Aziz Nesin. Nazokat-u nafosat (hikoya)
Stol tagidan muqovasi koʻk, moʻjazgina, usti zarhal yon daftarcha topib oldim. Kimniki boʻldi ekan, degan xayolda ichini ochdim. Iya, bu nimasi? Daftarchaning birinchi betiga baobroʻ bir kishining, juda ham baobroʻ kishining turar joyi, telefon nomeri yozib qoʻyilgan. Qani, bu yogʻini koʻray-chi! Voyboʻy, ikkinchi betida bir emas, naq uchta shunaqa odamning nomi bor-a. Daftarni betma-bet varaqlaganim sari hayratim oshaverdi.
Nega desangiz, mamlakatimizda siyosat va davlat tepasida turgan nufuzli odamlarning hammasi daftarga birma-bir yozib chiqilgan ekan. Bundoq qarasam, bularning ichida eng kichigi bosh direktorlik lavozimida. Qizigʻi shundaki, nomi daftarga tushgan siyosat arboblarining hammasi hozir hokimiyat tepasida.
Shu topda oʻrnimda boshqa odam boʻlganida ham baribir boshi qotib garang boʻlishi turgan gap edi. Rost-da, kazo-kazolarimizning turar joyi aniq koʻrsatilgan bu daftarcha xuddi biror falokatni boshlab beradigan bombaga oʻxshaydi. Buni mening payimga tushgan biror odam ataylab tashlab ketgan boʻlsa kerak. Ulugʻlarimizning ism-u shariflari bitilgan bu roʻyxat hali boshimga qanday kulfatlar solishini aniq bilmasam ham shunisiga aminmanki, uni uyimdagi stol tagiga xolis niyat bilan tashlab ketishmagan. Meni vahima bosdi. Nazarimda, shu topda hozir eshik dukullaydi-yu, uyga beforma politsiyachilar bostirib kirib: «Qani, daftarni choʻz!» deya menga doʻq uradi. Dir-dir qaltirab: «Qanaqa daftar?» deb soʻraydigan boʻlsam, uyda tintuv boshlashadi, keyin xuddi oʻzlari ilgari yashirib qoʻyganday birpasda stol tagidagi daftarni topib olishadi.
Shunday boʻlishiga imonim komil. Mening uyimga daftarni tashlab ketgan oʻsha razil odam, albatta politsiyaga shipshitib qoʻygan. Kattakon fitnaga men ham aralashib qolganga oʻxshayman.
«Qani, sayra endi! — deydi menga daftarni topib olgan politsiyachilar. — Sen nima uchun kattadan-kichik hamma ulugʻlarimizning turar joylarini bu daftarga yozib olgansan? Xoʻsh, sen ularga maxsus daftar ochganmisan? Yoki tovlamachilik hunaring bormi? Toʻgʻrisini ayt, yoki ularning joniga qasd qilganmisan?
Xudoyo mushkulimni oʻzing oson qil. Rost, agar shunaqa deb qolishsa, qoʻlimdan nima keladi? Hoziroq daftarga oʻt qoʻyib, kulini koʻkka sovurishim kerak!
Meni domiga ilintirmoqchi boʻlgan pastkashning oʻzi kim boʻldi ekan? Kecha kechqurun uchta oshnam uyimga kelgan edi. Ularning qoʻlidan bunaqa ish kelmasligiga aminman. Sababi, biri dotsent, ikkinchisi universitet kutubxonasida xizmatchi, uchinchisi esa adabiyot oʻqituvchisi.
Vannaxonaga kirib, daftarni endi oʻtxonaga tashlayman deb turgan edim, toʻsatdan eshik dukullab qoldi. Yurak oʻynogʻida borib eshikni ochgan edim, qarasam, kechagi ulfatlardan biri, universitet kutubxonasida ishlaydigani kelgan ekan.
Xolid — yigirma yillik qadrdon doʻstim. Menga oʻxshab u ham juda sertashvish koʻrinadi.
— Nima gap, nega ranging quv oʻchgan? — deb soʻradi u.
— Oʻzing-chi? Oʻzingga nima boʻldi?
— Kecha shu yerda daftarim tushib qolmabdimi?
— Manavimi? — qoʻlimdagi daftarchani unga koʻrsatdim.
