Мы вырашылі паглядзець, што ў іншых краінах робяць з падобнымі будынкамі. І знайшлі цікавыя прыклады працы архітэктурнага бюро Tchoban Voss Architekten у Берліне, Гамбургу і Санкт-Пецярбургу.

Мы не кажам, што вось так трэба рабіць у Гродне - проста паказваем, як па-рознаму можна адаптаваць стары будынак эпохі мадэрнізму.

Будынкі з гэтых прыкладаў - амаль аднагодкі гродзенскага Дома быту, які пабудавалі ў 1971 годзе.

Як пасляваенны мадэрнізм рэканструявалі ў Германіі і Расіі – і ці можна так паступіць з Домам быту

У 2021 годзе ў берлінскай галерэі AEDES паказалі восем рэалізаваных праектаў рэканструкцыі пабудоў у стылі пасляваеннага мадэрнізму. Будынкі шмат у чым паўтаралі лёс гродзенскага Дома быту: закон дазваляў іх знесці, але архітэктары вырашылі захаваць канструктыўную аснову.

Офісны будынак на плошчы Эрнста Ройтэра, 6 у Берліне

Яго пабудавалі ў 1973-74 гг. Падчас рэканструкцыі вырашылі нічога прынцыпова не перарабляць. Ён проста выглядае так, нібы яго памылі. Захаваліся стужачныя вокны – падобныя да вокнаў гродзенскага Дома быту. У іх прыгожа адлюстроўваецца навакольны горад.

Гродзенскі будынак можна таксама “адмыць”. Тады стануць бачнымі ўсе перавалі граматнай мадэрнісцкай архітэктуры і яе асаблівая прыгажосць. Дом быту будзе выглядаць як новы!

Офісны будынак па адрасе Блісерштрасэ, 5 у Берліне

Яго пабудавалі ў 1971 годзе. Падчас рэканструкцыі яго вырашылі дасканала змяніць, але ў стылі суседніх мадэрнісцкіх будынкаў той жа эпохі.

Пачаткова будынак выглядаў вельмі грувасткім і цяжкім, а суседнія пабудовы тых жа 1970-х выглядалі адчувальна больш вытанчанымі за кошт буйнейшых вокнаў і галерэй на тонкіх калонах на першых паверхах. Таму будынак змянілі, хоць і захавалі стыль эпохі.

У выніку ён атрымаўся яшчэ лепш упісаным у асяроддзе. Гродзенскі Дом быту не мае суседзяў у такім жа стылі, таму такі падыход у нас немагчымы.

Былая фабрыка тэкстылю ў Берліне

Фабрыку пабудавалі ў 1966 годзе і аднойчы ўжо рэканструявалі пад офісы: тады з'явіліся шклопакеты і тынкоўка тыпу «шуба». Наступная рэканструкцыя была рэалізавана ў 2013–2014 гадах.

Паколькі ніякага ўплывовага архітэктурнага атачэння будынак не мае, архітэктары пайшлі шляхам праяўлення ўнутранага тэматычнага кантэксту. Яны ўспомнілі першасную функцыю будынка і ператварылі фасад, пры дапамозе алюмініевых панэляў з малюнкам, у падабенства перапляцення разнастайных нітак. Будынак пачаў нагадваць гіганцкі ткацкі станок. Будынак пачаў выглядаць зусім інакш, хаця ў ім толькі аднавілі дэкор фасада.

Для гродзенскага Дома быту гэта наўрад ці пасуе, хаця прыдумаць дэкор, звязаны з рамонтам вопраткі, цырульнямі і хімчысткамі, хіба што магчыма. Але гэта хутчэй ідэя для іншых гродзенскіх пост-прамысловых будынкаў, які чакаюць рэканструкцыі.

Былыя прамысловыя будынкі ў Пецярбургу

У Расіі тое ж архітэктурнае бюро прапанавала рэканструяваць мадэрнісцкія прамысловыя будынкі інакш. Там пакінулі каркасы, але зрабілі зусім новыя фасады і дабудавалі паверхі. Гэта ўжо бліжэй да падыходу Сямашкі, але ёсць нюанс – фасады засталіся строгімі, плоскімі і шклянымі, пенапластавую ляпніну не вешалі, а дэкор “пад даўніну” намаляваны на шкле метадам шаўкаграфіі.

