Darvin nazariyasi va uning mafkuraviy ekspluatatsiyasi.
Charlz Darvin (1809–1882) Uning evolyutsiya nazariyasi ilmiy inqilob bo‘lib, keyinchalik turli siyosiy mafkuralar tomonidan noto‘g‘ri talqin va ekspluatatsiya qilingan.
Charlz Darvinning evolyutsiya nazariyasi XIX asr ilm-fanidagi eng katta inqiloblardan biri edi. Bu nazariya tiriklikning “tabiiy tanlanish” orqali asta-sekin shakllanganini, ya’ni kuchliroq va moslashuvchanroq organizmlar yashab qolib nasl qoldirishi, zaifrog‘ilari esa yo‘qolishini ilmiy asoslab berdi. Darvin hayvonot va o‘simlik dunyosidagi bu jarayonlarni kuzatib, insonning ham tabiiy rivojlanish mahsuli ekanini taxmin qildi. Albatta, bu g‘oyalar qadimdan mavjud diniy va falsafiy qarashlarga zid bo‘lib, jamoatchilik ongida katta bahs-munozaralar keltirib chiqardi. Vaqt o‘tib, Darvin nazariyasi nafaqat ilmiy paradigmaga aylanishi, balki turli tarixiy kontekstlarda siyosiy va mafkuraviy maqsadlarda ekspluatatsiya qilinishi ham ma’lum bo‘ldi. Ushbu esseda evolyutsiya g‘oyasining ijtimoiy darvinizm, evgenika (irqni sun’iy “yaxshilash”) va Lisenkochilik kabi hodisalar orqali qanday suiiste’mol qilingani falsafiy tahlil qilinadi. Shuningdek, mehnat, sabr, halollik kabi ezgu qadriyatlarning diniy va madaniy niqob ostida qanday ekspluatatsiya qilinishi, ilm-fanning qanday qilib mafkura quroliga aylantirilishi haqida mulohazalar bildiriladi. Yana insonning yaratilishi borasidagi muqobil nazariyalar – diniy, falsafiy, mitologik hamda ilmiy talqinlar – xususida ham fikr yuritiladi. Mazkur mavzularni tahlil qilar ekanmiz, maqsad faqat tarixiy faktlarni sanab o‘tish emas, balki ularning ortidagi ilmiy va insoniy saboqlarni anglashga harakat qilishdir.
Darvin nazariyasining siyosiy-mafkuraviy ekspluatatsiyasi
Darvin nazariyasi dastlab sof biologik tushuncha sifatida taklif etilgan bo‘lsa-da, tez orada ba’zi guruhlar uni jamiyatga tadbiq qilishga urinib ko‘rdi. Ijtimoiy darvinizm deb atalgan oqim shulardan biridir. Ijtimoiy darvinistlar jamiyatdagi tengsizlik va kurashlarni “tabiiy tanlanish”ning ajralmas qismi deb hisobladi. Ular nazarida jamiyatdagi kuchlilar (masalan, boy yoki hokimiyat egalari) tabiatan ustun bo‘lib, zaif tabaqalar (kambag‘allar, mustamlaka ostidagilar) “moslasha olmagani” uchun mag‘lub bo‘lishi tabiiy va hatto adolatli edi. Bu g‘oya aslida ilmiy asosga ega bo‘lmasa-da, uning atrofida psevdofilsofiya paydo bo‘lib, mustamlakachilik, irqchilik, imperializm siyosatlarini oqlashda qo‘llanildi. Masalan, XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Yevropa imperiyalari Afrika va Osiyodagi xalqlarni “ulkan evolyutsion kurash”da yutqazgan, “qoloq irqlar” deb talqin qilib, ularni ekspluatatsiya qilishni o‘zlarinicha正lashtirishdi. Shu tariqa, Darvinning tirik tabiatga oid ilmiy prinsiplari inson jamiyatiga noto‘g‘ri ko‘chirilib, zulm va bosqinchilikni oqlovchi mafkuraga aylantirildi.
Ijtimoiy darvinizm g‘oyalari ichida “survival of the fittest” – “eng moslashganning omon qolishi” shiori mashhur bo‘lib ketdi. E’tiborlisi, bu iborani Darvinning o‘zi emas, balki sotsiolog Gerbert Spenser kiritgan edi. Biroq ko‘pincha uni Darvin nomi bilan bog‘lashadi. Shu shior ostida ayrimlar jamiyatda boylarning boyishi va kambag‘allarning qashshoqlashishini “tabiat qonuni” deb ko‘rsatdilar. AQShda “rugged individualism” (qo‘pol individualizm) deb atalgan mafkura vujudga kelib, davlatning ijtimoiy ko‘mak berishi (masalan, kambag‘allar yoki nogironlarni qo‘llab-quvvatlash) tanqid ostiga olindi. Zero, ijtimoiy darvinistlar fikricha, bunday yordam “zaiflarni sun’iy qo‘llab”, jamiyatning tabiiy evolyutsiyasiga xalaqit beradi. Darvin esa aslida bu kabi keskin ijtimoiy xulosalardan o‘zi tiyilgan edi – u inson jamiyatini bevosita tahlil qilishga unchalik da’vogar emasdi va hatto hayvonlar dunyosida ham ko‘pincha hamkorlik va o‘zaro yordam omon qolishga xizmat qilishini qayd etgan. Afsuski, Darvinning ehtiyotkorligi va ilmiy cheklovlari ijtimoiy darvinistlar tomonidan inobatga olinmadi.
