АЗ ДИПЛОМАТИЯИ ОБ ТО ДИПЛОМАТИЯИ ПИРЯХҲО: ТАШАББУСҲОИ ПЕШВОИ МИЛЛАТ-ПРЕЗИДЕНТИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН МУҲТАРАМ ЭМОМАЛӢ РАҲМОН ДАР САМТИ КРИОСФЕРА, ЗАХИРАҲОИ ОБӢ ВА ТАЪМИНИ АҲОЛӢ БО ОБИ ТОЗА ДАР ДАВОРОНИ ИСТИҚЛОЛИ ДАВЛАТӢ
Об яке аз асоситарин унсурҳои ҳаёт, рушди ҷомеа ва устувории экосистемаҳо ба ҳисоб меравад. Ҳеҷ як соҳаи муҳими ҳаёти инсон — кишоварзӣ, энергетика, саноат, тандурустӣ, шаҳрсозӣ, муҳити зист ва амнияти озуқаворӣ — бидуни захираҳои обӣ наметавонад рушди устувор дошта бошад. Дар асри XXI масъалаи об аз доираи як масъалаи маҳаллии экологӣ берун рафта, ба яке аз масъалаҳои муҳими сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва илмии ҷаҳонӣ табдил ёфтааст.
Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон ин масъала аҳаммияти боз ҳам бештар дорад. Кишвар дар минтақаи кӯҳии Осиёи Марказӣ ҷойгир буда, қисми зиёди ҳудуди онро кӯҳҳо ташкил медиҳанд. Дар баландкӯҳҳои Тоҷикистон ҳазорон пирях ва захираҳои барфу ях ташаккул ёфта, онҳо дар низоми гидрологии кишвар ва минтақа нақши муҳим доранд. Аз ин рӯ, масъалаи омӯзиш, мониторинг ва ҳифзи криосфера, истифодаи оқилонаи захираҳои об ва таъмини аҳолӣ бо оби тоза ба масъалаҳои стратегии рушди давлат табдил ёфтааст.
Дар чунин шароит ташаккул ва пайгирии сиёсати давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об ва криосфера аҳаммияти махсус пайдо мекунад. Дар давоми 35 соли Истиқлоли давлатӣ масъалаи об пайваста дар маркази таваҷҷуҳи роҳбарияти кишвар қарор дошта, бо ибтикори Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон як силсила ташаббусҳои байналмилалӣ пешниҳод гардиданд, ки аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ тавассути қатъномаҳои Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид дастгирӣ ёфтанд. Тибқи маълумоти расмӣ, аз ҷумла Соли байналмилалии оби тоза — 2003, Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои ҳаёт» — солҳои 2005–2015, Соли байналмилалии ҳамкорӣ дар соҳаи об — 2013 ва Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» — солҳои 2018–2028 аз муҳимтарин ташаббусҳои Тоҷикистон мебошанд.
Хусусияти муҳими ин ташаббусҳо дар он аст, ки онҳо танҳо ба ҳалли масъалаҳои об дар дохили кишвар маҳдуд нашуда, масъалаи захираҳои обиро ҳамчун масъалаи умумии башарӣ ба миён гузоштанд. Минбаъд ин раванд ба масъалаи ҳифзи пиряхҳо ва тамоми низоми криосфера пайваст гардид.
Об ҳамчун самти стратегии сиёсати давлатӣ
Дар солҳои аввали истиқлол Тоҷикистон бо мушкилоти зиёди сиёсӣ, иҷтимоӣ ва иқтисодӣ рӯ ба рӯ гардид. Бо вуҷуди вазъи мураккаби он давра, масъалаи рушди устувор ва истифодаи оқилонаи захираҳои табиӣ, аз ҷумла об, тадриҷан ба яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлат табдил ёфт.
Дарки аҳаммияти об барои ояндаи кишвар ва минтақа боис гардид, ки Тоҷикистон масъалаи обро дар сатҳи байналмилалӣ пайгирона ба миён гузорад. Ин раванд ба ташаккули он чизе мусоидат намуд, ки имрӯз дар муносибатҳои байналмилалӣ ҳамчун дипломатияи обии Тоҷикистон шинохта мешавад.
Қадами муҳими аввал дар ин раванд пешниҳоди Тоҷикистон оид ба эълон намудани соли 2003 ҳамчун Соли байналмилалии оби тоза буд. Қабули чунин ташаббус дар оғози асри XXI аҳаммияти бузург дошт, зеро масъалаи дастрасӣ ба оби тоза, сифати об ва идоракунии захираҳои обӣ дар бисёр минтақаҳои ҷаҳон ба мушкилоти ҷиддӣ табдил ёфта буд.
Дар доираи ин ташаббус соли 2003 дар шаҳри Душанбе Форуми байналмилалӣ оид ба оби тоза баргузор гардид, ки дар он намояндагони беш аз 50 давлат иштирок намуданд. Ин чорабинӣ нишон дод, ки Тоҷикистон метавонад на танҳо ҳамчун кишвари дорои захираҳои муҳими обӣ, балки ҳамчун ташаббускор ва майдони муколамаи байналмилалӣ оид ба масъалаҳои об низ баромад кунад.
