Haunting Adeline
Uyimning derazalari osmonda gumburlab yurgan momaqaldiroq kuchidan qaltiraydi. Yiroqda chaqmoq chaqadi va tun bir zumga yoritiladi. Ana o‘sha qisqa, ko‘zni qamashtirgan soniyalarda derazam tashqarisida turgan erkak ko‘rinadi.
U menga qarab turibdi.
Doimo qarab turadi.
Men har safargidek, odatdagi holatimga tushaman. Yuragim bir zum to‘xtab qolgandek bo‘ladi-da, keyin tez ura boshlaydi, nafasim sayozlashadi, kaftlarim namlanadi. Uni nechanchi marta ko‘rayotganimning ahamiyati yo‘q — u har doim mendan bir xil reaksiyani sug‘urib oladi.
Qo‘rquv.
Va hayajon.
Nega bu meni hayajonga solishini bilmayman. Balki mendan nimadir joyida emasdir. Tomirlarimdan suyuq issiqlik oqib, orqasidan kuydiruvchi titroq qoldirishi normal hol emas. Ongim bo‘lmasligi kerak bo‘lgan o‘ylar tomon og‘ib ketishi ham odatiy emas.
U hozir meni ko‘ra oladimi? Yelkalarimda yupqa mayka, mato ortidan ko‘krak uchlarim bilinib turganini-chi? Yoki dumbaimni zo‘rg‘a yopib turgan shortigimni? Manzara unga yoqayaptimi?
Albatta, yoqadi.
Axir shuning uchun u menga qarab turadi, shunday emasmi? Shuning uchun har kecha qaytib keladi — nigohlari tobora betaraf bo‘lishni bas qilib, men esa sukut bilan uni chorlayman. U yaqinroq kelsa edi, tomog‘iga pichoq tirash uchun sababim bo‘lar edi, deb umid qilaman.
Haqiqat shuki, men undan qo‘rqaman.
Hatto dahshat darajasida.
Ammo derazam tashqarisida turgan o‘sha erkak menga shunday his uyg‘otadiki, go‘yo qorong‘i xonada yolg‘iz o‘tirgandekman — yagona yorug‘lik manbai televizor bo‘lib, unda dahshatli film ketmoqda. Bu qo‘rqinchli, va men qilishni istagan yagona narsa yashirinish. Ammo ichimda bir bo‘lak bor — u meni qimirlamay turishga majbur qiladi, o‘zimni bu dahshatga ochib qo‘yadi.
Va bundan mayda, ammo o‘tkir hayajon topadi.
Yana qorong‘ilik. Chaqmoq endi uzoqroq joylarda chaqadi.
Nafasim tobora tezlashadi. Men uni ko‘ra olmayman, ammo u meni ko‘ra oladi.
Ko‘zlarimni derazadan zo‘rg‘a uzib, qorong‘u uy ichiga qarayman — u qandaydir yo‘l bilan ichkariga kirib olgandek tuyulib, vahimaga tushaman. Parsons Manor ichida soyalar qanchalik chuqur bo‘lmasin, qora-oq katakli pol har doim ko‘zga tashlanadi.
Bu uyni men bobom-buvimdan meros qilib olganman. Uch qavatli, viktorian uslubidagi bu uy 1940-yillarning boshida katta bobom va buvim tomonidan qurilgan — qon, ter, ko‘z yoshi va besh nafar qurilish ishchisining hayoti evaziga.
Afsonaga ko‘ra — aniqrog‘i, Nana aytishicha — uy qurilish jarayonida yong‘in chiqib, ishchilar halok bo‘lgan. Men bu fojea haqida birorta ham gazeta maqolasini topa olmadim, ammo Manor’da kezib yurgan ruhlardan umidsizlik hidlanib turadi.
Nana doim dabdabali, haddan tashqari hikoyalar aytardi, ota-onam esa ko‘zini olaytirib qo‘yardi. Onam Nana aytgan gaplarga hech qachon ishonmagan. Lekin menimcha, u shunchaki ishonishni istamagan.