Evgenika: “inson seleksiyasi” fojiasi
Ijtimoiy darvinizmning eng bahsli va fojiali ko‘rinishlaridan biri bu evgenika g‘oyasidir. Evgenika (yunoncha “eu” – yaxshi va “genos” – tug‘ilish) – inson naslini “yaxshilash”ga qaratilgan harakat bo‘lib, uni Darvinning amakivachchasi Frensis Galton ilgari surgan. Galton tirik organizmlarda naslni chatishtirish (seleksiya) orqali kerakli xususiyatlarni mustahkamlash mumkinligini bilgach, bu tamoyilni inson jamiyatiga ham qo‘llash mumkin deb o‘yladi. U aqlli, sog‘lom insonlar ko‘proq farzand ko‘rsa va “nuqsonli” odamlarga farzand ko‘rish cheklansa, insoniyat “irqiy” jihatdan mukammallashadi deb ishondi. Aslida Darvinning o‘zi “insoniylik yuzasidan biz jamiyatda zaiflarni asraymiz, bu esa tabiiy tanlanish jarayoniga teskari” deb yozgan edi. Ya’ni, Darvin hayvonlar olamida kuchsizlar tabiiy ravishda yashay olmasligini aytib, odamlar esa axloqan zaiflarga madad qo‘lini cho‘zishini dilemmatik holat sifatida eslatgan. Darvin buni ochiqchasiga qo‘llab-quvvatlamagan bo‘lsa-da, aynan shu fikrlar ayrimlar tomonidan “demak, zaif va kasallarni yashatmaslik kerak” degan vahshiyona xulosaga yetaklagan. Galton va uning izdoshlari evgenika siyosatini aynan shunday yo‘nalishda rivojlantirdi – aqli zaif, kasalmand yoki “irqiy nopok” deb topilgan shaxslarning nasl qoldirishini cheklash, ba’zan esa majburan sterilizatsiya qilish yoki ajratib qo‘yish choralarini taklif qildilar.
Evgenika dastlab “ilmiy progress” niqobida ba’zi mamlakatlarda ommalashdi. XX asr boshlarida AQShning o‘zida minglab odamlar “aqliy yoki jismoniy nuqson” bahonasida zo‘rlik bilan sterilizatsiya qilingan. Yevropada esa evgenika harakati ayrim “ziyoli” doiralarda quvvatlandi. Achinarlisi, Natsist Germaniyasi evgenikani misli ko‘rilmagan darajada amaliyotga tatbiq etdi. Adolf Gitler va uning tarafdorlari Darvin nazariyasini buzib talqin qilar ekan, insoniyat irqini yaxshilash uchun “irqiy gigiyena” dasturini yo‘lga qo‘ydilar. Ular bir tarafdan “afzal irqlar” (jumladan, “oriy irq” deb atalgan germanlar) ko‘proq ko‘payishi uchun rag‘batlantirish, boshqa tarafdan esa “kamsitilgan guruhlar”ni yo‘q qilish siyosatini olib borishdi. Natsistlarning yahudiylar, lo‘li (cjig‘on)lar, nogironlar, jinsiy ozchiliklar va boshqa ko‘plab inson guruhlarini ommaviy qirg‘in qilishi – Xolokost fojiasi – evgenika g‘oyasining naqadar qo‘rqinchli oqibatlarga olib kelganini ko‘rsatadi. Shunday qilib, ilm-fan yutuqlari (genetika va evolyutsiya nazariyasi) chalg‘itilgan mafkura qo‘lida dahshatli qurolga aylanganini tarix misolida ko‘ramiz.
Evgenika keyinchalik butkul badnom bo‘lib, ilmiy hamjamiyat tomonidan keskin qoralandi. Ikkinchi jahon urushidan so‘ng, ilmiy irqchilik va evgenika ilmiy jihatdan asossiz ekani tan olindi. Genetika fani rivojlangach, inson populyatsiyalaridagi xilma-xillik va murakkablik tushunildi, oddiygina “yaxshi genlar” va “yomon genlar” ajratib bo‘lmasligi anglashildi. Biroq evgenikaning saboqlari bizni ogohlantiradi: agar ilmiy g‘oyalar axloqiy tamoyillardan uzilib, hokimlarning qo‘pol irodasiga bo‘ysundirilsa, inson qadr-qimmati poymol bo‘lishi hech gap emas.