Былы прамысловы будынак на Каменнавостраўскім праспекце ў Пецярбургу нават па аб'ёмах і форме нагадваў гродзенскі Дом быту. З гродзенскім Домам быту былы цэх, а цяпер БЦ “Лангензіпен” радніць яшчэ і размяшчэнне – удалечыні ад вуліцы, за дрэвамі і іншымі будынкамі. Аднак праект 2006 года з яго "рамантызацыяй" і відавочным постмадэрніцскім спалучэннем эпох сёння выглядае ўжо не вельмі сучасна і модна.

Будынак былой фабрыкі "Расія" цалкам зашклілі і на фасадзе намалявалі фрагменты прац піцерскага мастака Аляксандра Бенуа. Так мадэрніцскі будынак упісалі ў шырэйшы гістарычны кантэкст горада.

У Гродне ў падобным афармленні малюнкаў на шкле можна было б выкарыстоўваць матывы розных нацыянальнасцей – бо побач з Домам быту ў мінулым заўсёды была адна з пляцовак Фестывалю нацыянальных культур. Або намаляваць іншыя адметныя гродзенскія сімвалы.

Вось некалькі простых прыкладаў, што можна рабіць з архітэктурай мадэрнізму, калі яе можна знесці, але хочацца захаваць. Напішыце ў каментарыях, які з гэтых шляхоў вам спадабаўся найбольш?

Але давайце капнем глыбей. Чаму невялікі кавалачак пластыку ў вашым кашальку — гэта не проста сродак аплаты праезду, а магутны элемент гарадскога брэнда? Як ён можа быць цікавы не толькі жыхарам Гродна, але і турыстам? І чаму Гродну варта вучыцца ў Тайбэя і Лондана?

Гарадская візітоўка, якая заўсёды з табой

Для мясцовых жыхароў транспартная картка — гэта тое, што яны бачаць кожны дзень, калі дастаюць з кішэні. Але Гродна пазіцыянуе сябе як горад не толькі для мясцовых жыхароў, але і для турыстаў. І з гэтага пункту гледжання транспартная картка часта становіцца першым фізічным аб'ектам, які турыст набывае ў горадзе (калі ён знаходзіцца тут больш за адзін дзень і не прыехаў на сваёй машыне).

Добрая сучасная гарадская транспартная картка служыць тром мэтам:

1. Практычнае прызначэнне: Аплата праезду.
2. Імідж: Адлюстраванне ідэнтычнасці горада.
3. Сувенір: Памятны прадмет, які хочацца захаваць (або калекцыянаваць - калекцыянераў білетаў у свеце нямала).

Калі дызайн карты выглядае як выпадкова набраны тэкст на выпадковым фоне, здаецца, што горад кажа нам: «Нам усё роўна, галоўнае, каб працавала». Але Гродна — каралеўскі горад з багатай гісторыяй, які імкнецца захоўваць статус культурнай сталіцы. Яму не пасуе дызайн у стылі «праязны з 2000-х» (калі што, рэдактары Urban Hrodna любяць нулявыя і дзевяностыя, але тут такое параўнанне дарэчнае).

Тайбэеўскі феномен: паляванне на пластык

Давайце разгледзім досвед Азіі. Аўтар гэтага артыкула аднойчы наведаў Тайбэй (сталіцу Тайваня) і сутыкнуўся з феноменам EasyCard. Там транспартная картка — гэта амаль культ.

