"Yashamoq" - ko'z yoshlarga g'arq qilgan asar
Asar haqida
Asar voqealari o'tgan asrning birinchi yarim yilligida, Xitoy-Yapon urishidan so'ng, Chin yurtida kommunizm tuzish davrida sodir bo'lgan. Barcha voqealar Xui sulolasi vakili qariya Figuining hikoyasi asosida bayon etilgan.
Asar voqealari
Asar voqealari qariya Figuining hikoyasi asosida yozilgan. Muallif qadimiy xalq og‘zaki ijodi namunalarini to‘plash uchun qishloqma qishloq kezadi. Kunlardan bir kuni dalada ho‘kiz bilab yer haydayotgan qariya Fuguini uchratib qoladi. Ular tanishadi. Daraxt tagida o‘tirib, chol hayotini, ko‘rgan qiyinchiliklarini so‘zlab beradi. Asarda ana shu voqealar bayon etiladi.
Oxir oqibat Figui qimorga Longerga Xui avlodidan meros qolgan 65 gektar yer va uyini yutqizadi. Otasi kasal bo‘lib qoladi.
Uyni topshirib, kulbaga ko‘chib o‘tayotganda Fuguening otasi yiqilib, bo‘yni sinadi va jon beradi
Shundan so‘ng Chen sulolasidan bo‘lgan Fuguining xotini Jeashinni otasi kelib olib ketadi.
Fuguiga qizi Jeanshenni qoldiradi xotini. Nochor ahvolda qolgan Fugui qimorda yutqizgan yeridan Longerga iltimos qilib, 3 sotixini ijaraga oladi.
Bu orada Xu oilasi xizmatkori Changen ham ketishga majbur bo‘ladi.
Jeanshen o‘g‘il farzand ko‘radi va unga Yuchin deb idm qo‘yadi. Bola 2 oy bo‘lgach, onasi uni olib eri Fugui oldiga qaytadi.
Bir kuni Fuguini onasi kasal bo‘lib qoladi. U shifokor olib kelish uchun shaharga ketadi. U yerda shahar hokimi xizmatkori bilan kelisholmay urishib qoladi. Ular urishayotganda to‘pchilar kelib qoladi. Har ikkisiga ham to‘p ortilgan aravani tortishni buyuradi. Maqsad majburiy armiyaga olib ketish va urushga jalb qilish. Xizmatkor amallab, yolvorib qochadi. Qochayotganda to‘pponchadan ortidan o‘q uzadi, ammo qochishni uddalaydi. Fugui esa arava tortishga rozi bo‘ladi va askarlar safiga majburiy qo‘shiladi.
Ular Milliy birliq qo‘shini ssfiga qo‘shiladi. Qo‘shin Ozodlik harakati askarlari qamaliga qolib ketadi.
Urushda Fuguiga yuzboshi qariya askar Kuan va 16 yoshli o‘spirin Chunsheng hamrohga aylanadi. Yerto‘lada bir necha kun jon saqlaydi. Ammo, bir kuni Kuan daydi o‘qlar tegishi oqibatida vafot etadi.
Chunsheng non topib kelish uchun yerto‘ladan chiqib ketganida Ozodlik harakati askarlari barchani asirlikka olib ketadi. Ertasiga asirlardan uyga ketishni istaganlarga pul berib qaytarib yuborishadi. Qolganlarni esa o‘z saflariga qo‘shishni taklif qiladi. Fugui ham uyga qaytish istagini aytib, yo‘l xarajatlari uchun pul olib yo‘lga chiqadi. Niyohat 2 yil deganda uyiga qaytadi.
Bu vaqtda ayolidan onasi vafot etganini biladi. Qizi Fengxia esa isitmasi chiqib, natijada gapirolmaydigan bo‘lib qolganini eshitib, yig‘laydi.
Bu orada Ozodlik harakati askarlari Fugui yashaydigan qishloqqa ham yetib keladi. Ular yer islohatini boshlaydi. Kommunist, biylardan yerlarni olib, xalqqa bo‘lib bera boshlaydi. Qimordan yer yutub olgan Longer esa yerini berishni istamaydi. Uni mahkama olib ketadi. Qaysarlik qilavergach, otib o‘ldiradi.
Fugui oilasiga esa 3 sotix yer beriladi.
Fugui o‘g‘lini maktabga o‘qishini istaydi. Ammo, pul yo‘q. Buning uchun gapirolmay qolgan qizi Fengxiadan voz kechish, uni boshqa oilaga asrab olish uchun berish va puliga o‘g‘lini maktabga berishi kerak edi. Shunday bo‘ladi ham. Bir qariya olib ketadi. Faqat qiz qilib olish uchun emas, o‘zi va kampiriga qarash uchun. Fenxia gapirolmasa ham, yig‘lab, ko‘z yoshi bilan ketadi.
Opasi ketgach Yuchin opasini olib kelishini otasidan talab qiladi, yig‘laydi kaltak yeb orti ko‘karib ketadi.