“Lisenkochilik” fojiasi: ilm-fanning mafkuraga bo‘ysundirilishi
Darvin nazariyasi va genetika g‘oyalari nafaqat o‘ng tuzum (masalan, fashizm) tomonidan suiiste’mol qilingan; balki chap qanot totalitar tuzum – Stalin davridagi Sovet Ittifoqida ham ilm-fan mafkuraviy bosimga uchragan. Bu borada eng yorqin misollardan biri Lisenkochilik hodisasidir. Trofim Lisenko (1898–1976) ismli sovet agronom va biolog 1930-yillarda qishloq xo‘jaligida mo‘’jizaviy hosil olish usullarini va’da qilib, tezda Stalin ishonchini qozondi. Lisenkoning asosiy da’vosi shundan iborat ediki, genetika fanini (Mendel qonuniyatlarini) inkor etib, Lamarckcha yondashuvni targ‘ib qildi – ya’ni guyo organizmlar hayoti davomida orttirilgan belgilarini meros qoldirishi mumkin (masalan, bug‘doyni sovuqqa o‘rgatib, kelgusida sovuqqa chidamli avlod yetishtirish mumkinligi kabi g‘oyalar). Aslida bu ilmiy jihatdan xato edi; XX asr boshlariga kelib genetiklar Lamarck nazariyasini rad etib, merosiyat faqat genlar (irsi moddalar) orqali uzatilishini isbotlashgan edi. Ammo Lisenko ilmiy haqiqatdan ko‘ra mafkuraviy g‘oyalarga tayanardi – u Darvin va genetik olimlarni “burjua ilm-fani” deb ayblar, kommunistik ideologiyaga muvofiq ravishda tabiat ham hamjihatlikka asoslanadi, kollektivizm nafaqat jamiyatda, balki o‘simliklar olamida ham ustuvor, deb da’vo qilardi. Ajablanarlisi, kommunist Lisenko nutqlarida ba’zan dindor kreasionistlarga o‘xshash ohangda gapirar, evolyutsiyani “idealizmga qarshi materialistik ta’limot” deb madh etsa-da, asl ilmiy yutuqlarni tan olmas edi.
Lisenkoga ko‘ra, genetika – “sinfgacha bo‘lgan ilm”, uni burjua olimlari to‘qib chiqargan va u sotsialistik qishloq xo‘jaligi rivojiga to‘sqinlik qilardi. Stalin davrida bunday da’volar mafkuraga juda mos tushdi. Lisenko rahbarligida keng ko‘lamli siyosiy kampaniya boshlab yuborildi: klassik genetik olimlar badnom qilindi, ularning ishiga “xalq dushmanlari” tamg‘asi bosildi. 1930-40-yillarda minglab biolog olimlar ishdan haydaldi yoki qamaldi, ko‘plari hatto qatl etildi. Masalan, dunyoga mashhur botanik va genetik olim Nikolay Vavilov Lisenkoga qarshi chiqqani uchun qamoqqa tashlanib, u yerda halok bo‘ldi. Lisenko va tarafdorlari Sovet Ittifoqida genetik tadqiqotlarni butunlay taqiqlab, uni “burjua soxtaligini yo‘q qilish” bahonasida yo‘q qilishdi. Natijada, Sovet biologiya fani bir necha o‘n yillarga orqaga ketdi – qishloq xo‘jaligida esa Lisenkoning ilmiy asossiz usullari tufayli hosildorlik ko‘paymadi, aksincha ba’zi hududlarda qahatchilikka hissa qo‘shdi. Chunki urug‘larni sovuqda “chiniqtirish” yoki bug‘doyni siyraklashtirmay qalin ekish kabi Lisenko usullari ilmiy eksperimentlarda o‘zini oqlamagan edi. Biroq Stalin rejimi xatosini tan olmas, matbuotda Lisenko “donishmand akademik” deya ulug‘lanardi. Faqat Stalindan keyin, 1960-yillarga kelibgina Lisenkochilik tanqid qilinib, genetikaga qo‘yilgan taqiq bekor qilindi.
Lisenkochilik saboqlari shundan dalolat beradiki, agar ilm-fan erkinligi bo‘g‘ilib, u biron siyosiy mafkuraga xizmatkor qilinsa, na ilm rivoj topadi, na jamiyat yutadi. Aksincha, u jamiyat taraqqiyotini orqaga tortuvchi xurafatga aylanib qoladi. Darvin nazariyasining qabul qilinishi va rad etilishi tarixi ham aynan shuni ko‘rsatadi: bir tarafda uni ekstremistlar noto‘g‘ri talqin qilib insoniyatga qarshi jinoyatlarni oqlashgan bo‘lsa, boshqa tarafda totalitar tuzumlar uni inkor etib, ilm-fanga zarar yetkazishgan. Har ikkala holatda ham ilmiy haqiqat emas, balki g‘arazli mafkura bosh rol o‘ynagan.