Баъди ин, ташаббуси дигари муҳими Тоҷикистон ба эълони солҳои 2005–2015 ҳамчун Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои ҳаёт» равона гардид. Ин ташаббус бо дастгирии васеи кишварҳои узви СММ пазируфта шуд ва масъалаи обро ба яке аз самтҳои марказии рӯзномаи байналмилалии рушди устувор табдил дод.
Дар ин давра таваҷҷуҳи ҷомеаи ҷаҳонӣ ба масъалаҳои дастрасӣ ба оби тоза, беҳдошт, истифодаи самараноки захираҳои об, рушди ҳамкорӣ байни давлатҳо ва пешгирии низоъҳои вобаста ба об бештар гардид.
Соли 2013 бо ташаббуси Тоҷикистон Соли байналмилалии ҳамкорӣ дар соҳаи об эълон гардид. Ин ташаббус аҳаммияти ҳамкории байни давлатҳоро дар идоракунии захираҳои об, махсусан дар ҳавзаҳои фаромарзӣ, таъкид намуд.
Ташаббуси навбатӣ — Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, солҳои 2018–2028» — мантиқан идомаи ташаббусҳои қаблӣ мебошад. Маҷмаи Умумии СММ ин даҳсоларо бо мақсади таҳкими ҳамкориҳо барои ноил шудан ба ҳадафҳои вобаста ба об ва рушди устувор эълон намуд. Даҳсола аз 22 марти соли 2018 оғоз гардид.
Ҳамин тариқ, дар тӯли якуним даҳсола Тоҷикистон аз пешниҳоди як масъалаи мушаххас — аҳаммияти оби тоза — ба ташаккули як рӯзномаи васеи байналмилалии ҳамкорӣ дар соҳаи об расид.
Аз масъалаи об ба масъалаи криосфера
Тағйирёбии иқлим дар даҳсолаҳои охир муносибати ҷомеаи ҷаҳониро ба масъалаи захираҳои обӣ дигаргун намуд. Агар дар гузашта масъалаи об асосан дар робита ба норасоии оби нӯшокӣ, рушди кишоварзӣ ва санитария баррасӣ мешуд, имрӯз ба он тағйирёбии иқлим, обшавии пиряхҳо, коҳиши захираҳои барфу ях, хушксолӣ, сел, тағйирёбии низоми дарёҳо ва дигар равандҳои муҳити зист низ пайваст шудаанд.
Криосфера — маҷмӯи қисмҳои яхбастаи низоми Замин, аз ҷумла пиряхҳо, барф, яхҳои кӯҳӣ ва яхбандии доимӣ — яке аз нишондиҳандаҳои ҳассоси тағйирёбии иқлим мебошад.
Пиряхҳо танҳо маҷмӯи ях дар баландкӯҳҳо нестанд. Онҳо унсури муҳими низоми табиии об ба ҳисоб мераванд. Пиряхҳо обро дар шакли сахт захира карда, дар фаслҳои гарм ва давраҳои камбориш ба низоми дарёҳо ворид мекунанд. Аз ин рӯ, ҳолати пиряхҳо ба захираҳои об, экосистемаҳо, кишоварзӣ, гидроэнергетика ва амнияти аҳолӣ робитаи мустақим дорад.
Созмони Милали Муттаҳид пиряхҳоро яке аз «манораҳои обии» табиат арзёбӣ мекунад ва таъкид менамояд, ки онҳо барои таъмини оби ширини миллионҳо нафар аҳолии ҷаҳон аҳаммияти калон доранд. Ҳамзамон, тағйирёбии иқлим ва коҳиши пиряхҳо хатари норасоии об ва дигар оқибатҳои экологию иҷтимоиро зиёд менамояд.
Барои Тоҷикистон ин масъала аҳаммияти хос дорад. Тибқи маълумоти дар сатҳи байналмилалӣ пешниҳодшуда, кишвар дар минтақаи Осиёи Марказӣ дорои яке аз муҳимтарин маҷмуаҳои пиряхӣ мебошад. Тағйирёбии ҳолати пиряхҳо метавонад ба низоми обии на танҳо Тоҷикистон, балки ба кишварҳои поёноб низ таъсир расонад. Тибқи маълумоти Барномаи муҳити зисти СММ, аз тақрибан 14 ҳазор пиряхе, ки дар даҳсолаҳои охир барои Тоҷикистон ба қайд гирифта шудаанд, зиёда аз 1000 пирях пурра нобуд гардидааст. Ҳамчунин, маълумоти ҳамин арзёбӣ нишон медиҳад, ки ҳарорати миёнаи солонаи Тоҷикистон дар давраи таҳлилшуда тақрибан 1,2 дараҷа боло рафтааст.
