Жылдам өсетін шөптесін өсімдіктер қалалық ыстыққа қарсы жасыл көмек бола алады
Қазақша нұсқа. Бірден емес, бірақ ұзаққа да емес — өскіндер бірнеше күнде, жасыл жамылғы бірнеше аптада шығады. Бұл — тұрғындардың өздері бүгіннен бастай алатын нақты әрекет.
Еуразия тағы да қызып барады. Оңтүстік елдер аптап ыстыққа көбірек үйренген, солтүстік елдер азырақ үйренген, бірақ мәселе бәріне ортақ болып отыр: қалалық алаңдар табаға айналады, аулалар жылу жинайтын орынға айналады, асфальт пен тас төсем түнге дейін ыстық шығарып тұрады, ал қарт адамдар, балалар, жүкті әйелдер, жүрек-қантамыр аурулары бар адамдар және кондиционері жоқ тұрғындар нақты қауіп аймағында қалады.
Ыстық туралы айтқанда, біз әдетте кондиционерлерді, желдеткіштерді, су ішуді, көлеңкені және салқын үй-жайларды еске аламыз. Мұның бәрі дұрыс. Бірақ тым кеш еске түсетін тағы бір қорғаныс қабаты бар. Ол – өсімдіктер.
Өсімдіктер – қаланың жай ғана сәндік элементі емес. Олар – тірі климаттық инфрақұрылым. Олар табиғи кондиционер сияқты жұмыс істейді: топырақты тікелей күннен жабады, жапырақ арқылы суды буландырып ауаны салқындатады, қабырғалардың, жолдардың және аулалардың қызып кетуін азайтады, жаңбырдан кейін ылғалды ұстайды және қаланың құрғақ, қызып тұрған плитаға айналуына жол бермейді.
Соңғы ғылыми зерттеулер қалалық қызып кету тек климат мәселесі емес екенін айқынырақ көрсетіп отыр. Бұл – қаланың бетін қалай ұйымдастырғанымызға байланысты мәселе. Ағаштары, бұталары, биік шөбі және тірі топырағы бар аудандағы ыстық күн мен бәрі асфальтпен, тас төсеммен, бетонмен және қысқа қырқылған газон монокультурасымен жабылған аудандағы ыстық күн мүлде әртүрлі сезіледі.
2026 жылы бұл мәселені түсіну үшін ерекше маңызды жұмыстар жарық көрді. Париж туралы зерттеу көгалдандырудың жай ғана жайлылықпен емес, ыстыққа байланысты өлім-жітіммен де байланысты екенін көрсетті. Бұл енді ауланың әдемілігі туралы ғана әңгіме емес. Бұл – кім ыстықты жеңілірек көтереді, ал кім статистикаға кіруі мүмкін деген сұрақ.
Еуропалық кварталдар туралы басқа зерттеу ағаштар мен шөп жамылғысы физиологиялық сезілетін температураны бірнеше градусқа төмендете алатынын көрсетті. Бірақ жасыл желектің тек көлемі ғана емес, оның орналасуы да маңызды: көлеңке қай жерде, адамдар қай жермен жүреді, жел қайда өтеді, қасбеттер қайда орналасқан және адамдар автобус күтіп нақты қай жерде тұрады.
Цюрихтегі көше жасылдығын зерттеу өсімдіктердің әр қабаты әртүрлі жұмыс істейтінін көрсетті. Ағаштар жол беттерін ең күшті салқындатады, өйткені жоғарыдан нағыз көлеңке береді. Бұталар орта қабатта жұмыс істейді, ал шөп жамылғысы жерге жақын деңгейде көмектеседі – әсіресе әйтпесе жалаңаш топырақ немесе қызып тұрған жабын болатын жерлерде. Сондықтан дұрыс қала – «не ағаш, не шөп» деген таңдау емес. Бұл көпқабатты жүйе: ағаштар, бұталар, шөптер, гүлзарлар, ағаш түбіндегі тірі алаңдар, жасыл шатырлар және су сіңіретін «губка-аулалар».
Бірақ ағаштардың бір мәселесі бар: олар баяу өседі. Ағаш отырғызу міндетті түрде керек, бірақ бүгін отырғызылған ағаш осы аптада көшені құтқармайды. Ал ыстық қазір келіп тұр. Сондықтан қатты аптап кезінде бізге екі әрекет көкжиегі қажет.