Qadriyatlarning diniy va madaniy ekspluatatsiyasi
Yuqorida ilmiy g‘oyalar qanday ekspluatatsiya qilinganini ko‘rdik. Endi esa axloqiy qadriyatlarning qanday qilib mafkuraviy niqobga aylantirilishini ko‘rib chiqamiz. Insoniyat azal-azaldan mehnatsevarlik, sabr-qanoat, halollik, kamtarlik kabi fazilatlarni yuksak baholab kelgan. Bu fazilatlar dinlarda va milliy madaniyatlarda targ‘ib qilinib, jamiyatni axloqiy jilovlashga xizmat qilgani rost. Biroq ba’zan ayni shu ezgu qadriyatlar “niqob” sifatida foydalanilib, ular ortida ekspluatatsiya yotishi mumkin. Bu holatni tushunish uchun din va mafkura inson ruhiyatiga qanday ta’sir qilishini tahlil qilish lozim.
Diniy ta’limotlarda, xususan, Islom va Xristianlikda, banda dunyoda boshiga tushgan sinovlarga sabr qilishi, qiyinchiliklarga chidadashi tavsiya etiladi. Masalan, Qur’onda “Albatta, har qiyinchilik bilan birga yengillik bordir” degan oyatlar mavjud, Injilda esa Iso Masihning “Kimki sabr etsa va oxirigacha bardosh bersa, najot topadi” degan so‘zlari bor. Bu ta’limot insonlarga ruhiy tasalli va umid bag‘ishlaydi, sabr-toqat fazilatini tarkib toptiradi. Muammo shundaki, zulm yoki adolatsizlikka uchragan odamlarni tinchlantirish uchun aynan shu sabr haqidagi va’dalar suiiste’mol qilinishi mumkin. Zulmkor hokimlar “Bu dunyo foniy, oxiratda haqingizni olasiz, shuning uchun hozirgi holingizga sabr qiling” deya xalqni qanoat va sabrga undashi tarixda ko‘p kuzatilgan. Bu borada mashhur mutafakkir Karl Marksning “Din – xalqlar uchun afyundir” degan gapi ko‘pincha keltiriladi. Marks aslida diniy e’tiqodning jamiyatdagi ekspluatatsiya mexanizmidagi o‘rnini shunday izohlagan edi: “Din ezilgan jonzodning ingrog‘i, yuraksiz dunyoning yuragi va ruhsiz sharoitlarning ruhi, din – xalq uchun afyundir”. Bu qat’iy iboralarda din insonlarning og‘riqlarini vaqtinchalik bosuvchi, ularni hozirgi og‘ir ahvoliga qanoat qilishga o‘rgatuvchi vosita sifatida tasvirlanadi. Darhaqiqat, tarixda ba’zi diniy idoralar yoki ruhoniylar zulm ostidagi tabaqalarga sabr-qanoatni uqtirib, ularning haqli noroziligini bostirgan; evaziga esa hukmdorlar diniy tuzilmalarga homiylik qilib, o‘zaro manfaatli aloqa o‘rnatgan. Albatta, dinlarning asl mohiyati bunday ekspluatatsiyani oqlamaydi – aksincha, ko‘plab payg‘ambar va azizlar adolat va haqiqat uchun kurashgan. Biroq insonning qo‘li bilan yaratilgan tuzum va mafkuralar ko‘pincha diniy niqob ostida manfaatlarini yuritishga urinishi haqiqatdir.
Xuddi shuningdek, mehnat va halollik targ‘iboti ham ba’zan oddiy odamlarga kelganda majburiyat sifatida, hukmdorlarga kelganda esa ularga cheksiz itoat va boylik keltiruvchi mexanizm sifatida ishlatilgan. Masalan, totalitar rejimlar “mehnat qahramonligi”ni ulug‘lab, odamlardan cheksiz ishlashni talab qilishgan. Sovet davridagi “Staxanovchilik” harakatini eslaylik: rasmiy targ‘ibot vositalari mehnatni yagona baxt manbaidek ko‘rsatib, ishchilarni o‘z salomatligi va shaxsiy hayotini qurbon qilsa-da, rejani oshirib bajarishga undagan. “Mehnat – sharaf, dangasalik – xorlik” degan shior ostida aslida mehnatkashlar ekspluatatsiyasi kuchaytirilgan. Bunday tizimlarda yuqoridagilarning xatti-harakatlari esa tekshirilmaydi – ular zo‘r mehnat evaziga yaratilgan ne’matlardan haddan ziyod foydalanishi, korrupsiya va poraxo‘rlikka berilishi mumkin. Lekin oddiy xalq halollikka chaqirilaveradi: “sen halol bo‘l, o‘g‘irlik qilma, qing‘ir ish qima” – bu albatta to‘g‘ri da’vat, lekin u shunday muhitda yangraydiki, odamlar o‘z haq-huquqi talabini ham “bo‘ysunmaslik” deb qabul qilib qolishi mumkin. Halollik va itoatkorlik fazilatlari shu tariqa hukmronlarni qoniqtiruvchi darajada bo‘rttirib talqin etiladi.