Ba’zan tunda qadam tovushlarini eshitaman. Balki ular sakson yil avvalgi dahshatli yong‘inda halok bo‘lgan ishchilarning arvohlaridir. Yoki balki… ular uyim tashqarisida turgan o‘sha soyanikidir.
Menga qarab turadigan.
Doimo qarab turadigan.
1-BOB
Manipulyator
Ba’zan onam haqida juda qorong‘i o‘ylar xayolimga keladi — aqli joyida bo‘lgan hech bir qiz farzand o‘ylamasligi kerak bo‘lgan o‘ylar.
Ba’zan esa… men doim ham aqli joyida bo‘lavermayman.
— Addi, sen bema’ni gapiryapsan, — deydi onam telefonim karnayidan.
Javoban unga tikilib qarayman, tortishishni istamayman. Gapirmasam, u baland ovozda xo‘rsinadi. Burnimni jiyiraman. Meni hayratga soladigani shuki, bu ayol doim Nana’ni dramatik deb atagan, ammo o‘zidagi drama ishqini ko‘ra olmaydi.
— Buvilaring uyni senga berishgani, unda yashashing shart degani emas. U juda eski. Agar buzib tashlansa, o‘sha shahardagi hamma uchun yaxshilik bo‘lardi.
Boshimni o‘rindiq suyanchig‘iga uraman, ko‘zlarimni osmonga tikib, mashinamning dog‘ bosgan shiftidan sabr izlayman.
Qachon bu yerga ketchup sachratishga ulgurdim o‘zi?
— Sen uyni yoqtirmasang, bu men unda yashay olmayman degani emas, — deyman sovuqqina ohangda.
Onam — jonsarak ayol. Oddiy qilib aytganda, juda yoqimsiz. U har doim ichida qandaydir alam bilan yuradi, lekin nega ekanini tushuna olmayman.
— Bizdan bir soatlik masofada yashaysan! Bizni ko‘rgani kelishing juda noqulay bo‘ladi-ku, shunday emasmi?
Voy, men endi qanday yashayman ekan?..
Ginekologim ham deyarli bir soatlik masofada, deb o‘ylayman, lekin baribir yiliga hech bo‘lmasa bir marta uni ko‘rgani boraman. U tashriflar esa bundan ancha og‘riqliroq.
— Yo‘q, — deyman P harfini alohida bosib talaffuz qilib. Bu suhbatdan to‘yib bo‘ldim.
Onam bilan gaplashishga sabrim bor-yo‘g‘i oltmish soniyaga yetadi. Shundan keyin butunlay holdan toyaman va suhbatni davom ettirish uchun zarracha ham ishtiyoqim qolmaydi.
Bir muammo tugamasa, boshqasi chiqadi. U har doim nimadandir norozi bo‘lish yo‘lini topadi. Bu safar esa — buvim bilan bobom menga bergan uyda yashash qarorim. Men Parsons Manor’da ulg‘ayganman: yo‘laklarda arvohlar bilan birga yugurib, Nana bilan pechenye pishirganman. Bu yerda menda iliq xotiralar bor — onam Nana bilan chiqisha olmagani uchungina voz kechishni istamaydigan xotiralar.
Ular o‘rtasidagi taranglikni hech qachon tushunmaganman. Ammo ulg‘ayib, onamning zaharxanda gaplari va yashirin haqoratlarini anglay boshlaganimda, hammasi o‘z-o‘zidan ma’no kasb etdi.
Nana har doim hayotga ijobiy, quyoshli nigoh bilan qarardi — dunyoni pushti ko‘zoynak orqali ko‘rardi. U doim jilmayib, nimanidir xirgoyi qilib yurardi. Onam esa go‘yo yuziga doimiy jahl yopishtirilgandek, hayotga Nana uni dunyoga keltirgan paytda ko‘zoynagi chilparchin bo‘lib singandek qaraydi. Nega uning fe’l-atvori tipratikan darajasidan nariga o‘smaganini tushunmayman — axir u hech qachon shunday tikanli, zaharli bo‘lib tarbiyalanmagan.