Біріншісі – ұзақ мерзімді: ағаштар, бұталар, жасыл шатырлар, су өткізетін жабындар, аялдамалардағы көлеңке және қала жоспарлау.
Екіншісі – шұғыл: мүмкіндігінше көп жалаңаш, қызып кеткен топырақты жылдам тірі жамылғымен жабу.
Міне, осы жерде агрономдар, бағбандар және сидераттарды қолданатын адамдар жақсы білетін ең қарапайым өсімдіктер сахнаға шығады.
Өйткені олар тез өніп шығады, тез жапырақ массасын береді, топырақты жақсы жабады, уақытша жасыл жамылғыға жарайды, жердің құрылымын жақсартады және күрделі ландшафт жобасын күтуге уақыт жоқ жерлерде қолданыла алады. Бұл ағаштардың орнына жүретін шешім емес. Бұл – қаланың жарасына салынатын жасыл таңғыш.
Аулаларды жақын күндері шұғыл салқындату үшін ағаштар да, бұталар да емес, ең жылдам өсімдіктер керек: 2–7 күн ішінде өскін беріп, жалаңаш топырақты жапырақпен тез жабатын түрлер. Олардың міндеті қарапайым – күн мен жердің арасына тірі экран жасау. Тіпті шағын жапырақ жамылғысының өзі қызған шаңнан, құрғақ қабықтан, тас төсемнен немесе түбіне дейін қырқылған газоннан жақсы.
Үйдің жанындағы бос жерді елестетіңіз. Жалаңаш топырақ күндіз қызып кетеді, ылғалды тез жоғалтады, шаң көтереді, тығыздалады, жаңбырдан кейін бірде лайға, бірде қатты қабыққа айналады. Егер оны жылдам өсетін өсімдіктермен сепсе, жағдай өзгереді. Жапырақтар бетті күннен жабады. Тамырлар топырақтың жоғарғы қабатын торлайды. Ылғал ұзағырақ сақталады. Топырақ аз шаңданады. Өлі, қызып тұрған беткейдің орнына кем дегенде шағын тірі жүйе пайда болады.
Маңызды нәрсені түсіну керек: өсімдіктер сиқырмен салқындатпайды. Оларға су керек. Егер тұқымды құрғақ шаңға сеуіп, ұмытып кетсеңіз, олар кондиционерге айналмайды. Алғашқы күндері оларға суару қажет. Бірақ тірі жамылғы жасауға бағытталған бірнеше су құйғыш су үнемі қырқылып тасталатын қысқа газонды шексіз суарудан ақылға қонымдырақ болуы мүмкін.
Бірінші қатар: ең жылдам айқышгүлділер
Ақ қыша (Sinapis alba) – негізгі кандидаттардың бірі. Тез көктейді, жасыл массаны тез береді, топырақты жақсы жабады және уақытша сидерат, яғни жасыл тыңайтқыш ретінде жарайды.
Ақ қышаның тезірек әрі сапалы өсуі үшін тұқымды 4–6 сағат жылы суға салып қоюға, содан кейін бір тәулікке ылғалды матада бөрткенге дейін ұстауға болады. Топырақты терең емес қопсытып, қатқан қабықты алып, суарып алған жеткілікті. Қалың себу керек, тұқымды 1–2 см тереңдікке жабады. Алғашқы 2–4 апта топырақты орташа ылғалды ұстап, өскіндердің кеуіп кетуіне жол бермеу қажет.
Егістік шомыр / майлы шомыр (Raphanus sativus var. oleiformis) – тағы бір күшті әрі жылдам нұсқа, агротехникасы ұқсас. Ол ірі тұқымжарнақ пен жапырақ береді, аумақты тез жабады, ал тамыры топырақтың жоғарғы қабатын қопсытады.
Кәдімгі редис (Raphanus sativus) те майлы шомыр қолда жоқ болса жарайды. Салқындату міндеті үшін тамыржеміс емес, тез шығатын жапырақтар маңызды.
Кресс-салат (Lepidium sativum) – жылдамдық бойынша дерлік рекорд иесі. Шағын учаскелерге, контейнерлерге, ағаш түбіне, жәшіктерге және уақытша жасыл жолақтарға қолайлы.
Руккола (Eruca sativa) тез көктейді, бетті тез жабады және жеңіл уақытша жамылғы ретінде жақсы жұмыс істейді.
