Jinoyat huquqida aybsizlik prezumsiyasi: nazariya va amaliyot
Jinoyat huquqi tizimi inson huquq va erkinliklarini himoya qilishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Jinoyat huquqining asosiy tamoyillaridan biri bu oqlanish prinsipidir. Ushbu prinsipga ko‘ra, har bir shaxs uning aybi qonuniy tartibda isbotlanmaguncha aybsiz hisoblanadi. Ushbu maqolada oqlanish prinsipining nazariy asoslari, uning amaliyotdagi qo‘llanilishi va xalqaro tajriba ko‘rib chiqiladi.
Oqlanish prinsipining nazariy asosi
Oqlanish prinsipi xalqaro huquqda va ko‘plab milliy qonunlarda fundamental prinsip sifatida qabul qilingan. Ushbu prinsip aybsizlik prezumpsiyasi deb ham yuritiladi va inson huquqlarining muhim kafolati sifatida tan olinadi. Oqlanish prinsipi quyidagi asosiy tamoyillarni o‘z ichiga oladi:
1. Aybsizlik prezumpsiyasi: Bu tamoyilga ko‘ra, ayblanuvchi uning aybi qonuniy tartibda va shubhasiz isbotlanmaguncha aybsiz deb hisoblanadi. Boshqacha qilib aytganda, sud tomonidan aybini tasdiqlovchi dalillar taqdim etilmaguncha, fuqaro hech qanday jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin emas.
2. Sudning adolatli qarori: Oqlanish prinsipi sudning xolis va adolatli qaror qabul qilishini ta’minlashga qaratilgan. Ayblanuvchi faqat qonuniy va asosli dalillar asosida sud tomonidan aybdor deb topilishi mumkin.
3. Prokurorning isbot majburiyati: Jinoyat ishlari bo‘yicha prokuror yoki ayblov tomoni ayblanuvchining aybdorligini isbotlashi lozim. Ayblanuvchining o‘zini oqlash majburiyati yo‘q, u faqat o‘zini himoya qilish imkoniyatiga ega.
4. Shubha ayblanuvchi foydasiga talqin qilinadi: Jinoyat huquqida shubhalar paydo bo‘lganda, bu shubhalar har doim ayblanuvchi foydasiga hal qilinishi lozim. Ya'ni, agar dalillar yetarli darajada aniq bo‘lmasa, sud oqlov hukmini chiqarishi kerak.
Oqlanish prinsipining huquqiy manbalari
Oqlanish prinsipi ko‘plab xalqaro huquqiy hujjatlarda o‘z ifodasini topgan. Ulardan ba'zilari quyidagilar:
1. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (1948-yil): Ushbu hujjatning 11-moddasida aybsizlik prezumpsiyasi nazarda tutilgan va har bir inson qonuniy ravishda aybdor deb topilmaguncha aybsiz hisoblanishi belgilangan.
2. Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt (1966-yil): Ushbu paktning 14-moddasida ham har bir shaxs uning aybi isbotlanmaguncha aybsiz hisoblanishi prinsipi ko‘rsatilgan.
3. Evropa inson huquqlari konvensiyasi (1950-yil): Konvensiyaning 6-moddasida har bir inson aybsiz hisoblanishi va adolatli sud jarayonida huquqiy himoyaga ega bo‘lishi kerakligi ta'kidlangan.
Oqlanish prinsipining amaliyotdagi qo‘llanilishi
Oqlanish prinsipining amaliy qo‘llanilishi jinoyat huquqi tizimida katta ahamiyatga ega. Ushbu prinsip quyidagi jihatlar orqali amalga oshiriladi:
1. Sud jarayoni: Jinoyat ishlari sud jarayonlarida ayblovchi va himoyachi tomonlarning teng huquqli ishtiroki ta'minlanishi lozim. Himoya tomoni ayblanuvchining huquqlarini himoya qilish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak, va sud faqat qonuniy asosda isbotlangan ayblovlarga asoslanishi lozim.
2. Dalillarni baholash: Sudlar dalillarni adolatli va xolis ravishda baholashi kerak. Agar dalillar yetarlicha aniq bo‘lmasa yoki ayblanuvchining aybsizligi haqida shubhalar paydo bo‘lsa, sud oqlov hukmini chiqarishi kerak.
3. Sud qarorlari va apellyatsiya huquqi: Sud jarayoni adolatli o‘tmagan taqdirda yoki dalillar noto‘g‘ri talqin qilingan bo‘lsa, ayblanuvchi yuqori sud instansiyalariga murojaat qilish huquqiga ega. Oqlanish prinsipi asosida ayblanuvchi o‘z huquqlarini to‘liq himoya qilish imkoniyatiga ega bo‘lishi lozim.
4. Jamoatchilik fikridan himoya: Ayblanuvchi shaxsning aybsizlik prezumpsiyasiga rioya qilish faqat sud organlariga emas, balki jamoatchilik va ommaviy axborot vositalariga ham taalluqli. Ayblanuvchi haqida jamoatchilik fikri sud qarorlaridan oldin shakllanishi adolatli sud jarayoniga to‘sqinlik qilishi mumkin.
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida ham oqlanish prinsipi qat'iy belgilangan. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 26-moddasida har bir inson aybi qonuniy tartibda sud orqali isbotlanmaguncha aybsiz hisoblanishi aniq ko‘rsatilgan. Shuningdek, O‘zbekiston jinoyat huquqida aybsizlik prezumpsiyasiga qat'iy rioya qilish va sudlar tomonidan adolatli qarorlar qabul qilish uchun qator qonuniy chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.
So‘nggi yillarda qabul qilingan “Sud-huquq tizimini isloh qilish to‘g‘risidagi qonunlar sudlarning mustaqilligini ta'minlash, sud jarayonlarining shaffofligini oshirish va aybsizlik prezumpsiyasini amaliyotda to‘liq ta’minlashga qaratilgan. O‘zbekiston huquqiy tizimida oqlanish prinsipi inson huquqlarini himoya qilishning muhim kafolati sifatida qaraladi.
Xalqaro amaliyotda oqlanish prinsipi ko‘plab davlatlarda jinoyat jarayonining ajralmas qismi sifatida qabul qilingan. Masalan, AQSh va Buyuk Britaniya kabi davlatlarda aybsizlik prezumpsiyasi tamoyili sud jarayonlarining markaziy elementi sifatida keng qo‘llaniladi. Sudlar ayblanuvchining huquqlarini himoya qilish va faqat isbotlangan ayblovlarga asoslangan qarorlar qabul qilishga katta e’tibor qaratadi.
Oqlanish prinsipi jinoyat huquqining asosiy tamoyillaridan biri bo‘lib, inson huquqlari va adolatli sud jarayonini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ushbu prinsip aybsizlik prezumpsiyasiga asoslanib, har bir shaxsning aybdor deb topilishidan avval uning huquqlarini himoya qilishni ta’minlaydi. O‘zbekiston tajribasi va xalqaro amaliyotlar oqlanish prinsipining jahon huquqiy tizimida markaziy o‘rin tutishini ko‘rsatadi. Oqlanish prinsipi insonning asosiy huquqlarini himoya qilishda mustahkam kafolat bo‘lib xizmat qiladi.