Камяні-краўцы

Пра Сцёп-Камень што пад Докшыцам можна шмат казаць, паданняў звязаных з ім і міфічным Сьцяпанам - мноства. Адно з іх распавядае пра ягоныя кравецкія здольнасці:

Сцяпан абшываў усё наваколле. Але за грахі нячыстая сіла ператварыла Сцяпана ў камень. А потым здарыўся цуд. Шыць пачаў сам валун. Трэба было толькі ўвечары пакласці на яго тканіну і сказаць “Сцяпан, пашый каптан!", а раніцай на камені з'яулялася замоўленае адзенне. Удзячныя людзі пакідалі каля каменя хлеб, соль, лён. Усё гэта забірала жонка Сцяпана Ульяна (Вулляна). Але аднойчы п'яны чалавек папрасіў у цудадзейнага каменя зрабіць яму “ні тое, ні сёе”. Камень пакрыудзіўся і перастаў шыць. Ульяна таксама зажурылася, яна прыбегла да свайго скамянелага мужа, упала на яго і доўга-доўга горка плакала. Слёзы сцякалі з каменя і ператвараліся ў буйны паток ракі. Вецер шумеў “Ву-у-лля..” і таму раку назвалі Вулля (Вялля, Вілія).

Змееў Сівы Камень, месціцца каля в. Гогалеўка. Легенда расказвае, што у валуне жыу Змей, які быу спраўным краўцом. Шыў ён на залатой машынцы. Заказ атрымліваў праз адзінае у камені акенца. Калі людзі прасілі пашыць вопратку так, як можа, то кравец выконваў заказ добра. Але, калі прасілі пашыць добра, то ён шыў абы-як: рукавы на поясе, кішэні на плячах і г. д. За сваю працу кравец нічога не браў з людзей, апроч курэй і пеўняў. Па іншай версіі, каменю насілі ежу і ваду.

Камяні-шаўцы

Прывяду легенду з м. Куранец, Вялейшчына:

Раней тут жыў шавец Гомсін, які быў філосафам, ні ў ва што не верыў, не хадзіў у храм. На Вялікдзень, калі ўсе аднавяскоўцы пайшлі ў царкву, Гомсін сеў шыць боты. Раптам з'явілася навальнічная хмара, лінуў дождж, і у той жа момант у хату шаўца грымнуў Пярун. Дом згарэў, а на ягоным месцы з'явіуся вялізны шэры камень. Калі на Вялікдзень нахіліцца да каменя, то можна пачуць як у сярэдзіне спявае певень і стукае машынка шаўца».

Паводле іншага падання, на месцы каменя раней стаяла карчма. Неяк прыйшоў жабрак і папрасіўся пераначаваць. Але карчмар прагнаў яго. Тады Бог ператварыў карчму разам з гаспадарамі ў камень. З каменя нібыта можна пачуць плач дзіцяці.

Пра Камень-Шавец у мястэчку Камень (Валожыншчына), легенда расказвае, што трэба было падысці да акенца, пакласці грошы і сказаць пра сваё жаданне мець абутак. Гатовы выраб і рэшта грошай выкідваліся праз акно.
Пашытыя боты былі цудадзейныя, іх можна было насіць пятнаццаць гадоў
І чым часцей бываць на ігрышчах, тым лепш. У храме ж боты імгненна развальваліся на дробныя кавалачкі. Хрысціянскія святары праклялі шаўца, і яго хата ператварылася ў камень.

Таксама існуюць сюжэты, дзе ролю шаўцоў выконвае чорт ці некалькі чарцей. Ва ўсіх выпадках яны не прадстаўлены як адмоўныя істоты, але наадварот - яны могуць самі прапанаваць пашыць абутак за бясплатна.

Падобныя паданні характэрныя выключна для рэгіёна "гістарычнай Літвы" і Латгаліі, то бок абшару лета-літоўскіх плямёнаў.