Рапс (Brassica napus) / сурепица (Brassica rapa) / жапырақты қыша (Brassica juncea) да тұқымы қолжетімді болса және жергілікті қолдануға рұқсат етілсе, жылдам жасыл дақыл ретінде жарайды.
Екінші қатар: жылдам дәнді дақылдар
Сұлы (Avena sativa) – аулалар үшін өте жақсы нұсқа: тез көктейді, жұмсақ жасыл масса береді және уақытша қорғаныш жамылғы ретінде жақсы жұмыс істейді.
Арпа (Hordeum vulgare) – жылдам, арзан, қолжетімді және топырақты жақсы жабады.
Бидай (Triticum aestivum) да шұғыл жасыл жамылғы ретінде қолданылуы мүмкін, әсіресе тұқымын оңай табуға болса.
Қара бидай (Secale cereale) – күшті дақыл, топырақты жақсы жабады, бірақ жазғы аптап үшін барлық жерде бірдей мінсіз емес; салқындау және қоңыржай жағдайларға көбірек сәйкес келеді.
Біржылдық райграс (Lolium multiflorum) жылдам шөп жамылғысы керек болса жарайды, бірақ ол кең жапырақты «жасыл шатырдан» гөрі уақытша газонға көбірек ұқсайды.
Үшінші қатар: жылу сүйгіш жылдам дақылдар
Қарақұмық (Fagopyrum esculentum) – жаз үшін ең жақсы нұсқалардың бірі. Тез көктейді, жапырақ массасын тез қалыптастырады, топырақты жақсы жабады, әдемі гүлдейді және тозаңдатқыштарды тартады.
Тары (Panicum miliaceum) – ыстық және құрғақ жағдайлар үшін жақсы нұсқа, әсіресе айқышгүлділер қызып кетуден зардап шегетін жерде.
Судан шөбі / сорго-судан буданы (Sorghum × drummondii) тез өсіп, көп масса береді, бірақ бұл – биік әрі белсендірек нұсқа. Ол терезе түбіндегі кішкентай гүлзарға емес, үлкен бос жерлер мен техникалық учаскелерге лайығырақ.
Амарант (Amaranthus) ыстықта тез өседі және көп жасыл масса береді, бірақ сақтық қажет: кейбір өңірлерде амарант түрлері арамшөп сияқты мінез көрсетуі мүмкін.
Күнбағыс (Helianthus annuus) топырақты жабу жағынан ең жылдам өсімдік емес, бірақ ірі өскіндері мен жапырақтары тез пайда болады. Ол дақтар, контейнерлер және учаске шеттері үшін жақсы.
Төртінші қатар: жылдам бұршақ тұқымдастар
Асбұршақ (Pisum sativum), әсіресе жеткілікті суарылса, ірі өскіндер мен жасыл массаны тез береді.
Вика / сиырбұршақ (Vicia sativa) – жақсы сидерат, бірақ оны дәнді дақылдармен араластырған дұрыс: тірек болады және жамылғы тығызырақ қалыптасады.
Маш / мунг (Vigna radiata) – ыстық аймақтар үшін жылдам жылусүйгіш нұсқа, әсіресе уақытша жасыл масса ретінде.
Сиырбұршақ / вигна (Vigna unguiculata) ыстыққа жақсы, бірақ көбіне оңтүстік өңірлерге көбірек сәйкес келеді.
Бойдана / пажитник (Trigonella foenum-graecum) жасылды тез береді және қоспада қосымша дақыл ретінде қолданылуы мүмкін.
Беде (Trifolium) пайдалы, бірақ бірінші апта үшін негізгі дақыл емес. Ол тез көктеуі мүмкін, бірақ топырақты баяуырақ жабады, сондықтан оны шұғыл экран ретінде емес, қоспаға «жалғастыру үшін» қосқан дұрыс.
Бесінші қатар: ірі жапырақты «жылдам шатырлар»
Кәді (Cucurbita pepo), асқабақ (Cucurbita), қияр (Cucumis sativus) – жылу мен су болса, ірі жапырақтарды тез береді. Бұл әмбебап аула сидераты емес, бірақ жеке аулалар, контейнерлер, бос жүйектер және рұқсат етілген жерлер үшін топырақты уақытша салқындататын өте күшті нұсқа болуы мүмкін.
Настурция (Tropaeolum majus) контейнерлер мен аула учаскелерінің шеттері үшін жақсы, бірақ әдетте қыша, шомыр және кресс-салаттан баяуырақ.
