlantirdi. Murakkab geometrik naqshlar va naqshinkor o‘simliklar bilan ajralib turadigan arabeska dizayn san’atining rivojlanishi islom san’atining turli shakllariga ta’sirini ko‘rsatadi. Arabeska islom san’atining keng tarqalgan shakli bo‘lib, aylana chiziqlar va silliq egri chiziqlar bilan tavsiflangan simmetrik naqshlarni yaratish uchun barglar va gullar kabi geometrik yoki o‘simlik elementlarini takrorlashni o‘z ichiga oladi. Bu murakkab naqshlar ko‘pincha Islomdagi ma’naviy qadriyatlarni aks ettiradi, cheksizlik va abadiylik tushunchalarini ifodalovchi tugallanmagan, uzluksiz naqshlar mavjud. Arabeska san’ati masjid interyerlaridan tortib tasviriy san’at va klassik me’morchilikkacha bo‘lgan turli kontekstlarni bezab, islom san’atining go‘zalligiga katta hissa qo‘shgan (Darke, 2020).

Adabiyot olamida “Alf Layla va Layla” (“Ming bir kecha”) yoki “Arab kechalari” nomi bilan mashhur bo‘lgan asar Yaqin Sharqning turli manbalari va madaniyatlaridan kelib chiqqan xalq ertaklari va sarguzasht hikoyalarining noyob to‘plami hisoblanadi. Arabiston, Fors, Misr, Hindiston va boshqa hududlarning an’analaridan olingan bu hikoyalar Yaqin Sharqning turli mintaqalaridagi shoir va qissaxonlar tomonidan jamlangan. To‘plam jarayonida turli an’anaviy hikoyalar bir-biriga bog‘liq bo‘lgan yaxlit rivoyatga aylantirilgan.

“Ming bir kecha”ning markaziy hikoyasi Shahrizod (Shahrizoda) haqida bo‘lib, u o‘z hayotini saqlab qolish uchun har kecha shoh Shahriyorga mohirona hikoya aytib beradi. U har kecha hikoyani yarimta qoldirib, qirolning qiziqishini uyg‘otadi va shu tariqa o‘z jonini saqlab qolishga erishadi. Dastlab turli yozuvchilar va muharrirlar tomonidan to‘plangan va tartibga solingan bu asar XVIII asrda birinchi marta Yevropa tiliga tarjima qilinib, keng shuhrat qozondi.

Fransuz sharqshunosi va arxeologi Antuan Galland “Arab kechalari”ni Yevropa dunyosiga tanitishda hal qiluvchi rol o‘ynagan (Makdisi & Nussbaum, 2008). Uning “Ming bir kecha” deb nomlangan tarjimasida nafaqat asl hikoyalar, balki mashhur Alovuddin va uning sehrli chirog‘i haqidagi ertak kabi qo‘shimchalar ham kiritilgan. Gallandning ishi to‘plamni boyitibgina qolmay, unga shaxsiy ta’sir ham qo‘shdi. U yevropaliklar ongida Sharq ekzotikasiga qiziqish uyg‘otib, Sharq madaniyati va sharqona hikoyalarga bo‘lgan qiziqishni kuchaytirdi (Mack, 2008).

XIX asr o‘rtalarida ingliz sharqshunosi va antropologi Richard Berton “Ming bir kecha”ning yangi nashrini tayyorlab, asarga katta hissa qo‘shdi. Uning 1888-yilda yakunlangan tarjimasi mukammalroq hisoblanib, asl hikoyalarning nozik xususiyatlarini to‘liq aks ettirgan. Bertonning versiyasi til jihatidan aniqligi va ilgari tushirib qoldirilgan hikoyalarni o‘z ichiga olgani uchun tahsinga sazovor bo‘ldi. Biroq, u ochiq-oydin mavzularga to‘g‘ridan-to‘g‘ri yondashuvi tufayli bahs-munozaralarga ham sabab bo‘ldi. Berton tarjimasi Yevropa adabiyotidagi eng mashhur va e’tirof etilgan variantlardan biriga aylandi. U yevropalik o‘quvchilarga Sharq hayoti va madaniyati haqida chuqurroq tushunchalar berdi, garchi ba’zan XIX asr sharqshunoslarining subyektiv qarashlari ta’sirida bo‘lsa ham (Sallis, 1996).

“Ming bir kecha” asari merosi Yevropada yanada rivojlanib, uning yangi tarjimalari va qayta ishlangan variantlari turli mamlakatlarda ommalashib bordi. Bu hikoyalar G‘arb adabiyoti, tasviriy san’ati va madaniyatiga katta ta’sir ko‘rsatib, jahon madaniy merosidan munosib o‘rin egalladi. Bu uzoq davom etgan jarayon natijasida ertaklar nafaqat islom adabiyotining ajralmas qismiga aylandi, balki butun jahon madaniy merosining muhim tarkibiy qismiga aylandi.

Xulosa

Ushbu tadqiqot Islomning O‘rta asrlar Yevropasida bilimlar rivojlanishiga ko‘rsatgan sezilarli ta’sirini va G‘arb ilm-fani yo‘nalishini shakllantirganligi haqida so‘z yuritadi. U islom dunyosi va G‘arb o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni chuqur o‘rganib, falsafa, fan, san’at va adabiyotni tarqatishda islomning hal qiluvchi rolini ta’kidlaydi. Ayniqsa, islom dunyosidagi ilmiy markazlar, xususan Andalusiya va Sitsiliya, Yevropaga bilim yetkazishning muhim kanallari sifatida namoyon bo‘ladi.

Ushbu tadqiqot mazkur davrda dinlararo munosabatlarning nozik qirralarini ochib beradi. Tarixiy dalillar ikki din o‘rtasidagi keskinlik va ziddiyatlar bilan bir qatorda, sezilarli darajada bilim almashinuvi ham mavjud bo‘lganligini ko‘rsatadi. O‘rta asrlarda islom va Yevropa o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni chuqur anglash nafaqat tarixiy tushunchani boyitadi, balki zamonaviy Yevropaning poydevorini yaratgan intellektual va madaniy xilma-xillikka yangicha nazar tashlash imkonini ham beradi.

Bundan tashqari, ushbu tadqiqot dastlabki izlanish bo‘lib, G‘arb sivilizatsiyasiga asos bo‘lgan intellektual ildizlar va madaniy boyliklarni yanada chuqurroq o‘rganishga undaydi hamda dinlararo muloqot va madaniy farqlar haqidagi zamonaviy munozaralarga hissa qo‘shadi. Tarix islom va G‘arb dunyosining o‘zaro ta’siri chuqur g‘oyalar va bilim almashinuviga olib kelgan misollarni yoritib bergan. Bu madaniyatlararo va diniy hamkorlikka xos bo‘lgan ulkan salohiyatni ko‘rsatib, insoniyat bilimlarini rivojlantirishning muhim yo‘li ekanligini anglatadi.

Tavsiya

Ushbu tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, ilmiy taraqqiyot nuqtai nazaridan dinlararo muloqot va hamkorlikning ahamiyati tarixiy tahlil doirasidan ancha kengdir. Tarix yoritgan misollar asosida, Islom va G‘arb dunyolari o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar g‘oya va bilimlarning chuqur almashinuviga olib kelganini hisobga olsak, turli din va madaniyat vakillari o‘rtasida uzluksiz muloqot va hamkorlikni rivojlantirish uchun kuchli asos mavjud.

Madaniyatlararo hamkorlikdagi yashirin imkoniyatlarni anglash insoniyat bilimlarini yuksaltirish va yanada keng qamrovli hamda o‘zaro bog‘liq sivilizatsiyani barpo etishning muhim yo‘nalishi hisoblanadi. Ilmiy va madaniy almashinuvlar tobora muhim ahamiyat kasb etayotgan hozirgi davrda, xilma-xillikni qabul qilish va ochiq muloqotlar olib borish innovatsiyalar, bag‘rikenglik va jamiyatlarning o‘zaro boyishiga turtki bo‘lishi mumkin. Bu esa diniy muloqotning nafaqat tarixiy hodisa, balki uyg‘un dunyoni yaratishning zamonaviy talabi sifatidagi dolzarbligini ta’kidlaydi.

Manba: https://muslimheritage.com/islamic-scholars-influence/

Demografik tahlil

• Yoshi bo‘yicha taqsimot: Eng katta yosh guruhi 26-35 yoshdagilar bo‘lib, ular respondentlarning 38% atrofini tashkil etdi. Keyingi yirik guruh – 18-25 yoshdagilar (34%). 36-45 yosh kategoriyasiga mansub respondentlar 20% ni, eng kichik ulush esa 46 yosh va undan kattalarga to‘g‘ri keladi (7.5%). Demak, so‘rovnoma asosan yosh va o‘rta yoshdagi qatnashchilar fikrini aks ettiradi.

• Jinsi bo‘yicha taqsimot: So‘rovnomadada ishtirok etgan erkaklar soni ayollarga nisbatan ancha yuqori. Respondentlarning qariyb 84 foizi erkaklar, 16 foizi esa ayollar edi.
  

• Ta’lim darajasi bo‘yicha taqsimot: Ishtirokchilarning yarmidan ko‘pi oliy ma’lumotli (50% bakalavr diplomi, 23% magistr yoki undan yuqori). Qolgan qismi o‘rta maxsus (taxminan 16%) yoki umumiy o‘rta ma’lumotli (taxminan 10%). Umuman olganda, 73% oliy ma’lumotli va 27% o‘rta ma’lumotli respondentlar jamlanmasi so‘rovnomada ishtirok etgan.

Erkak va ayollarning qarashlarini solishtirish

Jinsiy guruhlar bo‘yicha javoblarda ayrim qiziqarli tafovutlar kuzatildi. Ayol va erkak respondentlar sekulyarizm va diniy masalalarga o‘ziga xos yondashuvlarni bildirishgan:

Sekulyarizm tushunchasi: Erkak va ayollar sekulyarizmni deyarli bir xil tarzda tushunishadi – aksariyat har ikki jins vakillari uchun “dinning davlat ishlaridan ajratilishi” eng ko‘p tanlangan javob bo‘ldi (har ikki guruhda taxminan 50%). Ayollarning 12% va erkaklarning 12% ga yaqini “bilmayman” deb javob bergan, ya’ni tushunmovchilik darajasi past darajada va deyarli bir xil. Biroq, “dinsizlashish, din rolini cheklash” deb talqin qilganlar ulushi erkaklar orasida biroz kamroq (19%) bo‘lsa-da, ayollarda ham 20% atrofida bo‘ldi. “Dunyoqarash erkinligi” deb javob berganlar ulushi ham erkaklar (19%) va ayollar (17%) o‘rtasida deyarli teng. Demak, sekulyarizm mohiyatini tushunishda erkaklar va ayollar fikrida katta tafovut yo‘q – ko‘pchilik uni davlat va dinning ajralishi deb biladi.

Sekulyar tamoyillarga munosabat: Ayollar sekulyarizm tamoyillarini erkaklarga nisbatan biroz ko‘proq qo‘llab-quvvatlagan. Ayol respondentlarning 51,5% sekulyar tamoyillarni to‘liq yoki qisman qo‘llab-quvvatlashini bildirgan bo‘lsa (27% to‘liq, 24,5% qisman), erkaklarda bu ko‘rsatkich 50,9% (26,6% to‘liq, 24,3% qisman). Bunda katta farq kuzatilmasa-da, qarshi chiqqanlar ulushi erkaklarda yuqoriroq – erkaklarning 28% sekulyar tamoyillarga qarshi ekanini aytgan (ayollarda 19%). Aksincha, ayollar ko‘proq ikkilangan: ularning qariyb 30% “fikr bildirish qiyin” deb javob bergan (erkaklarda 21%). Bu shuni ko‘rsatadiki, erkaklar o‘z pozitsiyasini aniqroq bildirgan – ular orasida keskin qarshi fikrlar ko‘proq, ayollarda esa noaniq javoblar yuqori.

Sekulyarizmning amalda tatbiq etilishi (O‘zbekistonda): Har ikki jins vakillari orasida O‘zbekistonda sekulyarizm tamoyillari “juda oshirib yuborilmoqda” degan fikr eng ko‘p tarqalgan. Erkaklarning 43% va ayollarning 38% sekulyar siyosat oshirib yuborilgan deb hisoblaydi. Bunda erkaklar biroz ko‘proq tanqidiy (ular orasida “zaif, kuchaytirish lozim” deb hisoblovchilar ham 22% bo‘lib, ayollarnikidan sal yuqori). Ayollar esa nisbatan ko‘proq “o‘rtacha, bir maromda” deb baho berishgan (22% ayol, 20% erkak) yoki javob berishga qiynalgan. Ya’ni, erkaklar orasida keskin fikrlar (juda oshirilgan yoki aksincha kuchaytirish lozim) ko‘proq uchrasa, ayollar orasida vaziyatni o‘rtacha deb baholash yoki aniq fikr bildirmaslik hollari ko‘proq kuzatildi.

Davlat boshqaruvida diniy dunyoqarashning o‘rni: Bu savolda jinslar o‘rtasida sezilarli tafovutlar bor. Erkaklarning qariyb 31% fikricha, “davlat siyosatida diniy dunyoqarash yetakchi bo‘lishi kerak”, ya’ni ular diniy qarashlarning davlat ishlarida kuchli bo‘lishini istashgan. Ayollarning esa atigi 23-24% bu fikrni qo‘llab-quvvatlagan, lekin 35% ayol “diniy dunyoqarash mutlaqo alohida bo‘lishi, aralashmasligi lozim” deb javob bergan (erkaklar orasida bu ko‘rsatkich 29% atrofida). Shunday qilib, ayollar ko‘proq sekulyar – din va davlatning ajralganligini qo‘llab-quvvatlovchi pozitsiyada, erkaklar esa ko‘proq diniy boshqaruv tarafdori bo‘lishga moyil. Biroq, har ikki jinsdagi eng katta ulush mo‘tadil yondashuvni tanlagan: taxminan 36-37% erkak va ayol “muayyan darajada diniy ta’sir bo‘lishi mumkin”, ya’ni diniy qarashlar davlatga to‘liq aralashmasin, lekin ma’lum darajada inobatga olinishi mumkin degan pozitsiyani bildirishgan. Demak, erkaklar orasida diniy yetakchilik tarafdorlari ayollarga nisbatan ko‘proq, ayollar esa to‘liq ajratish g‘oyasini ko‘proq ma’qullashgan, ammo ko‘pchilik mo‘’tadil fikr – din davlatga qisman ta’sir qilishi mumkin degan nuqtai nazarda birlashadi.

Sekulyarizmning jamiyat barqarorligiga ta’siri: Ikkala jins vakillari ham sekulyar davlat tamoyillarini ko‘proq ijobiy baholaydi. Ayollarning 39% va erkaklarning 37% fikricha, sekulyarizm jamiyat barqarorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bilan birga, salbiy ta’sir haqida erkaklar ko‘proq og‘ziga olgan: erkaklarning 28% bu tamoyillar barqarorlikka salbiy ta’sir qiladi desa, ayollarda bu ko‘rsatkich 25%. Neytral (betaraf) ta’sir deydiganlar har ikki guruhda taxminan teng (18-19% atrofida). Bilmaslik yoki fikr bildirishga qiynalish darajasi ham o‘xshash (ayollarda 17%, erkaklarda 16%). Xulosa qilib aytganda, ayollar biroz ko‘proq optimistik ruhda – ularda ijobiy baho ulushi balandroq, erkaklar orasida esa tanqidiy qarash (salbiy baho) nisbatan ko‘proq uchraydi. Shunga qaramay, umumiy tendensiya sifatida har ikki jins vakillarining eng ko‘p qismi sekulyarizm barqarorlikka ijobiy yoki hech bo‘lmaganda neytral ta’sir qiladi deb hisoblaydi.