— Ha, ha, xuddi shuning oʻzi, — dedi u daftarga chang solib. — Shuning oʻzi. Yoʻqolib qoldimi deb oʻtakam yorildi. Shunaqayam qoʻrqib ketdimki, asti qoʻyaver.
Qoʻlidan tutib uni ishxonamga olib kirdim.
— Meni oʻldirayozding-ku, — dedim unga qarab. — Toʻgʻrisini ayt, bunaqa baobroʻ kishilarning turar joyi senga nimaga kerak boʻlib qoldi?
— Iya, hali sen bunaqa daftarcha tutmaganmisan?
— Ana xolos, shu ham ish boʻldimi. Meni doʻstim desang, sen ham shunaqa qil. Bunaqa adreslar nimaga kerakligini men senga hozir tushuntirib beraman. Mana, quloq sol:
— Bir vaqtlari men avtoruchka jinnisi boʻlib qolgan edim. Goh oʻzim doʻkondan sotib olaman, goh oʻrtoqlarim menga sovgʻa qilishadi. Bir payt yonimda oʻn beshtacha ruchka yigʻilib qolibdi. Oʻsha kezlari Germaniyadan bir shoir oshnam kelgan edi, shuni yoʻqlab mehmonxonaga bordim. U ham ruchka jinnisi ekanligimni bilib, ketar chogʻimda bir dona avtoruchka taqdim qildi.
Mehmonxonadan chiqib muyulishga burilgan edim, chidab turolmadim, ruchkasini bir koʻray dedim. Oʻzing yaxshi bilasan, men hamisha yonimda lupa olib yuraman. Peroni shu lupaga solib koʻrgan edim, koʻzimga qalinroq yozadiganga oʻxshadi. Yon daftarchamni oldim-da, peroni sinab koʻrish uchun dastlab miyamga kelgan soʻzlarni yozdim. «Nazokat-u nafosat». Ha, mayli, sal qalinroq yozar ekan, uyga kelib qum qogʻoz bilan ishqalasam uchi ingichka boʻlar, deb oʻyladim. Yana bir koʻrmoqchi boʻlib qoʻlimga lupa olganimni bilaman — ikki yelkamga ikki qoʻl tushdi:
— Menmi? Oʻzim, shunday, avtoruchkani koʻrayotgan edim.
— Shunaqami? Ruchka koʻryapman degin. Qani, oʻzing qayerda ishlaysan?
— Men universitetda… — gapim boʻgʻzimda qoldi.
— O, professorman deng. Hali siz professor boʻldingizmi? Hoʻv oʻsha professor boʻlgan seni! Mana senga professor…
Bittasi chap biqinimga bir musht tushirdi:
— Bu qanaqa gap, janoblar… Biron anglashilmovchilik boʻlganga oʻxshaydi!
Oʻng biqinimga yana bir musht tushgan edi, yurishga majbur boʻldim. Qani yurmay ham koʻr-chi!
Politsiya uchastkasiga olib kelishdi. Keyin tepib-surib bir xonaga qamab qoʻyishdi. Toza kutib oʻtirdim, oldimga hech kim kirmadi. Bir payt allakim eshikni ochib:
— Yerga oʻtir! — deb doʻq urdi.
— Ha, ha, hali oʻtirolmaysanmi? Voy professor boʻlgan seni… Qani agʻdar choʻntaklaringni!
Choʻntakdagi bor narsani chiqarib stolga qoʻydim: oʻn toʻrt dona avtoruchka, ikkita kitobcha, bitta yon daftar, bir dona lupa bilan ikkita qum qogʻoz chiqdi.
— Bu nima? — soʻradi u avtoruchkalarga ishora qilib.
— Hm, avtoruchka degin! Voy professor boʻlgan seni…
Men professor emasman, universitet kutubxonasida oddiy xizmatchi boʻlib ishlayman, degim keldi-yu, qani endi ogʻiz ochirsa. Stoldan lupani oldi:
— Lupa degin… Voy professor boʻlgan seni…
Yana uch kishi ichkari kirdi. Toʻrtovi bir boʻlib stoldagi narsalarni sinchiklab koʻzdan kechiryapti. Ulardan biri qum qogʻozni qoʻliga olib soʻradi:
— Bu qanaqa qum qogʻoz oʻzi? Sip-silliq-ku… Bizni laqillatmoqchimisan?
— Oʻzi shunaqa, maxsus silliq ishlangan.