Шұғыл себуге арналған практикалық қоспалар
1. Қоңыржай Еуропа және ұқсас климат үшін:
ақ қыша + майлы шомыр + сұлы + қарақұмық + кресс-салат + аздап беде
2. Ыстық және құрғақ өңірлер үшін:
қарақұмық + тары + маш немесе вигна + күнбағыс + амарант + суару болса аздап қыша/шомыр
3. Шағын аулалар, контейнерлер және ағаш түптері үшін:
кресс-салат + қыша + редис + руккола + сұлы
4. Үлкен бос жерлер мен техникалық учаскелер үшін:
сұлы + арпа + қыша + шомыр + қарақұмық, ал оңтүстік өңірлерде тары немесе сорго-судан шөбін қосуға болады.
Қалың себу керек, уақытша тірі кілем сияқты. Мақсат – өнім алу емес, топырақты тез жабу. Алғашқы күндері міндетті түрде суару керек, әйтпесе аптапта тұқым жай ғана өліп қалуы мүмкін. Ластанған қалалық топырақта бұл өсімдіктерді азық ретінде қарастыруға болмайды. Олардың міндеті – көлеңке, булану, топырақты қорғау, шаңды азайту және уақытша жасыл қабат жасау.
3–6 аптадан кейін мұндай жамылғыны жаппай тұқым шашқанға дейін шауып, орнында мульча ретінде қалдыруға болады. Сонда ол жерді енді екінші тәсілмен қорғайды: жапырақпен емес, органикалық экран ретінде.
Ақ қыша мен егістік шомыр бос учаскелер, аула жолақтары, ағаш түптері, контейнерлер, мектеп аулалары, аурухана аумақтары, ішкі аулалар, саяжайлар мен жеке учаскелер, қолайлы контейнерлері бар шатырлар және қазір жалаңаш топырақ немесе қызып тұрған жер бар кез келген рұқсат етілген орындар үшін уақытша дақыл ретінде әсіресе пайдалы.
Бірақ мұнда адалдық керек. Түнде барып, бөтен гүлзарларға, ескерткіштерге, қорғалатын табиғи аумақтарға немесе жергілікті ережелер тыйым салатын жерлерге өз бетіңізше тұқым сеппеңіз. Климатқа қамқорлықты коммуналдық қызметтермен қақтығысқа айналдырмау керек. Жылдам, бірақ заңды әрекет ету қажет: өз аулаңыз, өз учаскеңіз, тұрғындармен, басқарушы компаниямен, мектеппен, кеңсемен, кафемен, бау-бақша серіктестігімен немесе жергілікті еріктілер тобымен келісім.
Бүгінгі ең қарапайым үндеу мынадай: егер сіздің жалаңаш топыраққа заңды қолжетімділігіңіз болса, оны тірі өсімдіктермен жабыңыз.
Мінсіз жобадан бастау міндетті емес. Ақ қыша немесе егістік шомыр тұқымын алыңыз. Жердің жоғарғы қабатын қопсытыңыз. Себіңіз. Тырмамен жеңіл жабыңыз. Суарыңыз. «Бұл – ауланы жасыл салқындату. Гүлдегенге дейін/келісілген мерзімге дейін шаппаңыз» деген шағын белгі қойыңыз. Бірнеше күннен кейін өскіндер пайда болады. Бір-екі аптадан соң бұл енді жалаңаш, қызып тұрған бет емес, жапырағы мен тамыры бар тірі жасыл кілем болады.
Бір ғана дақылмен шектелмеген дұрыс. Беде, фацелия (Phacelia tanacetifolia), сұлы, жоңышқа (Medicago sativa), жергілікті шалғын шөптерін, құрғақшылыққа төзімді гүлді өсімдіктерді қосуға болады. Бірақ қыша мен шомыр немесе бидай мен қара бидай (құрғақшылыққа төзімді жақсы сорттары бар) дәл жылдам бастау үшін қолайлы. Олар адамдарға: «Біз бүгін-ақ бірдеңе істей аламыз» деген сезім береді.
Бұл психологиялық тұрғыдан маңызды. Климаттық дағдарыс адамдарды жиі сал қылады. Бәрін үкіметтер, корпорациялар, халықаралық келісімдер, энергетика және көлік шешетін сияқты көрінеді. Мұның бәрі шынында да маңызды. Бірақ қалалық ыстық нақты бір аулаға, нақты бір көшеге, нақты бір аялдамаға, нақты бір кіреберіске соққы береді. Жауаптың бір бөлігі де өте нақты болуы мүмкін: жерді жалаңаш қалдырмау.