З вышэйпрыведзеных дадзеных можна адзначыць тоеснасць краўцоў i паганскiх жрацоў, вядомых у старажытных прусаў i лiтвіноў пад назовам krivis, krivė, а таксама тое, што валуны служылі своеасаблівым ахвярнікам, Святары выконвалі функцыю кройкі і шыцця — сімвалічную функцыю тварэння або аднаўлення Сусвету. Прасочваецца паралель з індаеўрапейскімі ды іншымі міфалогіямі, дзе ў якасці творцаў выступаюць боскія кавалі, цесляры, ганчары і інш. Паўсюль у сюжэтах сусветных міфаў тэхналогія вырабу рэчы першапачаткова была рытуалізаванай касмічнай дзеяй. У яе аснове ляжау матыў ахвярапрынашэння, сэнс якога - раздзяленне, расчляненне, краенне дзеля складання частак цэлага, будовы свайго Сусвету. Праўдападобна, што функцыі боскага стварэння выконвалі менавіта святары — людзі, набліжаныя да багоў, захавальнікі ведаў і традыцый.

Сімвалізм ткацтва можа выкарыстоўвацца для таго, каб рэпрэзентаваць свет, ці дакладней, сукупнасць усіх светаў, то бок станаў або ўзроўняў у іх неаглядным мностве, якія складаюць універсальную Экзістэнцыю. Так, ва ўпанішадах вярхоўны Брахман называецца «Той, на якім вытканы светы падобна вутку́ і аснове» або пазначаецца пры дапамозе іншых падобных выразаў.

«Аснова», утвораная ніткамі, нацягнутымі на ткацкі станок, уяўляе нерухомы і прынцыповы элемент, тады як ніткі вутка, якія праходзяць паміж ніткамі асновы ў выніку зваротна-паступальнага руху чоўна, пазначаюць пераменны і выпадковы элемент, т. б. ужыванне прынцыпу да тых ці іншых прыватных умоў. Можна разглядаць гэту гарызантальную лінію, як адлюстроўванне, напрыклад, чалавечага стану, а вертыкальную лінію як тое, што трансцэндэнтна ў адносінах да яго; гэты сутнасна «нечалавечы», трансцэндэнтны характар ​​належыць, калі браць індуісцкую тэрміналогію, да śruti, тады як smṛti ёсць ужыванне апошняга ва ўмовах чалавечага стану і вынік выкарыстання чыста чалавечых здольнасцяў.

Калі паглядзець з іншага боку, святар-кравец прымаў сімвалічнае ахвярапрынашэнне чалавека-замоўцы. Кроючы і сшываючы адзенне, ён ўзнаўляў касмаганічны рытуал, такім чынам складаў цела будучага носьбіта адзення.

Дзеля магчымага атаесамлення легендарнага краўца са святаром-крэвам варта разглядзець лексічны матэрыял, звязаны з крaеннем. Дзеяслоў крaiць, або яго iтэратыўная форма краяць этымалагiчна ўзыходзіць да i.-е. праформы *(s)ker- ‘рэзаць, гнуць, крывіць’, якая выступае ўтваральнай асновай у словах, звязаных з сакральнай сферай (сакральнымi дзеяннямi). Параўн., да прыкладу, санскр. krti ‘ствараць, рабiць святы чын’, лiт. kerėti ‘чараваць’, kerai ‘чарадзейства, чары’, kurti ‘ствараць, распальваць вогнiшча’, лац. creo ‘тварыць, ствараць, спараджаць’, бел. чары, чараваць, сюды ж, магчыма, — чорт, пры санскр. kŗt ‘той, хто робiць; стваральнiк; складальнiк’.

Існуе меркаванне, што ў старажытных людзей не было адзення, у іх было нешта іншае, што з нашага пункту гледжання выконвае такую ​​функцыю. Наша слова строй — можа несці на сабе адбітак уяўленняў, паводле якiх вертыкальная структура космасу падзяляецца на тры сферы.

Хто такія волаты?

Паходжаньне раскрываецца ў касмаганічным міце:

Ішоў Спас па сіняму мору, бачыць — мора пачынае пеніцца і біць незвычайна моцныя хвалі, з'явіўся аграмадны вадзяны стоўб. Спас падыходзіць да гэтага стаўба паглядзець і бачыць у сярэдзіне яго жывога волата, які паварочваецца, але ня можа ўстаць. Спас узяў гэтага волата і выкінуў на бераг. З'явіўся такі прыгажун, што прыгажосці яго здзівіўся сам Спас...