O‘zbekistondagi diniy erkinlik darajasi bahosi: Erkaklar va ayollar fikri bu masalada deyarli uyg‘un – ko‘pchilik diniy erkinlikni “past” yoki “o‘rtacha” deb baholashgan. Ayol respondentlarning 52% ga yaqini (41% past, 11% nihoyatda past) O‘zbekistonda diniy erkinlik cheklangan deb hisoblaydi. Erkaklarda ham taxminan 53% shunday fikrda (37,6% past, 15,6% nihoyatda past). “O‘rtacha” deb baholaganlar ulushi ham juda yaqin: ayollarda 40%, erkaklarda 35%. Diniy erkinlik “yuqori” deb baholaganlar juda oz – ayollarning atigi 7-8% (5,6% yuqori, 2% nihoyatda yuqori), erkaklarda ham 11% atrofida xolos. Ya’ni, har ikki jins vakillari O‘zbekistonda diniy erkinlik yetarli emas, ko‘proq cheklangan degan fikrga kelishadi. Biroq erkaklar orasida “nihoyatda past” deb aytuvchilar ayollarga qaraganda biroz ko‘proq (16% vs 12%), ayollarda esa “o‘rtacha” deb hisoblovchilar sal baland.

• Sekulyarizm va diniy qarashlar muvozanatiga erishish yo‘li (yechimlar): Ushbu masalada erkaklar va ayollar orasida ustuvor ko‘rilgan yo‘llar biroz farqlanadi. Erkak respondentlar eng ko‘p “mustahkam qonunchilik orqali” muvozanatga erishishni belgilashgan – erkaklarning 37,5% qonunlar va siyosiy chora-tadbirlar bilan yechim ko‘rsa, ayollarda bu ulush 31,6% ni tashkil etdi. Ayollar esa eng ko‘p “ta’lim orqali” yechimga urg‘u berishgan – ayollarning deyarli 40% bu variantni tanladi, erkaklar orasida esa 35% atrofida. “Ijtimoiy muhokamalar (dialog) orqali” muvozanatga erishishni aytganlar ulushi ham ayollarda biroz yuqori (ayollar 19,9%, erkaklar 16,4%). Shu bilan birga, “bu qarashlar o‘rtasida kelishuv mumkin emas” deb hisoblagan pessimistlar erkaklar orasida sal ko‘proq (taxminan 11%, ayollarda 8-9%). Ushbu ko‘rsatkichlar shuni anglatadiki, ayollar jamiyatda ma’rifiy yo‘l va muloqotga ko‘proq ishonch bildirayotgan bo‘lsa, erkaklar qonuniy choralarga tayanishga va biroz ko‘proq keskin pozitsiyaga ega bo‘lishga moyilroq. Har ikki jins ham, baribir, asosiy yechim sifatida qonunchilik va ta’limni ko‘rsatmoqda, bu sohalarda fikr birligi bor.

Xulosa: Gender guruhlari o‘rtasidagi farqlar unchalik keskin bo‘lmasa-da, ayol respondentlar umumiy jihatdan sekulyarizmga moyillikni biroz ko‘proq namoyon etgan: ular orasida qarshi chiqishlar kamroq, diniy-ta’limiy yechimlarga ishonch balandroq. Erkaklar orasida esa diniy boshqaruvni qo‘llab-quvvatlash va sekulyar siyosatni tanqid qilish ulushi nisbatan yuqori. Shunday bo‘lsa-da, ikkala guruh ham asosiy masalalarda qisman o‘xshash fikrlarni bildirmoqda – masalan, ko‘pchilik sekulyarizmning ijobiy tomonlarini ko‘ra oladi va diniy erkinlik darajasi yetarli emas deb hisoblaydi.

Oliy va o‘rta ma’lumotli respondentlarning javoblari

Ta’lim darajasi bo‘yicha, ya’ni oliy ma’lumotlilar va o‘rta (o‘rta-maxsus) ma’lumotlilar o‘rtasida sekulyarizm va diniy masalalarga munosabatda sezilarli tafovutlar mavjud. Umuman olganda, oliy ma’lumotli qatnashchilar sekulyar g‘oyalarni ko‘proq qo‘llab-quvvatlab, tushunchalarni yaxshiroq anglab berganlari kuzatildi; o‘rta ma’lumotlilar esa diniy qarashlarga moyillik va sekulyarizmga tanqidiy yondashuvga ko‘proq ega ekanliklarini bildirishdi:

• Sekulyarizm tushunchasini anglash: Oliy ma’lumotli respondentlar orasida “dinning davlat ishlaridan ajratilishi” degan to‘g‘ri tushuncha eng ko‘p tarqalgan – ularning 52% sekulyarizmni shunday tariflagan (o‘rta ma’lumotlilarda bu ko‘rsatkich 43% atrofida). O‘rta ma’lumotli guruhda “dinning jamiyatdagi rolini cheklash, dinsizlashish” deb noto‘g‘ri yoki salbiy talqin qilganlar ulushi biroz yuqoriroq (21% o‘rta ma’lumotli, 19% oliy ma’lumotli). Shuningdek, “bilmayman” deb javob berganlar o‘rta ma’lumotlilar orasida ko‘proq uchradi – ularning 17% sekulyarizm nimani anglatishini aniq bilmasligini aytgan (oliy ma’lumotlilarda atigi 10%). “Dunyoqarash erkinligi” deb javob berganlar ulushi har ikki guruhda deyarli bir xil (taxminan 18-19%). Bu raqamlar ta’lim darajasi oshgani sayin sekulyarizm tushunchasi yaxshiroq anglashilishini ko‘rsatadi: oliy ma’lumotlilar orasida notanishlik va noto‘g‘ri tushuncha kamroq.
• Sekulyar tamoyillarni qo‘llab-quvvatlash darajasi: So‘rov natijalariga ko‘ra oliy ma’lumotli respondentlar sekulyarizm tamoyillarini ancha ko‘proq qo‘llab-quvvatlaydi. Ularning yarmidan ko‘prog‘i (taxminan 55%) bu tamoyillarni yaxlit yoki qisman qo‘llab-quvvatlashini bildirgan (30% to‘liq, 25% qisman). O‘rta ma’lumotli qatnashchilar orasida esa qo‘llab-quvvatlash darajasi ancha past – atigi 38% (17% to‘liq, 21% qisman). Aksincha, qarshilik ko‘rsatganlar ulushi o‘rta ma’lumotlilarda yuqoriroq: bu guruhning qariyb 33% sekulyar tamoyillarga qarshi ekanini aytgan (oliy ma’lumotlilarda 24%). Fikr bildirish qiyin degan javob ham o‘rta ma’lumotlilar orasida ko‘proq uchraydi (29% o‘rta, 20% oliy). Demak, oliy ma’lumotli fuqarolar sekulyarizmni ko‘proq ma’qullashadi, o‘rta ma’lumotlilar esa ko‘proq ikkilanadi yoki qarshi chiqadi.
• O‘zbekistonda sekulyarizm tamoyillariga amal qilinishi (hozirgi holatga baho): Bu borada ham ta’lim darajasi bo‘yicha qarashlar turlicha. Oliy ma’lumotlilar fikrida biroz muvozanatli yondashuv seziladi: ularning 40% ga yaqini mamlakatda sekulyarizm tamoyillari “juda oshirib yuborilmoqda” deb hisoblaydi, 23% esa “o‘rtacha, bir maromda” deb baholaydi va yana 22% “zaif, kuchaytirish lozim” deydi. O‘rta ma’lumotli guruh esa ko‘proq tanqidiy: ularning deyarli yarmi – 46% – sekulyarizm oshirib yuborilgan deb o‘ylaydi, faqat 14% bu siyosatni o‘rtacha deyilgan darajada ko‘rmoqda, 19% esa aksincha zaif, kuchaytirish kerak deb hisoblaydi. Fikr bildirishga qiynalganlar ulushi ham o‘rta ma’lumotlilarda balandroq (21% vs oliydagilar orasida 15%). Bu shuni anglatadiki, o‘rta ma’lumotli respondentlar orasida sekulyar siyosatning ortiqchaligi haqida xavotir kuchli, oliy ma’lumotlilar esa nisbatan ko‘proq bo‘lingan fikrga ega (ularning sezilarli qismi vaziyatni o‘rtacha deb baholaydi yoki kuchaytirishni taklif qiladi).
• Davlat boshqaruvida diniy dunyoqarashning o‘rni: Ta’lim darajasiga qarab, bu eng keskin farq qilgan masalalardan biridir. O‘rta (to‘liq yoki maxsus) ma’lumotli respondentlar ko‘proq teokratik qarashga moyil: ularning 40-41% davlat boshqaruvida diniy dunyoqarash yetakchi bo‘lishi kerak deb hisoblagan. Oliy ma’lumotlilar orasida bu fikrni qo‘llab-quvvatlaganlar ancha kam – atigi 25-26%. Aksincha, oliy ma’lumotli guruhning 33% ga yaqini “diniy dunyoqarash mutlaqo aralashmasligi lozim, davlat ishlaridan chetda bo‘lsin” degan qat’iy sekulyar pozitsiyani tanlagan (o‘rta ma’lumotlilarda bu ulush atigi 22%). Muayyan darajada diniy ta’sir bo‘lishi mumkin degan mo‘tadil fikr har ikkala guruhda ham sezilarli bo‘lsa-da, oliy ma’lumotlilarda bu ulush yuqoriroq (38,5% oliy, 30,7% o‘rta). “Fikr bildirish qiyin” degan javob o‘rta ma’lumotlilarda bir oz ko‘proq (7% vs 3%). Barcha shu ko‘rsatkichlar oliy ma’lumotli odamlar sekulyar davlat tamoyillarini ko‘proq qo‘llab-quvvatlab, dinni davlatdan ajratishga moyilligini, o‘rta ma’lumotlilar esa dinga ko‘proq o‘rin berishni istashini ko‘rsatadi. Ya’ni, jamiyatning savod darajasi yuqori qatlami ko‘proq dunyoviylik tarafdori, pastroq ta’limli qatlami orasida esa diniy qadriyatlarni siyosatga integratsiya qilish tarafdorlari ko‘proq.
• Sekulyar davlat tamoyillarining jamiyat barqarorligiga ta’siri: Bu savol bo‘yicha ham oliy va o‘rta ma’lumotli guruhlarning fikrlari farqlanadi. Oliy ma’lumotli respondentlarning 39% sekulyarizm jamiyat barqarorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi deb ishonadi (o‘rta ma’lumotlilarda 33% ijobiy). O‘rta ma’lumotlilar orasida esa salbiy ta’sir haqida aytuvchilar ko‘proq: ularning 33% sekulyar tamoyillar barqarorlikka salbiy ta’sir qiladi deb hisoblagan (oliy ma’lumotlilarda 26-27%). Neytral ta’sir bo‘ladi deganlar ulushi har ikkala guruhda bir xil darajada (taxminan 16-19%). Bilmayman degan javoblar ham deyarli teng (oliy 15,8%, o‘rta 17,7%). Bu farqlar shuni ko‘rsatadiki, oliy ma’lumotli aholi sekulyarizm foydasini ko‘proq ko‘ra oladi, o‘rta ma’lumotlilar esa biroz ko‘proq xavotirda – ularda sekulyarizm barqarorlikni izdan chiqarishi mumkin degan tushuncha kengroq tarqalgan.
• O‘zbekistonda diniy erkinlik darajasini baholash: Ikkala ta’lim guruhi ham ko‘proq tanqidiy baho bergan bo‘lsa-da, o‘rta ma’lumotli qatnashchilar diniy erkinlikning ahvolini yana ham pastroq deb ko‘rsatishga moyil. O‘rta ma’lumotli respondentlarning deyarli 60% diniy erkinlik past yoki juda past deb hisoblaydi (42% “past”, 18% esa “nihoyatda past” deb baholagan). Oliy ma’lumotlilar orasida ham tanqidiy fikrlar ustun bo‘lsa-da, ulushi biroz kamroq – taxminan 51% erkinlikni past darajada deb biladi (37% “past”, 14% “nihoyatda past”). “O‘rtacha” deb baholash oliy ma’lumotlilarda kengroq (38% oliy, 32% o‘rta), “yuqori” deb baholovchilar esa har ikkala guruhda kam (oliyda ~9%, o‘rtada ~7%). Bu shuni anglatadiki, ta’limdan qat’i nazar ko‘pchilik diniy erkinlik chegaralanganini tan oladi, ammo oliy ma’lumotlilar biroz yumshoqroq baholashadi (ko‘proq “o‘rtacha” deyishadi), o‘rta ma’lumotlilar esa keskinroq fikrda (ko‘proq “juda past” deyishadi).
• Sekulyarizm va diniy dunyoqarash muvozanatiga erishish yo‘llari: Yechim borasida har ikkala guruhning fikri to‘g‘ri kelsa-da, ayrim tafovutlar kuzatiladi. Oliy ma’lumotli respondentlar nisbatan qonunchilikka ko‘proq urg‘u berishdi – ularning 38,5% “mustahkam qonunchilik orqali” muvozanatga erishish mumkin deb hisoblaydi (o‘rta ma’lumotlilarda bu ulush 31,3%). O‘rta ma’lumotlilar esa “ta’lim orqali” hal etishni eng ko‘p tanlashgan – bu guruhda 36,5% ta’lim yo‘lini ko‘rsatgan (oliy ma’lumotlilarda 35,5%, ya’ni deyarli teng). Shuningdek, ijtimoiy muhokamalar (jamoatchilik orasida ochiq muloqot) varianti o‘rta ma’lumotlilar orasida bir oz ommabroq (18,6% o‘rta, 16,4% oliy). “Kelishuv mumkin emas” deb mutlaqo qarama-qarshi pozitsiyada bo‘lganlar ulushi ham o‘rta ma’lumotlilarda sal katta (taxminan 13-14%, oliy ma’lumotlilarda 9-10%). Demak, oliy ma’lumotli guruh qonuniy-institutsional choralarni ko‘proq qo‘llash tarafdori bo‘lsa, o‘rta ma’lumotlilar orasida ta’lim va ijtimoiy muloqotga ishonch bir oz ko‘proq. Baribir, har ikkala guruh ham yechim sifatida asosan qonunchilik va ta’limni tilga olgan bo‘lib, bu sohalarda fikr birligi mavjud.

Xulosa: Ta’lim darajasi oshgani sayin sekulyarizmga ijobiy munosabat kuchayadi. Oliy ma’lumotli respondentlar sekulyarizmni yaxshiroq tushunadi, ko‘proq qo‘llab-quvvatlaydi va uning jamiyatga foydasiga ko‘proq ishonadi. Ular, shuningdek, din va davlatni ajratish tarafdori bo‘lishga moyilroq. Bunga qarama-qarshi ravishda, o‘rta ma’lumotli fuqarolar orasida diniy boshqaruvni xohlash, sekulyar siyosatga qarshilik bildirish va sekulyarizmni noto‘g‘ri tushunish (dinsizlashish deb baholash) holatlari ko‘proq uchramoqda. Bu guruh sekulyarizmni jamiyat barqarorligiga tahdid deb ko‘rish ehtimoli yuqoriroq va diniy erkinlik borasida ham ko‘proq norozilik bildiradi. Shunday ekan, jamiyatda ta’lim darajasi sekulyar dunyoqarash va qadriyatlarga munosabatda muhim omil ekani ko‘rinib turibdi – oliy ma’lumot sekulyar qadriyatlarga moyillikni oshiradi.

O‘rta yoshli va boshqa yosh guruhlarining tahlili

Yosh guruhlariga qarab javoblarni tahlil qilish muhim trendlarni ochib berdi. Bu yerda “o‘rta yoshli” deganda taxminan 36-45 yosh oralig‘i nazarda tutiladi (so‘rovda alohida kategoriya sifatida berilgan). Ushbu guruhning qarashlari yanada katta yoshdagilar (46+) va yoshlarga (18-25 hamda 26-35) nisbatan qanday farq qilishi diqqatga sazovor. Umuman olganda, yosh kichraygani sayin sekulyar g‘oyalarga ko‘proq ochiqlik sezilmoqda, yosh ortgani sayin esa diniy qadriyatlarga moyillik oshmoqda, ammo 46+ eng keksa guruh ayrim savollarda o‘rtancharoq pozitsiyani egalladi.

