ТАНДУРУСТИИ ҶАҲОНӢ ДАР АСРИ XXI: ИДОРАКУНИИ ОМИЛҲОИ ХАВФ ВА СТРАТЕГИЯҲОИ МУОСИРИ ПЕШГИРИИ БЕМОРИҲОИ ҒАЙРИСИРОЯТӢ

Дар шароити муосир ҳифзи саломатии аҳолӣ яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати иҷтимоӣ ва рушди устувори давлатҳо ба ҳисоб меравад. Пешрафти илму техника, тағйирёбии сохтори демографӣ, афзоиши шаҳрнишинӣ, тағйир ёфтани тарзи зиндагӣ ва таъсири омилҳои иҷтимоию экологӣ ба нишондиҳандаҳои саломатии аҳолӣ таъсири назаррас мерасонанд. Дар баробари дастовардҳои тибби муосир, бемориҳои музмин ва ғайрисироятӣ ҳамоно яке аз мушкилоти асосии тандурустии ҷаҳонӣ боқӣ мемонанд.

Бемориҳои ғайрисироятӣ гурӯҳи бемориҳоеро дар бар мегиранд, ки одатан давомнокии тӯлонӣ дошта, дар натиҷаи омезиши омилҳои ирсӣ, физиологӣ, муҳити зист ва рафторӣ инкишоф меёбанд. Ба гурӯҳи асосии онҳо бемориҳои дилу рагҳо, бемориҳои саратонӣ, диабети қанд ва бемориҳои музмини узвҳои нафаскашӣ дохил мешаванд. Муҳимияти омӯзиши ин гурӯҳи бемориҳо на танҳо бо сатҳи баланди фавт, балки бо таъсири онҳо ба қобилияти меҳнатӣ, сифати зиндагӣ, хароҷоти низоми тандурустӣ ва рушди иҷтимоию иқтисодии ҷомеа муайян мегардад. Аз ин рӯ, таҳияи стратегияҳои илмии пешгирӣ ва идоракунии омилҳои хавф бояд яке аз самтҳои асосии рушди тандурустии ҷамъиятӣ бошад.

Мувофиқи маълумоти Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ соли 2021 бемориҳои ғайрисироятӣ дар ҷаҳон тақрибан 43 миллион нафарро ба ҳалокат расонидаанд. Ин рақам тақрибан ба 75 фоизи фавтҳо, ба истиснои фавтҳои вобаста ба пандемияи COVID-19, баробар буд. Ҳамчунин, тақрибан 18 миллион нафар аз бемориҳои ғайрисироятӣ то синни 70-солагӣ фавтидаанд. Ин нишондиҳанда зарурати тақвияти чораҳои пешгирии бемориҳо ва коҳиш додани фавти бармаҳалро боз ҳам муҳим мегардонад.

Дар сохтори бемориҳои ғайрисироятӣ бемориҳои дилу рагҳо мавқеи асосиро ишғол мекунанд. Бемории ишемиявии дил ва сактаи мағзи сар аз ҷумлаи сабабҳои муҳими фавт буда, ба омилҳои тағйирпазири хавф, аз ҷумла фишори баланди хун, истеъмоли зиёди намак, ғизои номутаносиб, камҳаракатӣ, тамокукашӣ ва ихтилолҳои мубодилаи моддаҳо алоқаманд мебошанд.

Бемориҳои саратонӣ, диабети қанд ва бемориҳои музмини узвҳои нафаскашӣ низ ба саломатии аҳолӣ таъсири ҷиддӣ мерасонанд. Паҳншавии онҳо аз маҷмӯи омилҳо вобаста буда, пешгирӣ ва назорати онҳо муносибати фарогирро талаб мекунад. Аз ҷумла, дастрасӣ ба ташхиси саривақтӣ, табобати босифат ва хизматрасониҳои пайгиронаи тиббӣ дар коҳиш додани оқибатҳои номатлуб нақши муҳим мебозад.

Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи мазкур аҳамияти махсус дорад. Тибқи маълумоти Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ, соли 2021 бемориҳои ғайрисироятӣ тақрибан 57 фоизи ҳамаи фавтҳоро дар кишвар ташкил додаанд. Дар байни сабабҳои асосии фавт бемориҳои дилу рагҳо, аз ҷумла бемории ишемиявии дил ва сактаи мағзи сар, ҷойгоҳи назаррас доранд. Ин маълумот зарурати таҳкими низоми пешгирии бемориҳо, беҳтар намудани дастрасии аҳолӣ ба хизматрасониҳои тиббӣ ва рушди тадбирҳои муассири тандурустии ҷамъиятиро нишон медиҳад. Ҳамзамон, барои арзёбии дақиқи вазъи миллӣ таҳлили мунтазами омори тиббӣ, омӯзиши фарқиятҳои минтақавӣ ва гурӯҳҳои синнусолӣ, инчунин таҳқиқи омилҳои иҷтимоию иқтисодии саломатӣ зарур мебошад.

Омилҳои хавфи бемориҳои ғайрисироятӣ ба ду гурӯҳи асосӣ - тағйирпазир ва тағйирнопазир ҷудо мешаванд. Ба омилҳои тағйирнопазир синну сол, хусусиятҳои ирсӣ ва баъзе омилҳои биологӣ дохил мешаванд. Бар хилофи онҳо, омилҳои тағйирпазир метавонанд тавассути чораҳои пешгирикунанда, тағйир додани рафтор ва дахолати тиббӣ назорат карда шаванд.

Ба омилҳои асосии тағйирпазири хавф инҳо дохил мешаванд: ғизои носолим ва истеъмоли аз ҳад зиёди намак, шакар ва равғанҳои носолим; фаъолияти нокифояи ҷисмонӣ ва тарзи ҳаёти камҳаракат; истеъмоли тамоку ва таъсири дуди он; истеъмоли зиёди машрубот; фишори баланди хун; вазни зиёдатӣ ва фарбеҳӣ; баланд шудани сатҳи глюкоза ва ихтилолҳои мубодилаи липидҳо; ифлосшавии ҳаво ва таъсири баъзе омилҳои зараровари муҳити зист.

Аҳамияти илмии идоракунии омилҳои хавф дар он ифода меёбад, ки бисёре аз онҳо бо ҳам алоқаманд буда, метавонанд таъсири мутақобилаи манфӣ дошта бошанд. Масалан, камҳаракатӣ ва ғизои номутаносиб ба афзоиши вазни бадан, инкишофи муқовимати инсулин ва баланд шудани хатари бемориҳои дилу рагҳо мусоидат мекунанд. Аз ин рӯ, пешгирии бемориҳои ғайрисироятӣ набояд танҳо ба табобати аломатҳои беморӣ маҳдуд гардад. Муносибати самаранок омӯзиши омилҳои хавф, ошкор намудани бармаҳали тағйироти патологӣ ва татбиқи чораҳои пешгирикунандаро дар сатҳи инфиродӣ, оилавӣ ва ҷамъиятӣ дар бар мегирад. Пешгирии бемориҳои ғайрисироятӣ низоми чорабиниҳои тиббӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва маърифатиро дар бар гирифта, бояд дар асоси далелҳои илмӣ ва хусусиятҳои аҳолӣ амалӣ карда шавад.

Пешгирии аввал. Ҳадафи он коҳиш додани таъсири омилҳои хавф пеш аз пайдоиши беморӣ мебошад. Ташвиқи ғизои солим, рушди муҳити мусоид барои фаъолияти ҷисмонӣ, пешгирии тамокукашӣ, баланд бардоштани маърифати тиббӣ ва беҳтар намудани сифати муҳити зист ба ин самт дохил мешаванд.