Ин рақамҳо нишон медиҳанд, ки масъалаи ҳифзи пиряхҳо барои Тоҷикистон танҳо масъалаи илмӣ ё экологӣ нест. Он масъалаи амнияти обӣ, рушди устувор ва мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим мебошад.
Гузариш ба марҳалаи нави дипломатияи пиряхҳо
Яке аз хусусиятҳои муҳими сиёсати Тоҷикистон дар солҳои охир пайвастани рӯзномаи об бо масъалаи пиряхҳо мебошад.
Бо пешниҳоди Тоҷикистон соли 2025 ҳамчун «Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо» эълон гардид ва 21 март ҳамчун «Рӯзи ҷаҳонии пиряхҳо» муайян карда шуд. Ҳамзамон, дар доираи ташаббусҳои байналмилалӣ барои солҳои 2025–2034 Даҳсолаи амал барои илмҳои криосфера эълон гардид. Ин иқдомҳо масъалаи пиряхҳо ва криосфераро ба сатҳи нави ҳамкории илмӣ ва сиёсӣ бароварданд.
Моҳияти ин раванд дар он аст, ки ҳифзи пиряхҳо бояд бар асоси маълумоти илмӣ, мониторинги мунтазам ва ҳамкории байналмилалӣ сурат гирад. Пиряхҳо сарҳади сиёсиро намешиносанд ва тағйирёбии онҳо метавонад ба ҳавзаҳои обии фаромарзӣ таъсир расонад. Аз ин рӯ, мубодилаи маълумоти гидрологӣ, глятсиологӣ, метеорологӣ ва моҳворавӣ байни кишварҳо аҳаммияти рӯзафзун пайдо мекунад.
Дар ин замина Тоҷикистон масъалаи рушди илмҳои криосфераро ҳамчун яке аз воситаҳои асосии дарки тағйирёбии иқлим ва пешгӯии тағйироти захираҳои обӣ ба миён гузоштааст.
Конфронси байналмилалии сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо
Яке аз муҳимтарин рӯйдодҳои соли 2025 баргузории Нахустин Конфронси байналмилалии сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо дар шаҳри Душанбе буд.
Конфронс 30 майи соли 2025 баргузор шуда, дар он беш аз 2500 коршинос ва намояндагони сатҳи баланд аз 80 кишвар, намояндагони созмонҳои байналмилалӣ, муассисаҳои илмӣ ва шарикони рушд иштирок намуданд.
Аҳаммияти ин чорабинӣ дар он буд, ки масъалаи пиряхҳо дар як майдони ягона бо масъалаҳои тағйирёбии иқлим, об, амнияти озуқаворӣ, энергетика, экосистемаҳо ва рушди устувор пайваста баррасӣ гардид.
Дар суханронии худ дар Конфронс Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид намуданд, ки обшавии босуръати пиряхҳо ба яке аз буҳронҳои глобалии замони муосир табдил ёфтааст. Ҳамчунин зарурати таҳкими ҳамкории байналмилалӣ, мониторинги фарогир ва рушди таҳқиқоти илмӣ таъкид гардид.
Аз нуқтаи назари илмӣ, чунин муносибат муҳим аст, зеро мониторинги пиряхҳо имкон медиҳад, ки тағйирёбии масоҳат, ҳаҷм, тавозуни масса, ҳаракати забонаи пиряхҳо ва ҳолати кӯлҳои пиряхӣ пайгирӣ карда шавад.
Истифодаи маълумоти моҳворавӣ дар якҷоягӣ бо мушоҳидаҳои саҳроӣ, усулҳои геофизикӣ, ченкунии барфу ях ва таҳлилҳои гидрологӣ метавонад барои таҳияи моделҳои дақиқтари тағйирёбии захираҳои обӣ замина фароҳам оварад.
Аз ин лиҳоз, Даҳсолаи амал барои илмҳои криосфера солҳои 2025–2034 бояд ҳамчун имконияти рушди мактаби илмии миллӣ, таҳкими пойгоҳи моддию техникии таҳқиқот ва густариши ҳамкориҳои байналмилалии олимони тоҷик истифода шавад.
Криосфера ва амнияти обии Тоҷикистон
Криосфера бо низоми обии кишвар робитаи бевосита дорад. Пиряхҳо, барф ва дигар ҷузъҳои криосфера дар ташаккули маҷрои дарёҳои кӯҳӣ саҳм мегузоранд. Аз ин рӯ, тағйирёбии онҳо метавонад ба тақсимоти мавсимии об таъсир расонад.
Дар марҳалаи аввал коҳиши пиряхҳо метавонад ба зиёд шудани обшавии сатҳӣ ва афзоиши ҷараёни об дар баъзе ҳавзаҳо оварда расонад. Аммо дар дарозмуддат, бо коҳиши ҳаҷми пиряхҳо, қобилияти онҳо барои ҳамчун захираи табиии об хизмат кардан низ кам мешавад.