• Sekulyarizm tushunchasini bilish: 18-25 yoshdagi eng yosh qatnashchilar sekulyarizm mohiyatini eng yaxshi anglashdi. Ularda atigi 8% “bilmayman” deb javob bergan, qolganlari orasida esa yarimdan ko‘pi (56%) to‘g‘ri ma’noda – dinni davlat ishlaridan ajratish deb tushuntirgan. 26-35 yoshdagilarda bilmaslik ulushi oshdi (15%), to‘g‘ri tushuncha bildirganlar 49% ga tushdi. 36-45 yoshli (o‘rta yoshdagi) guruhda ham “bilmayman” deganlar uncha ko‘p emas (12%), lekin e’tiborga molik jihati – aynan shu guruhda sekulyarizmni “dinning jamiyatdagi rolini cheklash, dinsizlashish” deb noto‘g‘ri yoki salbiy talqin qilganlar eng ko‘p – 25% ni tashkil etdi (yoshlar orasida bu ko‘rsatkich 17-19% edi). 46+ yoshdagilar orasida esa qiziq holat kuzatildi: ular sekulyarizmni nisbatan kam hollarda “dinning davlatdan ajratilishi” deb aytishgan (faqat 34% – barcha guruhlar ichida eng past ko‘rsatkich). Buning o‘rniga, 30% keksa respondentlar “dunyoqarashning erkinligi” deb javob berishdi, ya’ni sekulyarizmni so‘z erkinligi yoki fikr erkinligi bilan bog‘lashga moyilroq bo‘lishdi. Shu bilan birga, 46+ guruhda ham bilmaslik ulushi yuqori (16%). Xulosa: Yoshlar (xususan, 18-25) sekulyarizm tushunchasini eng to‘g‘ri anglasa, o‘rta yoshdagilar (36-45) ko‘proq xato talqin qilishadi (ularning choragi sekulyarizmni “dinsizlashish” deb o‘ylagan). Keksa avlod (46+) esa sekulyarizmni ko‘proq erkinlik tushunchasi bilan bog‘lagan holda ko‘radi yoki aniq bilmaydi.
• Sekulyar tamoyillarga munosabat (qo‘llab-quvvatlash yoki qarshilik): Yosh guruhlar kesimida sekulyarizmga qo‘llab-quvvatlash darajasi yoshi kattalashgan sari pasayib boradi. 18-25 yoshdagilarning 56-57% sekulyar tamoyillarni to‘liq yoki qisman qo‘llab-quvvatlasa, 26-35 yoshlilarda bu ko‘rsatkich 52%, 36-45 yoshlilarda 44% gacha kamayadi. 46+ yoshdagilar esa eng past darajani ko‘rsatdi – ular orasida atigi 41% qo‘llab-quvvatlovchilar bor. Aksincha, qarshi chiqish tendensiyasi yosh oshgan sari ortdi: 18-25 yoshda 23-24% qarshi bo‘lsa, 36-45 yoshda 33% bu tamoyillarga qarshi chiqdi (46+ guruh ham 31% bilan yuqori). O‘rta yoshli (36-45) guruh bu borada yetakchi: ularda sekulyarizmga qarshilik eng yuqori, qo‘llab-quvvatlash esa eng past darajada. Yoshlar (ayniqsa 18-25) orasida esa aksincha – sekulyarizm tarafdorlari ko‘pchilik va qarshi fikr bildirganlar nisbatan kam. 26-35 yosh guruhini oraliq deyish mumkin: ular ham asosan qo‘llab-quvvatlashadi (52%), lekin yoshlar kabi emas; qarshilik ulushi ham biroz oshgan (25%). Diqqatga loyiq holat – 46+ yoshdagilar qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha 36-45 yoshdagilarga yaqin (41%), ammo ularda aniq pozitsiya bildirganlar nisbatan kamroq: bu guruhda “fikr bildirish qiyin” degan javob ham eng ko‘p uchradi (27%). Shunday qilib, eng yoshlar eng sekulyarchi, o‘rta yoshdagilar eng konservativ, keksa avlod esa ko‘proq ikkilangan yoki qarama-qarshi fikrlar bildirgan.
• O‘zbekistonda sekulyarizm tamoyillariga amal qilinishi (baholar): Bu savolga bergan javoblari bo‘yicha ham 36-45 yosh guruhi eng tanqidchi ekani ko‘rindi. 36-45 yoshdagilarning 46% O‘zbekistonda sekulyarizm “juda oshirib yuborilmoqda” deb hisoblagan (bu eng yuqori ko‘rsatkich), va yana 19% “zaif, kuchaytirish lozim” degan – ya’ni ularning fikrlari ikki qutbli bo‘lsa-da, asosiy qismi sekulyar siyosat haddan tashqari kuchli deb norozi. 18-25 yoshdagilar va 26-35 yoshdagilar ham asosan “juda oshirilgan” deya fikr bildirishgan (mos ravishda 42% va 40%), lekin ularning taxminan 23-24% vaziyatni “o‘rtacha” deb baholashdi. Yoshlar orasida shuningdek fikri yo‘qlar ulushi ham eng past (18-25 yoshda 13% “fikrim yo‘q” degan). 46+ yoshdagilar fikrlari nisbatan tarqoq: 46+ guruh ham ko‘proq “oshirib yuborilgan” deb hisoblaydi (45% atrofida), lekin ularda “o‘rtacha, bir maromda” deb javob berganlar ulushi eng yuqori (39%, boshqa yoshlarda 14-23% edi). Bu shuni ko‘rsatadiki, keksa avlodning bir qismi sekulyar siyosatni uncha keskin qoralamaydi, balki o‘rtacha darajada deb baholaydi. Xulosa: barcha yosh guruhlarda eng keng tarqalgan fikr – sekulyarizm tamoyillari oshirib yuborilgan, ammo 36-45 yoshdagilar eng ko‘p shu fikrda turishgan va ular orasida “kuchaytirish lozim” deyuvchilar ham ancha, demak qarashlar ikki uchga bo‘lingan. Yoshroq guruhlar (18-35) ham tanqidiy, lekin biroz ko‘proq balanslangan (ko‘proq o‘rtacha deydiganlar bor). Keksalar (46+) orasida esa sezilarli qismi vaziyatni mo‘tadil deb o‘ylaydi va keskin fikr bildirishdan tiyiladi.
• Davlat boshqaruvida diniy dunyoqarashning o‘rni (din va davlat munosabati): Yosh guruhlar bu masalada keskin farq qiluvchi qarashlarga ega. Eng yoshlar (18-25) asosan mo‘tadil pozitsiyani tanlashdi: ularning eng katta qismi (43%) “muayyan darajada ta’sir ko‘rsatishi mumkin” deb, dinning davlatga oz-moz ta’siri bo‘lishi mumkinligini aytdi. Bu guruhda diniy boshqaruv tarafdorlari nisbatan kam – atigi 26% “diniy dunyoqarash yetakchi bo‘lishi kerak” dedi, va yana 26% mutlaqo ajratish tarafdori. 26-35 yosh guruhida ham mo‘tadil fikr yetakchi (36%), lekin ular orasida ajratishni qo‘llovchilar (32%) diniy yetakchilik tarafdorlariga (29%) nisbatan ko‘proq bo‘ldi. 36-45 yoshli respondentlar esa ko‘proq konservativ diniy pozitsiyani ko‘rsatdi: bu guruhda diniy yetakchilik tarafdorlari eng ko‘p – 34% (bu yoshlar orasida eng baland ko‘rsatkich), ajratish tarafdorlari esa 33% bilan biroz ortda. Mo‘tadil qarash bildirganlar ulushi bu guruhda kamaydi (30%). 46+ yoshdagilar ham xuddi 36-45 ga o‘xshash: 38% ulushi bilan diniy boshqaruvni istovchilar eng katta qism, 30% esa aksincha, din aralashmasin deb hisoblaydi, va faqat 27% mo‘tadil fikr bildirdi. Bu tendensiyalardan ko‘rinadiki, yoshlar ko‘proq sekulyarizm yoki hech bo‘lmasa murosa tarafdori – ular din va davlat orasida masofani saqlashga moyil (18-25 yoshdagilarning 69% dinning yo mo‘’tadil, yo umuman aralashmasligini tanlagan). Yosh o‘tgani sayin din davlatda ko‘proq rol o‘ynashi kerak degan fikr kuchayadi – ayniqsa o‘rta yoshli va undan kattalar orasida bu fikrga qo‘shiluvchilar ko‘paygan. O‘rta yoshli (36-45) guruh bu borada yetakchi konservator: ularda deyarli har uch kishidan biri teokratik boshqaruv tarafdori. Keksa avlod (46+) ham shunga yaqin raqamlarni ko‘rsatdi. Qolaversa, o‘rta yosh va keksa guruhlarda mo‘tadil yondashuv tarafdorlari sal kamayib, qarashlar ko‘proq qutblashgani seziladi (ya’ni ular ko‘pincha yoki to‘liq diniy boshqaruv, yoki aksincha to‘liq ajratish deb javob berishgan).
• Sekulyar tamoyillarning jamiyat barqarorligiga ta’siri: Bu savol javoblari jamiyatdagi turli yosh qatlamlarning sekulyarizmga ishonchi yoki xavotirini yaxshi ko‘rsatadi. 18-25 yoshdagilar bu borada eng ijobiy qarashga ega: ularning 40% sekulyarizm barqarorlikka ijobiy ta’sir qiladi deb hisoblaydi, va faqat 23% salbiy deydi (qolgani neytral yoki bilmaydi). 26-35 yoshdagilar ham ko‘proq ijobiy fikrda (39% ijobiy, 26% salbiy). 36-45 yoshli o‘rta avlod yana farq qiladi – bu guruhda salbiy baho berganlar ulushi eng yuqori, 38% ga yetgan. Ijobiy fikr bildirish darajasi esa atigi 31% bo‘lib, boshqa guruhlarga qaraganda ancha past. Ya’ni, o‘rta yoshdagilarning uchdan biridan ko‘prog‘i sekulyarizm jamiyat barqarorligiga putur yetkazadi deb xavotir bildirgan (bu boshqa yosh guruhlardagi ko‘rsatkichdan sezilarli yuqori). 46+ yoshdagilar orasida salbiy fikr ulushi 28% atrofida (36-45 yoshdagilardan past, lekin baribir yoshlardan yuqori), ijobiy deydiganlar 35% ni tashkil etdi. Neytral javoblar eng ko‘p yoshlarda (18-25 yoshda 23% betaraf fikr, boshqa guruhlarda 15-16%), “bilmayman” deganlar esa keksa guruhda ko‘proq (21% 46+ yoshda, boshqa guruhlar ~13-18%). Bu ko‘rsatkichlar yoshlar sekulyarizmning jamiyat barqarorligiga foydasiga ko‘proq ishonishini, o‘rta yoshdagi guruh esa ko‘proq shubha bilan qarashini anglatadi. Shuningdek, keksa avlodning pozitsiyasi ham qisman tanqidiy bo‘lsa-da, 36-45 yoshdagilar bu borada eng ko‘zga ko‘ringan tanqidchilar ekani aniq: ular orasida sekulyarizmni foydasiz yoki zararli deb baholovchilar eng ko‘p.
• O‘zbekistondagi diniy erkinlik darajasini yoshlar bahosi: Barcha yosh guruhlar O‘zbekistonda diniy erkinlikni yetarli emas deb hisoblashadi, ammo qay darajada cheklangan deb o‘ylashlari turlicha. 36-45 yoshdagilar bu masalada ham eng tanqidiy: ularning 19% “nihoyatda past” deb javob bergan (eng yuqori ko‘rsatkich) va qo‘shib hisoblaganda jami 58-59% bu guruh erkinlikni past deb baholagan. 18-25 yoshdagilar va 26-35 yoshdagilar ham asosan “past” yoki “o‘rtacha” deb aytishgan. Qiziqarli jihati, 46+ yoshdagilar orasida “o‘rtacha” deb baholovchilar eng ko‘p (39% – bu boshqa guruhlarga qaraganda yuqori). Yoshlar (18-25) orasida esa “past” baho eng ko‘p uchraydi (40,5%). Yuqori yoki nihoyatda yuqori erkinlik deb hisoblaganlar har joyda kam bo‘lsa-da, 26-35 yoshdagilar nisbatan ko‘proq optimistik – ularda jami 13% ga yaqin inson diniy erkinlik yuqori degan (bu boshqa guruhlardan bir oz ko‘proq). Xulosa: barcha yoshdagilar ko‘zida diniy erkinlik cheklangan, ammo o‘rta yoshli guruh eng ko‘ngilsiz holatda deb o‘ylaydi, keksa avlod esa biroz mo‘’tadilroq baho berishga moyil (ular ko‘proq “o‘rtacha” deb javob berishgan). Yoshlar ham erkinlik yetarli emas deb hisoblashsada, ular orasida buni juda yomon deb baholovchilar nisbatan kamroq.

Umumiy xulosa (yoshlar kesimida): 18-25 yoshdagilar – eng sekulyar fikrlovchi guruh: ular sekulyarizmni yaxshi tushunadi, keng qo‘llab-quvvatlaydi va uning jamiyatga foydasiga ko‘proq ishonadi. Bu guruh davlat va din o‘rtasidagi masalada ham mo‘tadil yoki ajratish tarafdori bo‘lib, keskin diniy boshqaruvni kamroq quvvatlaydi. 26-35 yoshdagilar fikri yoshlar bilan o‘xshash yo‘nalishda, lekin biroz ehtiyotkorroq – ularda ham sekulyarizm tarafdorlari ko‘p, ammo yoshi kattaroq guruhlarga qaraganda sal kamaygan. 36-45 yoshdagilar esa eng diniy konservativ ko‘rinishdagi guruh: ular sekulyarizmga ko‘pincha qarshi chiqishdi yoki uni ortiqcha deb tanqid qilishdi, ko‘plari dinning davlatda yetakchi rol o‘ynashini istashdi va sekulyar tamoyillarning barqarorlikka salbiy ta’siridan xavotirda. Aynan shu o‘rta yoshli guruhda sekulyarizmni “dinsizlashish” deb noto‘g‘ri tushunish holatlari eng ko‘p uchradi, ya’ni ular orasida sekulyarizmga nisbatan salbiy stereotiplar kuchliroq. 46 yoshdan kattalar ham sekulyarizmga ehtiyotkorlik bilan qarashadi – ular orasida diniy boshqaruv tarafdorlari ulushi yuqori. Ammo ba’zi jihatlarda bu keksa avlod 36-45 yoshdagilarga qaraganda yumshoqroq: masalan, ular sekulyar siyosatni baholashda ko‘proq “o‘rtacha” degan neytral javobni tanlashdi va sekulyarizmni “dunyoqarash erkinligi” bilan bog‘laganlari ham ko‘p bo‘ldi. Bu Sovet davri ta’siri bo‘lishi mumkin, chunki 46+ avlod sovet sekulyar muhitida voyaga yetgan va dunyoqarash erkinligi degan ideallarni eslashlari mumkin.

Yosh guruhlaridagi tafovutlar jamiyatda avlodlar o‘rtasida sekulyarizm va din masalasida fikrlar bo‘linishini ko‘rsatadi. Yoshlar zamonaviy sekulyar qadriyatlarni ko‘proq qabul qilsa, o‘rta va keksa avlod an’anaviyroq, diniy qadriyatlarga yaqinroq turibdi. Bu, albatta, siyosiy va ijtimoiy muloqotda e’tiborga olinishi lozim bo‘lgan muhim jihatdir.

