MURAKKAB MUNOSABATLAR
Sena oʻrnidan turib, Boraga qaragancha qoʻllarini chalishtirdi.
Sn: "Rostdan ham meni magʻlub qila olaman deb oʻylasanmi? U holda harakat qilishda davom et. Mening azaliy raqibim boʻlgan dugonajonim."
Sena Borani qitiqlay boshladi. Bora qutilishga harakat qilardi. Kulgidan oʻzini toʻxtatamiz olmasdi.
Br: "Se...haha... Sena.... hahaha.. iltimos... iltimos toʻxtat..."
Hoʻsh, aytishni unutibman Bora va Sena oʻrta maktabdan beri qalin dugona. Shu bilan birga azaliy raqiblar ham, Bora doim Senani magʻlub qilishga qarakat qiladi. Ammo biron marotaba magʻlub qila olmaganiga qaramay hech ham taslim boʻlmagan. ( Olov irodasiga ega Bora😁 Kimdir biladimi bu haqida?)
(Qhm qhm bu men muallif☺️, oʻylab qarasam shu paytgacha ffga oʻz soʻzlarimni qoʻshmabman.😅 Endi har har zamonda paydo boʻlaman hehe😁)
Sena Borani qitiqlashda davom etardi. Shu payt sinfga Minho kirib keldi. Va ularni bu holatda koʻrib hayron boʻldi. Sena va Bora Minhoning hayron qolgan chehrasini koʻrgach birdan kulib yuborishdi.
Sena oʻzini toʻxtata olmay qiqir qiqir kulardi.
Sn: "Bo.. hahaha Bora... Sen... Sen hahahaha koʻrdingmi....haha uning yuzini hahahaha..."
Bora ham kulishda davom etdi. Huddi ichagi uziladigandek, qornini qattiq ushlab oldi.
Br: "Ha... hahahaha k.. koʻrdim hahahaha.."
Minho oʻzini ularga eʼtibor bermagandek koʻrsatib, borib joyiga oʻtirdi. Ammo Senaning kulgusini koʻrar ekan koʻsida kapalaklar paydo boʻlgandek his qildi. Yuzini yashirgan holda tabbasum qildi. U oʻz tuygʻularini hali anglamagan boʻlsada ich ichidan Senaga yaqin boʻlishni istashini his qilardi.
Mh pov: "Lanati nega Sena bunchalik chiroyli? Men yana uning yuzini koʻrishni istayman. Yoʻq qaraman, qarama Minho. Birgina qiz uchun saryogʻday erib ketma. Oʻzi oʻtkan safar pamidorga aylanib qolib, sharmanda boʻluvding. Jiddiyligini saqla."
Minhodan soʻng boshqa oʻqituvchilar ham sinfga kirib kela boshladi. Shunda Sena va Bora kulishdan toʻxtab oʻz joylariga oʻtirishga majbur boʻlishdi. Ammo ikkalasining ham yuzida tabassum bor edi.
Br pov: "Minho juda kelishgan bolada, qani edi u faqat meniki boʻlsa, aaa ahmoq agar unga sevishingni aytmay yuraversang, bunday boʻlish ehtimolini kamaytirasan. Jin ursin ammo qanday qilib aytaman? Meni rad qilsa keyin nima qilaman?"
Bora mayus holda partaga bosh qoʻydi. Deraza ortidagi chiroyli daraxtlarga tikildi. U Minho bilan boshlangʻich maktabda birga oʻqigan, soʻng oʻrta maktabda boshqa maktablarda oʻqishgan. Va yana bir maktabga tushishdi. Bora oʻsha boshlangʻich sinfdan boshlab Minhoni sevib qolgan edi. Ammo unga hech ham aytolmasdi. Balki Minho Boraga umuman etibor bermagani tufaylidir. Agar unga sevgi ishor qilsa bu huddi bir kichik muhlislarning soʻzlaridek bir chetda qolib ketardi.
Sn pov: "Minho hayron boʻlganida juda yoqimtoy boʻlib qolar ekan. Ayniqsa uning yuzlari, shunaqangi yoqimtoy yeb qoʻygim kelyapti. Uyalganda pamidor yuzini yana koʻrishni istardim. Pamidor, oʻoʻ bu unga mos laqab. U huddi ukalarim singari biram yoqimtoy hammasini yeb qoʻygim keladiyu ilojim yoʻqda. Ayniqsa eng yoqtirganim pamidor yuzlar. Aaaa Minho nega bunchalik shirinsan. Shoshmachi, men nega u haqida oʻylayapman oʻzi? Nima sevib qolayapmanmi? Ahir uni hatto tanimaymanku. Yoʻq men hozir oʻqishim emas sevishim kerak. Aaa yoʻgʻe teskarisi. Sevishim emas oʻqishim kerak. Ammo men kecha uni yolgʻiz tashlab ketdim. Undan uzr soʻrab qoʻyishim kerak."