— Hih, hih… Silliq qogʻoz degin! Voy professor boʻlgan seni…
Yelkamga bir musht tushdi. Bundoq qarasam, ahvol tobora chatoqlashib ketyapti.
— Janoblar, — dedim ularga qarab, — bu yerda biror anglashilmovchilik borga oʻxshaydi… Meni bu yerga nima sababdan olib kelganingizni bilmaymanu, lekin butun universitet, hamma jurnalistlar qanday odamligimni yaxshi bilishadi. Menga bunday muomala qilishingiz yaxshi emas.
Yon daftarimni titkilab turgan odam baqirib berdi:
Keyin toʻsatdan koʻzi chaqnab ketdi:
U avtoruchkani sinab koʻrish uchun yozilgan boyagi «Nazokat-u nafosat» degan soʻzlarga ishora qilayotgan edi.
— Nima boʻlardi, «nazokat-u nafosat».
— Hech nima boʻlsa nega yozding?
— Peroni sinab koʻrmoqchi boʻlgan edim…
— Shunaqami hali! Xoʻsh, unaqa boʻlsa nima uchun kelib-kelib shu soʻzlarni yozasan? Gapir!
Toʻgʻrisini aytsam, bu haqda oʻylamagan edim.
— Bilmadim, kallamga shu keluvdi, yozdim-qoʻydim.
— Xoʻsh! Nazokat-u nafosat-a! Voy professor boʻlgan seni… Nazokat-u nafosat nimaligini koʻrsatib qoʻyamiz senga! Hali kallangizga shu keldimi? Boshqasi topilmabdi-da, a?
Biri mashinistkaning yoniga kelib protokol yozdira boshladi. Meni dahshat bosdi. «Nazokat-u nafosat» degani biror josuslar tashkilotining shartli belgisi boʻlib chiqsa-ya? Oʻn toʻrt dona avtoruchka, yon daftar, lupa, ikkita kitob, qum qogʻoz, buning ustiga «nazokat-u nafosat» degan yozuv. Bularni koʻrgan har qanaqa odam ham shubhaga tushishi mumkin. Endi nima qilsamikin? Protokol boʻlsa shigʻillab yozilyapti, yon daftarim hali titkilab boʻlingani yoʻq. Shu payt daftarni kovlashtirib oʻtirgan odam taqqa toʻxtadi. Soʻngra oʻzi koʻrayotgan varaqni yonidagi sheriklariga tutdi. Oʻrtalarida pichir-pichir gap boshlanib, bir nimani kelishib olishdi. Hech kutilmaganda birpasda vaziyat oʻzgardi. Haligi odam yon daftarchaga yozilgan bir adresni menga koʻrsata turib soʻradi:
— Aybga buyurmaysiz, beyafandim, bu kishi sizga kim boʻladilar?
— Sinfdosh oʻrtogʻim boʻladi, — dedim. — Tunov kuni uchrashib qolgan edik, qoʻyarda-qoʻymay meni restoranga olib bordi. Keta turib uy adresini bergan edi, shu daftarga yozib oldim.
Toʻgʻrisi ham shu. Koʻpdan koʻrmagan oʻrtogʻim bilan uchrashib qolganim rost. Hattoki men uning bosh direktor boʻlib ishlashidan ham bexabar edim.
U istihola aralash kulgan boʻldi:
— Buni qarang-a, demak, bosh direktor oʻzlarining yaqin oʻrtoqlari boʻlarkan-da.
— Ha, shunaqa. Birga oʻqiganmiz, maktabda biz uni Riza tirtiq deb chaqirardik.
— Juda xursandman, beyafandim. Iya, iya, nega tikka turib qoldingiz? Qani, marhamat, oʻtirsinlar!
— Beyafandimni bu yerga nega olib keldilaring?
U soʻrogʻiga javob kutmay, yana menga murojaat qildi:
— Qani, marhamat qiling, beyafandim!
Yaxshilab jihozlangan xonaga oʻtdik. Eshikdan oldin men, ketimdan ular kirishdi.
— Bugun havo judayam dim boʻldi-ya, — dedi ulardan biri menga koʻz qirini tashlab. — Janoblariga gazli suv buyuraylikmi?
Gazli suv olib kelindi. Xonada ikki kishi qoldik.