Тайванцы зразумелі, што «балванка» для чыпа можа быць любой. І яны пачалі актыўна гэта выкарыстоўваць. У выніку пластыкавыя праязныя з Тайваня сталі вядомыя ва ўсім свеце. І вось дзякуючы чаму:

• Разнастайнасць: можна набыць картку з анімэ-персанажамі, традыцыйнымі малюнкамі, у высокатэхналагічным ці мінімалістычным стылі.
• Форм-фактар: картка не абавязкова павінна быць прамавугольнай. EasyCards выпускаюцца ў выглядзе брэлкоў, фігурак ежы, анімэ-атрыбутыкі ці нават мініяцюрных бутэлек мясцовага піва.
• Калекцыянаванне: Людзі мэтанакіравана шукаюць рэдкія дызайны. Турысты вязуць іх дадому ў якасці сувеніраў, пакідаючы грошы на рахунку (прамы прыбытак для транспартнай кампаніі!). Дарэчы, карткі выдаюць аўтаматы на станцыях метро рандомна — і рэдкая або вельмі прыгожая картка можа патрапіцца любому ў любы момант.

У Гродне мы ўсё яшчэ спрачаемся наконт мовы на карце (што, вядома, вельмі важна) і малюнкаў, пакуль астатні свет атрымлівае выгаду ад разнастайнасці.

Прыклады, якія натхняюць

Калі Азія здаецца занадта яскравай для нашага рэгіёну, ёсць выдатныя прыклады з Еўропы, якія можна адаптаваць да нашага менталітэту:

1. Лондан (Oyster Card). Мінімалізм, пазнавальны лагатып метро, насычаны сіні колер. Перыядычна выпускаюцца лімітаваныя серыі (да юбілею каралевы, Алімпіяды), якія карыстаюцца попытам у калекцыянераў.
2. Кракаў (Karta Krakowska). Таксама стрыманы дызайн, у якім выкарыстоўваецца гарадскі лагатып (геаметрычны ўзор вуліц старога горада) і спрошчаная выява героя адной з гарадскіх легенд - так званага Лайконіка. Плюс карта мае шырокі дадатковы функцыянал - напрыклад, дазваляе танней плаціць за паркоўку аўто ў горадзе, ды і праезд у транспарце з ёй танней, чым пры звычайнай пакупцы квіткоў. А некалі раней па ёй можна было і гарадскія ровары бясплатна браць у карыстанне!
3. Амстэрдам (I amsterdam City Card). Турыстычная картка не толькі для паездак, але і для наведвання музеяў. Яркая, чырвоная, эфектная. Яна сама па сабе з’яўляецца рэкламай.

Як гэта паўтарыць у Гродне?

Натхніліся? Вось ідэі дызайну (і функцыяналу) для Гродна на аснове таго, што мы ўжо вывучылі ў іншых гарадах:

1. Лімітаваны тыраж з контурамі Каложы ці Фарнага касцёла ў мінімалістычнай графіцы
2. Выкарыстанне ў афармленні праязнога ўзораў гродзенскай брукаванкі або стылізаванай карты гістарычнага цэнтра. Або тых самых патэрнаў з Каложы, якія афіцыйна зацвердзілі яшчэ ў 2019, але так мала выкарыстоўваюць.
3. Турыстычная картка, якая спалучае паездкі на гарадскіх транспарце і бясплатны або па зніжанай цане ўваход у Стары і Новы замкі. Або картка гараджаніна з такой жа функцыяй — у рэшце рэшт, жыхароў Гродна таксама трэба заахвочваць наведваць гарадскія музеі.

Што не так з падыходам у Гродне?

Мяркуючы па выніках конкурсу на дызайн праязнога, праблема заключаецца не толькі ў дызайнеры, але і ў самой пастаноўцы задачы.

• Адсутнасць брэндбука. Картка павінна працягваць візуальны стыль горада. На дадзены момант яна існуе ў вакууме. Тым часам візуальны стыль з узорам, заснаваным на маёлікавым аздабленні Каложскай царквы, быў прыняты больш за шэсць гадоў таму. І ён выкарыстоўваецца ў дызайне прыпынкаў грамадскага транспарту. Чаму б не выкарыстоўваць яго ў дызайне праязных картак?
• Моўнае пытанне. Важна выкарыстоўваць беларускую мову. Гэта маркер нашай ідэнтычнасці. На працягу многіх гадоў аўтобусны парк і тралейбуснае дэпо ў Гродне друкавалі папяровыя талончыкі і праязныя білеты на беларускай мове. На транспарце прыпынкі абвяшчаліся на беларускай мове. Ігнараванне мовы робіць новую транспартную картку безаблічнай.
• Адзіны дызайн для ўсіх. Спроба стварыць адзіны вобраз, які спадабаецца школьнікам, пенсіянерам і турыстам — гэта ўтапічна. Было б лепш запусціць некалькі розных дызайнаў, каб жыхары маглі прагаласаваць сваімі грашыма.