Oradan 2 oy o‘tib Fengxia uyiga qaytib keladi.
1958 yilda Xitoyda xalq kommunalari tashkil etiladi. Bu kommunizmning ilk bosqichi edi. Unga ko‘ra, kambag‘al, boy bo‘lmasligi hamma teng bo‘lishi lozim edi. Shunga ko‘ra odamlardan yerlar, temir qozonlar, chorvalari olib qo‘yiladi. Ovqatlanish uchun umumiy oshxona ishga tushiriladi.
Yig'ilgan temirlarni eritib, narsa yasash uchun shahardan Vang ismli ustani olib kelishadi. Usta Sun ismli qariyaning uyi o'rniga ustaxona ochishligini ma'lum qilgach, Sun uyinin bermaslikka urinadi. Uni uydan chiqarmoqchi bo'lganida daraxtni ustiga chiqib olad. Pastga tushmagach, rais uyini yoqishga buyruq beradi. Yog' to'kib, uyini yoqib yuborishadi.
Bu orada Fuguining xotini Jeanshin kasallikka chalinadi. Shifokor unga suyak yemirilishi tashxisini qo‘yadi.
Shuningdek, ovqat zahirasi tugab, umumiy oshxona yopiladi. Rais endi yana avvalgidek, hamma qozon sotib olib, o‘z uyiga ovqatlanishni aytadi.
Fugui bor narsasini sotib, bitta qo'zichoq oladi. Og'li Yujin uchun. Yujen esa maktabidagi yugurish musobaqasida 1-o'rinni oladi.
O‘sha yili sel kelib sholi maydonlarini suv bosadi, guruchlar loy ostiga qoladi. Qishloqqa ocharchilik boshlanadi. Fugui noiloj qo‘zichoqni sotib, 20 kg guruch oladi. Ocharchilik kuchayib, odamlar daraxtlar ildizi, yoki yeyishga arzulik neki bo‘lsa topib, yeyishga, jon saqlashga urunadi.
Hatto dalada bitta kartoshka uchun gapirolmaydigan Fuguining qizi va Vangsi o‘rtasida urush bo‘ladi. Rais bitta kartoshkani ularga bo‘lib beradi.
Jeanshen esa kasal holida zo‘rg‘a yurib, shaharga otasinikiga ketib, kichik qopchaga guruch topib keladi. Shuni pishirib yeydi.
Bu orada Jeanshenni kasali yanada og‘irlashadi.
Yuchenning maktab direktori, hokimning xotini tug‘ruq tufayli qon 🩸yo‘qotgach, bolalardan qon olishga taklif bo‘ladi. Qon guruhi to‘g‘ri kelgan Yujindan qon oluvchi ovsar miyoridan ortiqcha qon olib qo‘yishi natijasida bola vafot etadi.
Fugui bunga chiday olmay shifokorlar bilan janjal ko'taradi. Shunda Yuchen qon bergan ayolning eri , ya'ni hokim kelib qoladi. U hokim, urushda Fugui bilan birga bo'lgan chunsheng bo'lib chiqadi.
Fugui bolasining jasadi uyiga olib qaytar ekan, xotiniga bildirmaslikni istaydi va ota-onasi dafn qilingan joyga bolani dafn qiladi. Xotiniga yolg'ondan bolamiz yiqilib hushidan ketibdi. Hozir shifoxonada, biroz vaqt talab qilarkan, deya aldaydi.
Biroq Fuguining xotini o‘g‘lini o‘lganini sezib qoladi. Eriga uning qabriga olib borishini iltimos qiladi. Bolasini qabrini quchib yig‘laydi.
Qishloq raisi shahardan shifokor olib kelganida, u Jeanshenni tekshirib, eri Fuguiga umri kam qolganini, yaxshisi dafn uchun yaxshi tayyorgarlik ko'rishini aytadi. Fugui qattiq iztiroblarda tobut yasatish uchun pul to'playdi, odamlardan/
Bir kuni Chunsheng (armiyadagi hamrohi, Yuchen qon bergan ayolning eri) 200 yuan pul olib keladi, Jeanshen unga tashlanib, tezroq daf bo'lishi aytadi. O'glimni topib ber deb, yig'laydi. Shundan so'ng Chunsheng noiloj pulni olib qaytib ketadi.
Qishloqdagi to‘yni, oq libosdagi kelinni kuzargan Fengxiani ko‘rgan Fugui uni ham erga bermoqchi bo‘ladi. Xotini bilan maslahat qilib, unga kuyovlikka nomzod izlashni raisga aytadi. Rais Van Erchi degan boshi tanasi bilan qo‘shilib ketgan nogiron yigitni topadi.
