Ион плазма илмий ходими Рустам Ашуров фаолиятидан фоторепортаж.

Бугунги илм-фан ва таълим, инновацион тадқиқотлар, нанотехнология ва уларнинг аҳамияти ҳақида Ўзбекистонда илмий фаолият билан шуғулланаётган тадқиқотчилар билан суҳбатлар ташкил этиш ахамиятга эга. Шу мақсадда ЎзФА Ион-плазма ва лазер технологиялари институти таянч докторанти Рустам Ашуров билан фоторепортаж тайёрладик.

Ион-плазма ва лазер технологиялари институти Ўзбекистонда физикавий электроника, иссиқлик физикаси, оптика ва лазерлар физикаси, шунингдек, плазма технологиялари бўйича етакчи илмий муассаса ҳисобланади. Ҳозирда институтда 8 та илмий лаборатория фаолият юритмоқда.

Ион плазмаси мини реакторини кузатуви

Лаборатория фақат химикат ва пробиркалардан иборат, дейиш бироз янглиш тушунча. Лаборатория мукаммал бўлиши учун, энг аввало, тадқиқотлар тури ва характеридан келиб чиқиб бино лойиҳаланади. Қаердадир ўта нозик оптик қурилмалар учун “паразит” тебранишларнинг олдини олиш мақсадида бино фундаментидан алоҳида кўтарилган платформа талаб қилинса, қаердадир қўшимча таъминот учун алоҳида шахталар керак бўлади. Шу сабабли илмий лабораториялар жойлашган бинолар одатда мураккаб ва махсус лойиҳалаштирилган бинолар ҳисобланади.

Шундан сўнг экспериментал лабораторияларнинг инфратузилмалари шакллантирилади: сув тозаловчи қурилмалар, турли газларни транспорт қилувчи қувурлар ва компрессорлар, ҳаво тозалаш ускуналари, умумий ва махсус канализация. Кўпгина замонавий илмий тадқиқотлар ўтказилувчи жойда ўта тоза шароит мавжуд бўлиши талаб этилади. Чунки илмий тадқиқотлар натижалари бевосита лаборатория муҳитига боғлиқ. Шу сабабли махсус тоза хоналар (clean room) ташкил қилинади ва бундай муҳитда тадқиқотлар олиб боришда махсус маданият шаклланган. Афсуски, Ўзбекистонда бундай маданият етарлича шаклланмаган, яъни тадқиқот натижаларига ташқи муҳит таъсири сезиларли.

Лабаротория замонавий ускуналари

Илмий натижаларимиз дунёда етарлича рақобатбардош эмаслигини маълум миқдорда шу омил билан боғласа бўлади. Ривожланган давлатларда тадқиқот ўтказиладиган лабораториянинг тозалик шароитларига ўта жиддий қаралади. Юқорида санаб ўтилган шароитлар яратилгандан сўнг лабораторияни жиҳозлаш зарур бўлади. Ана шу ерда лаборатория ташкил қилаётган шахсдан тадқиқотлар, ғоялар ва қўйилаётган мақсадлар ҳақида тўлиқ маълумотга эга бўлиш талаб қилинади. Чунки лаборатория учун айнан қайси қурилмани харид қилишни билиш ва уларга техник талабларни тўғри туза олишнинг ўзи бир санъат дейди Рустам Ашуров

Кўпинча амалий тадқиқотлар деганда ишлаб чиқаришнинг бугунги муаммоси ечимини таклиф қилувчи ишлар тушунилади. Аслида амалий тадқиқотлар анча кенгроқ, яъни бугунги муаммолардан ташқари, мавжуд шароитлардан фойдаланиб, бутунлай янги маҳсулот яратишга ҳам йўналтирилган бўлиши керак

Рустам Ашуров пресс турда.

Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Ион-плазма ва лазер технологиялари институти мамлакатимиздаги йирик илмий муассасалардан бири ҳисобланади. Мазкур муассасада физикавий электроника, фотоника, иссиқлик физикаси, лазер физикаси, янги материаллар синтези ва нанотехнологиялар йўналишларида илмий тадқиқотлар олиб борилади.

Электроника институти 1967 йилда ташкил этилган. 2012 йилда Электроника институти ва Иссиқлик физикаси бўлими негизларида Ион-плазма ва лазер технологиялари институти бўлиб ўзгартирилган.

Институт ҳақида

Институт физик электроника, ион-плазма технологиялари, лазер физикаси ва технологиялари, оптика, шу жумладан ночизиқли, спектроскопия, молекуляр физика соҳаларидаги етакчи марказлардан бири бўлиб, жаҳон ҳамжамиятига ўзининг илмий мактаби билан машҳур. корпускуляр оқимларнинг, плазма ва лазер нурланишининг қаттиқ жисмнинг юзаси ва чизиқли бўлмаган оптик ҳодисалар билан ўзаро та’сири, шунингдек, моддий хусусиятларни йўналтирилган ўзгартириш ва назорат қилиш учун зарядланган зарралар ва юқори қувватли лазер нурланишидан фойдаланиш.

Институт фаолияти республикада ион-плазма, лазер ва бошқа технологияларни ривожлантиришнинг илмий-техникавий жиҳатларини ҳал этишга, юқори малакали илмий кадрлар тайёрлашга қаратилган.

Институт қуйидаги илмий йўналишларда иш олиб боради:

• сиртдаги адсорбсия ва эмиссия ҳодисалари, электрон ва ион жараёнлари;

• лазер нурланишининг материя ва чизиқли бўлмаган оптик жараёнлар билан ўзаро та’сири;

• паст ҳароратли плазма физикаси;

• молекуляр физика, бир жинсли бўлмаган муҳитлар физикаси, наноструктуралар ва биомолекулалар.

