Sharof Boshbekov. Mening yozuvchi boʻlganim (biografik hajviya)
Men jiddiy oilada tarbiyalanganman. Uyimizda kulgi ovozi kamdan-kam eshitilardi. Ota-onamiz: “Jiddiy bola boʻlgin, shunda sendan jiddiy odam chiqishi mumkin. Boʻlar-boʻlmasga hiringlayversang, goʻr ham boʻlmaysan” deb oʻrgatishgan. Ana shu gap hamon qulogʻimda. Mendan durust odam chiqdimi-yoʻqmi bilmadim-u, lekin shunaqa qovogʻi soliq odam boʻp qolganim aniq.
Tabiatimda yoshligimdan bir xudbinlik bor: men gapirsamu boshqalar eshitsa! Shu, deng, ich-ichimda aytadigan gaplarim koʻpga oʻxshardi. Qanaqa gapligi esimda yoʻgʻ-u, ammo gapirishga kuchli ehtiyoj sezaveraman. Vaqti-soati kelib biron kasbning boshini tutish masalasi koʻndalang boʻlganida, nima hunar qilsam ekan, deb oʻylay boshladim. Avvaliga diktor, oʻzbekchasiga – suxandon boʻlsammikan, dedim. Maza-da! Radiodami, televizordami gapiraverasiz, gapiraverasiz. Millionlab odam istasa-istamasa eshitaveradi. Radiosini oʻchirib qoʻysa ham sen gapiraverasan-da. Keyinchalik bir-ikki urinib ham koʻrdim, lekin radioga ovozim yoqmadi, televizorga – basharam. Xullas, boʻlmadi.
Aktyorlik eng zoʻr kasb boʻlib tuyulib qoldi bir mahal deng. Tasavvur qiling, zal liq toʻla odam! Buyam yetmaganday, oxirida chapak chalib, gullar ham berishadi! Artistlar tayyorlaydigan oliy oʻquv yurtini bitirganimdan keyin biron oʻn yil teatrda ishlab, bu kasbdan ham koʻnglim qoldi. Aktyor degani birov yozgan gaplarni gapirarkan, oʻzining gaplari ichida qolib ketaverarkan shoʻrlikning. Toʻlib-toʻlib dardingni aytolmaganingdan keyin, shuyam hunar boʻldi-yu. Qisqasi, buniyam yigʻishtirdim.
Yoshligimda, deng, Brejnevga juda-juda havas qilardim. Dunyoda shu bandadan baxtli odam boʻlmasa kerak, deb oʻylardim. Yoʻq, mansabiga emas, gapirish imkoniyatiga havas qilardim. Syezdlardagi nutqlarini eslang. Oʻziyam jagʻi tushib ketgunicha gapirishga haqqi bor edi-da! Keyin bilsam ungayam birov yozib berarkan. Oʻylab-oʻylab Brejnev boʻlishdan ham voz kechib yubordim.
Kunlardan bir kun Boshbekovning boshiga bir zoʻr fikr keldi: hamma birov yozgan gaplarni gapirsa, oʻsha “birov” oʻzim boʻp qoʻyaqolsam-chi? Yaxshi-da, oʻzim yozaman – oʻzim gapiraman! Shu-shu, desangiz, oʻzim yozadigan boʻp ketdim. Maqtanish boʻlmasin-u, hozir siz oʻqib turgan satrlarni ham oʻzim yozganman. Shunaqa yozadigan odamlarni yozuvchi deyisharkan. Yozuvchilar ham ikkiga boʻlinarkan. Birinchisi, bolaligida kam kulganlar (“durust odam boʻlish” ilinji-da). Ular kulgiga toʻymay oʻsgani sabab, nuqul kulgili asarlar yozadi. Ikkinchisi – hamma kulgisini bolaligida kulib boʻlganlar. Ular nuqul jiddiy asarlar yozishadi. Biron muallif asarini “komediya” deb daʼvo qilsa-yu, lekin kulgili chiqmasa, “bu yozuvchi bolaligida kulib qoʻygan ekan-ku” deb qoʻyaman.
Yozuvchilik gʻalati kasb ekan. Butun umring “Hoʻ, birodarlar, meniyam qoʻlimdan yozish keladi” deyishga sarf boʻlarkan. Avval teatr jamoatchiligiga, keyin adabiy jamoatchilikka, soʻng tomoshabinga. Ungacha oʻzingiz ham qirqni urib qoʻyasiz.
Xoʻp, isbotladingiz ham deylik. Keyin xotiningiz boshlab qoladi:
— Hoy, dadasi, biron jiddiyroq ish qilsangiz boʻlmaydimi? Kap-katta, sogʻ-salomat erkakka sekretar-mashinistkalarga oʻxshab mashinka chiqillatib oʻtirish ham ishmi? Mayli, ishdan boʻsh vaqtingiz-da asar yozasizmi, qush boqasizmi, it boqasizmi – ixtiyoringiz!
Xotiningizga to it boqish bilan yozuvchilikning farqini tushuntirguningizgacha yoshingiz ham ellikka borib qolar ekan. Buyogʻi endi nima boʻladi, bilmayman.