Як зрабіць лепш?

Сістэма працуе, карткі надрукаваныя. Але гэта не значыць, што нічога нельга змяніць. Пластыкавыя карткі губляюцца і зношваюцца, іх трэба перавыдаваць. Вось магчымая стратэгія развіцця для гродзенскіх пластыкавых праязных:

1. Увесці канцэпцыю «лімітаванай серыі». Можна пакінуць цяперашні «нудны» дызайн у якасці базавага. Але раз на квартал выпускаць серыю з працамі гродзенскіх мастакоў, фатографаў ці дызайнераў. Карткі з карцінамі Сільвановіча, Грыневіча, Шобы, Стратовіча, Забелінай і іншых разыходзіліся б як гарачыя піражкі!
2. Калабарацыі. Стварыць серыю сумесна з Гродзенскім заапаркам, футбольным і хакейным «Нёманам» або Фестывалем нацыянальных культур. Заўзятары і калекцыянеры купяць гэтыя карткі, нават калі ў іх ужо ёсць звычайныя. Тым больш «Гродна едзе на матч» або «Гродна едзе ў заапарк» гэта класныя жывыя слоганы! А «фестывальная» карта можа стаць рэдкасцю для калекцыянераў, бо фестываль праходзіць толькі раз на два гады. Кожны турыст захоча прывезці такую карту з сабой.
3. Гістарычная серыя. Гродна — горад з багатай гісторыяй. Гравюры Адэльгаўзера, акварэлі Орды, старыя фотаздымкі горада, стылізаваныя партрэты Баторыя ці Тызенгаўза глядзеліся б на транспартнай карце прэміяльна!
4. Конкурс для прафесіяналаў, а не для аматараў. Калі будзе абвешчаны новы тэндар ці конкурс дызайну, у склад журы павінны ўвайсці арт-дырэктары і дызайнеры, а не толькі чыноўнікі з дэпартамента транспарту. І не варта праводзіць народнае анлайн-галасаванне: гэта спрыяе накруткам галасоў і рэдка прыводзіць да перамогі найлепшых варыянтаў.

Гродзенская транспартная картка можа стаць стыльным аксэсуарам, які вы не пасаромеецеся дастаць з кішэні. Пакуль што гэта ўсяго толькі ўтылітарны кавалак пластыку з дрэнным дызайнам. Але ў горада ёсць усё неабходнае — гісторыя, таленавітыя мастакі і жыхары, якія любяць свой горад, — каб ператварыць транспартную картку ў невялікі шэдэўр.

Ніжэй - некалькі прымітыўных варыянтаў, якія аўтары канала Urban Hrodna зрабілі з дапамогай штучнага інтэлекту. Ідэя не ў тым, што гэта добры дызайн. Мэта - паказаць, куды можна рухацца сапраўдным дызайнерам, калі яны хочуць прасоўваць горад такім чынам.

Што ўжо прапаноўвалі ў конкурсе і як гэта можа было б выкарыстаць?

Ніжэй - неідэальныя варыянты, якія ўдзельнічалі ў конкурсе і не перамаглі. Але ў кожным з іх была нейкая ідэя, якую можна было б, пры патрэбе, дапрацаваць.

А што вы думаеце пра магчымы дызайн транспартных картак Гродна ў будучыні? Пішыце ў каментарыях! Мы тым часам падрыхтуем чарговы матэрыял на гэтую тэму - але ўжо пра функцыянал карт: як можна яго пашырыць і якую яшчэ карысць такія карты могуць несці гараджанам і турыстам.