Umumiy trend va statistik xulosalar

Yuqoridagi barcha tahlillardan kelib chiqib, so‘rovnoma bo‘yicha umumiy tendensiyalar va eng ko‘p uchragan javoblar haqida quyidagicha xulosalar qilish mumkin:

• Respondentlarning demografik profili: So‘rovnoma qatnashchilari orasida erkaklar soni ayollardan ancha ko‘p bo‘ldi (84% erkak, 16% ayol). Asosiy yosh guruhlar – 18-35 yosh oralig‘i (jami 72%), ya’ni javoblarning katta qismi yosh avlodga tegishli. Respondentlarning aksariyati oliy ma’lumotli (taxminan uchdan ikki qismi), bu esa javoblarga ma’lum darajada sekulyarlik tarafdorlari tomon og‘ish berishi mumkin. Demografik nomuvozanliklar (masalan, erkaklar soni ayollarga nisbatan ko‘pligi) natijalarni talqin qilishda nazarda tutish lozim.
• Sekulyarizm tushunchasi bo‘yicha umumiy tushuncha: Respondentlarning yarmiga yaqini (taxminan 50%) sekulyarizmni “dinning davlat ishlaridan ajratilishi” deb to‘g‘ri tushungan. Bu eng ko‘p uchragan javob bo‘ldi va ko‘rsatadiki, jamiyatda sekulyarizm mohiyati haqida muayyan tushuncha shakllangan. Qolganlar esa asosan ikki guruhga bo‘lindi: 20% atrofida odam sekulyarizmni “dinsizlashish, din rolini cheklash” deb salbiy talqin qildi, va 19% esa uni “dunyoqarash erkinligi” deb ijobiy-erkinlik nuqtayi nazaridan tushuntirdi. Atigi 12% javob beruvchilar tushunchani bilmasligini tan oldi. Demak, umumiy trend – jamiyatning katta qismi sekulyarizmni davlat va dinning ajralishi deb biladi, ammo sezilarli qismi uni diniy qadriyatlarni cheklash deb o‘ylashmoqda. Bu sekulyarizm atrofida hali ham ba’zi tushunmovchilik va noto‘g‘ri tasavvurlar borligini ko‘rsatadi (taxminan beshdan bir qismi bunday fikrda).
• Sekulyar tamoyillarga nisbatan munosabat: Jami respondentlarning yarmidan ortig‘i (taxminan 51%) O‘zbekistondagi sekulyar tamoyillarni qo‘llab-quvvatlashini bildirdi (26,6% to‘liq qo‘llab-quvvatlaydi, 24,3% qisman qo‘llaydi). Bu qo‘llab-quvvatlovchi fikrlar jamiyatda ustunlik qilishini anglatadi. Qarshi chiqayotganlar ulushi esa 26,6% ni tashkil etdi – ya’ni chorak qismdan ko‘proq. Qolgan 22-23% esa aniq fikr bildirishdan qochgan yoki qiynalgan. Bu raqamlar jamiyatning sezilarli qismi (to‘rtdan biri) sekulyarizmga qarshi yoki undan norozi ekanini, aksariyat esa baribir uni qo‘llab-quvvatlashini ko‘rsatadi. Yosh va ta’lim omillarini inobatga olsak, qo‘llab-quvvatlovchilarning ko‘pi yosh va oliy ma’lumotli qatlamdan, qarshilar ko‘proq o‘rta yosh va o‘rta ma’lumotli qatlamdan ekani aniq bo‘ldi. Umumiy trend shuki, sekulyarizmga positv munosabat ko‘pchilikda bor, lekin jamiyat ichida muayyan konservativ guruhlar ham yo‘q emas va ularning ulushi e’tiborga olinarlidir.
• Sekulyarizmning O‘zbekistonda amaldagi holati (tatbiqi) bo‘yicha fikrlar: So‘rov ishtirokchilari orasida “sekulyarizm tamoyillari juda oshirib yuborilmoqda” degan qarash eng ko‘p tarqalgan bo‘lib, 42% javoblarda uchradi. Demak, muhim bir trend – ko‘pchilik bu borada davlat siyosati haddan tashqari dunyoviylashgan deb hisoblaydi, balki diniy qadriyatlarga bosim bor deb o‘ylashadi. Qolgan fikrlar tengrog‘iga yaqin bo‘linadi: 21% aholi aksincha, sekulyarizm “zaif, kuchaytirish lozim” deb, mavjud dunyoviylik yetarli emasligini aytgan, va 20% “o‘rtacha, bir maromda” deb, ya’ni sekulyar siyosat darajasidan qoniqish hosil qilgan. 16% esa bu savolga aniq javob bera olmagan. Bu taqsimot shuni ko‘rsatadiki, jamoatchilik fikri bir qadar qutblashgan: yarmiga yaqini sekulyarizmni ko‘p, chorak qismi kam deb hisoblaydi, va faqat beshdan bir qismi uni me’yorida deb biladi. Ayrim demografik guruhlar (erkaklar, o‘rta ma’lumotlilar, 36-45 yoshdagilar) “juda oshirib yuborilgan” degan fikrga boshqalariga qaraganda ko‘proq qo‘shilgan. Shu ma’noda, umumiy trend – O‘zbekistonda sekulyar siyosat darajasi haqida jiddiy munozara mavjud, aksar insonlar uni oshiq deb ko‘rmoqda. Bu natija dinning jamoat hayotidagi roli borasida jamiyatda qoniqmaslik yoki bosim hissi borligini anglatishi mumkin.
• Din va davlat munosabati bo‘yicha jamiyatdagi pozitsiyalar: So‘rov natijalarida bu savolga berilgan javoblar jamiyatning uchga bo‘lingan manzarasini chizdi. Uchta asosiy qarash deyarli bir xil ulushga ega bo‘ldi: 36,4% respondent “diniy dunyoqarash davlatga muayyan darajada ta’sir qilishi mumkin” deb mo‘tadil fikrni bildirgan bo‘lsa, 29,9% “din mutlaqo aralashmasligi lozim” deb qat’iy sekulyar pozitsiyani tanladi, va 29,6% esa aksincha, “davlat siyosatida diniy dunyoqarash yetakchi bo‘lishi kerak” deb qat’iy diniy (teokratik) qarashni ma’qulladi. Atigi 4% bu savolda qiynalgan. Bu raqamlar jamiyat din va davlat masalasida ancha qutblashganini ko‘rsatadi – deyarli teng ulushdagi guruhlar to‘liq sekulyarizm, to‘liq diniy boshqaruv va ularning murosasini qo‘llab-quvvatlashmoqda. Trend sifatida shuni aytish mumkinki, mo‘tadil, muvozanat tarafdorlari (36%) eng katta yakka guruhni tashkil etsa-da, jami 60% ga yaqin aholi qattiq pozitsiyada (yoki to‘liq sekulyar, yoki to‘liq diniy boshqaruv tarafdori). Bu kelgusida davlat va din munosabatlari yuzasidan qarorlar qabul qilishda jamiyatdagi ushbu bo‘linishni hisobga olishni talab qiladi. Demografik tahlil shuni ko‘rsatdiki, diniy boshqaruv tarafdorlari asosan o‘rta yosh va pastroq ta’limli guruhdan, sekulyarizm tarafdorlari esa yosh va oliy ma’lumotli qatlamdan ko‘proq chiqmoqda.
• Sekulyarizmning jamiyat barqarorligiga ta’siri haqidagi qarashlar: Umumiy javoblar ko‘proq optimistik bo‘ldi – 37,5% respondent sekulyar davlat tamoyillari jamiyat barqarorligiga ijobiy ta’sir qiladi deb hisoblaydi. Salbiy ta’sir qiladi deganlar ulushi bundan ancha kichik – 27,6% (taxminan to‘rt kishidan biri). Qolganlari yoki neytral (18,5%) deb hisoblashgan, yoki aniq bilmasligini aytishgan (16,3%). Demak, umumiy tendensiya – ko‘pchilik sekulyarizmni jamiyat barqarorligi uchun foydali yoki hech bo‘lmaganda zararsiz deb biladi. Shu bilan birga, qarshilar ham mutlaqo kam emas: har to‘rt-besh kishidan biri bunday dunyoviy tamoyillar barqarorlikka zarar yetkazadi deb ishonmoqda. Bu ayniqsa 36-45 yosh guruhi va o‘rta ma’lumotli, diniy qarashga moyil qatlam vakillarida kuchli ekani tahlilda ma’lum bo‘ldi. Ijobiy fikrlar ko‘proq yoshlar, ayollar va oliy ma’lumotli qatlamda tarqalgan. Neytral pozitsiya ham ancha sezilarli ulushni egallagani (taxminan beshdan biri) shuni ko‘rsatadiki, hali ham ko‘p odamlar bu savolga aniq javob bera olmasdan ehtiyotkor qarashadi yoki har ikki tomonini ko‘radi. Xulosa trend: sekulyarizm foydasiga ishonch jamiyatda ustunroq, ammo uni tahdid deb biluvchi muhim bir segment ham mavjud, bu esa ijtimoiy barqarorlik va sekulyar siyosat uyg‘unligi borasida jamiyat ichida turlicha tajribalar borligini ifodalaydi.
• O‘zbekistonda diniy erkinlik darajasi haqidagi fikrlar: Javoblar bu borada ko‘pchilik noroziligini ko‘rsatdi. Respondentlarning eng katta qismi – 38,1% – mamlakatdagi diniy erkinlikni “past” deb baholadi. Yana 15% esa hatto “nihoyatda past” deb, juda keskin salbiy baho berdi. Demak, jami 53% atrofidagi respondent diniy erkinlik cheklangan degan fikrda. 36,1% inson “o‘rtacha” deb, erkinlik bor lekin cheklovlar ham bor degan mo‘tadil fikrni bildirdi. Va faqat 10-11% respondentgina (har o‘ndan biri) diniy erkinlik “yuqori” yoki “nihoyatda yuqori” deb o‘ylaydi. Bu raqamlar juda aniq: aksariyat aholi (taxminan yarmi yoki undan ko‘pi) diniy erkinlik yetarli emas, cheklovlar mavjud deb hisoblamoqda. Juda kam qismi bu borada to‘la qoniqadi. Demografik kesimda ham deyarli hamma guruh fikri shu tomonda bo‘ldi – hatto sekulyarizm tarafdori bo‘lgan yoshlar ham mamlakatda diniy erkinlik to‘liq emas degan fikrda. Biroq, 36-45 yoshdagilar va o‘rta ma’lumotlilar bu cheklovlarni eng keskin his qilayotgan guruh bo‘lib chiqdi (ular “nihoyatda past” deb ko‘proq aytishgan). Umuman olganda, umumiy trend – jamiyatda diniy erkinlik darajasidan qoniqish past, bu ehtimol yuqorida qayd etilgan “sekulyarizm oshirib yuborilgan” degan qarashlar bilan hamohang: ko‘plab insonlar sekulyar siyosat natijasida diniy amaliyot va e’tiqod erkinligi cheklanmoqda deb o‘ylashadi.
• Sekulyarizm va diniy dunyoqarash muvozanatiga erishish borasidagi taklif etilgan yo‘llar: Respondentlarga jamiyatda sekulyar va diniy qarashlar o‘rtasidagi muvozanatni qanday qilib ta’minlash mumkinligi haqida savol berilganda, javoblar muayyan ikki yo‘nalishda to‘plandi. 36-37% eng katta guruh “mustahkam qonunchilik orqali” yechimni ko‘rsatgan – ya’ni huquqiy bazani mustahkamlash, qonunlar orqali sekulyar tamoyillarni himoya qilish tarafdori. 35-36% deyarli teng ulushdagi ikkinchi yirik guruh “ta’lim orqali”, ya’ni ma’rifat va ta’lim-tarbiyaning kuchi bilan bu muvozanatga erishish mumkin deb hisoblaydi. Uchinchi o‘rinda “ijtimoiy muhokamalar orqali” degan taklif turibdi – 17% respondent bu yo‘lni tanlagan, ya’ni ochiq muloqotlar, jamoatchilik o‘rtasida muhokamalar orqali kelishuvga erishishni taklif qilishgan. Nihoyat, 10-11% atrofida fuqarolar umuman muvozanat va kelishuvga erishishning iloji yo‘q, bu qarashlar murosasiz deb hisoblaydi. Bu taqsimot jamiyatning aksariyat qismi (taxminan uchdan ikki qismi) institutsional va ma’rifiy choralarni ko‘rib, yechim izlash tarafdori ekanini bildiradi. Demografik jihatdan erkaklar va oliy ma’lumotlilar ko‘proq qonunchilikni ta’kidlashsa, ayollar va o‘rta ma’lumotlilar ta’lim va muloqotni nisbatan ko‘proq tilga olishdi – lekin baribir har ikkala guruh uchun ham bu ikki yo‘nalish muhim edi. Umumiy trend sifatida aytish mumkinki, xalq sekulyarizm-din muvozanatini muammo sifatida ko‘radi va uning yechimi sifatida davlat siyosati (qonunlar) va ta’lim tizimi yetakchi rol o‘ynashi kerak deb o‘ylaydi. Faqat kichik bir qismi umidsizlik bilan kelishuv mumkin emas deb hisoblamoqda, lekin ular ozchilik.

Yuqoridagi trendlar va raqamli ko‘rsatkichlar diagramma va grafikalar yordamida ham tasdiqlanishi mumkin edi – masalan, pie chartlar va bar graphlar orqali javoblarning foizlari yaqqol ko‘rinadi. Misol uchun, Jins bo‘yicha taqsimot diagrammasi erkaklar ustunligini (84% vs 16%) ko‘rsatgan bo‘lardi, Yosh tarkibi grafigi 26-35 yoshlar eng katta segment ekanini tasdiqlaydi, yoki Sekulyarizmga qo‘llab-quvvatlash/qarshilik diagrammasi yarim doiradan ko‘prog‘ini qo‘llab-quvvatlovchilar egallaganini ko‘rsatadi. Javoblar taqsimoti bo‘yicha ustunli diagrammalar (bar chart) ham qiziq holatlarni ko‘rsatadi: masalan, din va davlat munosabati savolida uchta ustun (ajratish, mo‘tadil, diniy yetakchilik) deyarli bir balandlikda bo‘lib, jamiyat uchga bo‘linganini vizual aks ettiradi. Xuddi shunday, diniy erkinlik bahosi bo‘yicha ustunlar “past” va “o‘rtacha” variantlarida baland, “yuqori” variantida esa juda past ekani, ya’ni notoklik hukmronligini ko‘rsatadi.

Yakuniy xulosa qilib aytganda, ushbu so‘rovnoma natijalari O‘zbekistonda sekulyarizm va din masalasida jamoatchilik fikri ancha rang-barang ekanini ko‘rsatadi. Ko‘pchilik sekulyar davlat tamoyillarini qo‘llab-quvvatlasa-da, sezilarli darajadagi qism unga qarshi yoki tanqidiy. Bu tafovutlar asosan demografik omillarga bog‘liq bo‘lib, yoshlar va oliy ma’lumotlilar sekulyarizm tarafdori ekani, o‘rta yosh va kamroq ma’lumotli guruhlar esa dindorlik tarafdori ekani ma’lum bo‘ldi. Jinsiy farq ham mavjud – ayollar biroz ko‘proq sekulyar, erkaklar nisbatan ko‘proq konservativ diniy qarashga ega bo‘lishdi. Umumiy tendensiya shuki, jamiyatning ziyoli va yosh qismi sekulyar taraqqiyot tarafida bo‘lsa-da, aholining muayyan qatlami sekulyar siyosatdan norozi va diniy qadriyatlarning roli oshishini xohlaydi. Biroq, aksariyat fuqaro bu masalada murosa yo‘lini ko‘radi – qonunlar va ta’lim orqali sekulyarizm va diniy e’tiqodlar o‘rtasida muvozanat topish mumkinligiga ishonadi.