Yolgʻiz qolgach, u mendan soʻradi:
— Afandim, biz tomonga tashrif buyurganlarining boisi nima? Biror amri farmonlari bormi bizga?
Yo tavba! Amri farmon degani nimasi? Meni bu yerga urib-soʻkib sudrab kelgan shularning oʻzi emasmi?
Bu tomonga musht va tepki zarbi bilan kelganligimni aytsam, hozir koʻrsatilayotgan iltifot oldida hurmatsizlik boʻladi. Shuning uchun boshqacha javob berdim:
— Oʻzlarining hol-ahvollarini bir soʻrab oʻtay degan edim.
— O, minnatdorman, afandim, gʻoyat minnatdorman. Boshim osmonga yetdi. Biz uchun katta baxt bu.
Vaziyat yaxshilandi. Yana biror ishkal chiqishini kutmay, issigʻida joʻnab qolganim maʼqul. Shuni oʻylab, ketishga ruxsat soʻradim:
— Beyafandim, endi menga ruxsat bersangiz.
U oʻrnidan turib, meni eshikkacha kuzatib qoʻydi. Shu joydan tezroq chiqib ketay degan maqsadda qadamni tezlatdim. Avtoruchkalarni, daftarcha bilan lupani soʻray desam, boyagi anglashilmovchilikni eslatgan boʻlaman. Ayb boʻladi!
— Beyafandim! Beyafandim! Professor hazratlari! Buyumlaringizni esdan chiqaribsiz!
Boyagilardan biri ruchka, qum qogʻoz, lupa va yon daftarchani koʻtarib orqamdan yugurib keldi.
— Bir narsani soʻramoqchi edim, bosh direktor chindan ham janoblariga oʻrtoq boʻladimi?
— Ha, albatta! — javob berdim, — Nega surishtirib qoldingiz?
— Shunchaki… Hozir, bilasizmi, bir odat paydo boʻlgan. Har xil boʻlmagʻur odamlar ulugʻlarimizning ismi bilan turar joyini yon daftarga yozib qoʻyishadi, keyin ishkal chiqib qolsa, «bu mening oʻrtogʻim boʻladi» deb suvdan quruq chiqib ketishadi. Tushundingizmi? Biz boʻlsak bu gap toʻgʻri yo notoʻgʻri ekanligini bilmaymiz. Demak, siz u kishi bilan chindan oʻrtoqsiz-a?
— Ha, u mening chindan oʻrtogʻim boʻladi.
U menga bir parcha qogʻoz uzatdi…
— Beyafandim, oʻzim haqimda ikki ogʻiz soʻz qoralab qoʻyuvdim. Agar bosh direktor janoblarini yana bir uchratib qolsangiz…
Xolid voqeani gapirib boʻlgach, qoʻshib qoʻydi:
— Oʻsha kundan buyon men ulugʻlarimizdan qaysi birining turar joyini eshitib qolsam, shu daftarga yozib qoʻyadigan boʻldim. Kecha daftarni yoʻqotib qoʻydimmi, deb rosa qoʻrqib ketdim. Bu yerdagi adreslar mol-mulkni, hayotni sugʻurta qilish bilan teng. Birodar, sen ham albatta shunaqa daftar tutib ol. Lekin bir narsaga ehtiyot boʻl: daftarga yozilgan odamlardan birortasi isteʼfoga chiqib ketsa, darrov uning nomini oʻchirib tashla. Aks holda, boshing baloga qoladi. Demak, sen ulugʻ odamlarimizni daftarga yozib yurish odatidan bexabar ekansan-da…
— Lekin koʻp narsani boy beribsan, oshnam. Hozir shunaqa zamon. Har bir kishi har ehtimolga qarshi yonida mana shunaqa daftarcha olib yurishi kerak. Ostona hatlab koʻchaga chiqqaningda boshingga qanaqa balo tushishini oldindan bilib boʻladimi? Qadimda odamlar kasaldan, yomon koʻzdan saqlasin deb yonlarida duo bitilgan tumor olib yurishardi… Hozir esa buning oʻrniga mana shu adresli daftarchalar chiqqan. Daftar boʻlganda ham nafasi oʻtkir daftar!
Turkchadan Miad Hakimov tarjimasi
https://ziyouz.uz/jahon-nasri/aziz-nesin/aziz-nesin-nazokatu-nafosat-hikoya/