Hali aytganimday, bolaligimda kulgiga toʻymay oʻsganman, endi oʻshaning hissasini chiqarish uchun hajviy asarlar yozadigan yozuvchi boʻlishga ahd qildim. Kulgining oʻzi nima, rangi qanaqa, qanday materialdan yasalgan – xullas, shu masalada qattiq bosh qotirdim. Vale, shunday xulosaga keldim: kulgiyam ikki xil boʻlarkan – bamaʼni kulgi, bemaʼni kulgi. Shunday bir asar yozishni orzu qilib kelaman – uni koʻrgan tomoshabin qah-qah urib kulmasa, biroz havas, bir qadar maʼyuslik bilan jilmaysa va jilmayib oʻtirganini oʻzi ham sezmasa. Bilasizmi, bu tabassumda taʼma yoʻq. Bu nihoyatda shirin, huzurbaxsh, iliq va yoqimli kulgi. Tomoshabinni kuldirish oson, jilmaytirish qiyin. Tarvuz koʻtarib ketayotgan bir semiz amaki gup etib yiqilib tushsayam kulaveramiz-da. Bamaʼni kulgi esa boshqacha boʻladi.
Bir kuni kichkina qizchamni yetaklab bozorga tushdim. Uzum olmoqchi boʻldik. Bir badjahl, qoʻrs odam uzum sotyapti. Qovogʻi menikidan ham battar osilib ketgan. Yaqinlashib narxini soʻradim.
— Koʻrmayapsizmi, yozib qoʻyibmiz-ku! – deb jerkib berdi u.
— Ha endi, bu bozor, xaridor degani savdolashadi, tortishadi.
— Siz bilan tortishib oʻtirishga vaqtim yoʻq! Olsangiz oling, boʻlmasa tovarni toʻsmang!
Baribir savdolasha boshladik. Men u dedim, u bu dedi, xullas, oʻn soʻmlik uzumni sakkiz yarim soʻmga kelishdik. Qarab turibman, haligi amaki tarozining pallasini taraqlatib jahl bilan uzum tortyapti. Bir payt qizchamga koʻzi tushib, butunlay boshqa ohangda soʻradi:
— Iye, bu yaxshi qizaloq ekan-ku! Isming nima? Ma, manovi senga, – deb salkam yarim kilo keladigan uzum boshini qizimga uzatdi. Hayron boʻlaman, men bilan shuncha tortishgani nima-yu, shuncha uzumni tekinga berib yuborgani nima? Berishga berdi-yu, lekin ogohlantirib qoʻyishniyam unutmadi:
– Buni oʻzing yegin, xoʻpmi? Dadangga berma, shundoq ham meni qaroqchiday qaqshatib ketyapti!..
Qarasam, boshqa sotuvchilar ham unga jilmayib qarab turishibdi. Ular bu odamning sirti qoʻpol, lekin siyrati yorugʻligini bilishar, u savdo qilayotganida doim kuzatib turishar ekan. Uyga qaytayotib eʼtibor qilsam, oʻzim ham jilmayib ketayotgan ekanman. Menga ana shunday kulgi kerak.
Kulgining yana bir turi bor, u “jirafa kulgi” deyiladi. Yoʻq, men hammadan keyin kuladiganlarni aytmayapman. Hayotda shunday voqealar yuz beradiki, aynan oʻsha paytda hech kim kulmaydi. Voqea sodir boʻlib oʻtganidan ancha keyin eslab kulamiz. Aytaylik, it quvlayotgan odam oʻsha paytda kulmaydi-ku, toʻgʻrimi? Keyin, oradan maʼlum vaqt oʻtganidan soʻng oʻsha paytda qanday qochgani, nima deb dodlagani haqida gapirib yoki eslab kuladi. Men ham ana shunday “jirafa kulgi”ning bir marta guvohi boʻlganman.
Eski zamonlarda bir guruh yozuvchilar paxta yigʻim-terim mavsumida dala aylangani viloyatlardan biriga bordik. U vaqtlarda “obkom” degan gaplar boʻlardi. Oʻsha idoradan bir kishini bizga hamroh qilib joʻnatishdi. Haligi odam biram sipo ediki, na gaplashib boʻladi, na hazillashib. Oddiygina hol-ahvol soʻrashishgayam erinayotganday. Bir xoʻjalikka borsak, odmigina mehmonxonaning foyesiga dasturxon qilishibdi. Oʻtirdik. Haligi odam ham. Shlyapasini yechmadi, xuddi birov opqoʻyadigandek. Dasturxon atrofida oʻtirib, biroz qizishib olganimizdan keyin latifagoʻylik boshlandi. Bora-bora siyosiy latifalargayam oʻtib ketibmiz. Vakil miq etmay, hammamizning gʻashimizni keltirib oʻtiribdi. Shu payt rahmatli yozuvchimiz Otayor shipdagi yongʻinga qarshi oʻrnatilgan qurilmani koʻrsatib:
— Oʻrtoqlar, har narsani gapiravermanglar, anovi kim nima desa hammasini yozib olyapti, — deb qoldi.