Tavsiyalar

Yuqoridagi tahliliy natijalarga tayangan holda, bir necha tavsiyalar va chuqurroq tushuntirishlarni keltirish mumkin:

• Ta’lim va ma’rifat ishlari: So‘rov natijasida ma’lum bo‘ldiki, sekulyarizm mohiyatini noto‘g‘ri talqin qilish (dinsizlashish deb o‘ylash) va unga qarshi chiqish holatlari asosan ta’lim darajasi pastroq guruhlarda va o‘rta yoshli avlodda ko‘proq. Shu sababli, ommaviy axborot vositalari, ta’lim muassasalari va jamoat tashkilotlari orqali sekulyarizm tushunchasini to‘g‘ri va sodda tilda tushuntirish bo‘yicha ma’rifiy ishlarni kuchaytirish tavsiya etiladi. Xususan, sekulyarizm dinsizlik emas, balki davlatning barcha e’tiqodlarga nisbatan neytral va xolis bo‘lishi ekani, fuqarolarning vijdon erkinligini ta’minlashga xizmat qilishi haqida ko‘proq targ‘ibot qilish kerak. Ta’lim tizimida fuqarolik jamiyati, dunyoviy davlat asoslari mavzularini yosh avlodga to‘g‘ri yetkazish muhim – chunki aynan yoshlar bu g‘oyalarni eng yaxshi qabul qilmoqda va kelajakda jamiyatning asosiy qaror qabul qiluvchilari bo‘ladi.
• Jamoatchilik muloqoti va ko‘priklar qurish: Natijalar jamiyat fikri qutblashganini ko‘rsatgani bois, turli qarashdagi guruhlar o‘rtasida muloqotni yo‘lga qo‘yish muhimdir. Ijtimoiy muhokamalar, davra suhbatlari, televizion dasturlar orqali sekulyarizm va dinning jamiyatdagi o‘rni haqida ochiq bahs-munozaralar tashkil etish mumkin. Bu muloqotlarda diniy yetakchilar, dunyoviy olimlar, yoshlar vakillari va ayollar ishtirokini ta’minlash lozim, chunki so‘rovda ko‘rinib turibdi – har bir guruhning o‘z dardi va dunyoqarashi bor. Muloqot orqali o‘zaro tushunishni oshirish va ekstrem pozitsiyalarni yumshatish, murosali yechimlarni topish osonlashadi. 17% respondent aynan shu yo‘lni tavsiya qilgani bejiz emas – jamiyat ichida suhbat va eshitish madaniyatini rivojlantirish sekulyar va diniy qarashlar o‘rtasidagi taranglikni pasaytirishi mumkin.
• Huquqiy kafolatlar va ishonch: Ko‘plab fuqarolar sekulyarizm va din o‘rtasidagi muvozanatga erishish uchun qonunchilikni mustahkamlash zarur deb hisoblashdi (37% eng ko‘p tanlov). Bu davlat uchun signal bo‘lishi mumkin: konstitutsiyaviy va qonuniy darajadagi kafolatlarni xalq ko‘proq ko‘rishni istaydi. Tavsiya shuki, hukumat diniy erkinlik va sekulyar tamoyillarni muvozanatda saqlaydigan qonunlar ijrosini ta’minlashi, bu masalada siyosiy iroda va izchillik namoyon etishi kerak. Shu bilan birga, jamiyatda ayrim konservativ qatlamlar sekulyar siyosatdan norozi ekanini inobatga olib, ularning ishonchini qozonish bo‘yicha chora-tadbirlar zarur: masalan, diniy tashkilotlar bilan muloqotni oshirish, diniy marosimlar erkinligini ta’minlash va bu haqda xalqqa axborot berib borish. Sekulyar davlat fuqarolarga diniy erkinlikni kafolatlashini amalda ko‘rsatish, shu bilan birga davlat ishlari va qonun oldida barcha tengligi tamoyilidan chekinmaslik lozim. Bu nozik muvozanatni saqlash davlat siyosatining asosiy vazifalaridan biri bo‘lib qoladi.
• Maqsadli auditoriyalar bilan alohida ishlash: So‘rov natijalari ko‘rsatgan muayyan guruhlar bor – masalan, 36-45 yoshli o‘rta avlod va o‘rta ma’lumotli, qishloq joylar aholisi (taxmin qilish mumkinki) – bu guruhlar sekulyarizmga eng ko‘p qarshilik bildirgan. Ushbu maqsadli auditoriyalar bilan alohida ish olib borish tavsiya etiladi. Ular uchun diniy erkinlik va sekulyar tamoyillar bir-biriga zid emasligi, aksincha to‘ldirishi haqida maxsus dasturlar va muloqot platformalari yaratilishi mumkin. Masalan, masjid imomlari va mahalla faollari orqali tushuntirish ishlari, ko‘chma seminarlar, ommaviy axborot vositalarida sodda tilda ko‘rsatuv va maqolalar orqali ushbu guruh vakillariga yetib borish kerak. Ayniqsa, sekulyarizmni “dinsizlashish” deb qattiq xavotirga tushayotgan odamlarga bu tushuncha noto‘g‘ri ekani, aslida sekulyar tuzum dinni ham himoya qilishini tarbiyaviy yo‘l bilan yetkazish muhim.
• Ayollarning ishtirokini oshirish: So‘rovda ayollar ulushi faqat 16% bo‘lgani ularning fikri yetarlicha eshitilmayotganidan darak beradi. Holbuki, natijalar ayollar sekulyarizmni ko‘proq qo‘llab-quvvatlashini ko‘rsatdi. Kelgusida bunday tadqiqot va muhokamalarda ayollar ovozini ko‘proq jalb qilish kerak, chunki oilada farzand tarbiyasi va diniy an’analarning uzatilishida ayollarning roli beqiyos. Ayollar sekulyar va diniy qadriyatlar muvozanatini saqlashga doir yechimlarda faol qatnashsalar, jamiyatda umumiy tushunish va murosa yanada mustahkamlanishi mumkin.
• Sekulyarizmni amalda namoyish etish: Jamiyatda mavjud ba’zi qarama-qarshi fikrlar amaliy tajribalar yetishmasligidan ham bo‘lishi mumkin. Masalan, ko‘p odamlar diniy erkinlik past deb hisoblamoqda. Davlat organlari sekulyar tamoyillar doirasida diniy erkinlikni hurmat qilish borasidagi real qadamlarni ko‘rsatishi zarur. Bu degani: fuqarolarning e’tiqod erkinligini ta’minlash (ibodat qilish, diniy bayramlarni nishonlash, halol turmush tarziga amal qilish kabi huquqlarni kafolatlash) va ayni paytda davlat idoralari ishida din aralashuviga yo‘l qo‘ymaslik amaliyotiga og‘ishmay rioya etish. Misol uchun, rasmiy tadbirlarda turli din vakillarining erkin ishtiroki, ta’lim muassasalarida dunyoviy bilimlar bilan birga bag‘rikenglik ruhini singdirish kabi choralar sekulyarizmning ijobiy qiyofasini shakllantirishi mumkin. Sekulyar davlat fuqarolarning dinga bo‘lgan ehtiyojini ham tushunishini ko‘rsatishi lozim, shunda sekulyarizmga qarshi noto‘g‘ri talqinlar kamayadi.

Xulosa o‘rnida, ushbu so‘rovnoma natijalari bizga jamiyatimizdagi sekulyarizm va din o‘rtasidagi nozik muvozanatni qay darajada saqlay olayotganimiz haqida qimmatli ma’lumot berdi. Statistik tahlil ko‘plab ijobiy trendlarni (masalan, aholining sezilarli qismi sekulyarizmni qo‘llab-quvvatlashi, uning barqarorlikka foydasiga ishonchi) hamda e’tiborli ogohlantiruvchi belgilarni (masalan, muayyan guruhlarning keskin noroziligi va diniy erkinlikdan ko‘ngli to‘lmayotgani) aniqladi. Endigi vazifa – shu ma’lumotlardan kelib chiqib to‘g‘ri xulosalar chiqarish va amaliy choralar ko‘rish. Sekulyar va diniy qadriyatlar bir-birini inkor qilmasdan, aksincha, uyg‘un va barqaror jamiyat qurilishiga xizmat qilishi uchun, jamiyatdagi barcha qatlamlarni qamrab olgan holda uzluksiz muloqot, ta’lim va ishonch muhitini kuchaytirish zarur. Bu borada davlat tashkilotlari, fuqarolik jamiyati va diniy hamjamiyatlar birgalikda harakat qilishi eng samarali yo‘l bo‘ladi.

Shu o’rinda, Ibn-Xaldun ham ta'lim sifatini ta'minlash uchun zarur qator amaliy choralar va mezonlarni sanab o’tadi. Bular quyidagilardir:

1) O'qituvchining kasbiy rivojlanishi: Ibn-Xaldun o'qituvchilar hech qachon o'rganishdan to'xtamasliklari va turli fanlarning yangi jabhalarini o'rganib borishlari kerakligini ta'kidlaydi.

2) O'qituvchi ta’lim berishni kasb sifatida davom ettirmoq bilan bog’liq talablarga javob beruvchi ma'lum kognitiv va jismoniy qobiliyat hamda fazilatlar sohibi bo’lmog’i darkor.

3) O'qituvchilarning xilma-xilligi: Bu shuni anglatadiki, o'qituvchilik kasbi borasida o'quvchilarga yaxshi o’zlashtirishda muhim bo’lgan iste'dodni yetishtirish uchun ko’maklashish sohasida turli xil ko'nikma va o'qitish usullariga ega har xil o'qituvchilar lozim.

4) O'qituvchilarning hamkorligi: O'qituvchilar o'zlarining bilim olish qobiliyatini kuchaytiradigan jamoaviy ish strategiyasi doirasida hamkor ishlashlari kerak.

5) O'qituvchilar o'quvchilar orasidagi individual farqlarni ajrata bilishga harakat qilishlari kerak, chunki rivojlanishning har bir bosqichi o'ziga xos qobiliyat va ko'nikmalarni talab qiladi.

6) O'quvchilarning salohiyati va qobiliyatlarini hisobga olgan holda: Ibn-Xaldun o'quvchi potensialining muhimligini ta'kidlab, bu orqali o'qituvchilar o'quvchilarga o’z imkoniyatlari chegarasidan yuqori bo'lgan narsalarni yuklamasliklari kerakligini ko'rsatadi.

7) O'qituvchilar zo’ravonlik va majburlashdan qochishi kerak: O'quvchilarga kuch va zo'ravonlik bilan muomala qilish ularga, ayniqsa o’zini noto’gri tutadigan yoshlarga zarar yetkazadi.

8) O'quvchilarga bilim berishda o'qitishning zamonasiga monand usullaridan foydalanish va o'quvchilar bilan o'zaro hurmatga asoslangan do'stona munosabatlarni o'rnatish.

9) "Gapirib ber va doskaga yoz" kabi o'qitishning an'anaviy usullaridan foydalanishni minimallashtirish uchun munozara, muzokara va muhokama kabi turli xil o'qitish usullarini qo'llash.

10) Ta’limda amaliyot qismiga urg‘u berish: Bundan shu anglashiladiki, o‘qituvchilar o‘rgatishning qo’llay olish bosqichiga alohida e’tibor berishlari kerak, chunki talabalar o‘rgangan narsalarini kundalik hayotiy vaziyatlarda qo‘llay olishlari kerak. Keyin esa o'qituvchilar nazariyotni amaliyot bilan bog'lashlari lozim.

11) Ta’lim jarayoni mantiqiy va ilmiy metodologiyadan foydalangan holda bosqichma-bosqich amalga oshirilishi kerak. Ya’nikim, ta’lim ham mavzuga, ham o'quvchilarga mos keladigan bosqichma-bosqich va takroriy bo'lishi kerak. Bunday o'sish tartibida o'quvchilarning kognitiv, psixologik va bilim qobiliyatlariga e’tiborning ahamiyati hisobga olinadi va bu bugungi o'qituvchi va psixologlarning fikriga mos keladi.

12) O'qituvchilar o'quvchining mavzuni yaxshi o’zlashtirmay qolishining oldini olish uchun birinchi vazifa yoki materialni o'quvchilar aniq tushunib olishlariga ishonch hosil qilmasdan turib, boshqa bir vazifa yoki mashg’ulotga o'tmasligi kerak. (Haddad, 2011)

13) Ayniqsa yangi boshlanuvchilar uchun hissiy ta'lim usullarini qo'llash va mavhum o'qitishdan qochib, amaliy maydon faoliyatiga urg'u berish, bu Ibn-Xaldunning o'rganish haqidagi qarashlari amaliy nuqtai nazarga juda yaqin ekanligini anglatadi. (Haddad, 2011)

14) Ta'limni haqiqiy hayot bilan bog'lash: Ibn-Xaldunning fikricha, "shayxlar", ya’ni ustozlar o'quvchilarga o'quv materiallarini tushunishga ko’maklashuvchi muhitdagi amaliy misollardan foydalansin, ayniqsa bu misollar shogirdlarning kundalik hayotiga juda yaqin bo'lsa.

Asliddin Ochilov tayyorladi

Telegram | Facebook

Ronald Reygan bir gal undan iqtibos keltirgan edi. Mark Sukerberg uning asarini o’zi tanlagan kitoblar ro’yxatida keltirgan. Britan tarixchisi Arnold Toynbi bu kitob haqida

“shubhasiz, bu turdagi kitoblarning barcha zamon-u makonlarda yozilgan eng buyugi”

deydi. Bu kabi e’tiroflar Shimoliy Afrikalik XIV-asr tarixchisi uchun noodatiy, oshirib yuborilgandek ko’rinadi, lekin Ibn Xaldun shunga arziydigan, noyob talantli inson edi. Uning “Muqaddima” sining o’zi bir katta kitob hajmidagi jahon tarixi ilmiga muqaddimadir. Arab yozuvchilari o’rtasida bunday tarix kitoblarini yozish keng tarqalgan bo’lsa-da, Ibn Xaldungacha hech kim sivilizatsiyalar nega rivojlanishi va nega qulashini batafsil izohlaydigan nazariya yaratmagan edi. U tarixdagi aniq, materialistik omillarga diqqat qaratadi va o’zidan oldingi asarlarning notabiiy hikoyalari va cho’pchaklariga skeptik (shubha bilan) qaraydi. Taqvodor musulmon bo’lganiga qaramasdan, u hodisalarga mutlaqo ilohiy iroda o’laroq qaray olmagan: inson faktori doimo o’z so’zini aytgan. Robert Irvinning yangi “Ibn Xaldun: Dahoning tarjimai-holi” kitobi ham Ibn Xaldun asariga muqaddima, ham Ibn Xaldun asarlarini o’rganish ilmida original yondashuv namunasi hamdir. Times Literary Supplementning O’rta Sharq bo’yicha muharriri, Arab kechalari (1001 kecha) va Alhamro haqidagi taniqli kitoblar muallifi Robert Irvin Prospect bosh muharriri Samir Rahim bilan suhbatlashdi. Ular Irvinning London janubidagi uyida uchrashishdi va Ibn Xaldun bizga bugungi jamiyatning faoliyati uchun nima bera olishi haqida suhbatlashishdi.

Samir Rahim: Ibn Xaldun nimasi bilan Mark Sukerberg va boshqa mashhur shaxslarni qiziqtira olgan?