Yana bir misol: ba’zi jamiyatlarda ayollarga “itoatkor, sabrli, kamtar bo‘l” degan nasihatlar ko‘p beriladi. Bu albatta yomon fazilatlar emas, lekin shu nom ostida patriarxal tuzum ayollarni tazyiq ostida ushlab turishi ham mumkin. Ayol zo‘ravon eridan aziyat cheksa ham, jamiyat “sabr qil, eringdan chiqma” deb, aynan ayolning sabrini sinaydi. Vaholanki, asl muammo zo‘ravon erkak xulqida ekanini bir chetga surib qo‘yadi. Demak, qadriyatlarning ekspluatatsiyasi – ya’ni ularni bir tomonlama targ‘ib qilib, ijtimoiy adolatsizlikka moyillik yaratish – juda nozik va xavfli masaladir.
Bunday hodisalarni tahlil qilarkanmiz, bir muhim falsafiy xulosaga kelasiz: har qanday ezgu g‘oya yoki qadriyat ham kontekstdan uzilib, mutlaq haqiqatga chiqarilsa, undan g‘arazli foydalanish imkoniyati paydo bo‘ladi. Shu jihatdan, din va mafkura insonlarga haqiqiy ma’naviy fazilatlarni o‘rgatishi uchun, avvalo, ularning ortidagi siyosiy manfaatlar chetga surilishi lozim. Ma’rifatparvar alloma Jaloliddin Rumiy aytganidek: “So‘z aslida yolg‘on ham, rost ham bo‘lmaydi – uni ishlatuvchi niyatiga qarab yolg‘onga yoki ro‘stga aylanadi”. Qadriyatlar ham shunday: masalan, halollik hamisha fazilat, lekin zolim hukmdor “halol bo‘l” deb xalqni qo‘rqitsa-yu, o‘zi halollik qilmasa, bu ulug‘ fazilatni masxaraga aylantiradi. Shuning uchun har bir inson tafakkur qiladi – turli chaqiriqlar ortida men bilmagan manfaatlar yo‘qmi, degan savolni berishi darkor.
Muqobil yaratilish nazariyalari: ilmiy va mifik dunyoqarashlar
Darvin nazariyasi insonning kelib chiqishi haqidagi ilmiy tushuntirishdir. Biroq insoniyat tarixida bu savolga javob izlash davomida turli muqobil nazariyalar va rivoyatlar yuzaga kelgan. Jumladan, diniy an’analarda inson yaratilishi Yaratganning xohish-irodasi bilan bog‘lanadi. Ibrohimiy dinlarda (Yahudiylik, Xristianlik, Islom) ilk inson – Odam Ato – Xudo tomonidan tuproq (loy)dan yaratilgan va unga jon ato qilingan, so‘ngra undan jufti Momo Havo yaratilgan deb hikoya qilinadi. Masalan, Qur’onda: “Albatta, Biz insonni qora loydan yaratdik” degan oyat bor (Hijr surasi, 26-oyat) yoki Injilda “Xudo odamni yer tuprog‘idan yaratdi va uning nafas teshiklariga hayot nafasini pufladi; odam jonli maxluq bo‘ldi” (Tavrot, Ibtido kitobi, 2:7). Bu rivoyatlar inson zoti maxsus yaratilganligini, uning kelib chiqishi ilohiy mo‘’jiza ekanini ta’kidlaydi.
Dunyoning turli xalqlari esa o‘zining mitologik yaratilish rivoyatlariga ega. Misol uchun, qadimiy Skandinaviya (Norse) mifologiyasida olam ulkan muz va olov to‘qnashuvidan hosil bo‘ladi, ilk gigant Ymirning tanasidan dunyo yaratiladi (uning qoni dengizlarga, suyagi tog‘larga aylangan), keyin xudolar Ymir a’zolaridan ilk odamlarni yasab jon ato etadi. Ba’zi Janubiy Amerika hindularining afsonalarida odamlarni xudo yog‘ochdan o‘yib yaratgani yoki osmondan tushirgani haqida hikoyalar mavjud. Misol uchun, Peru Machigenga qabilasi Tasorinchi degan xudo odamlarni balza yog‘ochidan yontib yaratgan, Alyaska Tlingit xalqining rivoyatida esa Havoqarog‘a (Raven) qushi birinchi odamlarni, hayvonlarni va hattoki Quyosh va Oyni ham yaratilishida qatnashgan. O‘rta Osiyo va Turk xalq dostonlarida esa ko‘pincha insonning tuproqdan yoki loydan yaratilishi, hatto ba’zan birinchi odam bir qush (masalan, o‘rdak) yordamida suv ostidan tuproq chiqarib, yer yaratganidan keyin paydo bo‘lgani haqida variantlar bor. Bu rivoyatlar xilma-xil bo‘lsa-da, ularning barchasida muhim falsafiy mazmun bor: insonning kelib chiqishini tushuntirish va odamzodning dunyodagi o‘rnini belgilash.