Жалаңаш топырақ – жеңіліс. Көлеңкесіз асфальт – жеңіліс. Ауланың бүкіл аумағын тас төсеммен жабу – жеңіліс. Түбіне дейін қайта-қайта қырқылатын шөп те ыстыққа қарсы нашар стратегия. XXI ғасырда абаттандыру тек «ұқыптылықпен» емес, беткі температурамен, жылулық жайлылықпен, топырақ ылғалымен, көлеңкемен, биоәртүрлілікпен және адам денсаулығымен өлшенуі керек.
Біз «ескі стандарт тұрғысынан бұл әдемі көріне ме?» деп сұрауды тоқтатуымыз керек. «Бұл ауланы салқындата ма? Суды ұстай ма? Қарт адамға дүкенге дейін баруға көмектесе ме? Ауладағы баланың жылу жүктемесін азайта ма? Шаңды төмендете ме?» деп сұрау керек.
Әрине, ақ қыша мен бидай қалалық ыстық мәселесін толық шеше алмайды. Бір пакет тұқым сеуіп, аптап толқындарын жоя алмаймыз. Ағаштар керек, әсіресе адамдар жүретін жерлерде. Аялдамаларда көлеңке керек. Жасыл дәліздер керек. Су өткізетін аулалар керек. Салқын қоғамдық үй-жайлар керек. Жалғыз тұратын қарт адамдарға әлеуметтік көмек керек. Ыстық туралы ескертулер, ауыз су, автомобиль трафигін азайту, ашық түсті жабындар және сауатты архитектура керек.
Бірақ жылдам себу – үлкен бюджет күтпей-ақ бастауға болатын нәрсе. Бұл – қалалық бейімделудің төменгі деңгейі. Ең арзан, ең түсінікті, ең бұқаралық деңгей.
Қалаларға жоғарыдан стратегия және төменнен қозғалыс керек. Әкімдіктер ағаш отырғызып, абаттандыру стандарттарын өзгертуі тиіс. Архитекторлар тек әдемі плитканы емес, көлеңкені жобалауы керек. Басқарушы компаниялар аптап кезінде барлық шөпті автоматты түрде түбіне дейін қыруды тоқтатуы керек. Ал тұрғындар бүгін-ақ жалаңаш жерді жылдам өсетін өсімдіктермен жаба алады – бұл заңды және қауіпсіз болған жерде.
Тағы бір маңызды жайт бар: ластанған қалалық топырақтан өнім жеуге болмайды. Егер қыша немесе шомырды жолдың, автотұрақтың, ескі өндірістік аймақтың жанында немесе құрамы белгісіз топырақта сепсеңіз, оларды салқындату, топырақты қорғау және учаскені сауықтыруға арналған техникалық өсімдіктер ретінде қарастырыңыз, тамақ ретінде емес. Бұл – жасыл инфрақұрылым, салат емес.
Өсімдіктерді қажетсіз жерде бақылаусыз тұқым шашуға да жібермеңіз. Уақытша сидерат жамылғысын жаппай тұқым байлағанға дейін шауып, мульча ретінде қалдыруға болады. Сонда ол топырақты қызып кетуден органикалық қабат түрінде қорғай береді. Осылай екі есе әсер аламыз: алдымен жапырақтар салқындатып, көлеңке береді, содан кейін шабылған масса жерді жауып, ылғалды ұстайды.
Осы жерде фудскейпинг (foodscaping) ұғымын да еске алған жөн, өйткені ол мұндай көгалдандырудың кеңірек ғылыми және практикалық негізін береді. Бұл – жеуге жарамды, дәрілік және пайдалы өсімдіктерді кәдімгі ландшафтқа енгізу: аула немесе бақ бір мезгілде әдемі, өнімді және экологиялық функционалды болуы үшін. Идеяның көне үлгілері монастырь, дәріханалық және асүй бақтарында болған, ал терминнің өзі XXI ғасырда белсендірек қолданыла бастады. Бүгінде фудскейпинг жеке бақтарда, мектеп аулаларында, қоғамдық кеңістіктерде, кампустарда және шатырларда қолданылады. Google Scholar жүйесінде «foodscaping» сөзі және оған жақын «edible landscaping», «urban agriculture», «foodscape» терминдері бойынша мыңдаған ғылыми жарияланым табылады.