Robert Irvin: Bu Ibn Xaldun fikrlashidagi zamonaviylikning aldamchi ko’rinishidan. Sotsiolog, antropolog va madaniyatshunoslar o’ylaydi: “Aha, men daho bir ajdodni topdim”. Ular uning sotsiologiya yoki etnografiyaning otasi bo’lganligini tan olishadi. Lekin boshqa faktorlar ham bor, uning karyerasi haqiqatan ajoyib bo’lgan: u zindonda yotib chiqqan, badaviylar bilan jang qilgan, dunyo fotihi Temur bilan uchrashgan. U Granadaga borgan, Yovuz Pedro huzurida bo’lgan. Undan tashqari, Muqaddimaning hajmi ulkan: bu tarix yaratishning prinsiplarini o’rganishdan boshqa narsa emas. U sulolalarning davriy ko’tarilish va tushishi haqida yozadi. Ibn Xaldun fikricha, Asobiyya (o’ziga xos ijtimoiy bog’lovchi kuch yoki korpus ruhiyati) ga aloqador ko’chmanchi bosmanchilar to’lqini shaharni bosib oladi. Lekin ular o’rnashib, o’troq turmush tarziga o’tishi bilanoq, zaif va g’ayratsizga aylanadilar va ularni boshqa odamlar guruhi zabt etishiga moyil bo’lib qoladilar. Bu Muqaddimaning asosiy g’oyasi, lekin boshqa narsalar ham ko’p: Berber adabiyoti va musiqasi, pedagogika, iqtisod va okultizm muhokamalari, masalan.

SR: Bu kitob uning ko’p qismlik tarixga oid kitobiga muqaddima, lekin nega bugungi kunda uni hech kim o’qimaydi?

RI: Bu boradagi umumiy konsensus shu-ki, uning turgan-bitgani azob. U bir-biridan ajoyib dinamik tamoyillarni ishlab chiqadi, so’ngra asosan an’anaviy tarixga mos keladigan qismini rivojlantiradi.Ayniqsa berberlar va o’sha davrdagi Shimoliy Afrikaning haddan tashqari murakkab tarixiga oid bir original narsa bor: U haqiqatdan ham mamluklarning sultondan tortib barcha muhim figuralarini bilar edi. Lekin, umuman olganda, bu juda zerikarli.

SR: U Muqaddimani tarixni yozib bo’lgach yozganmi, yoki keyinmi?

RI: Ularni bir vaqtning o’zida yozgan deyiladi, lekin men bir narsani o’ylab qoldim: balki avval tarixni yozgandirda, keyin o’ylab qolgan – shoshma, buningn hammasining asosiy ma’nosi nima? Va keyin Muqaddimani yozadi. Vaqti bo’lganmikin tarixni yozib bo’lgach, o’ylab olishga?

SR: Ibn Xaldun qadimgi arab qo’lyozmalari va ulardagi mubolag’alar, oshirib yuborishlarga umuman toqat qilmagan ekan-a?

RI: U darvozalari yo’q va barcha aholisi halok bo’lgan Brass shahri haqida yozgan Mas’udiyga qarshi chiqqan (X asr tarixchisi, “Muruj-us sohib” kitobi muallifi). Ibn Xaldun bu hikoyani umuman qiziqarli deb bilmaydi. Mas’udiy aqlli odam edi, u ham Ibn Xaldun kabi Brass shahri mavjudligiga ishonmagan, lekin kitobiga kiritadi, chunki ajoyib va qiziqarli hikoya deb o’ylaydi. Ibn Xaldun esa juda jiddiy va bunday masalalarda qattiq turadigan kishi bo’lgan.

SR: Bunga ishonsa bo’ladi. U juda qiziquvchan inson edi. U bir narsani yaxshilab o’rganib, so’ngra “Menda bu haqida bir fikr bor” deydi.

RI: Arab an’anasi bo’yicha fikr yuritgan boshqa nazariyotchilar ham bor: Farobiy, Ibn Sino, Ibn Rushd. Lekin ular nazariyadan nazariya yaratishga moyil, Ibn Xaldun esa asosan to’gridan-to’g’ri kuzatish orqali nazariya yaratadi.

SR: U ideal davlat haqidagi Aflotun va Farobiy g’oyalariga ham qo’shilmaydi.

RI: Mutlaqo. Shahar to’g’ri kelmaydi: Ibn Xaldun ideali og’ir va qattiq badaviy hayotidir. U Islomning oltin asri deganda G’arb nazarda tutgan Abbosiylarning nazm, sharobxo’rlik, raqqosalar bilan to’lgan davrini nazarda tutmaydi. Balki Payg‘ambar (s.a.v.) va to‘rt xalifa davrini oltin asr deydi. Tarixning mana shu odamlari sodda, hashamatga qiziqmaydigan, oddiy kiyimlar kiygan va qimmat taomlar bilan taomlanmagan davriga katta sog‘inch bilan qaraydi.

SR: U shaharlarda yashagan, u amaldor bo’lgan, u ma’muriyat rahbari bo’lgan. Shahar hayotiga va saroyga nisbatan nafratini o’zi bildirganmi?

RI: Uning Shimoliy Afrikadagi ma’murlik davri yaxshi kechmagan. U Marrakesh yoki Tunis haqida yaxshi gaplar aytmagan – o’sha davrda u yerlarda Qora O’lim avj olgan edi. U Granadadagi hayotini ham yoqtirgan deb o’ylamayman. Rasmiy missiyalar, soliqlarni yig’ish yoki qo’shinga yangi yigitlarni jalb qilish ishlari bilan sahroda juda ko’p vaqt sarflagan. Lekin Qohiraga borgach, bu shaharni juda yaxshi ko’rib qoladi. Uning Qohiraga madhiyasi Muqaddimaning eng ajoyib qismlaridandir, shu sabab u shaharlarga to’liq salbiy munosabatda emas. Balki, u Misr haqida yozayotgani uchun sulton va boshqa homiylarini o’zidan uzoqlatishni istamagandir.

SR: Temurni ham shu uchun maqtar ekanda? U bilan ko’rishib, bir oy davomida suhbat qiladi.

RI: Temur shunchaki kishini ta’sirlantiradi; umuman o’qimagan kishi, lekin juda o’tkir. U tarixchilar bilan suhbatlashishni yoqtirar edi. Ibn Xaldunning kitobining g’oyasi uchun esa Temur ideal ravishda mos edi. U mana shu kuchli asabiyya va ko’chmanchilik quvvatiga ega ulkan Chig’atoy turklari elining rahbari edi. Bu xuddi olimning yangi tajriba sichqonchasini uchratishidek gap edi, va Ibn Xaldun bundan foydalandi, kuzatuvlarini qayd qildi.

SR: Mana shu Asabiyya atamasi haqida. Hozirgacha ayrim musulmon davralarida shu so’zdan foydalaniladi (Tvitterda bir kishi shunday deganini ko’rgandim: britan musulmonlariga ko’proq asabiyya kerak). Nima o’zi u, jamoa ruhiyati, guruhga mansublik hissimi?

RI: Asabiyya bu o’ziga xos ijtimoiy bog’liqlik. Nemis sayyoh-yozuvchisi Vilfred Teziger sahroda bu qanday rivojlanishini tasvirlaydi, chunki yashab qolish uchun odamlar bir-biriga qattiq bog’lanib qoladi. Bu shunchaki jamoaviylik kayfiyati emas, bu yana hayotbaxsh quvvat, g’alabaga intilish…va bunga din ham qo’shiladi va siz yengilmas jangchiga aylanasiz.

SR: Bu xuddi kuchli erkaklar birlashmasiga o’xshaydi – sahrodagi baquvvat yigitlar jamoasi.

RI: Muqaddimada ayollarga o’rin yo’q. Faqat bir o’rinda Ibn Xaldun bexos ayoli Aleksandriya yaqinida cho’kib ketganini aytib o’tganidan, kamida bitta ayoli bo’lganini bilib olamiz. U juda jiddiy odam edi: janglarda qatnashgan, sahro bo’ylab sayohat qilgan, zindonda o’tirgan, xavfli tavakkallar qilar edi. Uning akasi o’ldirilgan, eng yaqin do’sti Ibn Xatib qatl etilgan. U paytlarda amaldor bo’lish juda xavfli edi.

SR: Va u aytadiki, shaharga ko’chib kelishingiz bilan, siz Asobiyyani yo’qotasiz, chunki o’zingiz bilan bo’lib, egoist bo’lib qolasiz. Usmoniylar bu nazariyadan o’z imperiyalarining parchalanishi sabablarini muhokama qilganda foydalanganlar, shunday emasmi?

RI: Usmoniylar bunga juda jiddiy qarashgan. Sulton Salim Yovuz va Sulton Sulaymon Qonuniydan so’ng ular Ummaviylar va Abbosiylar taqdiri boshlariga tushishidan xavfsirashgan. Ular Ibn Xaldundan najot izlaydilar va bu parchalanish zanjirini uzishga urinadilar. Fransuzlar bu g‘oyadan kolonial davrda foydalanadilar, chunki u ochiqchasiga arablarni yerga urar va berberlarni ulug’lar edi, bu esa fransuzlarning “Bo’lib tashlab, hukmronlik qil” loyihasiga ayni monand edi. Britaniyada esa Toynbi doim intellektual ajdodlarni izlaydi va Ibn Xaldunga duch keladi – ura! Lekin uning uchun Ibn Xaldun bu savodsiz va urushqoq arablar ichida yagona nur. Bu Toynbi tomonidan yo’l qo’yilgan qip-qizil johillik, albatta.

SR: Arab so’zi ham kitobda turli xil narsalarni bildirar ekan.

RI: U ba’zida arab deganda etnik guruhni nazarda tutsa, ba’zan ko’chmanchi qaroqchilarni nazarda tutadi.

SR: Lekin o’zining yamaniy kelib chiqishidan faxrlanar edi.

RI: Qiziq tomoni shundaki, ismidan ham ma’lum-ki, u Ispaniyada Islomni qabul qilgan kishining nabirasi bo’lgan bo’lishi mumkin.

SR: U o’zining ratsional fikrlashi bilan mashhur bo’lsada, okkultizmga ham qiziqishi katta edi.

RI: Okkult hodisalari oddiy kundalik holat edi u paytlarda. Ibn Xaldun kimningdir qo’yga ishora qilganini, uning esa qorni yorilib ketganini ko’radi. U kelajakni oldindan ayta olishga qiziqar edi-yu, lekin sulolaning parchalanishini oldindan aytish siyosiy jihatdan xavfli edi.

SR: Qanday qilib, aytaylik, u o’zining mamlakatlar rivojlanishi va tanazzuli sabablari nazariyasini astrologiya bilan birlashtira oldi?

RI: Bu yerda ikki xil sabab bor: sulolalar ijtimoiy-iqtisodiy omillar natijasida hamda Allohning la'nati sabab qulaydi.

SR: O’zingizning okkultizmga qiziqishingiz Ibn Xaldunni o’qishingizga qanchalik ta’sir o’tkazdi?

RI: (Kulib) Aybimni tan olish vaqti keldi shekilli. Qaysidir ma’noda men o’zimni tap tortmasdan Ibn Xaldunning o’rniga qo’ydim.

SR: U bilan qanchalik o’xshash ekansiz?

RI: Ibn Xaldun o’ta kuchli, o’zgacha shaxs. Men o’zimni u bilan yaqin ko’rmayman. Men hatto undan biroz cho’chiyman.

SR: Uning Laffer egri chizig’ini oldindan bashorat qilgani va soliqlar masalasida Ronald Reygan undan iqtibos keltirishi haqida. Uning bu iqtisod borasidagi fikrlari yangilikmidi, yoki u ham kimdandir olganmi?

RI: Ibn Xaldunning iqtisod nuqtai-nazaridan ba’zi juda yomon qaydlarini o’qiganman. Asosan, juda an’anaviy musulmoncha yondashuv kuzatiladi: mis tangalarni zarb qilish noto’g’ri, bu kumush va oltin tangalar qadrini tushirib yuboradi, deydi. Davlat monopoliyalari bo’lmasligi kerak. Savdo-sotiq bo’lishi kerak deydi, lekin bunga juda shubha bilan qaraydi. U bizda tijoratchilar bo’lmasligini, savdo qilishga majbur bo’lmasligimizni istaydi. U ich-ichidan buni yomon ko’rar edi. Iqtisod bilan shug’ullangan joyida u juda moralga berilib ketadi.

SR: Uning musulmonligi izlanishlariga qanchalik ta’sir o’tkazadi?

RI: U haqiqiy tipik Molikiy-sunniy musulmon, hech qachon dinga qarshi gapirmaydi. U diniy ilmlar, fiqh va aqoidda benazir edi. U shialar va so’fiylarga shubha bilan qaraydi.

SR: Islomga aloqasi yo’q g’oyalarni ishlab chiqishiga bu yordam berganmi?

RI: Tarixga nazar solishda Molikiylik fiqhi qoidalari unga yordam beradi: qaysi dalil yaxshi, qaysi dalil yomon ekanini shunga qarab belgilaydi. Lekin uning tarixning siklik (halqa) ekanligi nazariyasi mutlaqo original. Aynan shu sabab Ibn Xaldumga qiziqa boshlaganman: meni tarix qonuniyatlari qiziqtirar edi. Men uni Makiavelli, Monteskye va Viko bilan solishtirganman.

SR: So’nggi savol. XIV asrda Shimoliy Afrikada yashaganingizda, hozirgidan ko’ra o’zingizni yaxshiroq his qilar edingizmi?

RI: Yo’q, u juda qo’rqinchli davr-ku (kuladi). Qora O’lim? Qabilalar jangi? Temurning bosqini? Ibn Xaldun buni oltin asr demagan, u davrni “juda rasvo vaqt” deb hisoblar edi.

30 Aprel, 2018-yil

Odilxon tarjimasi.

Manba

https://t.me/ufq_horizon

Shahar qanchalik zich bo'lsa, shunchalik obod bo'ladi. Shahar sharoitlari mehnatni ixtisoslashtirishga zamin yaratadi va agar mehnat talabdan ko'proq ishlab chiqarsa, bu foyda va farovon hayotga, hatto hashamatga ham olib keladi. Bu zamonaviy iqtisodchi uchun ijobiy narsadek tuyulishi mumkin, biroq Ibn Xaldun uchun bunday emas.

O‘troq madaniyat diversifikatsiya, hashamat, axloqsizlik, buzuqlik va o‘limga ham olib kelishi mumkin. Shaharlarda ishchilar, hunarmandlar va kasb egalarining xizmatlariga talab katta bo‘lganligi sababli ular kibrli, magʻrur bo‘lib boradilar. Shaharning gullab-yashnashi o‘z ta’sirini o‘tkazib, asosiy ehtiyojlar qiymatining pasayishiga olib keladi, Ibn Xaldun yuqori daromad hunarmandlarni qattiq ishlashdan qaytaradi, deb hisoblagan. Hashamatga bo'lgan o'troq ishtiyoq shahar iqtisodiyoti tartibini buzadi.

“Roʻzgʻorlarda tartib va me'yorning buzilishi natijasida odamlar orasida nopoklik, nohaqlik, nosamimiylik, nayrangbozlik urugʻ otadi. Ruh (koʻproq foyda orttirish) haqida o'ylashga, uni o'rganishga va bu maqsadda mumkin bo'lgan barcha hiyla-nayranglarni qo'llashga intiladi. Odamlar endi yolg'on, qimor, aldov, firibgarlik, yolg'on guvohlik berish va sudxo'rlikka berilib ketishadi.”

Shunday qilib, axloqsiz odamlar bilan to'lib-toshgan shaharlar Xudoning hukmiga mos keladi.

Qur’oni karimda shunday deyilgan:

“Biror shaharni halok qilishni istasak, undagi maishat ahlini (itoat etishga) buyuramiz va ular itoatsizlik qilishgach, u shahar (aholisi) ustiga (azob haqidagi) so'z muqarrar bo'lur. Bas, biz uni vayronaga aylantirurmiz." (17:16)

Ibn Xaldun Shimoliy Afrika shaharlari haqidagi bilimlariga tayangan holda, shahar qanchalik yirik boʻlsa, u shunchalik boy boʻlishini taʼkidlab oʻtgan (biroq, agar biz Mumbay, Qohira yoki Rio-de-Janeyro kabi zamonaviy shaharlarga nazar tashlasak uning fikri xato boʻlishi mumkinligini ilg'aymiz).