Аз ин рӯ, масъалаи пиряхҳоро бояд дар доираи мафҳуми васеътари амнияти обӣ баррасӣ кард.
Амнияти обӣ танҳо мавҷудияти ҳаҷми муайяни об нест. Он дастрасӣ ба оби босифат, устувории манбаъҳои об, ҳифзи экосистемаҳои вобаста ба об, идоракунии хавфҳои селу обхезӣ ва хушксолӣ, рушди инфрасохтори обтаъминкунӣ ва қобилияти мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлимро низ дар бар мегирад.
Аз ин рӯ, сиёсати обии Тоҷикистон дар шароити муосир тадриҷан ба сиёсати ҳамгироёнаи «об — иқлим — криосфера — энергетика — озуқаворӣ — экосистема» наздик мешавад.
Ин равиш аз ҷиҳати илмӣ низ дуруст мебошад, зеро ҳамаи ин унсурҳо бо ҳамдигар робитаи системавӣ доранд.
Таъмини аҳолӣ бо оби тозаи ошомиданӣ
Яке аз ҳадафҳои муҳимми сиёсати давлатӣ дар соҳаи об таъмини аҳолӣ бо оби босифати ошомиданӣ мебошад.
Аҳаммияти ин масъала пеш аз ҳама ба саломатии аҳолӣ, сифати зиндагӣ, рушди иҷтимоӣ ва коҳиши нобаробарии байни шаҳр ва деҳот вобаста аст.
Ташаббусҳои байналмилалӣ дар соҳаи об танҳо ба рӯзномаи хориҷии Тоҷикистон маҳдуд нашудаанд. Онҳо барои такмили сиёсати миллӣ, ислоҳоти соҳавӣ ва ҷалби ҳамкории байналмилалӣ дар соҳаи об низ замина фароҳам оварданд.
Дар солҳои соҳибистиқлолӣ дар кишвар равандҳои ислоҳоти соҳаи об, таҳкими заминаи ҳуқуқӣ ва рушди инфрасохтори обтаъминкунӣ амалӣ гардиданд. Барномаи давлатии таъмини оби нӯшокӣ ва рафъи обҳои партов барои солҳои 2025–2029 ҳамчун яке аз санадҳои муҳими марҳалаи нав қабул гардид.
Тибқи мавқеи расмии Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, Стратегияи миллии об то соли 2040 ва Барномаи давлатии таъминоти оби нӯшокӣ ва беҳдошт барои солҳои 2025–2029 барои суръат бахшидан ба татбиқи Ҳадафи 6-уми рушди устувор қабул шудаанд. Дар доираи ҳадафҳои дарозмуддат пешбинӣ шудааст, ки то соли 2040 дастрасии аҳолӣ ба оби мутамаркази ошомиданӣ ба ҳадди ақал 90 фоиз расонида шавад.
Ин ҳадаф аз нуқтаи назари рушди иҷтимоӣ аҳаммияти калон дорад. Таъмини оби тоза бояд на танҳо ҳамчун сохтмони қубур ё иншооти обтаъминкунӣ, балки ҳамчун низоми мукаммали идоракунии захираҳои об, назорати сифати об, беҳдошти санитарӣ, нигоҳдорӣ ва навсозии инфрасохтор баррасӣ шавад.
Масъалаи сифати об низ аз ҳаҷми об камтар муҳим нест. Об метавонад аз ҷиҳати миқдор дастрас бошад, вале агар ба талаботи санитарӣ ҷавобгӯ набошад, он наметавонад талаботи воқеии аҳолиро қонеъ созад.
Аз ин рӯ, сиёсати муосири об бояд се унсури ба ҳам пайвастро дар бар гирад:
1. мавҷудияти об; 2.дастрасӣ ба об; 3. сифат ва бехатарии об.
Идоракунии ҳамгироёнаи захираҳои об
Тағйирёбии иқлим ва афзоиши талабот ба об нишон медиҳанд, ки идоракунии анъанавии соҳавии об дигар кофӣ нест.
Имрӯз зарур аст, ки об дар робита ба кишоварзӣ, энергетика, саноат, муҳити зист, шаҳрсозӣ ва саломатии аҳолӣ ба таври ягона идора карда шавад.
Дар Тоҷикистон низ чунин равиш дар доираи ислоҳоти соҳаи об инкишоф меёбад. Дар санадҳои стратегии кишвар ба татбиқи идоракунии ҳамгироёнаи захираҳои об таваҷҷуҳи махсус дода шудааст.
Ҳадаф гузошта шудааст, ки то соли 2030 идоракунии ҳамоҳангшудаи захираҳои об дар сатҳи миллӣ ва ҳавзавӣ такмил дода шуда, низоми муосир, илмӣ асоснок ва самараноки идоракунии об ташаккул ёбад.
Ин раванд барои Тоҷикистон аҳаммияти хос дорад, зеро қисми зиёди захираҳои об дар минтақаҳои кӯҳӣ ташаккул ёфта, истеъмолкунандагони об дар минтақаҳои гуногуни кишвар ҷойгир шудаанд.