Фундаментал тадқиқотлар натижаларига кўра қуйидаги йўналишларда амалий тадқиқотлар олиб борилади:

• янги материалларни, шу жумладан наноматериалларни қайта ишлаш ва олиш учун ион нурли плазма, лазер ва бошқа технологияларни ишлаб чиқиш;

• поликристалли, монокристалли, аморф ва г‘овак материалларни олиш ва уларнинг хоссаларини ўзгартиришнинг янги усулларини ишлаб чиқиш;

• янги ион, плазма ва лазер усуллари ва қурилмаларини ишлаб чиқиш;

• саноат, қишлоқ хўжалиги, тиббиёт, экология учун янги материаллар, технологиялар ва қурилмаларни ишлаб чиқиш.

Институт ишланмалари асосида мустақил равишда ёки Махсус конструкторлик-технологик бюро (ЎзР СКТБ ИИПиЛТ АН) билан биргаликда қуйидаги соҳаларда инновацион ишлар олиб борилмоқда:

• янги материаллар, шунингдек наноматериалларни қайта ишлаш ва яратиш учун ион-нур, плазма ва лазер технологияларини ишлаб чиқиш ва жорий этиш;

• қуёш энергияси учун поликристалли, монокристалли, аморф ва гöзенекли материалларни олиш технологиясини ишлаб чиқиш ва жорий этиш;

• илмий, таҳлилий ва асбоб-ускуналар ва асбобларни ишлаб чиқиш ва кичик ҳажмда ишлаб чиқариш;

• юқори самарали терапевтик ва диагностик тиббий асбоб-ускуналар ва жиҳозларнинг янги авлодини яратиш.

• турли соҳаларда (саноат, алоқа, тиббиёт, экология, қишлоқ хўжалиги) янги технологиялар ва қурилмаларни жорий этиш.

Институтнинг асосий вазифалари қуйидагилардан иборат:

илмий фаолият профилига мувофиқ республика фан ва техникасининг устувор йўналишларида фундаментал ва амалий тадқиқотлар ва инновацион ишланмаларни амалга ошириш, шу жумладан:

• атом зарралари (молекулалар, атомлар, ионлар, электронлар) ва плазманинг қаттиқ жисм билан ўзаро та’сири;

• юқори интенсив лазер нурланишини самарали яратиш;

• лазер нурланишининг моддалар, шу жумладан наноструктурали муҳит билан ўзаро та’сири;

• ночизиқли оптик жараёнлар ва спектроскопия;

• атом ва молекулаларнинг адсорбсияси, молекулаларнинг сиртдаги кимёвий трансформацияси, гетероген реаксиялар кинетикаси, заррачаларнинг десорбсияси, шу жумладан сирт ионланиши;

• заррачаларнинг тарқалиши ва имплантацияси;

• кластер, ион-ион, ион-электрон ва ион-фотон эмиссиясини ўз ичига олган қаттиқ жисмнинг сочилиши;

• фазали ўзгаришлар, танқидий ҳодисалар, ўз-ўзини ташкил этиш жараёнлари ва супрамолекуляр тузилмаларнинг барқарорлиги ва бундай жараёнларни қайд этиш усулларини ишлаб чиқиш;

• юқори ионли ўтказгичлар ва наноструктурали материалларда ион ўтказувчанлигининг релаксация жараёнлари ва уларнинг фазавий хусусиятлари;

• лазер нурланиши ва акустик майдоннинг биологик об’ектлар билан ўзаро та’сири.

• қуёш ва иссиқлик энергиясини конвертация қилиш ва кенг полосали ёруғлик диодларини яратиш учун янги яримўтказгичли материаллар.

• металл буюмларни қайта ишлаш, тозалаш, қоплаш ва янги материалларни вакуум-арк усуллари билан олиш технологияси, қурилмалари ва қурилмаларини ишлаб чиқиш;

• юқори ҳароратли яримўтказгичларни допинглашнинг янги усулларини ишлаб чиқиш;

• машина қисмлари ва асбобларини модификациялаш, қаттиқлаштириш ва эскириш ва коррозияга чидамлилигини ошириш учун лазер технологияларини ишлаб чиқиш;

• материалларни, шу жумладан наноматериалларни қайта ишлаш ва яратиш учун лазер технологияларини ишлаб чиқиш;

• қуёш энергияси ва электроника учун яримўтказгичли кремний олишнинг энергия ва ресурсларни тежовчи технологияларини ишлаб чиқиш;

• турли муҳитларда моддаларнинг из миқдорини аниқлаш ва таҳлил қилиш учун сирт ионлаш усуллари ва асбобларини ишлаб чиқиш;

• энергияни айирбошлаш жараёнларини ва фотосинтез жараёнида ташқи кучланишларнинг та’сирини бошқариш усулларини ишлаб чиқиш.

• фундаментал ва амалий тадқиқотлар соҳасида устувор йўналишларни белгилашда, илмий-техникавий тараққиётнинг принсипиал янги имкониятларини аниқлашда иштирок этиш;

• юқори малакали илмий кадрлар тайёрлаш ва илмий тадқиқотларни ташкил этиш шаклларини такомиллаштириш;

• хорижий илмий муассасалар билан биргаликда илмий тадқиқотлар олиб бориш ва замонавий технологияларни яратиш;

• илмий-техникавий, ишлаб чиқариш ва ижтимоий-иқтисодий лойиҳаларни экспертизадан ўтказиш ва уларда иштирок этиш;

• ахборот, консалтинг, маркетинг ва нашриёт хизматларини тақдим этиш, мижозлар мавзуларида патент тадқиқотларини ўтказиш.

Рустам Ашуровга ишларида омадлар тилаб қоламиз!