Inflyatsiya shahar hayotining muqarrar oqibatidir. Jamg'arma nafaqat axloqsizlik, balki jamg'armachining oʻzi uchun ham xavflidir, boisi u saqlagan "don" foyda keltirmasligi mumkin. Bundan tashqari, qandaydir bir sirli tarzda, Ibn Xaldunning ta'kidlashicha, bu amaliyot xazinachiga baxtsizlik keltiradi va u "pullarini olib qoʻygan odamlarning ruhiy kuchlari tomonidan ta'qib ostida boʻladi, chunki odamlarning ruhiyati oʻz pullariga tikiladi va ular bundan osonlikcha voz kechmaydilar" (Bu yerdagi iqtisodiy nazariya okkultizm faniga aloqadordir.)

Ibn Xaldun tafakkurida jah (martaba yoki ijtimoiy shuhrat) katta ahamiyat kasb etadi, chunki «asabiyya va jah» koʻplab iqtisodiy oqibatlarni keltirib chiqargan. Bunday obro'-e'tibor egalariga pul topish va uni saqlash osonroq bo'lishi mumkin. Ularning ta'siri va o'sib borayotgan boyligi tufayli bunday odamlar mijozlarni ham, tuhfalarni ham oʻzlariga jalb qilib oladilar. Savdogarlar va hunarmandlar, agar ular talon-taroj qilinmasdan, hiyla-nayranglarsiz yoxud dushmanlik da'volari bilan tahdid qilinmagan holda ishlash imkoniyatiga ega bo'lishni istasalar jah egalari homiyligi va himoyasi ostida boʻlishlari talab etiladi. Shuningdek, fermerlar ustidan hukm yurgizish va ularni soliqqa tortish yengil ishdir.

Ibn Xaldun savdo-sotiq bilan shug‘ullanuvchi hukmdorlarga (hozirgi kundagi biznesmen hokimlarga qiyos etish mumkin) va ularning monopoliya o‘rnatishiga nihoyatda qarshi boʻlgan va bundan qattiq nafratlangan. Bu narsa keng doiradagi iqtisodiyotga zarar yetkazadi, bu yerda u o'z hukmdorlariga dehqonchilik yoki savdo qilishni taqiqlagan qadimgi forslarning dono amaliyotini misol qilib keltiradi.

Shuningdek, ular qullarni xizmatkor sifatida ishlatmasliklari kerak.

Uning fikricha, Mag'rib va ​​boshqa mintaqalarning iqtisodiy tanazzuliga asosan aholi sonining qisqarishi sabab bo'lgan. Lekin unga koʻra bunga astrologik omillar ham yo'l qo'ygan boʻlishi mumkin, chunki u Sharqiy Islom o'lkalarining gullab-yashnashining bir qismi qulay munajjimlar jamoalari bilan bog'liq deb hisoblardi.

“Astrologik mulohazalar bilan Kurrai zamin tamadduni va tabiat o'rtasidagi muvofiqlik (mavjudligi) oldini olib boʻlmas, muqarrar bir narsadir.”

Qora o'lim kelishi Mag'ribning gullab-yashnashiga salbiy ta'sir ko'rsatganligi shubhasizdir. Ammo Sijilmasa orqali Oʻrta yer dengiziga yetib boruvchi oltin savdo yoʻlining tanazzulga uchrashi kabi u hisobga olmagan boshqa omillar ham mavjud edi. Shuningdek, Yevropa kemalari Oʻrta Yer dengiz boʻylab dengiz savdo aloqalari ustidan hukmronlik oʻrnatish arafasida edi. Bu ham muhim omillardan biri edi.

Ibn Xaldunning "Asobiyya" nazariyasini insonlarning qondoshlik, umumiy ajdodga mansublik prinsipi asosida birlashishi, deb tushuntirish mumkin. Badaviylar orasida keng tarqalgan bu dunyoqarash guruh a'zolariga boshqalar ustidan ustunlik berar edi.

Sahroyi badaviylardagi Asobiyya hissi ularga shaharlarda oʻrnashgan o'troq odamlarni mag'lub etish imkonini berdi va keyinchalik ular o'z sulolalariga asos soldilar. Vaqt o'tishi bilan, ular o'troq hayotga bemalol o'rnashib olganlaridan so'ng, asobiyya tuyg'ulari bo'shashib, zaiflashdi va oxir-oqibat kuchliroq asobiyyaga ega bo'lgan boshqa bir guruh ularni mag'lub etib, o'z sulolasini oldingisi bilan alishtirdi.

Bu “asobiyya” atamasi islomda salbiy tushuncha sifatida qabul qilinadi, chunki uning kelib chiqishi johiliyat davriga taqalgan, ya'ni islom ruhiga zid boʻlgan va Paygʻambarimiz (s.av) tomonidan qoralangan.

Ammo Ibn Xaldun fikricha, uning Asobiyya va Al-Umron nazariyalarini anglatishda Islom ijobiy ta'sirga ega bo'lishi kerak edi.

Ibn Xaldunning "Asobiyya" nazariyasi nima?

Lingvistik jihatdan, Asobiyya atamasi "asob", ya'ni “bog‘lash” degan so'zdan olingan. Fuad Baali buni

“biror kishini bir guruhga bog‘lash (asobatun, usbatun yoki isobatun)”

deb sharhlaydi. Islom Ensiklopediyasiga binoan,

"Asobiyya dastlab oila yoki qabiladagi erkaklar orasidagi "qarindoshlik hissi" degan ma'noni anglatar, ular odamni himoya qilib, unga qo'shimcha kuch va qo'llov berar edi".

Simonga ko'ra,

Asobiyya, "jamoa hissi" yoki "jamoachilik"ni bildiradi.

Yoki Baalining so'zlariga ko'ra,

"Asobiyya" ... ijtimoiy guruhlar kuchini ko'rsatadigan ijtimoiy-madaniy instrumentdir.

Arab-ingliz leksikonida bu atamaning uzun ta’rifi berilgan:

Asobiyya deganda, o'z birodarlarini yoki qavmini urush-janjallarda qo'llash yoki o'z qavmi uchun qarshi tomonga g'azab va nafrat ko'rsatish va sheriklarini himoya qilish kabi fazilatlarga ega bo'lgan kishi tushuniladi.

Shuningdek, haqmi, nohaqmi, zulm ko'ryaptimi yoki ko'rsatyaptimi, bundan qat'i nazar, dushmanga qarshi turishga boshqalarni chaqirish ham asobiyya deb ataladi.

Lison al-Arab ham shunga o'xshash ta'rif berib oʻtadi.

“Asobiyya – bu o'z guruhini haq yoki nohaq bo'lishidan qat'i nazar qo'llab-quvvatlashdir"

Payg‘ambarimiz (s.a.v.) hadisi shariflarida “Asobiyyu” degani o‘z birodarlariga ezgulik va yaxshi ishlarda emas, balki yomonlik va zulm yo'lida sheriklariga yordam berish ma'nosida keladi. Nabiy sollallohu alayhi vasallamning hadisi shariflari:

“Kim qabilaviy tarafkashlik yo'lida fitna qilsa bizdan emas, kim qabilaviy tarafkashlik yo'lida jang qilsa bizdan emas, kim qabilaviy tarafkashlik yo‘lida o‘lsa bizdan emas."

"Asobiyya"ni umuman olganda "..insonning o'zi mansub bo'lgan jamoani (ular haq yoki nohaq, zolim yoki mazlum bo'lsin) qo'llab-quvvatlashi", deb tushunish mumkin (Bu yerda Ibn Xaldun ilgari surgan Asobiyya nazariyasi nazarda tutilmayapti). Guruhga tegishlilik tug'ilgan joyi, fuqaroligi, fikrlashi yoki manfaatlar umumiyligida namoyon boʻladi. Shu ma'noda, "Asobiyya" shovinizmning bir turi bo'lib, bu "o'z mamlakati yoki guruhining boshqalardan yaxshiroq ekanligiga kuchli va asossiz e'tiqod" degan ma'noda qo'llaniladi. Boshqa guruhlar past darajali va hurmatga loyiq emas deb hisoblanadi.

Ibn Xaldun nazariyasidagi “Asobiyya” atamasi zamonamiz olimlarining koʻplab tarjima va talqinlarida uchraydi. Umumiy qilib aytganda, Ibn Xaldun ta'biridagi “Asobiyya” uchun ingliz tilida toʻgʻri keladigan soʻz yoʻq. Arnason va Staut taʼkidlaganidek,

“Bu uning tarjima qilib boʻlmaydigan atamalaridan biri boʻlib, Gʻarb tarjimonlari uning maʼnosi boʻyicha oʻz qarashlarida turlicha boʻlganlar”.

Bu atamani aniqlash va tarjima qilish mushkul, chunki Ibn Xaldunning o'zi unga aniq ta'rif bermagan.

Ehtimol, bu atama o'z davrida juda keng tarqalgani sabab buni ta'riflashga ehtiyoj bo'lmagandir. Demak, Simun, Baali va Rabi' atamani o'z holida ishlatishni maslahat berdilar, chunki mana shunda Ibn Xaldun nazarda tutgan ma'no saqlanib qoladi. Biroq, bu atamani “guruh hissi”, “ijtimoiy birdamlik”, va “guruhga sadoqat” kabi iboralar bilan tarjima qilishga uringan olimlar ham bor.

Ibn Xaldun ta'biri bilan aytganda,

“Asobiyya bir guruhning yoki jamiyatning yuksalishi va qulashiga ta’sir qiluvchi muhim unsurlardan biridir".

Qon rishtalariga, o'xshash manfaatlarga ega bo'lishga asoslangan bu his, bir guruhning birlashish qolish va Asobiyyaga tahdid qilayotgan boshqa guruhlarga qarshi kurash kuchiga aylanadi. Ibn Xaldun fikricha, bunga diniy ruh ham qo'shilsa, guruh a'zolarini hasaddan xalos eta oladi. Biroq, guruh o‘zining eng yuqori cho‘qqisiga yetib, uning a’zolari farovonlik va dabdabada yashay boshlagach, “Asobiyya” tuyg‘usi zaiflashib, jamoa tanazzulga yuz tutadi. Garchi hamma jamoalar tarixi bir xil kechmasa ham, dabdaba va hashamat ularning tanazzuliga olib keladi va keyin ularning o'rnini kuchliroq "Asobiyya"ga ega bo'lgan yangi guruh egallaydi.

Odilxon Orifjonov,

Muhammad Dovud Asadov,

https://t.me/ufq_horizon uchun.

Ibn Xaldun oʻzining barcha gʻoyalarini hisobga olgan holda, islomdan oldin paydo bo‘lgan soʻz — "asobiyya" tushunchasini ommalashtirdi. U 20-asr boshlarida sotsiolog L.J.Hanifan tomonidan ishlab chiqilgan ijtimoiy kapital tushunchasini undan oldin belgilab bergan edi, Aleksis de Tokvil esa 19-asrda xuddi shunday mavzuga toʻxtalib oʻtgan. Tunislik tarixchi Muhammad Talbi "asobiyya"ni "guruhning birlashtiruvchi kuchi", guruhning o'zini o‘zi anglashi va "uni jonlantiradigan va uni bosib olish orqali hokimiyatga intilishga muqarrar ravishda undaydigan keskinlik" deb ta'riflagan.

Ibn Xaldun “Muqaddima”da asobiyya orqali tarixning asosiy kuchi, saltanat va sulolalarning yuksalishi va qulashi hamda sivilizatsiyalarning oxir-oqibat tanazzulga yuz tutishi sababini ta’riflagan. Garchi u koinotning eng katta sxemasini deyarli proto-darviniy evolyutsion jarayon sifatida ko'rgan bo'lsa-da, insoniyat tarixi doiraviy (siklik) bo'lib, shohliklar va sulolalarning paydo bo'lishi va qulashiga oid nazariyasini u "Asobiyya davrasi (sikli)" deb ataydi. Asobiyya oiladan boshlanadi va Ibn Xaldun asobiyya siklining ikki ko'rinishi — qabila va sulola haqida gapirib, oilalar va podshohliklarning paydo bo'lishi va tushishi haqida soʻz ochadi. Ibn Xaldun o'z tafakkurida Darvinning evolyutsiya nazariyasini oldindan belgilab berganidek, u qaysidir ma'noda hamkasbi Frensis Galtonning o'rta darajaga qaytishini ham bashorat qildi, unda aytilishicha, buyuk odamlardan buyuk o'g'illar dunyoga kelmaydi, shuning uchun oilalar faqirlikdan boylikka va teskari koʻrinishda oʻzgarib turadi.

Davra chekka hududlarda (yoki Marokash hukmdorlari o‘z qabilaviy hududlarini balandparvozlik bilan ataganlaridek, “mag’rurlik o‘lkalari”da) yashayotgan ko‘chmanchi guruhlardan boshlanadi. Bu bosqichda Ibn Xaldun “Muqaddima” asarida shunday yozadi:

“Chunki guruh tuyg‘usi kuchli. Har kimning o'z oilasi va guruhiga bo'lgan mehr-muhabbati (boshqa narsadan) muhimroqdir. O'z qarindoshlari va yaqinlariga rahm-shafqat va mehr-oqibat inson fitratida mavjud. Bu o'zaro yordam va hamkorlikni keltirib chiqaradi va dushman qo'rquvini oshiradi. Ularni himoya qilish uchun oilasi bo'lmagan odamlar "cho'lda yashay olmaydilar, chunki ular ularni yutib yubormoqchi bo'lgan har qanday xalqning qurboniga aylanishadi".

Davraning dastlabki kunlarida guruh osongina birlashadi, chunki u qarindoshlik rishtalari bilan bog'langan. Ibn Xaldun shunday deb yozgan edi:

“Qon rishtalarini hurmat qilish, eng kamdan-kam holatlardan tashqari, erkaklar orasida tabiiy narsadir. Bu o'z qarindoshlari va urugʻlariga bo'lgan mehr-muhabbatni tug‘diradi, ularga hech qanday yomonlik yoki halokat bo'lmasligi kerak degan tuyg'u paydo bo'ladi. Qarindoshlariga nohaq munosabatda bo'lganda yoki ular hujumga uchraganda, kishi uyalish hissini tuyadi.

«Guruh hissi o'zini himoya qilish, qarshilik ko'rsatish va o'z da'volarini bildirish qobiliyatini yuzaga keltiradi. Kim uni yo'qotsa, bularning birortasini ham qila olmaydi».

U shuningdek,

"kuchga faqat guruh hissi orqali erishiladi, bu mehr va bir-birlari uchun kurashish va o'lishga tayyorlikni anglatadi"

deb yozgan.

Ammo bu bosmanchi qabilalar ko'chmanchilikdan (badavah) sivilizatsiyaga (hadhara) o'tgan sari, tabiiy birlashish yo'qoladi va odamlar/oilalar o'z manfaatlarini ko'zlay boshlaydilar. Ijtimoiy hamjihatlik buziladi. Ba'zi bosqichlarda saltanatlar yollanma askarlarga yoki qul qo'shinlariga tayanib qoladilar, bu, Ibn Xaldunga ko'ra, sulolaning asobiyya asosida hukmronlik qilmayotganining yaqqol dalilidir. Ibn Xaldunshunos olimlardan birining ta’biri bilan aytganda:

“Sening nomingdan urushishga majbur qilingan yoki yollanganlar halok bo‘lganda, oxirat yaqin deyaver”.

O'troq, urbanizatsiyalashgan jamiyatlar shuning uchun zaif bo'lib qoladi va kuchli asobiyyaga ega bo'lgan boshqa guruh tomonidan zabt etilishi mumkin.