Senaning hayollari kechagi voqealarga qarab ketdi. Yuragidagi oʻsha bir muddat unutgan ogʻrigʻi paydo boʻldi. Ukalarining kelajagi haqidagi havotir yuzidagi maʼyuslikga sabab boʻldi..
Birdan qoʻngʻiroq chalinib, sinfga fizika ustozi kirib, hammaning etiborini tortdi.
Ustoz: "Yaxshi sinf. Hamma jim boʻlsin, bugungi darsimizni boshlaymiz. Bugungi mavzu Atom va yadro fizikasi. Bu dars fizikada juda muhim bo‘limlardan biri bo‘lib, ular materiyaning eng kichik zarrachalari, ya’ni atom va yadroning tuzilishi, xossalari hamda ularning o‘zaro ta’sirlari bilan shug‘ullanadi.
Birinchi Atomning tuzilishi: Atom moddaning eng kichik bo'lagi bo'lib, u uchta asosiy zarrachadan iborat:
Protonlar: Musbat zaryadlangan zarrachalar bo‘lib, ular atomning yadrosida joylashgan. Har bir protonning zaryadi 1.6 × 10 - ¹⁹ kulon va massasi 1.67 × 10 - ²⁷ kg.
• Neutronlar: Zaryadsiz zarrachalar bo‘lib, ular ham atom yadrosida joylashgan. Neutronlar protonlarga o‘xshash massaga ega.
• Elektronlar: Salbiy zaryadlangan zarrachalar bo‘lib, ular yadro atrofidagi orbitallarda harakatlanadi. Elektronlarning massasi protonlarga nisbatan juda kichik (taxminan 9.1 × 10 - ³¹ kg), zaryadi esa protonning zaryadiga teng, ammo teskarisiga (salbiy).
Atom yadrosida joylashgan protonlar va neutronlar kuchli yadroviy kuchlar bilan bir-biriga bog‘langan. Elektronlar esa yadroning musbat zaryadidan tortilish kuchi orqali orbitallarda saqlanadi.
Ikkinchisi Kvant mexanikasi va atom modellari: Atomning tuzilishini tushuntirishda Bohr modeli juda muhim. Bu modelga ko‘ra:
Elektronlar yadro atrofida diskret energiya sathlarida harakatlanadi. Ular energiya sathlarini o‘zgartirishi uchun ma'lum miqdorda energiya yutishi yoki chiqishi kerak.
Atomning o‘rganilishida kvant mexanikasi muhim rol o‘ynaydi. Elektronlarning orbitallari aniq yo‘l bilan emas, balki ehtimoliy joylashuvlar bilan ifodalanadi.
Uchinchisi Yadro fizikasi
Yadro fizikasi atom yadrosi bilan shug‘ullanadi. Yadro – protonlar va neutronlardan tashkil topgan qism bo‘lib, yadroning barqarorligi va reaksiyalari bu bo‘limda o‘rganiladi.
Yadroviy kuchlar
Yadroning barqarorligi kuchli yadroviy kuchlar orqali saqlanadi. Bu kuchlar protonlar va neutronlarni birga tutib turadi, va ular juda qisqa masofada ta’sir qiladi.
Radioaktivlik
Ba'zi atomlar barqaror bo‘lmaydi va vaqt o‘tishi bilan o‘z-o‘zidan parchalanib, boshqa elementlarga aylanadi. Bu jarayon radioaktivlik deb ataladi va uch turga bo‘linadi:
Alfa-parchalanish: Atom yadrodan 2 proton va 2 neutron (alfa-zarracha) chiqadi.
Beta-parchalanish: Neytron protonga aylanishi natijasida beta-zarracha (elektron) chiqadi.
Gamma-nurlanish: Energiya chiqarilishiga olib keladi, bu gamma-foton shaklida bo‘ladi.
Yadro reaksiyalari
Yadro fizikasi yadro reaktsiyalari bilan ham bog‘liq. Yadro reaktsiyalarida katta miqdorda energiya ajralib chiqadi. Asosiy reaktsiyalar:
Yadroviy sintez: Ikki yadro birlashib, og‘irroq yadro hosil qiladi. Bu jarayon quyoshda sodir bo‘lib, katta miqdorda energiya chiqaradi.
