Internetda huquqiy himoya: kiberjinoyat va muammolar
Internet — bu kommunikatsiya, ma'lumot almashish va tijorat faoliyati uchun katta imkoniyatlar yaratadigan global tarmoqdir. Biroq, internetning tarqalishi bilan kiberjinoyatlar (kiberjinoyat) ham kengaymoqda, bu esa shaxsiy va tijorat ma'lumotlarining xavfsizligi, maxfiyligi va qonuniy himoyasiga doir yangi muammolarni keltirib chiqarmoqda. Ushbu maqolada internetda huquqiy himoya, kiberjinoyatlar va ular bilan bog‘liq muammolar ko‘rib chiqiladi.
Kiberjinoyatlarning turlari
1. Phishing (O‘g‘irlik): Foydalanuvchilarning shaxsiy ma'lumotlarini, bank kartalari raqamlari va parollarini o‘g‘irlash maqsadida yolg‘on elektron xatlar yoki veb-saytlar yaratish.
2. Malware (Zararlanish dasturlari): Kompyuter tizimlariga zarar yetkazuvchi dasturlar (viruslar, trojanlar, rootkitlar) orqali foydalanuvchi ma'lumotlarini o‘g‘irlash yoki tizimni nazorat qilish.
3. Ransomware (Qarzdorlik dasturlari): Foydalanuvchining fayllarini shifrlash va ular uchun tovon puli talab qilish.
4. DDoS hujumlari (Tarqatilgan Denial-of-Service): Tarmoq yoki veb-saytni haddan tashqari ko‘p so‘rovlar bilan to‘ldirib, uning ishlashini blokirovka qilish.
5. Shaxsiy ma'lumotlarni o‘g‘irlash va maxfiylikning buzilishi: Internet orqali shaxsiy ma'lumotlarni ruxsatsiz yig‘ish va tarqatish.
6. Kiberqotillik: Onlayn tahdidlardan foydalanib, shaxslar yoki tashkilotlarga psixologik zarar yetkazish.
Internetda huquqiy himoya: muammolar va chora-tadbirlar
1. Qonunchilikning cheklanganligi: Ko‘plab mamlakatlarda kiberjinoyatlarga qarshi qonunchilik hali ham rivojlanmagan. Yangi texnologiyalar va usullar yuzaga kelishi bilan eski qonunlar samarali bo‘lmasligi mumkin. Kiberjinoyatlar uchun maxsus huquqiy normativlarni ishlab chiqish zarur.
2. Kiberxavfsizlik choralari: Foydalanuvchilar va tashkilotlar uchun samarali kiberxavfsizlik choralarini amalga oshirish muhimdir. Bunga zararlanish dasturlariga qarshi antivirus dasturlari, shifrlash texnologiyalari va xavfsiz parollar kiradi.
3. Ma'lumotlarni himoya qilish: Shaxsiy ma'lumotlarni yig‘ish va ishlatish bo‘yicha qat'iy qoidalarni ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish zarur. Ma'lumotlar maxfiyligini ta'minlovchi qonunlar va qoidalarni kuchaytirish muhimdir.
4. Kiberjinoyatlarni tergov qilish: Kiberjinoyatlarni aniqlash va tergov qilish uchun maxsus politsiya bo‘linmalari va kiberxavfsizlik mutaxassislarini tayyorlash zarur. Bu sohada xalqaro hamkorlikni kuchaytirish ham muhimdir.
5. Ta'lim va xabardorlik: Foydalanuvchilarni kiberxavfsizlik va huquqiy himoya bo‘yicha xabardor qilish, ta'lim dasturlarini tashkil etish kerak. Ommaviy axborot vositalarida kiberxavfsizlik bo‘yicha ma'lumotlar tarqatilishi lozim.
6. Xalqaro hamkorlik: Kiberjinoyatlar global xarakterga ega bo‘lgani uchun xalqaro hamkorlikni kuchaytirish zarur. Yuridik va texnologik standartlarni birlashtirish, hamkorlikda kiberjinoyatlarga qarshi kurashish samarali bo‘ladi.
Internetda huquqiy himoyaning rivojlanishi
1. Yangi qonunlar va qoidalar: Internetda shaxsiy ma'lumotlar va xavfsizlikni himoya qilish uchun yangi qonunlar va qoidalarni ishlab chiqish va joriy etish zarur. Davlatlar ushbu qonunlarni muvofiqlashtirish va yangilash orqali huquqiy himoyani kuchaytirishi kerak.
2. Texnologik rivojlanish: Kiberjinoyatlarga qarshi samarali kurashish uchun texnologiyalarni rivojlantirish va yangi xavfsizlik yechimlarini joriy etish muhimdir. Bu, masalan, sun'iy intellekt va ma'lumotlarni shifrlash texnologiyalarini o‘z ichiga oladi.
3. Hukumat va xususiy sektor hamkorligi: Hukumat va xususiy sektor o‘rtasida kiberxavfsizlik va huquqiy himoya bo‘yicha hamkorlikni kuchaytirish lozim. Bu orqali samarali va birgalikda ishlash imkoniyatlari yaratiladi.
Internetda huquqiy himoya va kiberjinoyatlarning oldini olish muhim va dolzarb masaladir. Kiberjinoyatlar turli shakllarda yuzaga kelib, shaxsiy va tijorat ma'lumotlarini xavf ostiga qo‘yadi. Huquqiy himoyani kuchaytirish, yangi qonunlar va qoidalarni ishlab chiqish, texnologik rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash, ta'lim va xabardorlikni oshirish, hamda xalqaro hamkorlikni kuchaytirish orqali bu muammolarni hal qilish mumkin. Internetda xavfsiz va qonuniy muhit yaratish uchun birgalikda harakat qilish zarur.
Muallif: Jarqo‘rg‘on tumani adliya bo‘limi YXKM bosh yuriskonsulti O.Qurbonov