Падобны спосаб стварэння С. Санько суадносіць з старажытнаіндыйскімі касмаганічнымі тэкстамі і касмагоніяй орфікаў, калі з марскіх водаў у выніку віру або моцнага хвалявання зьяўляецца «першародны» ці «залаты зародак», з якога адбываецца «Бацька-стваральнік».

Насамрэч гэта агульны для ўсіх рэлігій уяўленьне пра першасныя воды і пра існаваньне двух пакаленьняў ці родаў багоў: дэвы і асуры ці алімпійцы і тытаны.

Волаты, як і даўнягрэцкія тытаны, увасабляюць сабою празьмернасьць і дысгармонію: у легендзе пра Спаса распавялаецца далей пра тое як той волат пачаў выклікаць анёлам непадпарадкаванне да Бога: «Што такое цудоўнае зрабіў Бог, стварыўшы чалавека? Мы і самі зробім такога ж чалавека, яшчэ лепшага!». Далей ідуць няўдалыя спробы, у выніку якіх, азёры пераўтвараюцца ў багны, а анёлы і волат — у чарцей — за гэта Спас выганяе іх зь Неба.

Яшчэ, трэба прыгадаць легендарных засноўнікаў Менску і Магілёва: Менеск і Машэка. У паданьнях — яны рабаўнікі й забойцы, якіх баяліся мясцовыя жыхары. У Дубровенскім раёне апавядаецца, што калісьці на возеры жыў Зьмей-Волат, які еў жывёлу і людзей. Шмат казак кажуць аб тым, як волаты пастаянна біліся паміж сабой — тады ўзьнікалі бура і непагадзь.

Волас і Волат

Можна заключыць, што волаты моцна зьвязаны зь Вялесам і этымалёгія словаў аднакаранёвая.

Як гэты бог, так і волат мелі дачыненні да замагільнага свету. 3 іншага боку ix яднала таксама функцыя забеспячэння урадлівасьці. У прыватнасьці, сувязь ураджайных тэрмінау кораня «волат» зь Вялесам засьведчыў земляробскі абрад пакідаць «Валотку на бародку», г. зн. пакідаць некалькі каласкоў («волацяў») на полі нязжатымі. Гэтыя каласы лічыліся «Воласавай барадой». На Львоўшчыне гэтых веліканаў называлі "велети".

З. Скварчэўскі піша:

На падставе фальклорных матэрыялаў аднаўляюць вобраз жаночай сакральнай пары Вялеса. Гэта хтанічнае боства, якому ўласцівы наступныя асноўныя рысы: волатаўскі рост і сіла, сувязь з зямнымі водамі, апякунства шлюбамі і парадзіхамі.

Па меркаваньню Лобача, знакамітыя валатоўкі не трэба ўспрымаць як "пахаваньні веліканаў": гэты тэрмін зьвязаны з пахавальным рытуалам, які суадносіцца з Воласам, дзе курган натуральным чынам з.яўляўся цэнтрам рытуальнай прасторы.

Хто такія асілкі?

Можна падумаць, што волаты і асілкі - адное і тое ж. Але ў фальклёры - асілкам прыпісваецца хоць і вялікі, але не веліканскі ўзрост, напрыклад агучваюцца памеры ў касую сажань(2,5 метра).

Асілкі тыя былі людзі здаровыя, росту ў касую сажань, у плячах аршыны з два, голас мелі, як звон немалы, бывала, калі крыкнець ва ўвесь голас ды свіснець, дык якое б дзерава не было большае, а зваліцца

Менавіта аб асілках ідзецца гаворка ў распаўсюджаным па ўсёй Усходняй Эўропе паданьні аб перакідваньні тапара паміж двума першанаселькамі.