Falsafiy nuqtai nazardan qaralganda, yaratilish haqidagi savolda ikki yondashuv kelib chiqadi: teleologik (maqsadga yo‘naltirilgan) va naturalistik. Diniy va mifologik rivoyatlar teleologik xarakterga ega – ya’ni olam va inson muayyan ilohiy maqsad va reja asosida yaratilgan deb biladi. Bunda inson hayotining mazmuni va vazifasi ham Yaratuvchi tomonidan belgilanadi. Masalan, monoteistik dinlarda inson Xudoning xalifasi sifatida yer yuzida ezgulik qilish uchun yaratilgan deb uqtiriladi. Boshqa tomonda esa naturalistik yondashuv turadi – bunga ko‘ra olam va hayot o‘z-o‘zidan tabiiy qonunlar asosida tarkib topgan, bunda ortida ongli reja yoki maqsad yo‘q (yoki bilish imkonsiz). Darvin nazariyasi ana shu ikkinchi yondashuvga mansub: evolyutsiya jarayoni ongli rejasiz, tabiiy tanlanish kabi mexanizmga tayanadi. Falsafada ba’zan bu masala “Tasodif va Zaruriyat” munozarasi shaklida ham kelib chiqadi – biz koinotni va hayotni tasodiflar natijasi deb bilamizmi yoki u izchil zaruriyat (qonuniyat)ga egami?
Shuni ham ta’kidlash kerakki, ilmiy qarashlar doimiy ravishda diniy-falsafiy tasavvurlarga qarshi chiqqan emas. Ko‘plab olimlar va faylasuflar yaratilish va evolyutsiya g‘oyalarini uyg‘unlashtirishga harakat qilishgan. Masalan, fransuz filosof va paleontologi Pyer Teyyar de Sharden evolyutsiyani Xudoning ijodiy usuli deb talqin qilgan; ya’ni Xudo dunyoni bosqichma-bosqich kamol topadigan jarayon sifatida yarattdi, evolyutsiya – ilohiy rejaning bir qismi, degan g‘oya. Yana boshqa qarash – “aqlli dizayn” nazariyasi – zamonaviy dunyoda paydo bo‘lib, u ilmiy tilda gapirgandek ko‘rinadi, aslida esa evolyutsiyaga shubha solib, hayotda kuzatilgan mo‘’jizakor muratablik (komplekslik) orqasida biron oliy Aql (yaratuvchi) turibdi deb da’vo qiladi. Bu nazariya ilmiy hamjamiyat tomonidan tan olinmaydi, chunki hyech bir empirik dalil bilan isbotlab bo‘lmaydigan farazlarni ilgari suradi. Shunga qaramay, u ayrim diniy guruhlar orasida mashhur bo‘lib, evolyutsiya ta’limotiga qarshi kurashda foydalanilmoqda – buning o‘zi ham ilm-fanni mafkura quroliga aylantirishga yana bir misol deyish mumkin.
Shu o‘rinda falsafiy bir mulohaza: inson yaratilishi haqidagi turli-tuman nazariyalar – diniy afsonalardan tortib ilmiy farazlargacha – aslida inson tafakkuri va ma’naviyatining xilma-xilligini aks ettiradi. Har bir xalq, har bir davr o‘z bilim darajasi va hayot tajribasiga tayanib, bu savolga javob izlagan. Miflar – bu qadim odamlarning “ilm”i bo‘lib, unda ular noma’lum narsani ma’lum narsalar orqali tushuntirishga uringan. Masalan, eskimoslarda Sedna afsonasi bor: dengiz ma’budasi Sedna qo‘llarini kesib yuborganida, barmoqlari dengiz jonivorlariga aylangan. Bu afsona orqali ular dengizdagi hayvonlarning paydo bo‘lishini tushuntirishgan. Xuddi shunday, ko‘plab xalqlarning afsonalarida hayvonlar va odamlarning o‘zaro o‘tishuvchanligi, bir-biriga aylanishi haqida hikoyalar uchraydi – bu, kuzatishicha, evolyutsiya g‘oyasining ibtidoiy, xomxayol ko‘rinishi deyish mumkin. Chunki ular hamma jonzotlar bir-biriga qarindosh degan tasavvurni mifologik shaklda ifoda etgan.