Аз ин рӯ, байни манбаъ ва истеъмолкунанда бояд низоми боэътимоди идоракунӣ, мониторинг ва банақшагирӣ вуҷуд дошта бошад.
Пайванди об, энергетика ва амнияти озуқаворӣ
Тоҷикистон дорои захираҳои бузурги гидроэнергетикӣ мебошад. Аз ин рӯ, об барои кишвар на танҳо захираи экологӣ, балки омили муҳими рушди энергетика низ мебошад.
Гидроэнергетика метавонад дар таъмини рушди иқтисодӣ, афзоиши истеҳсоли неруи барқ ва гузариш ба иқтисоди камкарбон саҳм гузорад. Аммо истифодаи захираҳои об бояд бо талаботи экологӣ ва манфиатҳои дигар истифодабарандагони об мутобиқ карда шавад.
Дар ин замина мафҳуми робитаи об- энергетика-озуқаворӣ аҳаммияти махсус пайдо мекунад. Об барои обёрии заминҳои кишоварзӣ зарур аст; энергетика барои истеҳсол ва интиқоли об аҳаммият дорад; кишоварзӣ бошад, барои таъмини амнияти озуқаворӣ ба об ниёз дорад. Ҳар гуна тағйир дар яке аз ин бахшҳо ба бахшҳои дигар таъсир мерасонад.
Аз ин рӯ, сиёсати об бояд ба таври комплексӣ ва дар асоси таҳқиқоти илмӣ таҳия гардад.
Нақши илм дар ҳифзи пиряхҳо ва захираҳои обӣ
Яке аз самтҳои муҳимми марҳалаи нави сиёсати криосфера рушди илм мебошад.
Барои ҳифзи пиряхҳо аввал бояд ҳолати онҳо дақиқ омӯхта шавад. Бе маълумоти боэътимод дар бораи масоҳат, ҳаҷм, ғафсӣ, тавозуни масса, суръати ҳаракат ва суръати ақибнишинии пиряхҳо пешгӯии тағйирёбии захираҳои обӣ душвор аст.
Дар ин самт истифодаи технологияҳои муосир — аксҳои моҳворавӣ, системаҳои иттилоотии ҷуғрофӣ, зондкунии фосилавӣ, моделсозии рақамӣ, мушоҳидаҳои саҳроӣ, усулҳои геофизикӣ, таҳлили изотопии барфу ях ва технологияҳои зеҳни сунъӣ — аҳаммияти рӯзафзун пайдо мекунад.
Созмони Милали Муттаҳид низ дар доираи рӯзномаи муосири криосфера ба рушди мониторинги илмӣ ва мубодилаи маълумот таваҷҷуҳ медиҳад. Даҳсолаи амал барои илмҳои криосфера солҳои 2025–2034 махсус барои густариши таҳқиқоти илмӣ ва мониторинги равандҳои марбут ба пиряхҳо ва дигар ҷузъҳои криосфера пешбинӣ шудааст.
Барои Тоҷикистон ин имкониятест, ки мактаби илмии миллӣ дар соҳаи пиряхшиносӣ, гидрология, иқлимшиносӣ ва криосфера боз ҳам тақвият дода шавад.
Дар ин раванд фаъолияти муассисаҳои илмӣ, аз ҷумла Институти омӯзиши пиряхҳо ва криосфераи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, бояд бо сиёсати давлатӣ ва рӯзномаи байналмилалии илмҳои криосфера ҳамоҳанг карда шавад.
Технологияҳои рақамӣ ва ояндаи мониторинги об
Яке аз самтҳои нави рушди илм ва идоракунии захираҳои об истифодаи технологияҳои рақамӣ мебошад.
Маълумоти моҳворавӣ имкон медиҳад, ки тағйироти масоҳати пиряхҳо дар минтақаҳои душворгузар низ пайгирӣ карда шавад. Якҷоя намудани ин маълумот бо мушоҳидаҳои саҳроӣ метавонад дақиқии арзёбиҳоро баланд бардорад.
Зеҳни сунъӣ ва усулҳои таҳлили маълумоти калон низ метавонанд дар муайян намудани тағйироти пиряхҳо, таҳлили тасвирҳои моҳворавӣ, пешгӯии маҷрои об ва арзёбии хавфи офатҳои табиии вобаста ба об истифода шаванд.
Дар соли 2026 Созмони Милали Муттаҳид дар Тоҷикистон низ ба истифодаи навовариҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ барои идоракунии захираҳои об таваҷҷуҳ зоҳир намуда, имкониятҳои мониторинги моҳворавӣ ва платформаҳои рақамиро барои беҳтар намудани идоракунии об ва мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим таъкид кардааст.
Аз ин рӯ, рушди инфрасохтори иттилоотии об ва криосфера бояд яке аз самтҳои муҳими сиёсати илмӣ ва технологӣ бошад.