Ю. Сьмірноў, у сваім артыкуле "Першажыхары з адзіным тапаром", прыводзіць шэраг прыкладаў гэтае гісторыі ад Паморшчыны да Баўгарыі і ад Літвы да Разаншчыны. Усе яны маюць наступны агульны сюжэт: асілкі/людзі/багатыры, якія першыя прыйшлі на нейкую землю (ад імён якіх можа быць названа зямля) ці жылі там калісьці даўно, потым расьсяліліся на нейкай адлегласьці, і з-за наяўнасьці ўсяго аднаго тапара (молата і г.д) перакдвалі або перадавалі яго адзін другому. На Беларусі і Смаленчшыне асілкам прыпісвалі ўзьнікненьне гарадзішчаў і часткова тое, што яны жывуць там дагэтуль.

Аналізуючы беларускі фальклорны матэрыял, Вяч. Іванаў і В. Тапароў прыйшлі да высновы, што атрыбуты асілкаў (сякеры, молаты, жорны) адпавядаюць зброі Бога Грамавержца ў «асноўным міфе», а сама назва асілкаў паходзіць ад асялка, тачыльнага каменя: «З назвы каменнай прылады, якая ў старажытнасці магла выкарыстоўвацца для высячэння агню, можна растлумачыць і назву беларускіх асілкаў асілкаў, параўн. ст.-слаў. осла, руск. оселок "тачыльны камень" і роднасныя назвы "каменя" ў іншых індаеўрапейскіх мовах».

Акрамя якасьцяў Грымотніка - асілкаў можна ўяўляць за істотаў, якія папярэднічалі людзям, ці былі іх нашчадкамі. На Палесьсе існуюць наступныя апавяданьні:

Кедись були такиі люде високи, метрув на дваццець, сокіру подавали один другому через реку, ще до паншчыны... А посля нас ше будуць менчи люди... Росказувала мати.

Вэлики люди были. Мы им по колино. Шэ придёт тако врэмя, шо нам будут по колино.

Гэтая тэма пераклікаецца з эсхаталогіяй шматлікіх паганскіх традыцый, дзе папярэднія пакальлені ўяўляюцца як чысьцейшыя і мацнейшыя: Першыя шаманы маглі ўзьбірацца да неба ўсяго за 1 дзень, тэорыя аб чатырох вяках, ад Залатога да Меднага і г. д.

Як зьніклі асілкі?

Фальклёр дае розныя адказы. У латыскіх легендах пішацца: два волаты, насельнікі гэтай гары, паспяхова супрацьстаяць спробам немцаў пабудаваць на гары замак. Пасьля чаго йдзе нечаканая канцоўка: «А волаты потым пасварыліся і сьмяротна адзін аднаго паранілі. Яны ўлягліся побач і рукамі прыняліся гарнуць зямлю пад сябе. Так яны самі сябе пахавалі, і Сіняя гара іх магіла».

Шмат дзе распавядаецца аб тым, як волата біліся паміж сабою. У некаторых - іх пераўтвараць у камяні за непадпаркаваньне і паход супраць нябесных сілаў.

Нікіфароўскім запісана паданьне, пра тое, як сучасны чалавек, трапляючы ў эпоху папярэднікаў, становіцца для іх прыметай будучых перамен. Велікан, які знайшоўшы чалавека ("чарвяка"), прыносіць яго сваёй маці, якая тлумачыць, "што гэта быў родапачынальнік наступнага пакалення людзей, якія павінны будуць змяніць веліканаў".

Сьпіс выкарыстанай літаратуры

В. А. Лобач. Волаты и асілкі в легендах и преданиях Витебещины

Ю. И. Смирнов. Первожители с единственным топором

Ю. И. Смирнов. Герои курганов и пещер

Беларуская Міфалогія. Энцыклапедычны слоўнік

З. Скварчэўскі. Па слядах Багоў

Беларускія легенды і паданні.

У сьвеце сяньняшнага катастрафічнага стана прыроды й зьнікненьня тысячаў відаў жывых арганізмаў — хацелася б распавесьці стаўленьне тутэйшага сьветапогляду на гэтае пытаньне.