Bolaligimda onam va otam Parsons Manor’dan atigi bir mil narida yashashardi. Onam meni zo‘rg‘a ko‘tarardi, shuning uchun bolaligimning katta qismini aynan shu uyda o‘tkazdim. Faqat kollejga ketganimdan keyingina onam shahardan bir soatlik masofaga ko‘chib o‘tdi. Kollejni tashlaganimda esa, oyoqqa turib olgunimcha va yozuvchilik faoliyatim yurishib ketguncha uning yoniga qaytdim.
Va ishlar yurisha boshlagach, mamlakat bo‘ylab sayohat qilishga qaror qildim — hech qachon bir joyda uzoq qolmay.
Nana taxminan bir yil oldin vafot etdi va vasiyatida uyni menga qoldirdi. Ammo qayg‘um Parsons Manor’ga ko‘chib kelishimga to‘sqinlik qildi.
…To hozirgacha.
Onam telefon orqali yana xo‘rsinadi.
— Shunchaki hayotda ko‘proq intilishing bo‘lsa edi, deb o‘ylayman. O‘sgan shaharchangda qolib ketmasdan, azizam. Hayoting bilan nimadir qil. Buviling qilgandek, o‘sha uyda chirib ketma. Men seni u kabi befoyda bo‘lib qolishingni istamayman.
Yuzimni g‘azab qoplaydi, ko‘kragimni yirtib o‘tayotgandek jahlim qo‘zg‘aladi.
— Hey, Mom?
— Yes?
— Fuck off.
Qo‘ng‘iroqni uzaman, barmog‘imni ekraniga g‘azab bilan bosaveraman, oxiri qo‘ng‘iroq tugaganini bildiruvchi tanish jiringlashni eshitguncha.
U o‘z onasi haqida shunday gapirishga qanday jur’at qildi, axir Nana faqat sevgi va e’zoz ko‘rgan edi-ku? Nana hech qachon onam menga munosabatda bo‘lgandek munosabatda bo‘lmagan — bunga shubha yo‘q.
Onamdan o‘rganib, men ham melodramatik xo‘rsinib qo‘yaman-da, yon oynadan tashqariga qarayman. O‘sha uy mag‘rur qad rostlab turibdi — qora tomining uchi xira bulutlarni teshib o‘tgandek, keng o‘rmonlar ustidan bo‘y cho‘zib, go‘yo: mendan qo‘rq, deya tahdid qilayotgandek. Yelkam ortiga qarasam, qalin daraxtzor ham unchalik mehmondo‘st emas — soyalar chirmashgan butalardan tirnoqlarini cho‘zib sudralib chiqayotgandek.
Titroq tanamni qamrab oladi, ammo men bu jiddiy, vahimali tuyg‘udan zavqlanaman. Qoyalarning bu kichik bo‘lagi bolaligimdagidek aynan o‘sha holatda, va cheksiz qorong‘ilikka tikilish hanuz menga o‘sha hayajonni beradi.
Parsons Manor qo‘ltikka qaragan qoyaning ustida joylashgan, unga olib boradigan bir milga cho‘zilgan yo‘l esa zich o‘rmon orasidan o‘tadi. Daraxtlarning bu uyumi uyni butun dunyodan ajratib turadi — odam o‘zini chinakamiga yolg‘izdek his qiladi.
Uy asta-sekin yemirilib bormoqda, ammo ozgina mehr va parvarish bilan uni yana yangidek qilib tiklash mumkin. Yuzlab lianalar binoning barcha tomonlari bo‘ylab sudralib, manor tomining ikki chetida joylashgan gargoyllar tomon ko‘tarilib boradi. Qora qoplama rangini yo‘qotib kulrang tusga kirgan, derazalar atrofidagi qora bo‘yoq esa arzon lak singari qobiq-qobiq bo‘lib ko‘chmoqda. Old tomondagi katta ayvonning bir tomoni cho‘kib borayotgani uchun, unga yangi qiyofa beradigan ustani yollashimga to‘g‘ri keladi.
Maysazor anchadan beri o‘rilmagan — o‘tlar deyarli bo‘yimga yetadi, uch gektarlik ochiq maydon esa begona o‘tlar bilan to‘lib-toshgan. So‘nggi marta o‘rilganidan beri bu yerga talaygina ilonlar joylashib olganiga shubha qilmayman.