Yadroviy parchalanish: Og‘ir yadro kichikroq yadrolarga bo‘linadi. Ushbu jarayon atom elektr stansiyalarida energiya ishlab chiqarishda qo‘llaniladi.
Toʻrtinchisi Einsteinning Energiya-Massa tenglamasi
Einsteinning mashhur E = mc² formulasi yadro reaktsiyalari va energiya hosil bo‘lishini tushuntiradi. Bu tenglamaga ko‘ra, massa va energiya o‘zaro bog‘liq, ya'ni massa energiyaga aylanishi mumkin va aksincha.
E - energiya
m - massa
c - yorug‘lik tezligi (taxminan 3 × 10⁸ m/s)
Bu tenglama yadroviy reaktsiyalarda juda muhim, chunki ular massa yo‘qotilishi natijasida katta miqdorda energiya chiqaradi.
Xulosa qilib aytganda. Atom va yadro fizikasi dunyoning eng asosiy tuzilmalari va energiya manbalarini tushuntirishga yordam beradi. Ushbu darslar yordamida sizlar moddaning eng kichik qismi bo‘lgan atomlar va ularning ichki tuzilishi bilan tanishadilar, shuningdek, yadro energiyasi va radioaktiv parchalanish kabi muhim fizik jarayonlarni tushunib oladilar.
Dars tushunarlimi?"
( Chat GPT dan olingan. Hehe men aqlli qiz boʻlib sizlarga fizikadan dars oʻtdim😅)
Hamma oʻquvchilar "ha" deb javob berdi. Garchi hammaga ham tushunarli boʻlmasada.
Oʻqituvchi: "Agar tushungan boʻlsa Minho va Sena doʻskaga chiqib manabu misollarni yechinglar. Sena bu senga Atom tuzilishi
Bir vodorod atomining yadroda faqat bitta proton mavjud. Elektron esa proton atrofida 5.29 × 10⁻¹¹ m radiusli orbitada harakat qiladi. Elektron va proton o‘rtasidagi tortishish kuchini top. Elektron zaryadi kulon, Kulon doimiysi.
Minho senga esanRadioaktiv parchalanish: Bir yadro alfa-zarrasi chiqarib, boshqa elementga aylanadi. Agar dastlabki yadro 92 ta proton va 238 ta nuklondan iborat bo'lsa, alfa-parchalanish natijasida hosil bo'lgan yangi yadrodagi protonlar va nuklonlar sonini aniqla."
Sena tezda masalani yecha boshladi.
Sn pov: "Elektron va proton o'rtasidagi tortishish kuchi Kulon qonuni orqali hisoblanadi. Demak F = k * (e ^ 2)/(r ^ 2)
Bu yerda esa
• k = 9 × 10⁹ N • m² / C² kulon doimisi
• e = 1.6 × 10 - ¹⁹ C elektronning zaryadi
r = 5.29 × 10 - ¹¹ m elektronning proton atrofidagi orbitasi radiusi
Endi kuchni hisoblasak
F = 9 * 10 ^ 9 * ((1.6 * 10 ^ - 19) ^ 2)/((5.29 * 10 ^ - 11) ^ 2)
Avval e2 ni hisoblab,
e ^ 2 = (1.6 * 10 ^ - 19) ^ 2 = 2.56 * 10 ^ - 38 * C ^ 2
Endi r² ni hisoblaymiz
r ^ 2 = (5.29 * 10 ^ - 11) ^ 2 = 2.8 * 10 ^ - 21 * m ^ 2
Shunda kuch:
F = 9 * 10 ^ 9 * (2.56 * 10 ^ - 38)/(2.8 * 10 ^ - 21) = 8.23 * 10 ^ - 8 * N
Demak javob: Elektron va proton o'rtasidagi tortishish kuchi 8.23 * 10 ^ - 8 * N
Sena shularning barini doʻskaga yozib boʻlib Minhoga qarasa u haliyam oʻylanib turganini koʻrdi.
Mh pov: "Lanati baloniyam tushunmaganmanu endi nima qilaman?"
Shunda Sena uni chaqirganini eshitib unga qaradi.
Sn: "Yecha olmayapsanmi? Istasang yordam beraman."
Mh: "Mayli shunchalik yordam berishni istsang , yordam ber."