Хвінскі эколаг К. П. Лінкала, нягледзячы на свае атэістычнай погляды, выказваў, што раней людзі былі больш сарамлівымі і рэлігія стрымлівала чалавечую сквапнасць.
«Усе правы, нават прыгожыя на паперы,
правы жанчын, дзяцей і інвалідаў - на справе азначаюць толькі адно: Я, Я, Я. Такія словы, як "адказнасьць", "доўг", "сьціпласць", "самаахвяраваньне" і "клопат" ператварыліся ў лаянкавыя, калі наогул яшчэ ўжываюцца ў гаворцы». У вадным з сваіх артыкулаў ён таксама прыводзіў правы жывёл з Біблі.

Тут я не буду, вядома, агучваць сучасныя натурысцска-рамантычныя ўяўленьні аб «шляхетным дзікуне» і пра тое, як мы, нібыта, маліліся дрэвам. Рэлігійнаму чалавеку Прырода ніколі не ўяўляецца цалкам "натуральнай": яна заўсёды мае для яго пэўную рэлігійную значнасьць. І гэта цалкам зразумела: Сьвет, выйшаўшы з рук багоў, ёсьць прасякнутым сьвятасьцю. Багі паказалі розныя віды сьвяшчэннаго ў самой структуры Сьвету й касьмічных зьяў.

У бальшыні дуалістычных міталёгій лес уваходзіць у якасьці адмоўнаго полюса ў адну з падставовых апазіцый «паселішча»—«лес», рэпрэзентуючы стыхію, варожую чалавеку. Уяуленні пра лес як пра добры ці, прынамсі, не безварункава варожы даволі рэдкія у традыцыйных міталёгіях. Крыўская традыца якраз належыць да гэткага рэдкага тыпу. Пацвярджаецца гэта фальклёрным матар’ялам.

Семантыка лесу праяўляецца у пераважным акцэнтаваньні вертыкальнага накірунку і вертыкальных рухаў. Так, лясны гаспадар ці лясная гаспадыня або іх унучкі ці дочкі маюць уладу над насельнікамі усіх трох галоуных сфер касмічнай вертыкалі: над «гадамі паузучымі» (касмалагічны «Ніз»), над «розным зьвяр'ём» («Сярэдзіна») і над «розным птаствам» («Верх»).

Самым шаноўным лесам ёсьць Акоўскі лес, які разьмешчаны на водападзеле вялікіх рэк: Дняпра, Волгі й Дзьвіны. У даследчыкаў згадваецца, што гэта месца мае шмат паганскіх свяцілішчаў і месцам пасяленьня жрацоў. Беспасярэдне з вытокамі Дняпра і Дзьвіны зьвязанае паданьне пра першапродка Бая і яго сабак Стаўры і Гаўры. Вядома, што сюды быў зачынены шлях гандлярам і чужынцам, што можа зьвязаць гэту вобласьць з загадкавай краінай Артаніяй, насельнікі якой забівалі кожнага чужынца, што падарожнічаў па іх зямлі, ды нікому не дазвалялі да сябе трапіць.

Народныя павер'і

Вялікае значэнне надавалася таму, як чалавек уваходзіць у лес. У лес патрэбна было заходзіць з добрым настроем з павагай. Патрэбны быў падарунак для «ляснога гаспадара», якому звычайна кланяліся пры уваходзе. Падарункам звычайна выступаў хлеб з соллю: «...А лесу часному і лясному хазяіну паклон аддаваў падаркам яго надзяляў: хлебам да соллю, да каленкораву рубаху, да шаўковую падпаяску», або «..Іду у лес, бяру хлеб і соль і нясу лясному хазяіну».
Было забаронена сечкы ці ламаць дрэвы, якія былі пашкоджаны бурай ці маланкай, якое скрыпіць, забаранялася ламаць рабіну і вярбу — адно з самых шаноўных і сьвятых дрэваў.

Сучаснасьць

Пасьля прыходу хрысьціянства былі зьнішчаныя сьвятыя гаі, у Вільні пасечаны старажытныя дубы, а магутны тур - які лічыўся сакральнай жывёлай (сымбаль ваяўнічасьці) - цалкам вымер.

Пасьля прамысловае рэвавлюцыі шматлікія краязнаўцы ХІХ ст. адзначалі "нелітасьцівую вырубку лясоў" па ўсім абшары.