Пешгирии дуюм. Ин самт ба ошкорсозии бармаҳали бемориҳо ва муайян намудани омилҳои хавф равона гардидааст. Назорати фишори хун, арзёбии сатҳи глюкозаи хун дар гурӯҳҳои мувофиқ, муайян намудани ихтилолҳои мубодилаи липидҳо ва истифодаи барномаҳои скрининги аз ҷиҳати илмӣ асоснок метавонанд барои сари вақт муайян кардани ҳолатҳои хавфнок мусоидат намоянд. Барномаҳои скрининг бояд бо назардошти самаранокӣ, бехатарӣ ва тавсияҳои клиникӣ амалӣ гарданд.

Пешгирии сеюм. Он ба пешгирии авҷгирии беморӣ, коҳиш додани оризаҳо ва беҳтар намудани сифати зиндагии беморон нигаронида шудааст. Табобати мунтазам, назорати ҳолати бемор, барқарорсозии тиббӣ ва дастгирии равонӣ аз ҷумлаи унсурҳои муҳими ин раванд мебошанд.

Дар баробари чораҳои тиббӣ, истифодаи технологияҳои рақамӣ метавонад имкониятҳои иловагӣ фароҳам оварад. Ҷорӣ намудани низомҳои электронии бақайдгирии бемориҳо, таҳлили маълумоти эпидемиологӣ, истифодаи воситаҳои телетиб ва таҳияи барномаҳои иттилоотӣ барои баланд бардоштани дастрасӣ ба хизматрасониҳои тиббӣ мусоидат менамоянд. Бо вуҷуди ин, самаранокии чунин технологияҳо аз сифати маълумот, ҳифзи махфияти беморон, дастрасии баробар ва омодагии мутахассисон вобаста мебошад. Аз ин рӯ, истифодаи инноватсияҳо бояд бо арзёбии илмии натиҷаҳо ва риояи талаботи ахлоқӣ ҳамоҳанг карда шавад.

Ҳалли масъалаҳои мураккаби тандурустии ҷаҳонӣ ҳамкории зичи илм, амалияи тиббӣ ва сиёсати давлатиро талаб мекунад. Таҳқиқоти илмӣ барои муайян намудани омилҳои асосии хавф, арзёбии самаранокии барномаҳои пешгирикунанда ва таҳияи тавсияҳои асоснок барои қабули қарорҳо замина фароҳам меоранд. Дар ин раванд, дипломатияи илмӣ аҳамияти хосса дорад. Мубодилаи маълумот, гузаронидани таҳқиқоти муштарак, омода намудани кадрҳои ҷавон ва татбиқи лоиҳаҳои байналмилалӣ ба рушди иқтидори илмии кишварҳо мусоидат менамоянд. Ҳамкориҳои байнисоҳавӣ, ки олимон, табибон, мутахассисони соҳаи омор, иқтисоддонҳо ва намояндагони ҷомеаро муттаҳид месозанд, барои ҳалли масъалаҳои тандурустӣ имкониятҳои нав фароҳам меоранд.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон Академияи миллии илмҳо метавонад дар таҳкими заминаи илмии сиёсати тандурустӣ, рушди таҳқиқоти бунёдию амалӣ ва густариши робитаҳои илмии байналмилалӣ саҳми муҳим гузорад. Ҳамкории Академия бо муассисаҳои тандурустӣ, муассисаҳои таҳсилоти олӣ ва созмонҳои байналмилалӣ барои муайян намудани самтҳои афзалиятноки таҳқиқот ва татбиқи натиҷаҳои илмӣ дар амалия аҳамияти калон дорад.

Иштироки намояндагони Парлумон, Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, кормандони соҳаи тиб, созмонҳои ғайриҳукуматӣ ва олимони Русия, Беларус, Қазоқистон, Қирғизистон, Узбекистон, Фаронса ва Шветсия барои муҳокимаи масъалаҳои мубрами тандурустии ҷаҳонӣ ва рушди робитаҳои касбӣ заминаи мусоид фароҳам меорад.