Nana bahor kelganda manorning qoramtir rangini rang-barang gullar bilan yumshatardi. Giasintlar, primula, viola va rododendronlar.
Kuzda esa kungaboqarlar uyning devorlari bo‘ylab ko‘tarilib, gulbarglaridagi yorqin sariq va to‘q sariq ranglar qora qoplama bilan chiroyli qarama-qarshilik hosil qilardi.
Mavsum kelganda, yana uyning oldiga bog‘ barpo qilaman. Bu safar qulupnay, salat barglari va turli giyohlarni ham ekaman.
O‘y-xayollarimga shu qadar cho‘mib ketganimda, ko‘zlarim tepada bir harakatni ilg‘aydi. Uyning eng yuqori qismidagi yolg‘iz derazada pardalar lipillab qimirlab qoladi.
Oxirgi tekshirganimda, u yerda markaziy shamollatish yo‘q edi. Hech narsa o‘sha pardalarni harakatga keltira olmasligi kerak. Shunga qaramay, ko‘rganimga shubha qilmayman.
Nega — tushuntirib berolmayman. Ammo shunday.
Onamning gapiga qaray, men… dangasa bo‘lmayman. Men shu yerdaman. Men muvaffaqiyatli yozuvchiman va istalgan joyda yashashga erkinman.
Shunday ekan, menga juda qadrli joyda yashashga qaror qilganim uchun nima bo‘ldi? Shu bilan men o‘z tug‘ilgan shaharchamda qolganim uchun pastkash bo‘lib qolmayman. Kitob sayohatlari va konferensiyalar bilan yetarlicha sayohat qilaman; bir uyda joylashish buning hech narsasini o‘zgartirmaydi. Men nima xohlashimni aniq bilaman, va boshqalar nima deb o‘ylashi meni qiziqtirmaydi.
Xususan, sevimli onamni.
Bulutlar esnadi, yomg‘ir og‘zidan to‘kildi. Sumkamni olib, mashinadan tushaman, yangi yog‘ayotgan yomg‘irning hidini chuqur tortaman. Bir necha soniyada yomg‘ir mayin tomchilardan to‘g‘ri ko‘p yog‘ayotgan do‘lga aylanadi. Old tomondagi ayvon qadamlarini yugurib chiqaman, qo‘llarimdan suv tomchilarini uchirib, o‘zimni nam it kabi silkitaman.
Men bo‘ronlarni yaxshi ko‘raman — faqat ularning ichida bo‘lishni yoqtirmayman. Men kitob va choy bilan choyshab ostiga yopishib, yomg‘irning shovqini tinglashni afzal ko‘raman.
Kalitni qulfgacha surib buraman. Ammo u tiqilib qolgan, bir millimetr ham harakat qilmayapti. Kalitni biroz aylantirib, tortib, nihoyat mexanizm ishga tushadi va eshikni ochaman.
Taxminan tez orada buni ham tuzishimga to‘g‘ri keladi.
Eshikni ochar ekanman, sovuq shamol meni qarshi oladi. Terimdagi hali ham nam qolgan sovuq yomg‘ir va xonadagi sovuq, iflos havo aralashmasi tanamni titratadi. Uy ichidagi xonalar soyalar bilan qoplangan. Derazalardan sira yorug‘lik kiradi, asta-sekin quyosh kulrang bo‘ron bulutlari ortida yo‘qolib ketadi.
Go‘yo hikoyamni shunday boshlashim kerakdek: “Bu qorong‘i, bo‘ronli tun edi…”
Ko‘zimni yuqoriga tikaman va jilmayaman: qora, chiziqli shiftni ko‘rib. U yuzlab ingichka, uzun yog‘och taxtalardan iborat. Mening boshim ustida ulkan xonandal lampalar osilgan, oltin po‘lat murakkab naqsh bilan egilgan, uchlaridan kristallar osilgan. Bu har doim Nana’ning eng qadrlaydigan buyumlaridan biri bo‘lgan.