Але наймацнейшы ціск ня толькі на Прыроду, але і на тутэйшую рэлігійнасьць адбыўся пры савецкае ўладзе - час калі чалавек канчаткова страціў сувязь з сакральным. Напрыклад: меліяраца багнаў (галоўная адметнасьць нашаго рэгіёну). Сьвятыя крыніцы руйнаваліся бульдозерамі, з сьвятых гор і гарадзішчаў рабілі кар'еры і дарогі, сьвятыя камяні цяпер - "помнікі прыроды", якімі можна як заўгодна карыстацца (перавезьці іх у які-небудзь інстытут геалёгіі ці паставіць іх у ськверы як арт-аб'ект).

Лінкала, параўноўвачы Хвіншчыну з іншымі краінамі, казаў, што ў Літвы, Латвіі і Эстоніі "самыя некранутыя казачная цнатлівыя лясы". Сапраўдны такое ёсьць, але, па меншай меры ў Гудыі, стан лясоў - складаецца, збольшага, або з новых аголеных высечак, якія зімой немагчыма адрозніць ад поля, або зь лесапасадак — дрэў таўшчынёй ня больш за запясці. Лясныя ўчасткі вылучаюцца на нашым пейзажы, як малюсенькія выспы і пучкі.

Ці сапраўды нашая краіна - лёгкія Эўропы? Калі так, то лёгкія з ракам.

У мінулых допісах я распавядаў пра «рэзідэнцыю» Крыве-Крывейты ў Гарадку — сапраўднасьць таго ці існавало яно — пацьвярджаецца вялікай колькасьцю сьвятых месцаў вакол. Надзвычайнасьць гэтых мясцінаў ужо заўважыў дасьледчык тутэйшай этнакасмалёгіі Сяргей Санько ў сваім артыкуле «Імёны Бацькаўшчыны. Крыўя» — тут усё асноўнае сказана. Але я заўважыў шмат іншых цікавых акалічнасьцяў.

Спачатна разгледзім паданьні Гарадка:

Адна княжна страдала бясплоддзем. Усе стараліся дапамагчы, але жаданага выніку ніхто не дамогся. І, аднойчы прыйшоў вяшчун па імені Вінцусь. Ён загадаў спілаваць дуб, абкласьці дровамі камень і паліць яго трое сутак. Князь прыслухаўся да парады, пасьля гэтых дзеяньняў камень раскалоўся. У належны тэрмін не толькі сям'я, але і ўсё мястэчка радаваліся нараджэньню дзіцяці.

У другім паданьні іншая княгіня была жыўцом пахаваная разам з падоранай мужам залатой калясніцай, слугамі і канямі за няслушнасць. (Сюжэт пакараньня вайдэлотак за парушэньне цнатлівасьці).

Акрамя курганоў на Дзявочай гары — яны ё і каля Гарадку, ў недалёкай вёсцы Пекары і Слабодке — у іх ва ўсіх былі знойдзены пахаваньні каня разам з гаспадаром і зброяй.

Таксама ў гэтых ваколіцах вядомыя некалькі паганскіх сьвяцілішчаў: у аднаго з іх стаяў драўляны стод (Слабодка), на іншым дагэтуль спраўляюць Купальле (Дзявочая г.). Каля засьценка Рыды ёсьць Сьвятая гара, згодна з паданьнем - там стаяла царква, якая правалілася (азнака таго, што тут раней быў паганскі ахвярнік).

Трэба ўзгадаць і пра лекавыя камяні. У Дзякшнянах раней ляжаў камень Слядок Аленя, вада з яго лячыла захворваньня скуры, каменны крыж каля Палачанаў таксама лічыўся лекавым. Каля Гарадку Пакроўскім было запісана аб шматлікіх камянёх з выявамі зьмеяў (аб сяньняшнім стане невядома).

Вынік

Разнастайныя сьвятыя аб'екты ў гэтых ваколіцах, паганскія сьвяцілішчы, падобныя між сабою сюжэты паданьняў - кажуць аб нейкім колішнім сакральным цэнтры і надзвычайных сілах гэтай зямлі.