Erchi birinchi kuni kelganda atrofni, uyni kuzatib, ketib qoladi. Fugui va xotini bizni sharoitimiz yoqmadi, shekilli deb, o‘ksinadi. Ammo ertasiga Erchi aravaga qamish, bo‘yoq, oziq ovqat va usta sheriklari bilan kirib keladi. Bir zumda uyni qamishi almashtirib, devorini bo‘yaydi. Ovqat qilishadi. Bundan Fugui ham, xotini va qizi ham xursand bo‘ladi. To‘y bo‘lib, Fengxia shu yigitga turmushga chiqadi.
Yangi oilada Fengxia to‘qishni o‘rganib oladi. Qo‘shnilarga kiyim tikib beradi.
Kunlardan bir kuni shaharda tartibsizlik boshlanadi. Kommunistlarga qarshi. 16 yoshli qiz boshchiligida qizil askarlar kelib, raisni olib ketadi. 3 kundan keyin kaltaklanib, qaytib keladi.
Chunshengni boshiga ham shu kun tushadi. Oradan biroz o‘tib, u o‘zini osib, halok bo‘ladi.
Fengxia bilan eri Erchi bir kuni otasinikiga xush xabar bilan keladi. Fengxia homilador edi. Ular sharob ichib xurssndchilik qiladi. Ammo quvonchli kunlar ortidan yana sinov keladi. Tug‘ruqda Fengxia o‘g‘il farzand ko‘radi, ammo o‘zi vafot etadi. Og'liga Kugen deb ism qo'yadi. Eʼtiborlisi, Yuchin vafot etgan tug‘ruqxona sodir bo‘ladi. Ikkalasi ham tug‘ruq bilan vafot etadi. Biri kimgadir qon berib, biri esa qon yo‘qotib...
Fengxiani o‘limidan uch oy o‘tib, onasi Jeanshin ham vafot etadi.
Erchi yuk tashuvchi bo'lib ishlagani sababli doim og'ir yuklar ichida bo'lardi. O'g'li Kugen 4 yoshga to'lganida beton plitalar ostiga qolib vafot etadi.
Shundan so‘ng Kugen bobosi Fugui bilan qishloqqa ketadi. Bobosiga dala ishlariga yordam berib yuradi. Bir kuni dalada paxta terayotganda tobi qochadi. Bobosi uni uyga olib kelib, ovqatlantiradi. Keyin loviya pishirib, o‘zi dalaga qaytadi. Qaytib, kelib Kugenni vafot etganini ko‘radi. Uning nafas yo‘liga loviya tiqilib qolib, vafot etgandi.
Qariya Fugui so‘nggi to‘plagan pullariga ho‘kiz sotib olishga qaror qiladi va oladi. O‘zidek qariya ho‘kizni. Ushbu voqealarni ana shu ho‘kizi bilan dalada ishlab turganida kitob muallifiga aytib bergandi u.
... Sirtdan qaraganda, turlicha ko‘rinsalarda, munosabatlar davom etgan sayin, ayollarning bari bir xil bo‘ladi.
... Erkaklar ochofat mushukka o‘xshaydilar.
...Hamma odamlar bir xil: birovning cho‘ntagidan pul olganda yuzlari yorishib ketadi, kulishadi. Ammo yutqizish navbati o‘zlariga kelganda go‘yo aza tutgandek ko‘z yosh to‘kishadi.
...Qimorning qarzi nomusdir. Bu yuz yillardan beri shunday bo‘lib kelgan va to‘lanishi kerak.
...onam menga tez-tez: “O‘zingni baxtli his etsang, kambag‘al bo‘lish uyat emas” deb takrorlardi.
... O‘zi inson qarisa, shunaqa bo‘lib qolarkan, o‘rgangan joyini tashlab ketgisi kelmas ekan.
...Faqirlik insonning g‘ururini sindiradi.
...birovni qiyin holatdan qutqarib olish mumkin, ammo qashshoqlikdan aslo chiqarib bo'lmaydi.
...Sekin qanot qoqadigan qush ertaroq ucha boshlashi shart.
... Qimorxonada hech kim g'olib bo'lmaydi.
...Inson uchun eng yaxshisi - qo'y-qo'zilardir. Yerga ham o'g'it bo'ladi, bahorda junini sotsa bo'ladi.
...Umidimizni yo'qotsak, qanday qilib yashashimiz mumkin, axir?
...Xalqda shunday ibora yuradi: "Balo kelyapman" deb ogohlantirmaydi.
...Insonlar aslo esdan chiqarmasligi kerak bo'lgan 4ta qoida bor: nojoiz so'zni gapirmaslik, nojoiz yotoqqa yotmaslik, nojoiz eshikdan kirish, va qo'lini begona cho'ntakka suqish.
...Nima bo'lgan taqdirda ham aql bilan ish qilishing kerak. O'liklar tirilishni istashadi. Sen bo'lsang hali tiriksan, kurashyapsan. O'lishga haqqing yo'q! Bu hayot senga ota-onangdan bir sovg'a. Agar yashashni istamasang, avvalo, ulardan ruxsat olishing kerak, ulardan so'rashing kerak.
Boshqa taqrizlarni bu kanaladan o'qishingiz mumkin.