Bu shunchaki hazil ekanini, u qurilmaning nimaligini hammamiz bilib tursakda, oʻrtaga allanechuk noqulay jimlik choʻkdi. Keyin gap boshqa mavzuga koʻchib, haligi gap esimizdan ham chiqib ketdi. Bir payt, deng, boyagi vakil hech gapdan hech gap yoʻq, oʻrnidan shaxt turib, shipga qarab qichqirib qolsa boʻladimi:
— Bu yerdagi gaplarga mening aloqam yoʻq! Familiyam – Vahobov!
Hammamiz qotib qoldik. Vakil bir ishni qoyillatib qoʻyganday, viqor bilan joyiga oʻtirdi. Birontamiz kulmadik. Aksincha, shoʻrolar jamiyati odamni ne koʻylarga solib qoʻyganidan afsuslanib oʻtirardik. Faqat keyin, Toshkentga qaytganimizdan soʻng oʻsha voqeani eslab, rosa kulishdik. Qarang, familiyasiniyam aytdi-ya.
Portlovchi kulgi ham boʻladi. Tomosha zali titrab ketadi. Bu juda keng tarqalgan, ommabop kulgi. Hayotda bunaqa voqealarga juda koʻp duch kelamiz. Oʻzimizning askiyamizni eslang. Eshitgan zahoti kulamiz, u “jirafa kulgi”ning teskarisi.
Bir hamkasb doʻstimizning pyesasi teatrda ilk bor sahnalashtirildi. Bu yozuvchining ijodida katta voqea, albatta. Doʻstimiz ziyofat berdi. Uning shaʼniga koʻpdan-koʻp maqtovlar aytildi. Uyga qaytyapmiz. Koʻchada bir ayol sadaqa soʻrab oʻtiribdi, qoʻlida yosh bolasi ham bor. Bir payt dramaturg doʻstimiz (“dramaturg” deymiz-da endi, pyesasi sahna yuzini koʻrdi, axir) gadoyning qarshisida toʻxtab, birpas tikilib qoldi. Biz sadaqa bersa kerak, deb oʻyladik. U biroz chayqalganicha gadoyga dashnom berdi:
— Sadaqa soʻrab oʻtirgani uyalmaysizmi, hali yosh ekansiz? Undan koʻra biron joyda ishlang!
— Voy, ukajon, qandoq qilay, biron hunarim boʻlmasa, oʻqimagan boʻlsam, qoʻlimdan nimayam kelardi?
Doʻstimizning dramaturgligi tutib ketdi:
— Nega qoʻlingizdan hech nima kelmas ekan? Masalan, pyesa yozib, teatrda qoʻydiring!..
Hajviy asar yozishning koʻp yaxshi fazilatlari bor. Masalan, asaringizning uncha-muncha kamchiligini yumor bilan “suvab” yuborishingiz mumkin – oʻzingizdan boshqa hech kim sezmay qoladi. Uning yordamida adabiyotning boshqa turlarida ham bemalol qalam tebrataverasiz, hech kim “qarang, falonchi dramaturgiyani qoʻyib, sheʼr yozishga oʻtib ketibdi, tinchgina pyesasini yozib yuravermaydimi” deb taʼna qilolmaydi. Men hech qachon sheʼr yozmaganman, yozish qoʻlimdanam kelmaydi. Mabodo, shayton yoʻldan urib, yozib qoʻysam ham birov bir nima deyolmaydi.
Fargʻona teatrining yetmish yillik toʻyi munosabati bilan uch-toʻrt qator bir nima qoralab, teatr jamoasini tabriklaganim esimda. Yozganimni birov tanqid ham qilgani yoʻq, hech kimning ensasi ham qotmadi, aksincha, olqishlar bilan kutib olishdi. Fargʻona teatri deganda, albatta, “Temir xotin”ni eslamay iloj yoʻq. Hamma mendan qandaydir moʻjiza kutardi. Sharofning sheʼr yozishidan ortiq qanday moʻjiza boʻlishi mumkin?
Birinchi boʻlib Qoʻchqor rolining ijrochisi Muhammadsoli Yusupovni tabrikladim:
Qoʻchqor dedik, qoʻchqor bu deb bogʻlab qoʻydi,
Ne-ne qizlar yuragini dogʻlab qoʻydi.
Koʻz tegmasin dedimi yo qizgʻandimi,
Kelin bola uning oʻzin shoxlab qoʻydi.
Spektakl rejissyori Olimjon Salimov ham benasib qolmadi:
Yomon pyesa kelib qolsa qocholmaysiz,
Yaxshisiga yetvolgudek chopolmaysiz.
Qoʻying oʻsha Said Ahmadu Shukrulloni,
Mendan yaxshi dramaturgni topolmaysiz.
Kamtarlik shunchalik boʻladi-da.
Koʻpincha muxbir ukalarimiz mendan “Adabiyotga qanday kirib kelgansiz?” deb soʻrab qolishadi. Men: “Adabiyotning orqa eshigidan kirganman, shuning uchun ham birov bilib, birov bilmay qolgan” deb javob beraman. Bu gapga gohida oʻzim ham ishonib ketaman.
“Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati” gazetasi, 2012-yil, 3-son