Жалаңаш топыраққа заңды қолжетімділігіңіз бар жерді табыңыз. Асфальт емес, бөтен гүлзар емес, қорғалатын аумақ емес – дәл сіз әрекет ете алатын орын.
1. Ақ қыша немесе жаздық бидай себіңіз. Одан да жақсысы – басқа жылдам және жергілікті өсімдіктермен қоспа жасаңыз.
2. Суарыңыз. Қатты аптапта тұқым сусыз ғажайып жасауға міндетті емес.
3. Учаскені үш күннен кейін шауып тастамас үшін қарапайым белгі қойыңыз.
4. Жанындағы беттердің температурасын суретке түсіріңіз: асфальт, жалаңаш топырақ, жасыл учаске. Екі-үш аптадан кейін қайталаңыз. Бұл – азаматтық ғылымның өзі.
5. Нәтижені үй чатына, қалалық пабликке, Facebook-ке, Twitter/X-ке, Reddit-ке, Medium-ға, жергілікті бағбандар, урбанистер, экологтар, дәрігерлер немесе ата-аналар тобына жариялаңыз.
Біз ыстықтан құтылу деген – пәтердегі кондиционер деп ойлап үйрендік. Бірақ кондиционер көбіне жылуды сыртқа шығарады, электр желілеріне жүктемені арттырады және көшеде жүрген адамдарға көмектеспейді. Өсімдіктер басқаша жұмыс істейді. Олар қаланың өз тінін өзгертеді. Ауланы азырақ қызып тұратын, ауаны азырақ құрғақ, топырақты азырақ өлі, ал адамдардың өмірін сәл қауіпсіз етеді.
Қатты аптапта тірі жамылғының әр шаршы метрі маңызды. Ағаш шөптен жақсы. Бұта жалаңаш топырақтан жақсы. Биік әртүрлі шөп стернядан жақсы. Жылдам сидерат шаңды бос жерден жақсы. Ал тұрғындардың жаппай әрекеті біреудің бір күні мінсіз бағдарлама жасайтынын күтуден жақсы.
Бүгін тұқым сатып алуға болады. Бүгін себуге болады. Бүгін қызып кеткен жердің кем дегенде бір бөлігін жабуға болады.
Өз тұрғындарын «қуыратын» емес, олардың аман қалуына көмектесетін қала дәл осылай басталады.
Мақалада пайдаланылған ғылыми дереккөздердің мысалдары
1. Achebak H. et al. Greening mitigates heat-related mortality in Paris // npj Urban Sustainability. – 2026.
2. Dushkova D., Haase D., Ignatieva M. Urban rewilding assisted: from spontaneous nature to multifunctional and inclusive nature-based solutions for sustainable cities // Frontiers in Sustainable Cities. – 2026. – I. 8. – P. 1830220.
3. Elsadek M., Deshun Z. Optimizing Urban Green Space for Cooling and Mental Well-Being in a Subtropical Megacity // Environment and Behavior. – 2026. – I. 58. – №. 4. – P. 576–613.
4. Gao S. et al. Urban compound heatwaves substantially offset by cooling from urbanization-promoted vegetation growth // Sustainable Cities and Society. – 2026. – P. 107249.
5. Jiang S. et al. Nonlinear impacts of urban size and vegetation cover on global surface urban heat: Insights from 6022 cities // Remote Sensing of Environment. – 2026. – I. 333. – P. 115154.
6. Lambrecht T. et al. Differentiated street greenery cooling of road surfaces: Spatially varying nonlinear effects from street view and geographically weighted machine learning // Sustainable Cities and Society. – 2026. – I. 147. – P. 107501.
7. Srivastava V. T., Sharma A., Jadon S. S. A review of the formation, mitigation strategies from 50 years of global urban heat island studies // Environment, Development and Sustainability. – 2026. – I. 28. – №. 1. – P. 97–114.
8. Wood D. D. The Habitat Value and Best Practices of Meadow Ecoroofs // Landscape Journal. – 2026. – I. 45. – №. 1. – P. 41–61.
9. Wu Y. et al. Greening guidelines for cooling European neighbourhoods with temperate climate: A research-through-design approach // Sustainable Cities and Society. – 2026. – P. 107583.
10. Zhang Y. et al. Quantifying the cooling effect of green spaces on urban heat island effect // Geomatics, Natural Hazards and Risk. – 2026. – I. 17. – №. 1. – P. 2605714.