Amir Temur mening nigohimda
Bugun men buyuk ajdodimiz, dunyo tarixida o‘z nomini oltin harflar bilan yozib qoldirgan ulug‘ sarkarda va davlat arbobi Amir Temur haqida so‘z yuritmoqchiman. U nafaqat qudratli hukmdor, balki dono strateg va kelajakni oldindan ko‘ra olgan davlat arbobi edi.
Amir Temur 1336-yilda Kesh (hozirgi Shahrisabz)da tavallud topgan. U bolaligidan kuchli irodasi, aql-zakovati va harbiy iste’dodi bilan ajralib turgan. Yoshligidan jang maydonida tarbiyalangan Temur asta-sekin o‘zining qudratini namoyon qila boshladi va oxir-oqibat buyuk saltanatga asos soldi.
Uning eng muhim tamoyillaridan biri – “Kuch – adolatda” edi. Amir Temur davlatni adolat bilan boshqarish kerakligini yaxshi bilgan va aynan shu sababdan uning imperiyasi gullab-yashnagan. U qo‘shinini tartibli va intizomli qilgan, soliqlarni adolatli taqsimlagan, ilm-fan va madaniyatni rivojlantirishga katta e’tibor qaratgan.
Amir Temur nafaqat Markaziy Osiyo, balki Hindiston, Fors, Kavkaz, Turkiya va Yaqin Sharq hududlarida ham katta g‘alabalarga erishgan. Uning harbiy yurishlari nafaqat bosqinchilik uchun emas, balki savdo yo‘llarini himoya qilish, tinchlik va barqarorlik o‘rnatish uchun ham xizmat qilgan. Ayniqsa, uning Samarqandni dunyoning eng go‘zal va rivojlangan shahri darajasiga olib chiqqani tarixiy haqiqatdir. U yerda Registon, Bibixonim masjidi kabi me’moriy obidalar qurilgan va shahar ilm-fan markaziga aylangan.
Amir Temur nafaqat sarkarda, balki donishmand hukmdor edi. U buyuk olimlarni, me’morlarni va hunarmandlarni qo‘llab-quvvatlagan, ularning ijod qilishlari uchun barcha sharoitlarni yaratgan. Uning o‘limidan so‘ng ham uning avlodlari Temuriylar saltanatini davom ettirishdi va ilm-fan, san’at rivojida katta o‘rin tutdilar.
Men uchun Amir Temur – faqat janglarda g‘alaba qozongan sarkarda emas, balki sabr, aql va iroda timsolidir. U o‘z maqsadiga intilgan va unga erishgan buyuk shaxsdir. Bugungi kunda biz ham Amir Temur merosidan o‘rganishimiz, uning kabi bilimli, kuchli va vatanparvar bo‘lishimiz kerak. Chunki tarixini bilgan inson – kelajagini ham yorqin qila oladi!
Amir Temurning eng mohirlik bilan olib borilgan harbiy yurishlaridan biri bu 1402-yildagi Anqara jangi hisoblanadi. Ushbu jangda u Usmonli sultoni Boyazid I Yildirim bilan to‘qnashib, uni butunlay tor-mor qilgan. Bu yurish Amir Temurning harbiy strategiya, rejalashtirish va dushmanni mag‘lub qilish borasidagi eng yirik muvaffaqiyatlaridan biri bo‘lib, Yevropa va Osiyodagi siyosiy kuchlar muvozanatini butunlay o‘zgartirib yuborgan. Jangning asosiy sabablari shundan iborat edi: Boyazid Usmonlilar imperiyasini kengaytirish maqsadida Vizantiya va Yevropa davlatlariga yurish qilayotgan edi. Shu bilan birga, u Amir Temurning dushmanlari bo‘lmish Anadolu bekliklariga bosqinchilik hujumlarini uyushtirib, ularni o‘z hukmronligi ostiga olgan edi. Temur Boyazid bilan urushni oldini olish uchun unga bir necha bor maktublar yozgan bo‘lsa-da, Boyazid bu xatlarni tahdid deb qabul qilib, Temurni haqorat qilib javob qaytargan.
Amir Temur 1402-yilda katta harbiy yurishni boshladi. U Movarounnahr, Xuroson va Kavkaz orqali yurib, Usmonli imperiyasining Anadolu qismiga kirdi. Temurning qo‘shini katta tezlikda harakat qilib, Usmonlilarning mustahkam shaharlarini birin-ketin zabt etdi. Jang Anqara yaqinidagi Chubuk vodiysida bo‘lib o‘tgan. Boyazidning armiyasi 85,000-120,000 kishidan iborat bo‘lib, unda og‘ir zirhli sipohiylar, serbiyalik ittifoqchilar va turkman qo‘shinlari bor edi. Temurning armiyasi esa taxminan 140,000-200,000 kishidan iborat bo‘lib, uning tarkibida mo‘g‘ul va turkiy otliq askarlar, shuningdek, yaxshi qurollangan piyoda qo‘shinlari ham bor edi.
Amir Temur mohirona strategiya asosida jang olib bordi. Dushmanni charchatish uchun u armiyasini shunday yo‘l bilan yuritdiki, Usmonli qo‘shinlari jaziramada uzoq yurishga majbur bo‘lib, ularning suv manbalari to‘sib qo‘yildi. Natijada Usmonli askarlari jangsiz holda charchagan edi. Bundan tashqari, Temur Boyazidning ittifoqchilari bo‘lgan tatar va turkman lashkarboshilariga maxsus elchilar yuborib, ularni o‘z tomoniga og‘dirdi. Jang paytida Boyazid armiyasining katta qismi Temur tomoniga o‘tib ketdi. Temur chambarak taktikasi deb nomlanuvchi harbiy usuldan foydalandi. Uning yengil otliq qo‘shinlari avval dushman markazini yengil hujum bilan ushlab turdi, keyin esa tezkor harakat bilan qanotlardan hujum qilib, dushmanni o‘rab oldi. Shuningdek, Boyazid askarlariga suv va oziq-ovqat yo‘llarini yopib qo‘ydi, natijada Usmonli armiyasi butunlay parchalanib ketdi.
Jang natijasida Boyazid tor-mor qilindi va qochishga harakat qildi, lekin Amir Temurning askarlari uni qo‘lga oldi. Boyazid asirga tushib, umrining oxirigacha Temurning asiri bo‘lib qoldi. Usmonli imperiyasi katta yo‘qotishlarga uchradi va 10 yil davomida ichki nizolar girdobida qoldi. Temurning g‘alabasi Yevropaga katta ta’sir ko‘rsatdi. Boyazid Usmonlilarni kuchaytirib, Konstantinopolni egallash arafasida edi, lekin bu mag‘lubiyat tufayli Vizantiya imperiyasi 50 yildan ortiqroq yashashda davom etdi. Anqara jangi Amir Temurning eng mohirlik bilan olib borilgan harbiy yurishlaridan biri bo‘lib, u bu jangda dushmanning zaif tomonlarini topib, mukammal strategiya asosida g‘alabaga erishdi. Jang natijasida Usmonlilar imperiyasi vaqtincha inqirozga yuz tutdi va Yevropa davlatlari o‘z mustaqilligini saqlab qoldi. Bu esa Temurning jang maydonidagi beqiyos harbiy dahosi ekanini yana bir bor isbotladi.