O'zbekiston Respublikasining asosiy makroiqtisodiy ko'rsatkichlari tahlili
207-guruh talabasi Ibragimova Gulruxsor
Kalit so'zlar: Infratuzulma, investitsiya, yalpi ichki mahsulot, ishsizlik, tashqi savdo.
Har qanday mamlakat iqtisodiy rivojlanishini baholashda asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston iqtisodiyoti so‘nggi yillarda barqaror o‘sib, investitsiyalar hajmining ortishi, sanoat va xizmatlar sohasining rivojlanishi bilan ajralib turibdi. Shuningdek, inflyatsiya, ishsizlik, tashqi savdo va davlat byudjeti kabi ko‘rsatkichlar ham iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Inflyatsiya har qanday mamlakat iqtisodiyoti uchun muhim ko‘rsatkich bo‘lib, O‘zbekistonda ham bu masala dolzarb hisoblanadi. So‘nggi yillarda inflyatsiya darajasini pasaytirishga qaratilgan chora-tadbirlar amalga oshirilayotgan bo‘lsa-da, hali ham narxlarning tez o‘sishi aholining xarid qobiliyatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, oziq-ovqat mahsulotlari, kommunal xizmatlar va transport xarajatlarining oshishi oddiy fuqarolarning kundalik hayotiga bevosita ta’sir qiladi. Hukumat tomonidan inflyatsiyani jilovlash maqsadida pul-kredit siyosati qat’iylashtirilmoqda, biroq bu ba’zi sohalarda kredit olish imkoniyatlarini cheklashi mumkin.
Mening fikrimcha, inflyatsiya faqatgina pul-kredit siyosati orqali emas, balki ishlab chiqarish hajmini oshirish va ichki bozorni mustahkamlash orqali ham boshqarilishi kerak. Agar mamlakat ichida mahalliy mahsulotlar ishlab chiqarish ko‘paytirilsa va tashqi bozorlarga qaramlik kamaytirilsa, narxlar nisbatan barqaror bo‘lishi mumkin. Shuningdek, aholining daromadlarini oshirish ham muhim, chunki inflyatsiya darajasi past bo‘lsa ham, odamlarning real daromadlari yetarli bo‘lmasa, iqtisodiy barqarorlik ta’minlanmaydi. Shu sababli, inflyatsiyaga qarshi kurashda kompleks yondashuv – ishlab chiqarishni rivojlantirish, raqobatni oshirish va aholi turmush darajasini yaxshilash eng samarali yo‘l bo‘lishi mumkin deb hisoblayman.
O‘zbekiston iqtisodiyoti so‘nggi yillarda barqaror o‘sish sur’atini saqlab kelmoqda. Yalpi ichki mahsulot (YAIM) mamlakat iqtisodiy rivojlanishining asosiy ko‘rsatkichi bo‘lib, uning o‘sishiga sanoat, xizmatlar sohasi va qishloq xo‘jaligi katta hissa qo‘shmoqda. Ayniqsa, sanoat tarmog‘ining ulushi ortib, ishlab chiqarish hajmi ko‘paymoqda. Shu bilan birga, xizmat ko‘rsatish sohasi ham tez rivojlanib, YAIM tarkibida muhim o‘rin egallamoqda. Hukumat tomonidan olib borilayotgan iqtisodiy islohotlar, xususan, investitsiyalarni jalb qilish, biznes muhitini yaxshilash va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish kabi chora-tadbirlar YAIMning o‘sishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Ishsizlik muammosini hal qilish uchun faqat yangi ish o‘rinlarini yaratish yetarli emas, balki mehnat bozorining ehtiyojlariga mos kadrlar tayyorlash ham muhim. Ta’lim tizimi zamonaviy iqtisodiyot talablariga moslashishi lozim, chunki ko‘plab bitiruvchilar oliy ta’limni tugatgach, o‘z mutaxassisligi bo‘yicha ish topishda qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Shu bilan birga, frilanserlik va masofaviy ish shakllarini rivojlantirish, IT va texnologiyalar sohasiga ko‘proq e’tibor qaratish mehnat bozorini yanada barqarorlashtirishga xizmat qilishi mumkin.
Shuningdek, davlat va xususiy sektor hamkorligida yoshlarni ish bilan ta’minlash bo‘yicha yangi dasturlarni joriy etish zarur. Aks holda, ishsizlik rasmiy statistikada pasaygan bo‘lsa ham, ko‘plab odamlar norasmiy sektorda yoki past daromadli ishlarga qaram bo‘lib qoladi. Mehnat bozorida adolatli raqobat va samarali ish sharoitlarini yaratish muhim ahamiyat kasb etadi, chunki bu nafaqat bandlik darajasiga, balki aholi farovonligiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Investitsiyalar va tashqi savdo mamlakat iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda muhim omillar hisoblanadi. So‘nggi yillarda O‘zbekistonda to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar hajmi oshib, sanoat, infratuzilma va xizmat ko‘rsatish sohalariga yo‘naltirilmoqda. Xorijiy investorlar uchun qulay sharoit yaratish, soliqlarda imtiyozlar berish va iqtisodiy erkin zonalarni tashkil etish kabi chora-tadbirlar jalb qilingan kapital hajmini oshirishga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, mamlakat eksport salohiyati ham ortib bormoqda. Asosiy eksport mahsulotlari orasida qishloq xo‘jaligi, to‘qimachilik va tabiiy resurslar yetakchilik qilmoqda.
Davlat byudjeti har bir mamlakatning iqtisodiy barqarorligi va rivojlanish strategiyasini belgilovchi asosiy omillardan biridir. O‘zbekistonda byudjet daromadlari asosan soliqlar, bojxona tushumlari va davlatga qarashli korxonalar faoliyatidan keladigan mablag‘lar hisobidan shakllanadi. So‘nggi yillarda iqtisodiy islohotlar natijasida davlat byudjeti tarkibida o‘zgarishlar kuzatilmoqda, xususan, soliq tizimini soddalashtirish va biznes muhitini yaxshilash bo‘yicha chora-tadbirlar ko‘rilmoqda. Shu bilan birga, davlat xarajatlari infratuzilma loyihalariga, ijtimoiy dasturlarga hamda iqtisodiyotni modernizatsiya qilishga yo‘naltirilmoqda.
O‘zbekiston iqtisodiyoti so‘nggi yillarda barqaror rivojlanib, YAIM o‘sishi, investitsiyalar hajmining ortishi va bandlik darajasining yaxshilanishi kabi ijobiy o‘zgarishlarga erishmoqda. Inflyatsiya darajasi pasayish tendensiyasida bo‘lsa-da, narxlarning barqarorligini ta’minlash muhim vazifa bo‘lib qolmoqda. Ishsizlikka qarshi kurashishda mehnat bozorini rivojlantirish va yoshlarni zamonaviy iqtisodiy ehtiyojlarga mos kasblarga yo‘naltirish katta ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, tashqi savdo balansidagi muvozanatni saqlash va mahalliy ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlash mamlakat iqtisodiy mustaqilligini kuchaytiradi.