Shunday qilib, bizda paydo bo‘lishdan tortib, rivojlanish cho‘qqisigacha bo'lgan va undan tanazzulga qadar kechuvchi doiraviy jarayon mavjud, bu jarayon nafaqat eng mashhur imperiya — Rimd, balki Islom olamining o'zida ham sodir bo'lgan; Yunonlar va forslar oʻrnini Bagʻdod, Damashq va Qohirada sulolalar oʻrnatgan arablar egallagan, lekin ular oʻz navbatida moʻgʻullar va turklar tomonidan bosib olingan boʻlsa, Berber Almohad sulolasi Ispaniya va Magʻribda Almoraviylarni istilo etgan. Hindiston va Xitoydan uzoqroqda joylashgan qadimgi o'troq sivilizatsiyalar kam taraqqiy topgan ko'chmanchilar tomonidan zabt etilgan.

Jamiyat kengayib, murakkablashib borar ekan, uning aholisi bir-biriga chambarchas bog'liq bo'lmagan va omon qolish uchun bir-biriga suyanmaganligi sababli, uni boshqa narsa, xususan, mukammallik birlashtirishi kerak. Dunyo aholisining chorak qismiga hukmronlik qilgan ulkan imperiya — Rim shu sabab uzoq yashadi, chunki uning aholisi o'zlari haqida kuchli tasavvurga ega edi va ularda fuqarolik tushunchasi rivojlangan; bu Rim asabiyyasini kuchaytirgan. Soʻnggi Rim imperiyasida yilnomachilar texnologik va madaniy jihatdan quyi darajada bo'lgan vahshiy qabilalar cho'l chegaralarini kesib o'tib, g'arbiy imperiyaning xo'jayinlariga aylanishlaridan ancha oldin ijtimoiy fazilatlarning kamayib borayotgani haqida shikoyat qilgan edilar. O'sha davrdagi Rim, Amerika Qo'shma Shtatlariga mos keladigan vatanparvarlik tuyg'usi va jamiyat ongi, yoki, asoschi otalari aytganidek, respublika fazilati asosida qurilgan edi.

Bu kuchli asobiyyaga ega bo'lgan muvaffaqiyatli jamiyatlar formulasi edi, Ibn Xaldun ta'kidlaganidek, ular shaxsning har qanday fazilatlaridan qat'i nazar, hurmatga sazovor bo'lishi kerak bo'lgan mansabdor shaxslardan iborat mifologik tarix va institutlarni o'z ichiga olgan holda o'z-o'zini tuyg'usini yaratishga qodir.

Lenn Evan Gudman o'zining "Ibn Xaldun va Fukididlar" essesida yozganidek, bu "Sublimatsiyalangan asobiyya", odamlarni guruh bilan "identifikatsiya qilish" ular o'zlarining atom manfaatlarini shaxs sifatida bir-biriga emas, balki guruh sifatida bo'ysundiradilar. Mansabdor shaxslar - bu shunday jamiyatni saqlash uchun zaruriy boʻlgan ijtimoiy bog'lanishdir.

Ibn Xaldun, Gudmanning fikriga ko'ra, bunday rishtaga shaxsning guruhga shu darajada identifikatsiya qilish orqali erishish mumkin, deb hisoblardi, u uning manfaatlarini, imtiyozlarini va boyligini o'zinikidan ustun qo'yadi; va shuningdek, o'zining "o'z sharmandaligi, aybi va mas'uliyatini ... guruhning ... yoki biron bir belgi, shaxs, muassasa yoki guruhning ideal vakili bilan aniqladi. Bunday identifikatsiyadan kelib chiqadigan sodiqlik rishtasi Ibn Xaldun tomonidan keng ma'noda asobiyya sifatida e'tirof etilgan. Olimpiya o'yinlari yoki Jahon chempionatiga bo'lgan ishtiyoq uning uchun to'liq ma'noga ega bo'lar edi.

Muhammad Dovud tayyorladi.

https://t.me/ufq_horizon

1) kuch va askarlarda o'z ifodasini topgan asabiylik; 

2) kuchni qo'llab-quvvatlaydigan va hukumat funksiyalari ishlashini ta'minlaydigan gʻazna.

Bu ikki poydevor yaxshi bunyod boʻlmasa davlat parchalanadi. Birinchi asos “Muqaddima”da alohida ta’kidlangan. Asabiya bir guruhdan ikkinchisiga farq qilishi mumkin; lekin eng kuchli asabiyni ham har qanday qilib boʻlsa-da, zaiflashtirishning imkoni bor. Hashamat ham davlatni nuratishi va uni ag'darib yuborishi mumkin.

Batafsilroq aytganda, Ibn Xaldun davlatning tanazzulga uchrashining asosiy omillarini quyidagi omillarda ko'radi:

 1. Din ta'sirining zaiflashishi.

Din odatda odamlarni birlashtiradi, turli xil masalalarda kelishuv oʻrnatadi. Bu, ayniqsa, davlat barpo etilishining boshlang‘ich davrida asabiy kuchdan tashqari yana bir qudrat berishi mumkin. Bu bosqichda odamlarga hech narsa qarshi tura olmaydi, chunki ularning dunyoqarashi bir va ular umumiy maqsadlari uchun o'lishga ham tayyor boʻladilar. Ushbu diniy koʻrinish o'zgargandan so'ng, guruh yoki davlat yo'q qilinadi. Arablar dinni e'tiborsiz qoldirdilar. Shuning uchun ham ular siyosiy rahbarlikda samarasiz bo'lib qoldilar. Din ularning hokimiyatlarini cheklab turuvchi omildir. Din birlashuvda va jamiyatning birikishida asosiy rol oʻynaydi. Agar din zaiflashsa, davlat nafaqat zaiflashadi, balki mamlakatda zulm va adolatsizlik ham urchib ketishi mumkin.

2. Hashamat

Dastlab, hashamat serob bo'ladi va bu davlatga qo'shimcha kuch beradi, jumladan, mijozlar va izdoshlar sonining ko'payishini ta'minlaydi. Biroq,

"sulolani qo'llab-quvvatlash uchun tayinlanganlar osoyishta hayotga berilib, dabdaba va to'kin-sochinlikka mukkasidan ketadilar. Ular o'z tengdoshlari va zamondoshlaridan sulolaning turli manfaatlari va korxonalari uchun xizmatkor sifatida foydalanadilar".

Ularning aksariyati hashamatga o'rganib qolgan va o'z ehtiyojlarini qondirish uchun juda mag'rur yoki bunga qodir emaslar. Ibn Xaldun bu “quyi darajadagi” mashg‘ulot uchun odamlardan foydalanishga qarshi bo‘lsa-da, u ham “qoniqarli va ishonchli xizmatkorlar deyarli yo‘q” deb hisoblardi. Avlod asabiylikni saqlab qolish uchun zarur bo'lgan barcha narsalarga befarq qaraydi. Asabiya va jasorat keyingi avlodlarda yanada kamayadi. Oxir-oqibat, asabiylik butunlay yo'q qilinadi.

"Ularning hashamati qanchalik ko'p bo'lsa va hayotlari qanchalik oson bo'lsa, ular yo'q bo'lishga shunchalik yaqin bo'ladilar"

3. Hukmdorning davlatga yoki uning asabiyligiga aloqasi boʻlmagan guruhlardan yordamchi va tarafdorlarga tayanishi.

Oʻsha yordamchilar qattiqqoʻlligi bilan mashhur boʻlib, shunga koʻra, ochlik va qurbon berish kabi urush shartlariga bardosh bera olishlariga ishongan holda, ulardan qoʻshin sifatida foydalanadi. Aslida

“hukmdor o‘z xalqining erkaklariga qarshi mushtariylar va ergashuvchilardan yordam so‘raydi”.

Katta yutuqlari bilan faxrlanayotgan va dabdaba, aysh- ishrat sabab o‘z xalqi orasida nafratga duchor bo‘lgan hukmdor o'z xalqidan alohida bo'lib oladi. Ularning hokimiyatni qo'lga kiritishiga yo'l qo'ymaslik uchun hukmdor faqat o'zining yangi izdoshlari haqida qayg'uradi. U ustunlik va ko'plab imtiyozlar uchun alohida sodiq yordamchilarni saralab oladi, ular o'rtasida mulkni taqsimlaydi va ularga eng muhim ma'muriy lavozimlarni taqdim etadi. Bu holat, Ibn Xaldunning fikricha, davlatning barbod bo‘layotganidan darak beradi. 

4. Hukmdorni boshqalarni o‘z holiga tashlab qo‘yishi va ularning ustidan nazorat qilishi.

Umumiy asabiy jihatdan o‘ziga aloqador bo‘lmagan kishilarga qaram bo‘lgan va dabdabaga beriluvchan bo‘lgan hukmdorning sheriklari ham shunday bo‘lishi mumkin. Va atrofidagilar hokimiyatga da'vo qilib, taxtni yoki siyosiy tashkilotni egallab olishadi. Bunda hukmdor yakkalanishi va barcha siyosiy statusidan mahrum bo'lishi ham mumkin. U o'z vazifasiga qaytishga harakat qiladi.

Agar u bu ishda muvaffaqiyat qozonsa, raqibini qatl qilish yoki shunchaki uni siyosatdan chetlatish orqali qasos olishi kutiladi. Ibn Xaldun oxirgi holat juda kamdan-kam sodir bo'lishini ta'kidlaydi.

5. Zulm.

Hukmdorning hokimiyati mustahkam o'rnatilgach, u butun shon-shuhratni faqat o'zi uchungina bo‘lishini istaydi. Shuningdek, u imkon qadar oddiy aholidan uzoqroq turishga intiladi; shu sabab, u (hukmdor) bir shaxsni tayinlab, unga odamlarning unga yaqinlashishiga to'sqinlik qilish vazifasini beradi. Hukmdor ittifoqi o‘z do'stlari bilan chegaralanadi. Hukmronlik davrida u o'ziga xos xislatlarni rivojlantirishi mumkin, bu hatto u bilan aloqada bo'lgan odamlarga ham bilinmaydi. Bu shaxslar odatda hukmdorga yoqmaydigan ish qilsa jazolanadi, U ham asabiylik orqali hokimiyatga erishishiga yordam berganlarni xorlab o'ldirishni boshlaydi, chunki ularga boʻlgan hasad qo'rquvga aylanadi.

"Har bir xalqda shunday bo'lgan, (ummat) zulm bo'yinturug'i ostiga tushib, u orqali zulm ma'nosini anglab yetdi."

Zulm tufayli hukmdor odatda nafsni (taalluhni) rivojlantiradi, uni saqlab qolishga harakat qiladi. Buni tushunish kerakki, deb ta'kidlaydi Ibn Xaldun,

"Siyosat faqat bir kishi nazorat qilishini talab qiladi".

Bu ishni turli shaxslar amalga oshirganda, davlatning parchalanishi bir-birlari o'rtasidagi ixtiloflar oqibatidan bo'lishi mumkin. Aftidan, bu xulosa uning siyosiy jarayonlarning tabiati va ko'lami borasidagi bir qancha kuzatuvlari va tadqiqotlariga asoslangan. Davlat rahbarning o'zi hokimiyatda hech qanday muqarrar siyosiy hodisani qoldirmagunga qadar boshqaruvni o'z zimmasiga oladi. Ibn Xaldunning fikriga ko'ra, bir paytlar o‘zi yashagan rasmiy hayotdan qutulish qiyin va imkonsiz boʻlib qoladi. Ibn Xaldun o'z qarashlarini isbotlash uchun arablar haqida misollar keltiradi.

"Har bir arab rahbar bo'lishga intiladi, kamdan-kam hollarda va odob mulohazalarining bosimi ostida ulardan biri o'z hokimiyatini boshqa biriga, hatto otasi, ukasiga yoki oilasining eng katta a'zosiga ham berib qo'yadi".

6. Siyosiy beqarorlikning iqtisodiy sharoitga kirib borishi.

Siyosat va iqtisod o‘rtasidagi munosabatlar “Muquddima”da yaqqol ko‘rsatilgan. Bu, ayniqsa, davlatning tanazzulga uchrashi va iqtisodiy hayotning yomonlashuvi o'rtasidagi o'zaro bog'liqlikda to'g'ri namoyon boʻladi. Ibn Xaldun taʼkidlaganidek, davlatchilikning dastlabki davrida daromadlar asabiylikka sherik boʻlgan subyektlar oʻrtasida taqsimlanadi. Hukmdorning ulushi

"unga kerak bo'lgan juda kichik miqdor bilan cheklangandir".

U o'z fuqarolari ustidan nazoratni qo'lga kiritgach, ularga ajratilgan daromadlarni olishiga to'sqinlik qiladi. Buning o'rniga u o'zining boshqaruvi va kuchini qo'llab-quvvatlovchi va himoya qiladigan mijozlari va izdoshlarini qo'llab-quvvatlaydi. Ularning qo'llovi natijasida ko'proq daromadga bo'lgan ehtiyoj dolzarb masalaga aylanadi. Biroq, atrofdagilar pulni maqsadsiz sarflashadi. Binobarin, hukmdor o'zini boylikka ulardan ko'ra ko'proq haqliroq deb hisoblaydi. U pulni oladi va o'zlashtiradi, shaxsiy mulkiga aylantiradi. Bu bosqichda davlat aftoda koʻrinishga kelib qoladi.

“U oʻz atrofidagi buyuk shaxslarni, boy va mansabdor yaqinlarini yoʻqotadi, shon-shuhrat imoratining katta qismi unga sherik boʻlganlar tomonidan bunyod etilib, yuksak choʻqqilarga koʻtarilganidan keyin vayron etiladi".

Ibn Xaldun bu fikrni alohida taʼkidlab oʻtgan. Dabdaba, xarajatlar ko‘pligi va daromadlarning o'z ehtiyojlarini qondirish uchun yetarli emasligi natijasida davlat moliyaviy qiyinchiliklarga to‘qnash kelishi mumkin. U o'z xalqining tijoriy faoliyati uchun soliq to'lovlarini belgilashi yoki soliq to'lovlari turlarini oshirishi ham mumkin.

"Ba'zida u amaldorlar va soliqchilarga nisbatan turli xil jazo choralari va qiynoqlarni qo'llaydi va ularning boyliklarini oʻzlashtirib oladi. Bu amaldorlar va soliqchilarning katta miqdordagi soliq pullarini o'zlashtirgani kuzatilgan holatda sodir bo'ladi, lekin ularning hisoblari ko'rsatilmaydi".

Ibn Xaldun fikricha, davlatning tanazzulga uchrashi qarilikka o‘xshaydi, uni

“davolab bo‘lmaydi yoki yo‘q bo‘lib ketmaydi, chunki bu tabiiy narsa va tabiiy narsalar o‘zgarmaydi”.

Natijada hokimiyatni kuchli asabiylikka ega bir guruh egallab oladi. Balki rahbarlik

"eng quyi tabaqadan bo'lgan birovga nasib qilar. "U (asabiyya) va olomon bilan yaqin aloqada bo'ladi".

Ibn Xaldun davlat oʻzining markazida kuchliroq ekanligini sezadi.

“U oʻzining eng kengayish bosqichiga yetganida, juda zaif boʻlib qoladi va boshqa kengayishga qodir emas... Sulola qarigan va zaiflashganida, u o‘zining chekka chegaralari bo‘ylab parchalana boshlaydi".

Boshqalardan oldin, viloyatlardagi hokimlar uzoq yoki chekka hududlar ustidan nazoratni qo'lga kiritishga intilishadi.

Odamlar asabiyligini yo'qotib qo'yganlari natijasida ular yumshoq, itoatkor va o'zini himoya qila olmaydigan darajada zaif bo'lib qoladilar,

“Ular ustidan hukmronlik qilmoqchi bo‘lgan har qanday odamning oʻzi qurboni, ishtahasi boʻladi, har bir kishining oʻz o‘ljasi bo‘ladi."

Qisqasi, ular xorlik va qashshoqlikdan aziyat chekadilar.

https://t.me/ufq_horizon