Ilm-fan esa bu savolga nisbatan yaqinda – so‘nggi bir necha asr ichida – javob bera boshladi. Darvin nazariyasigacha tabiatshunoslar orasida Kreasionistik (yaratilish) nuqtai nazar hukmron edi: ya’ni barcha turlar Xudo tomonidan hozirgi holicha yaratilgan va o‘zgarmagan degan fikr. XVIII asr olimi Karl Linney hattoki mavjud barcha jonzotlarning ilmiy tasnifini yaratar ekan, “Xudo turlarni yaratdi, Linney ularni tasnifladi” deb yozgan edi. Biroq tabiatni o‘rganish davomida bu fikrlar qiyin savollar tug‘dirdi: Masalan, nega qazilma joylardan ilgari yashagan, hozir yo‘q bo‘lib ketgan hayvonlar suyaklari topilmoqda? Nega ayrim hayvonlarda foydasiz ko‘ringan a’zolar (masalan, ilonlarda kichik oyoq suyakchalari yoki odamda ko‘richak) mavjud? Nima uchun turli qit’alardagi o‘xshash ekologik sharoitlarda bir-biriga o‘xshash hayvonlar paydo bo‘lgan? Bu kabi jumboqlarga evolyutsiya nazariyasi mantiqiy yechim taklif etdi: turlar o‘zgargan, moslashgan yoki nobud bo‘lgan, tabiat doimiy harakatda. Darvin va undan mustaqil ravishda Alfred Uolles taklif qilgan tabiiy tanlanish mexanizmi esa shu o‘zgarishlarning sababini tushuntirib berdi – bu ilmiy tushuntirish edi, chunki u tajriba va kuzatishlar bilan tasdiqlanishi lozim edi. Darhaqiqat, bugungi kunda genetika, paleontologiya, embriologiya va boshqa sohalardagi minglab kashfiyotlar evolyutsiya nazariyasini tasdiqlab kelmoqda.
Shunday bo‘lsa-da, diniy va ilmiy dunyoqarashlar o‘rtasidagi dialog davom etmoqda. Ba’zi kishi va jamoalar bu ikki yondashuvni bir-biriga zid qo‘yadi – xuddi tanlash kerakdek: “Yoki evolyutsiya, yoki Xudo”. Ammo boshqa ko‘plab odamlar va olimlar nazarida, bu ziddiyat sun’iydir; inson qalbi va tafakkuri shu qadar murakkabki, u birvarakayiga ham ilmiy haqiqatni, ham ma’naviy-mifologik haqiqatni qamrab olishi mumkin. Muhimi, har birini o‘z joyida to‘g‘ri tushunish: ilm-fan qancha degan savolga javob beradi, din va falsafa esa nima uchun degan savolga javob berishga urinadi, deyishadi ba’zi faylasuflar. Darvin nazariyasi bizga inson tanasi va tiriklikning shakllanishidagi qonuniyatlarni o‘rgatadi; diniy va falsafiy qarashlar esa inson ruhining maqsadi va burchini belgilaydi. Agar shu nozik muvozanat adolat bilan ushlansa, ilm-fan ham, e’tiqod ham bir-birini boyitishi mumkin. Aks holda, boshidanoq ko‘rib o‘tganimizdek, ularni qarama-qarshi qilish, yoki birini boshqasining quroliga aylantirish jamiyatga faqat ziyon keltiradi.
Xulosa
Charlz Darvin evolyutsiya nazariyasini yaratganida, u insoniyat tafakkurining ulkan chig‘irig‘ini aylantirib yubordi – tabiat va odam borasidagi tasavvurlarimizni yangiladi. Bu nazariya ilmiy haqiqat sifatida kuzatuv va mantiqiy xulosalarga tayanadi, shu bois bugungi ilm-fan uning negizida rivojlandi. Biroq tarix ko‘rsatdiki, har qanday buyuk g‘oya kabi Darvin nazariyasini ham turli odamlar turlicha maqsadlarda ishlatishgan: kimdir undan ilhomlanib yangi ilmiy izlanishlar boshladi, kimdir esa undan qurol yasab o‘zga insonlarga qarshi tutdi. Ijtimoiy darvinizm, evgenika, Lisenkochilik singari hodisalar – ilmiy g‘oyalarning mafkura tomonidan buzib talqin qilinishining saboqlaridir. Ular bizga eslatib turadi: ilm va mafkura chegarasini bilish zarur. Ilm-fan faktlarga, dalillarga tayanishi, xolis bo‘lishi kerak; mafkura esa ma’naviy yoki siyosiy ideallar haqida bo‘lishi mumkin, lekin agar u ilmni egovlab, o‘z g‘araziga xizmat qildirsa, na ilm qoladi, na ideallar.