Дипломатияи обии Тоҷикистон ҳамчун таҷрибаи ҳамкории байналмилалӣ
Яке аз хусусиятҳои асосии ташаббусҳои Тоҷикистон дар соҳаи об хусусияти ҳамкорӣ доштани онҳо мебошад.
Ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон бар пояи ғояи он таҳия шудаанд, ки мушкилоти об танҳо бо кӯшиши як давлат ҳал намешавад.
Ин масъала махсусан барои Осиёи Марказӣ аҳаммияти калон дорад. Дар минтақа дарёҳои фаромарзӣ мавҷуданд ва истифодаи онҳо манфиатҳои кишварҳои гуногунро ба ҳам мепайвандад.
Аз ин рӯ, муколама, эътимод, мубодилаи маълумот ва ҳамкории илмӣ бояд қисми муҳими идоракунии захираҳои об бошанд.
Дар ин замина Раванди оби Душанбе ба яке аз майдонҳои муҳими байналмилалии муколама оид ба об табдил ёфтааст. Конфронси чоруми байналмилалии сатҳи баланд оид ба Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, солҳои 2018–2028» моҳи майи соли 2026 дар Душанбе баргузор гардид.
Дар доираи ин раванд масъалаҳои об на танҳо ҳамчун масъалаи экологӣ, балки ҳамчун масъалаи рушди иқтисодӣ, тағйирёбии иқлим, амнияти озуқаворӣ, энергетика ва ҳамкории минтақавӣ баррасӣ мешаванд.
Ҳадафи ниҳоии ҳар як сиёсати об бояд инсон бошад.
Пиряхҳо, дарёҳо, кӯлҳо ва дигар манбаъҳои об арзиши худро на танҳо ҳамчун унсурҳои табиат, балки ҳамчун асоси ҳаёти ҷомеа доранд.
Дастрасӣ ба оби тоза ба саломатӣ, сатҳи зиндагӣ, рушди кӯдакон, имкониятҳои иқтисодӣ ва вазъи санитарии ҷомеа таъсир мерасонад.
Бинобар ин, сармоягузорӣ ба обтаъминкунӣ дар асл сармоягузорӣ ба саломатӣ ва сармояи инсонии кишвар мебошад.
Таҷрибаи байналмилалӣ нишон медиҳад, ки беҳтар намудани дастрасӣ ба оби бехатар ва хизматрасониҳои санитарӣ ба рушди иқтисодӣ ва иҷтимоӣ мусоидат мекунад. Масалан, Бонки Ҷаҳонӣ дар доираи лоиҳаи таъминоти об ва санитария барои Тоҷикистон дар соли 2022 гранти 45 миллион доллари ИМА-ро тасдиқ намуд, ки ҳадафи он беҳтар намудани дастрасии аҳолии деҳот ба хизматрасониҳои обтаъминкунӣ ва санитария буд.
Ин гуна ҳамкориҳо нишон медиҳанд, ки ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон метавонанд барои ҷалби шарикон ва захираҳои молиявӣ ба татбиқи ҳадафҳои миллӣ низ замина фароҳам оваранд.
Тағйирёбии иқлим ва зарурати мутобиқшавӣ
Яке аз масъалаҳои калидии даҳсолаҳои минбаъда мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим хоҳад буд.
Барои Тоҷикистон ин масъала ба ҳолати пиряхҳо, захираҳои обӣ, кишоварзӣ, энергетика ва офатҳои табиии вобаста ба об робитаи мустақим дорад.
Гузоришҳои байналмилалӣ нишон медиҳанд, ки тағйирёбии иқлим аллакай ба захираҳои обии кишвар таъсир расонида истодааст. Арзёбии Барномаи муҳити зисти СММ нишон медиҳад, ки Тоҷикистон дар солҳои охир бо болоравии ҳарорат ва коҳиши шумораи пиряхҳо рӯ ба рӯ шудааст.
Бонки Ҷаҳонӣ низ дар гузориши иқлимӣ оид ба Тоҷикистон зарурати мутобиқшавӣ дар пайванди об, энергетика ва озуқаворӣ, навсозии инфрасохтори обёрӣ, беҳтар намудани инфрасохтори интиқол ва захираи об ва барқарорсозии заминҳои осебдида тавассути ҳалли табиатмеҳварро таъкид кардааст.
Аз ин нуқтаи назар, ҳифзи пиряхҳо бояд бо тадбирҳои мутобиқшавӣ дар тамоми ҳавзаи обӣ пайваст карда шавад.
Яъне ҳифзи пирях танҳо маънои ҳифзи худи яхро надорад. Он маънои ҳифзи тамоми низоми экологӣ ва иҷтимоии вобаста ба пиряхро дорад.
Иқдоми нав — таъсиси Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об
Яке аз қадамҳои муҳими марҳалаи нави сиёсати байналмилалии Тоҷикистон дар соли 2026 таъсиси Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об гардид.