Ҳадафи 3-юми Ҳадафҳои рушди устувори Созмони Милали Муттаҳид - «Саломатӣ ва некӯаҳволии хуб» - беҳтар намудани саломатии аҳолӣ ва таъмини некӯаҳволиро дар тамоми марҳилаҳои ҳаёт пешбинӣ мекунад. Яке аз вазифаҳои муҳими он коҳиш додани фавти бармаҳал аз бемориҳои ғайрисироятӣ ба андозаи сеяк то соли 2030 тавассути пешгирӣ ва табобат мебошад. Дастёбӣ ба ин ҳадаф андешидани тадбирҳои ҳамоҳангшударо дар сатҳи давлатӣ ва ҷамъиятӣ талаб мекунад. Аз ҷумла, тақвияти хизматрасониҳои кумаки аввалияи тиббию санитарӣ, баланд бардоштани маърифати тиббии аҳолӣ, рушди низоми бақайдгирии оморӣ ва беҳтар намудани дастрасӣ ба ташхису табобат аҳамияти махсус доранд.

Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон татбиқи чунин чораҳо бояд бо назардошти хусусиятҳои демографӣ, иҷтимоию иқтисодӣ ва минтақавии аҳолӣ амалӣ карда шавад. Истифодаи маълумоти боэътимоди миллӣ ва гузаронидани таҳқиқоти мунтазам имконият медиҳад, ки самаранокии барномаҳои пешгирикунанда арзёбӣ ва захираҳои соҳаи тандурустӣ мақсаднок истифода шаванд. Дар оянда рушди таҳқиқоти эпидемиологӣ, таҳияи моделҳои арзёбии хавф, истифодаи технологияҳои рақамӣ ва тақвияти ҳамкориҳои байналмилалии илмӣ метавонанд дар баланд бардоштани самаранокии чораҳои пешгирии бемориҳои ғайрисироятӣ нақши муҳим бозанд.

Бемориҳои ғайрисироятӣ яке аз мушкилоти асосии тандурустии ҷаҳонӣ буда, таъсири онҳо ба сатҳи фавт, сифати зиндагӣ ва рушди иҷтимоию иқтисодии ҷомеа назаррас мебошад. Маълумоти Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ барои соли 2021 зарурати таҳкими чораҳои пешгирӣ ва идоракунии омилҳои хавфро ҳам дар сатҳи ҷаҳонӣ ва ҳам дар Ҷумҳурии Тоҷикистон тасдиқ менамояд.

Таҳлил нишон медиҳад, ки пешгирии самараноки ин бемориҳо бояд ба муносибати фарогир асос ёбад. Ташаккули тарзи ҳаёти солим, ошкорсозии бармаҳали бемориҳо, дастрасӣ ба хизматрасониҳои босифати тиббӣ, рушди маърифати саломатӣ ва истифодаи технологияҳои муосир унсурҳои асосии чунин муносибат мебошанд. Ҳамзамон, рушди таҳқиқоти илмӣ ва густариши ҳамкориҳои байналмилалӣ барои таҳияи стратегияҳои далелнок ва мутобиқ ба шароити миллӣ аҳамияти муҳим доранд. Дар ин раванд, Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон метавонад ҳамчун маркази ҳамоҳангсозии таҳқиқоти илмӣ ва густариши ҳамкориҳои байнисоҳавӣ саҳми назаррас гузорад.

Ҳамин тариқ, таҳкими робитаи илм бо амалияи тиббӣ, такмили сиёсати пешгирикунанда ва ҳамкории муштараки давлат, ҷомеаи илмӣ ва аҳолӣ метавонанд барои коҳиш додани бемориҳои ғайрисироятӣ ва расидан ба ҳадафҳои рушди устувор заминаи боэътимод фароҳам оваранд.

Ибодзода С.Т. доктори илмҳои тиб, профессор, ноиби президенти АМИТ, раиси шуъбаи илмҳои тиббӣ ва фарматсевтӣ