Xuddi shuningdek, mehnat, sabr, halollik kabi ezgu fazilatlar ham hayotimizni mazmunli qiluvchi omillardir. Ammo bu fazilatlarni targ‘ib qilish va ulardan foydalanishda ehtiyot bo‘lmasak, ular zulmkorlar qo‘lida “xalqni uyquga ketkazuvchi afyun”ga aylanishi hech gap emas. Shu bois har bir inson tafakkur qilishi, tanqidiy fikrlashi darkor: kim menga nimani va nima uchun aytyapti? Qaysi g‘oya ortida qanday niyat bor? Shu savollarni berib yashasak, yolg‘on niqoblardagi ekspluatatorlarning rejalarini barbod qilamiz.
Insonning kelib chiqishi haqidagi turfa qarashlar esa bizga kamtar bo‘lishni o‘rgatadi. Ilm-fan taraqqiy etib, ko‘p jumboqlar yechildi; ammo haligacha javobsiz savollar talaygina. Bizning moddiy dunyomizga oid ilmiy tushuntirishlar (evolyutsiya nazariyasi kabi) mukammal bo‘lsa-da, odamzodning ma’naviy-ma’rifiy ehtiyojlarini to‘liq qondira olmaydi. Shu nuqtai nazardan, diniy va mifologik rivoyatlar ham insoniyat mulki, ular orqada qolgan moddiy dalillar bo‘lmasa-da, asrlar davomida billionlab odamlarga ma’naviy tayanch bo‘lgan. Muhimi, biz bilim va e’tiqod o‘rtasida, ilm-fan va din o‘rtasida sog‘lom muloqotni yo‘lga qo‘yishimiz kerak – biri ikkinchisini inkor etmasdan, aksincha, to‘ldirishi lozim.
Darvin nazariyasi tarixi va uning ekspluatatsiyasi misoli bizga ikki katta saboq beradi. Birinchisi – ilmiy yondashuv sabog‘i: haqiqatga hurmat qilish, og‘ishmay faktlar va mantiqqa tayangan holda xulosa chiqarish, har qanday g‘oyani sinovdan o‘tkazish va tanqid qilish. Bu saboqni unutmasak, Lisenkochilar kabi gumrohliklardan saqlanamiz. Ikkinchisi – insoniylik sabog‘i: har bir inson qadrli, uning huquq va erkinliklari oliy narsadir. “Tabiat qonuni” deb, “ilm gapi” deb birovni kamsitish yoki xo‘rlash oqlanmaydi. Kimki shunday yo‘l tutsa, u ilmga ham, insoniylikka ham xiyonat qilgan bo‘ladi. Insoniyat kechmishidagi ijtimoiy darvinistlar va evgeniklar xatolarini chuqur tahlil qilib, endilikda bunday adashishlarga yo‘l qo‘ymasligimiz lozim.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, Darvin nazariyasining taqdiri – bu ilm-fanning jamiyatdagi rolini ko‘rsatuvchi oynadir. U bizga qarata shunday deydi: ilm-fan — bu qudratli mash’ala, u bilan yo‘lni yoritsang, olg‘a siljisang bo‘ladi; ammo u mash’alani ko‘r-ko‘rona mafkura alangasiga aylantirsang, o‘zing ham, o‘zgalar ham shu olovda yonishi mumkin. Qadriyatlar esa bog‘bonning qo‘lidagi gulga o‘xshaydi: mehri bilan parvarishlasa, atrofga go‘zallik va xushbo‘y hid taraladi; lekin uni yulib, oyoq osti qilsa yoki soxta gullar bilan almashtirsa, atrof badbo‘y ekspluatatsiya hidiga to‘ladi. Shu sabab, tarix saboqlari bizni ogoh etib turadi: haqiqatni hurmat qilaylik, ezgulikni suiiste’mol qilmang! Faqat shundagina ilm ham, e’tiqod ham, axloq ham insoniyatga chin ma’noda xizmat qiladi.
Foydalanilgan manbalar
- Barta, T. Darwin and Social Darwinism: the political use and abuse of natural selection. National Museum of Australia (2009).
- History.com Editors. Social Darwinism - Definition, Examples, Imperialism. History Channel (2018, oxirgi yangilanish 2025).
- Wikipedia (En). Social Darwinism — pseudoscientific theories applying natural selection to society.
- Wikipedia (En). Lysenkoism — Soviet campaign vs genetics, led by Trofim Lysenkoen.wikipedia.org.
- Marx, K. Religion is the opium of the people. (Original: 1843) – Marksning din haqidagi mashhur iborasi.
- National Center for Science Education. Origin Myths – Turli xalqlarning yaratilish afsonalari va ularning turlari.