Тибқи Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 июни соли 2026, №1184, чунин ҷоиза таъсис дода шудааст. Мақсади он ҳавасманд намудани фаъолияти илмӣ, таҳқиқотӣ ва амалии вобаста ба масъалаҳои об ва рушди ҳамкории байналмилалӣ дар ин соҳа мебошад.
Таъсиси чунин ҷоиза метавонад ба рушди илми обшиносӣ, баланд бардоштани таваҷҷуҳи ҷомеаи илмии ҷаҳон ба масъалаҳои об ва дастгирии ташаббусҳои нав мусоидат намояд.
Ҳамин тариқ, ташаббусҳои Тоҷикистон дар соҳаи об аз сатҳи қабули қатъномаҳои байналмилалӣ тадриҷан ба ташкили механизмҳои амалии ҳавасмандгардонӣ ва ҳамкорӣ низ мегузаранд.
35 соли Истиқлолият: аз ташаббуси миллӣ то рӯзномаи глобалӣ
Агар роҳи тайкардаи Тоҷикистонро дар давоми 35 соли Истиқлоли давлатӣ аз нигоҳи таърихӣ арзёбӣ кунем, метавон чанд марҳалаи муҳимро ҷудо намуд.
Марҳалаи аввал — солҳои ташаккули давлатдории соҳибистиқлол ва муайян намудани самтҳои асосии сиёсати хориҷӣ ва дохилӣ буд.
Марҳалаи дуюм — ворид намудани масъалаи об ба рӯзномаи байналмилалӣ ва ташаббусҳои вобаста ба Соли байналмилалии оби тоза, Даҳсолаи «Об барои ҳаёт» ва Соли байналмилалии ҳамкорӣ дар соҳаи об мебошад.
Марҳалаи сеюм — ташаккули Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, солҳои 2018–2028» ва таҳкими «Раванди оби Душанбе» мебошад.
Марҳалаи чорум — пайвастани рӯзномаи об бо масъалаҳои тағйирёбии иқлим, пиряхҳо ва криосфера мебошад.
Марҳалаи панҷум — ба сатҳи нави байналмилалӣ баровардани масъалаи ҳифзи пиряхҳо дар соли 2025 ва оғози Даҳсолаи амал барои илмҳои криосфера солҳои 2025–2034 мебошад.
Ин пайдарҳамӣ нишон медиҳад, ки сиёсати обии Тоҷикистон хусусияти давомдор дошта, бо тағйирёбии масъалаҳои глобалӣ мутобиқ мегардад.
Самтҳои афзалиятнок барои солҳои минбаъда
Дар марҳалаи нави рушди сиёсати об ва криосфера якчанд вазифаи муҳим пеш меояд.
Якум, таҳкими низоми миллии мониторинги пиряхҳо ва дигар унсурҳои криосфера мебошад.
Дуюм, рушди пойгоҳи илмӣ-таҳқиқотӣ ва таҷҳизоти муосир барои омӯзиши пиряхҳо, барф, яхбандии доимӣ ва захираҳои обӣ мебошад.
Сеюм, ташкили низоми ягонаи маълумоти обӣ ва криосферӣ, ки маълумоти гидрологӣ, метеорологӣ, глятсиологӣ, моҳворавӣ ва дигар маълумоти соҳавиро муттаҳид созад.
Чорум, рушди ҳамкориҳои илмӣ бо марказҳои байналмилалии пиряхшиносӣ, иқлимшиносӣ ва гидрология.
Панҷум, истифодаи васеи технологияҳои рақамӣ, зеҳни сунъӣ ва зондкунии фосилавӣ барои мониторинги пиряхҳо ва пешгӯии тағйирёбии захираҳои об.
Шашум, такмили инфрасохтори обтаъминкунӣ ва таъмини устувори аҳолӣ бо оби босифати ошомиданӣ.
Ҳафтум, татбиқи технологияҳои сарфакунандаи об дар кишоварзӣ, саноат ва соҳаи маишӣ.
Ҳаштум, таҳкими ҳамкории минтақавӣ дар масъалаҳои истифодаи захираҳои обии фаромарзӣ.
Нӯҳум, баланд бардоштани маърифати экологӣ ва фарҳанги истифодаи оқилонаи об дар байни аҳолӣ, махсусан ҷавонон.
Даҳум, ҷалби сармоягузорӣ ва маблағгузории байналмилалӣ барои татбиқи лоиҳаҳои мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим, ҳифзи пиряхҳо ва таъминоти аҳолӣ бо оби тоза.
Хулоса дар давоми 35 соли Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи об аз як масъалаи соҳавӣ ба яке аз самтҳои муҳимми сиёсати миллӣ ва байналмилалии кишвар табдил ёфт.
Ташаббусҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар соҳаи об ба ташаккули рӯзномаи байналмилалии ҳамкорӣ дар ин самт мусоидат намуда, масъалаҳои оби тоза, ҳамкории байналмилалӣ, рушди устувор ва идоракунии оқилонаи захираҳои обро ба сатҳи баланди байналмилалӣ бароварданд.
Соли байналмилалии оби тоза — 2003, Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои ҳаёт» — солҳои 2005–2015, Соли байналмилалии ҳамкорӣ дар соҳаи об — 2013 ва Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» — солҳои 2018–2028 марҳалаҳои асосии ин раванд мебошанд.
Дар солҳои охир ин раванд ба масъалаи ҳифзи пиряхҳо ва криосфера тавсеа ёфт. Эълони соли 2025 ҳамчун Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо, 21 март ҳамчун Рӯзи ҷаҳонии пиряхҳо ва солҳои 2025–2034 ҳамчун Даҳсолаи амал барои илмҳои криосфера аҳаммияти глобалии масъалаи пиряхҳоро боз ҳам бештар намуд.
Баргузории Нахустин Конфронси байналмилалии сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо дар Душанбе дар соли 2025 ва Конфронси чоруми байналмилалии сатҳи баланд оид ба Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» дар соли 2026 нишон медиҳанд, ки Душанбе ба яке аз майдонҳои муҳими муколамаи байналмилалӣ дар масъалаҳои об ва криосфера табдил ёфтааст.
Дар сатҳи миллӣ низ масъалаи таъмини аҳолӣ бо оби тоза тадриҷан бо сиёсати дарозмуддати идоракунии захираҳои об пайваст мегардад. Қабули Стратегияи миллии об то соли 2040 ва Барномаи давлатии таъминоти оби нӯшокӣ ва беҳдошт барои солҳои 2025–2029 аз ҷумлаи иқдомҳои муҳими ин самт мебошанд. Ҳадафи то соли 2040 расонидани дастрасӣ ба оби мутамаркази ошомиданӣ ба ҳадди ақал 90 фоизи аҳолӣ яке аз нишондиҳандаҳои муҳими дурнамои рушди соҳа мебошад.
Ҳамин тавр, таҷрибаи 35 соли Истиқлолият нишон медиҳад, ки масъалаи об барои Тоҷикистон ҳамзамон масъалаи экологӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ, илмӣ, энергетикӣ ва байналмилалӣ мебошад.
Дар шароити тағйирёбии иқлим ҳифзи пиряхҳо бояд ҳамчун қисми ҷудонашавандаи таъмини амнияти обӣ баррасӣ гардад. Ҳифзи пиряхҳо, рушди илмҳои криосфера, истифодаи технологияҳои муосири мониторинг, сарфаи об, такмили инфрасохтори обтаъминкунӣ ва таҳкими ҳамкории байналмилалӣ метавонанд заминаи муҳими таъмини рушди устувори кишварро дар даҳсолаҳои оянда фароҳам созанд.
Масъалаи об дар сиёсати муосири Тоҷикистон аз мафҳуми «захираи табиӣ» ба мафҳуми васеътар-«сармояи стратегии рушди миллӣ» табдил ёфта истодааст. Пиряхҳо ва дигар ҷузъҳои криосфера бошанд, қисми муҳими ин сармоя мебошанд.
Аз ин рӯ, ҳифзи пиряхҳо, ҳифзи захираҳои об ва таъмини аҳолӣ бо оби босифати ошомиданӣ бояд ҳамчун як низоми ягона ва дар асоси илм, технология, ҳамкории байналмилалӣ ва масъулияти наслҳо амалӣ карда шавад.
Адабиёт ва манбаъҳои асосӣ
1. Созмони Милали Муттаҳид. International Decade for Action “Water for Sustainable Development”, 2018–2028.
2. Созмони Милали Муттаҳид. Decade of Action for Cryospheric Sciences, 2025–2034.
3. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Суханронӣ дар Конфронси якуми байналмилалии сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо. Душанбе, 30 майи соли 2025.
4. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Иштирок дар нахустин Конфронси байналмилалии сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо. Душанбе, 30 майи соли 2025.
5. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Суханронӣ дар Конфронси чоруми байналмилалии сатҳи баланд оид ба Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, солҳои 2018–2028». Душанбе, 26 майи соли 2026.
6. Ҷумҳурии Тоҷикистон. Стратегияи миллии оби Ҷумҳурии Тоҷикистон то соли 2040.
7. Созмони Милали Муттаҳид дар Тоҷикистон. Tajikistan’s melting glaciers put water resources under stress, UNEP Atlas reveals. 2 September 2025.
8. World Bank. Tajikistan to Improve Access to Safe Drinking Water, with World Bank Support. 23 June 2022.
9. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Тавзеҳот ба Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об». 15 июни соли 2026.
10. United Nations. World Day for Glaciers.
Раҳмонзода Рамазон- директори Институти омӯзиши пиряхҳо ва криосфераи Академия миллии илмҳои Тоҷикистон
Толиҳов Ҷамшед-ходими пешбари илмии Шуъбаи экспедитсионӣ ва тадқиқоти равандҳои криосферии Институти омӯзиши пиряхҳо ва криосфераи АМИТ.